श्रीधर्मसिन्धुः

२2 भाद्रपदशुक्लतृतीयायां हरितालिकाव्रतम् । तत्र मुहूर्तमात्रा ततो न्यूनापि परा ग्राह्या । यदा क्षयवशात्परदिने नास्ति तदा द्वितीयायुतापि ग्राह्या । यदा शुद्धाधिका तदा पूर्वदिने षष्टिघटीमितामपि त्यक्त्वा परदिने स्वल्पापि चतुर्थीयुतैव ग्राह्या, गणयोगप्राशस्त्यात् । अत्र व्रते भवानीशिवयोः पूजनमुपवासश्च स्त्रीणां नित्यः ।

bhādrapadaśuklatṛtīyāyāṃ haritālikāvratam | tatra muhūrtamātrā tato nyūnāpi parā grāhyā | yadā kṣayavaśātparadine nāsti tadā dvitīyāyutāpi grāhyā | yadā śuddhādhikā tadā pūrvadine ṣaṣṭighaṭīmitāmapi tyaktvā paradine svalpāpi caturthīyutaiva grāhyā, gaṇayogaprāśastyāt | atra vrate bhavānīśivayoḥ pūjanamupavāsaśca strīṇāṃ nityaḥ ||

३3 तत्र— मन्दारमालाकुलितालकायै कपालमालाङ्कितशेखराय । दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ इत्यादयः पूजामन्त्रा ज्ञेयाः ।

tatra— | mandāramālākulitālakāyai kapālamālāṅkitaśekharāya | divyāmbarāyai ca digambarāya namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya | ityādayaḥ pūjāmantrā jñeyāḥ ||

४4 शुक्लचतुर्थ्यां सिद्धिविनायकव्रतम् । सा मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये साकल्येन मध्याह्ने व्याप्तावव्याप्तौ वा पूर्वा । दिनद्वये साम्येन वैषम्येण वैकदेशव्याप्तावपि पूर्वैव । वैषम्येण व्याप्तावधिकव्यापिनी चेत्परेति केचित् । पूर्वदिने सर्वथा मध्याह्नस्पर्शो नास्त्येव परदिने एव मध्याह्नस्पर्शिनी तदैव परा । पूर्वदिने एकदेशेन मध्याह्नव्यापिनी परदिने संपूर्णमध्याह्नव्यापिनी तदापि परैव । एवं मासान्तरेपि निर्णयः । इयं रविभौमवारयोगे प्रशस्ता ।

śuklacaturthyāṃ siddhivināyakavratam | sā madhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye sākalyena madhyāhne vyāptāvavyāptau vā pūrvā | dinadvaye sāmyena vaiṣamyeṇa vaikadeśavyāptāvapi pūrvaiva | vaiṣamyeṇa vyāptāvadhikavyāpinī cetpareti kecit | pūrvadine sarvathā madhyāhnasparśo nāstyeva paradine eva madhyāhnasparśinī tadaiva parā | pūrvadine ekadeśena madhyāhnavyāpinī paradine saṃpūrṇamadhyāhnavyāpinī tadāpi paraiva | evaṃ māsāntarepi nirṇayaḥ | iyaṃ ravibhaumavārayoge praśastā ||

५5 अत्र चतुर्थ्यां चन्द्रदर्शने मिथ्याभिदूषणदोषस्तेन चतुर्थ्यामुदितस्य पञ्चम्यां दर्शनं विनायकव्रतदिनेपि न दोषाय । पूर्वदिने सायाह्नमारभ्य प्रवृत्तायां चतुर्थ्यां विनायकव्रताभावेपि पूर्वेद्युरेव चन्द्रदर्शने दोष इति सिध्यति । चतुर्थ्यामुदितस्य न दर्शनमिति पक्षे तु अवशिष्टपञ्चषण्मुहूर्तमात्रचतुर्थीदिनेपि निषेधापत्तिः । इदानीं लोकास्तु एकतरपक्षाश्रयेण विनायकव्रतदिने एव चन्द्रं न पश्यन्ति न तूदयकाले दर्शनकाले वा चतुर्थीसत्त्वासत्त्वे नियमेनाश्रयन्ति ।

atra caturthyāṃ candradarśane mithyābhidūṣaṇadoṣastena caturthyāmuditasya pañcamyāṃ darśanaṃ vināyakavratadinepi na doṣāya | pūrvadine sāyāhnamārabhya pravṛttāyāṃ caturthyāṃ vināyakavratābhāvepi pūrvedyureva candradarśane doṣa iti sidhyati | caturthyāmuditasya na darśanamiti pakṣe tu avaśiṣṭapañcaṣaṇmuhūrtamātracaturthīdinepi niṣedhāpattiḥ | idānīṃ lokāstu ekatarapakṣāśrayeṇa vināyakavratadine eva candraṃ na paśyanti na tūdayakāle darśanakāle vā caturthīsattvāsattve niyamenāśrayanti ||

६6 दर्शने जाते तद्दोषशान्तये— सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारकमारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥ इति श्लोकजपः कार्यः ।

darśane jāte taddoṣaśāntaye— | siṃhaḥ prasenamavadhītsiṃho jāmbavatā hataḥ | sukumārakamārodīstava hyeṣa syamantakaḥ | iti ślokajapaḥ kāryaḥ ||

७7 तत्र मृन्मयादिमूर्तौ प्राणप्रतिष्ठापूर्वकं विनायकं षोडशोपचारैः सम्पूज्यैकमोदकेन नैवेद्यं दत्त्वा सगन्धा एकविंशतिदूर्वा गृहीत्वा 'गणाधिपायोमापुत्रायाघनाशनाय विनायकायेशपुत्राय सर्वसिद्धिप्रदायैकदन्तायेभवक्त्राय मूषकवाहनाय कुमारगुरवे' इति दशनामभिर्दूर्वयोर्द्वयं द्वयं समर्प्यावशिष्टामेकां दूर्वाम् उक्तदशनामभिः समर्पयेत् । दश मोदकान् विप्राय दत्त्वा दश स्वयं भुञ्जीतेति संक्षेपः ।

tatra mṛnmayādimūrtau prāṇapratiṣṭhāpūrvakaṃ vināyakaṃ ṣoḍaśopacāraiḥ sampūjyaikamodakena naivedyaṃ dattvā sagandhā ekaviṃśatidūrvā gṛhītvā 'gaṇādhipāyomāputrāyāghanāśanāya vināyakāyeśaputrāya sarvasiddhipradāyaikadantāyebhavaktrāya mūṣakavāhanāya kumāragurave' iti daśanāmabhirdūrvayordvayaṃ dvayaṃ samarpyāvaśiṣṭāmekāṃ dūrvām uktadaśanāmabhiḥ samarpayet | daśa modakān viprāya dattvā daśa svayaṃ bhuñjīteti saṃkṣepaḥ ||

८8 भाद्रशुक्लपञ्चमी ऋषिपञ्चमी । सा मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । दिनद्वये मध्याह्नव्याप्तौ तदव्याप्तौ च पूर्वैव । अत्र ऋषीन्पूजयित्वा कर्षणरहितभूमिजन्यशाकाहारं कुर्यात् ।

bhādraśuklapañcamī ṛṣipañcamī | sā madhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye madhyāhnavyāptau tadavyāptau ca pūrvaiva | atra ṛṣīnpūjayitvā karṣaṇarahitabhūmijanyaśākāhāraṃ kuryāt ||

९9 शुक्ले भाद्रपदे षष्ठ्यां स्नानं भास्करपूजनम् । प्राशनं पञ्चगव्यस्य अश्वमेधफलाधिकम् ॥ इयं सूर्यषष्ठी सप्तमीयुता ग्राह्या । अस्यामेव स्वामिकार्तिकेयदर्शनाद् ब्रह्महत्यादिपापनाशः ।

śukle bhādrapade ṣaṣṭhyāṃ snānaṃ bhāskarapūjanam | prāśanaṃ pañcagavyasya aśvamedhaphalādhikam | iyaṃ sūryaṣaṣṭhī saptamīyutā grāhyā | asyāmeva svāmikārtikeyadarśanād brahmahatyādipāpanāśaḥ ||

१०10 भाद्रपदशुक्लाष्टमी दूर्वाष्टमी । सा पूर्वा ग्राह्या । इयं ज्येष्ठामूलर्क्षयुता त्याज्या । अलाभे तद्युक्तापि ग्राह्या । इदं दूर्वापूजनव्रतं कन्यार्केऽगस्त्योदये च वर्ज्यम् । इदं स्त्रीणां नित्यम् । अत्र ज्येष्ठादेवीपूजनव्रतं केवलाष्टमीप्राधान्येन केवलज्येष्ठानक्षत्रप्राधान्येन चोक्तम् । तत्र दाक्षिणात्याः केवलज्येष्ठानक्षत्र एव कुर्वन्ति । तच्चानुराधायामावाहनं ज्येष्ठायां पूजनं मूले विसर्जनमिति त्रिदिनं ज्ञेयम् ।

bhādrapadaśuklāṣṭamī dūrvāṣṭamī | sā pūrvā grāhyā | iyaṃ jyeṣṭhāmūlarkṣayutā tyājyā | alābhe tadyuktāpi grāhyā | idaṃ dūrvāpūjanavrataṃ kanyārke'gastyodaye ca varjyam | idaṃ strīṇāṃ nityam | atra jyeṣṭhādevīpūjanavrataṃ kevalāṣṭamīprādhānyena kevalajyeṣṭhānakṣatraprādhānyena coktam | tatra dākṣiṇātyāḥ kevalajyeṣṭhānakṣatra eva kurvanti | taccānurādhāyāmāvāhanaṃ jyeṣṭhāyāṃ pūjanaṃ mūle visarjanamiti tridinaṃ jñeyam ||

११11 आवाहनविसर्जनदिनयोः पूजनादिनानुरोधेन निर्णयः । तत्र यदा पूर्वमध्याह्नमारभ्य प्रवृत्ता ज्येष्ठा द्वितीयदिने मध्याह्ने मध्याह्नात्पूर्वं वा समाप्यते तदा पूर्वदिने एव पूजनम् । यदा पूर्वदिने मध्याह्नोत्तरं प्रवृत्ता परदिने मध्याह्ने समाप्ता तदाष्टमीयोगवशेन पूर्वा परा वा ग्राह्या । उभयत्राष्टमीयोगे पूर्वैव । यदा पूर्वत्र मध्याह्नमारभ्य मध्याह्नोत्तरं वा प्रवृत्ता परदिने मध्याह्नोत्तरमपराह्णं स्पृशति तदाष्टमीयोगाभावेपि परैव ।

āvāhanavisarjanadinayoḥ pūjanādinānurodhena nirṇayaḥ | tatra yadā pūrvamadhyāhnamārabhya pravṛttā jyeṣṭhā dvitīyadine madhyāhne madhyāhnātpūrvaṃ vā samāpyate tadā pūrvadine eva pūjanam | yadā pūrvadine madhyāhnottaraṃ pravṛttā paradine madhyāhne samāptā tadāṣṭamīyogavaśena pūrvā parā vā grāhyā | ubhayatrāṣṭamīyoge pūrvaiva | yadā pūrvatra madhyāhnamārabhya madhyāhnottaraṃ vā pravṛttā paradine madhyāhnottaramaparāhṇaṃ spṛśati tadāṣṭamīyogābhāvepi paraiva ||

१२12 भाद्रपदशुक्लैकादश्यां द्वादश्यां वा पारणोत्तरं विष्णुपरिवर्तनोत्सवः । तत्र 'श्रुतेश्च मध्ये परिवर्तमेति' इति वचनात् त्रेधाविभक्तश्रवणमध्यभागयोगस्यैकादश्यां सत्त्वे तत्रैव द्वादश्यां सत्त्वे द्वादश्यामेवोभयत्र नक्षत्रयोगाभावे द्वादश्यामेवेत्यादि व्यवस्था ज्ञेया । तत्र संध्यायां विष्णुं संपूज्य— वासुदेव जगन्नाथ प्राप्तेयं द्वादशी तव । पार्श्वेन परिवर्तस्व सुखं स्वपिहि माधव ॥ इति मन्त्रेण प्रार्थयेत् ।

bhādrapadaśuklaikādaśyāṃ dvādaśyāṃ vā pāraṇottaraṃ viṣṇuparivartanotsavaḥ | tatra 'śruteśca madhye parivartameti' iti vacanāt tredhāvibhaktaśravaṇamadhyabhāgayogasyaikādaśyāṃ sattve tatraiva dvādaśyāṃ sattve dvādaśyāmevobhayatra nakṣatrayogābhāve dvādaśyāmevetyādi vyavasthā jñeyā | tatra saṃdhyāyāṃ viṣṇuṃ saṃpūjya— | vāsudeva jagannātha prāpteyaṃ dvādaśī tava | pārśvena parivartasva sukhaṃ svapihi mādhava | iti mantreṇa prārthayet ||

१३13 तत्र यत्र दिने मुहूर्तमात्रादिः स्वल्पोपि द्वादश्याः श्रवणयोगस्तत्रोपोषणम् । उत्तराषाढाविद्धश्रवणनिषेधवाक्यानि तु निर्मूलानि । यदा पूर्वदिने एकादशीविद्धा द्वादशी परदिनेऽनुवर्तते दिनद्वयेपि च श्रवणयोगस्तदा पूर्वदिने एकादशी-द्वादशी-श्रवणेतित्रितययोगरूपविष्णुशृङ्खलयोगात्पूर्वैवोपोष्या । तत्रोदाहरणम्—एकादशी १८ उत्तराषाढा ६ द्वादशी २० श्रवणं १२, यथा वा—एकादशी १८ उत्तराषाढा २५ द्वादशी २० श्रवणं १८ अत्र द्वितीयोदाहरणे एकादश्याः श्रवणयोगाभावेऽपि श्रवणयुक्तद्वादशीस्पर्शमात्रेण विष्णुशृंखलयोगः ।

tatra yatra dine muhūrtamātrādiḥ svalpopi dvādaśyāḥ śravaṇayogastatropoṣaṇam | uttarāṣāḍhāviddhaśravaṇaniṣedhavākyāni tu nirmūlāni | yadā pūrvadine ekādaśīviddhā dvādaśī paradine'nuvartate dinadvayepi ca śravaṇayogastadā pūrvadine ekādaśī-dvādaśī-śravaṇetitritayayogarūpaviṣṇuśṛṅkhalayogātpūrvaivopoṣyā | tatrodāharaṇam—ekādaśī 18 uttarāṣāḍhā 6 dvādaśī 20 śravaṇaṃ 12, yathā vā—ekādaśī 18 uttarāṣāḍhā 25 dvādaśī 20 śravaṇaṃ 18 atra dvitīyodāharaṇe ekādaśyāḥ śravaṇayogābhāve'pi śravaṇayuktadvādaśīsparśamātreṇa viṣṇuśṛṃkhalayogaḥ ||

१४14 द्विविधोप्ययं योगो दिवैव ग्राह्यो न रात्रौ इति पुरुषार्थचिन्तामणौ । रात्रावपि निशीथोत्तरमपि योगो ग्राह्य इति निर्णयसिन्धुः । रात्रेः प्रथमप्रहरपर्यन्तं तिथ्योः श्रवणयोगो ग्राह्यो न द्वितीयप्रहरादावित्यपरे । अत्र चरमपक्ष एव युक्तो भाति । अत्र विष्णुशृङ्खलयोगे व्रतद्वयोपोषणं तन्त्रेणैकादश्यामेव कृत्वा द्वादश्यां वक्ष्यमाणपारणानिर्णयानुसारेण पारणं कार्यम् । यदोक्तविष्णुशृङ्खलयोगो नास्ति तदा यदि शुद्धाधिका द्वादशी दिनद्वयेपि श्रवणयोगः पूर्वदिने चोदये श्रवणाभावस्तदोत्तरैव ग्राह्या ।

dvividhopyayaṃ yogo divaiva grāhyo na rātrau iti puruṣārthacintāmaṇau | rātrāvapi niśīthottaramapi yogo grāhya iti nirṇayasindhuḥ | rātreḥ prathamapraharaparyantaṃ tithyoḥ śravaṇayogo grāhyo na dvitīyapraharādāvityapare | atra caramapakṣa eva yukto bhāti | atra viṣṇuśṛṅkhalayoge vratadvayopoṣaṇaṃ tantreṇaikādaśyāmeva kṛtvā dvādaśyāṃ vakṣyamāṇapāraṇānirṇayānusāreṇa pāraṇaṃ kāryam | yadoktaviṣṇuśṛṅkhalayogo nāsti tadā yadi śuddhādhikā dvādaśī dinadvayepi śravaṇayogaḥ pūrvadine codaye śravaṇābhāvastadottaraiva grāhyā ||

१५15 यदोभयदिने सूर्योदये द्वादश्यां श्रवणयोगस्तदा पूर्वैव । विद्धाधिकायामपि परत्रैवोदये उदयोत्तरं वा श्रवणयोगे परैवेति निर्विवादम् । उभयत्र श्रवणयोगे उक्तविधविष्णुशृङ्खलयोगे पूर्वा, अन्यथा परैवेति विज्ञेयम् । एवं यत्रैकादशीश्रवणद्वादश्योर्नैरन्तर्येणोपवासप्राप्तिस्तत्र शक्तेनोपवासद्वयं कार्यम् । व्रतद्वयस्यापि नित्यत्वात्, व्रतद्वयस्यैकदैवतत्वान्न पारणलोपदोषः ।

yadobhayadine sūryodaye dvādaśyāṃ śravaṇayogastadā pūrvaiva | viddhādhikāyāmapi paratraivodaye udayottaraṃ vā śravaṇayoge paraiveti nirvivādam | ubhayatra śravaṇayoge uktavidhaviṣṇuśṛṅkhalayoge pūrvā, anyathā paraiveti vijñeyam | evaṃ yatraikādaśīśravaṇadvādaśyornairantaryeṇopavāsaprāptistatra śaktenopavāsadvayaṃ kāryam | vratadvayasyāpi nityatvāt, vratadvayasyaikadaivatatvānna pāraṇalopadoṣaḥ ||

१६16 यस्तूपवासद्वयासमर्थ एकादशीव्रतसंकल्पात्पूर्वं च निजासामर्थ्यं निश्चिनोति तेनैकादश्यां फलाद्याहारं कृत्वा द्वादश्यां निरशनं कार्यम्, नचैकादशीव्रतलोपः ।

yastūpavāsadvayāsamartha ekādaśīvratasaṃkalpātpūrvaṃ ca nijāsāmarthyaṃ niścinoti tenaikādaśyāṃ phalādyāhāraṃ kṛtvā dvādaśyāṃ niraśanaṃ kāryam, nacaikādaśīvratalopaḥ ||

१७17 उपोष्य द्वादशीं पुण्यां विष्णुऋक्षेण संयुताम् । एकादश्युद्भवं पुण्यं नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ इति नारदोक्तेः ।

upoṣya dvādaśīṃ puṇyāṃ viṣṇuṛkṣeṇa saṃyutām | ekādaśyudbhavaṃ puṇyaṃ naraḥ prāpnotyasaṃśayam | iti nāradokteḥ ||

१८18 श्रवणेन युता चेत्स्याद् द्वादशी सा हि वैष्णवैः । स्मार्तैश्चोपोषणीया स्यात्त्यजेदेकादशी तदा ॥ इति माधवोक्तेश्च । अत्रैकादशीत्यागपदेन फलाहारो बोध्यते न तु भोजनम् । यस्तूपवासद्वयशक्तिभ्रमेण कृतैकादशीव्रतसंकल्पः । संकल्पोत्तरं च द्वितीयोपवासासामर्थ्यमनुभवति तदा तेनैकादश्यामुपोष्य द्वादश्यां विष्णुपूजनं कृत्वा पारणं कार्यम् ।

śravaṇena yutā cetsyād dvādaśī sā hi vaiṣṇavaiḥ | smārtaiścopoṣaṇīyā syāttyajedekādaśī tadā | iti mādhavokteśca | atraikādaśītyāgapadena phalāhāro bodhyate na tu bhojanam | yastūpavāsadvayaśaktibhrameṇa kṛtaikādaśīvratasaṃkalpaḥ | saṃkalpottaraṃ ca dvitīyopavāsāsāmarthyamanubhavati tadā tenaikādaśyāmupoṣya dvādaśyāṃ viṣṇupūjanaṃ kṛtvā pāraṇaṃ kāryam ||

१९19 अत्र व्रताङ्गपूजनं कृत्वोपवासासमर्थ 'उपवासप्रतिनिधिरूपं विष्णुपूजनं करिष्ये' इति संकल्प्य पुनः पूजनं कुर्यात् ।

atra vratāṅgapūjanaṃ kṛtvopavāsāsamartha 'upavāsapratinidhirūpaṃ viṣṇupūjanaṃ kariṣye' iti saṃkalpya punaḥ pūjanaṃ kuryāt ||

२०20 अत्र द्वादश्यां श्रवणयोगाभावे एकादश्यां श्रवणयोगे तत्रैव श्रवणद्वादशीव्रतं कार्यम् । विद्धैकादश्यां श्रवणयोगे तु येषां तत्रैकादशीव्रतप्राप्तिस्तेषां तन्त्रेणोपवासद्वयसिद्धिः । अन्येषां गृहीतश्रवणद्वादशीव्रतानामुपवासद्वयम् । तत्राशक्तानां तु पूर्वेह्नि फलाहारः परेह्नि निरशनमिति भाति ।

atra dvādaśyāṃ śravaṇayogābhāve ekādaśyāṃ śravaṇayoge tatraiva śravaṇadvādaśīvrataṃ kāryam | viddhaikādaśyāṃ śravaṇayoge tu yeṣāṃ tatraikādaśīvrataprāptisteṣāṃ tantreṇopavāsadvayasiddhiḥ | anyeṣāṃ gṛhītaśravaṇadvādaśīvratānāmupavāsadvayam | tatrāśaktānāṃ tu pūrvehni phalāhāraḥ parehni niraśanamiti bhāti ||

२१21 उभयान्ते पारणं मुख्यः पक्षः । अन्यतरान्ते गौणः पक्षः । तत्र विष्णुशृङ्खलाभावे त्रयोदश्यामुभयान्ते पारणम् । विष्णुशृङ्खलयोगे तु पूर्वदिने तन्त्रेण कृतोपवासद्वयस्य परदिने श्रवणर्क्षाद् द्वादश्याधिक्ये श्रवणमतिक्रम्य द्वादश्यां पारणम् । यदि च द्वादश्यपेक्षया श्रवणाधिक्यं पारणादिने भवति तदा एकादशीव्रतपारणायां द्वादश्युल्लङ्घने दोषोक्तेर्द्वादश्यामेव पारणं न त्वन्यतरान्तापेक्षा । तत्र सति संभवे श्रवणमध्यभागं विंशत्यादिघटिकात्मकं त्यक्त्वा पारणम् । यथैकादशी ३० उत्तराषाढा २९ द्वादशी २५ श्रवणं २९, अत्र पूर्वेद्युस्तन्त्रेणोपवासद्वयं कृत्वा परेह्नि श्रवणमध्यभागमवशिष्टं नवघटिकात्मकं त्यक्त्वा द्वादश्यां चरमे विंशतिघटिकारूपे श्रवणभागे पारणम् ।

ubhayānte pāraṇaṃ mukhyaḥ pakṣaḥ | anyatarānte gauṇaḥ pakṣaḥ | tatra viṣṇuśṛṅkhalābhāve trayodaśyāmubhayānte pāraṇam | viṣṇuśṛṅkhalayoge tu pūrvadine tantreṇa kṛtopavāsadvayasya paradine śravaṇarkṣād dvādaśyādhikye śravaṇamatikramya dvādaśyāṃ pāraṇam | yadi ca dvādaśyapekṣayā śravaṇādhikyaṃ pāraṇādine bhavati tadā ekādaśīvratapāraṇāyāṃ dvādaśyullaṅghane doṣokterdvādaśyāmeva pāraṇaṃ na tvanyatarāntāpekṣā | tatra sati saṃbhave śravaṇamadhyabhāgaṃ viṃśatyādighaṭikātmakaṃ tyaktvā pāraṇam | yathaikādaśī 30 uttarāṣāḍhā 29 dvādaśī 25 śravaṇaṃ 29, atra pūrvedyustantreṇopavāsadvayaṃ kṛtvā parehni śravaṇamadhyabhāgamavaśiṣṭaṃ navaghaṭikātmakaṃ tyaktvā dvādaśyāṃ carame viṃśatighaṭikārūpe śravaṇabhāge pāraṇam ||

२२22 एवमुक्तोदाहरणे एव एकादश्याः दशनाडिकात्वे द्वादश्या अष्टनाडिकात्वे द्वादशीश्रवणयोः पञ्चदशचत्वारिंशन्नाडीत्वे वा श्रवणमध्यभागत्यागे द्वादश्युल्लंघनापत्तौ सङ्गवकालं त्यक्त्वा मुहूर्तत्रयपर्यन्तं सप्तमुहूर्तादौ वा ऋक्षमध्यभागे एव भोक्तव्यम् । अयं मध्यभागत्यागो भाद्रगतश्रवणद्वादशीव्रत एव, न तु माघफाल्गुनमासकृष्णपक्षगतश्रवणद्वादशीव्रतपारणायाम् । मासान्तरगतश्रवणभागे विष्णुपरिवर्तनाभावात् ।

evamuktodāharaṇe eva ekādaśyāḥ daśanāḍikātve dvādaśyā aṣṭanāḍikātve dvādaśīśravaṇayoḥ pañcadaśacatvāriṃśannāḍītve vā śravaṇamadhyabhāgatyāge dvādaśyullaṃghanāpattau saṅgavakālaṃ tyaktvā muhūrtatrayaparyantaṃ saptamuhūrtādau vā ṛkṣamadhyabhāge eva bhoktavyam | ayaṃ madhyabhāgatyāgo bhādragataśravaṇadvādaśīvrata eva, na tu māghaphālgunamāsakṛṣṇapakṣagataśravaṇadvādaśīvratapāraṇāyām | māsāntaragataśravaṇabhāge viṣṇuparivartanābhāvāt ||

२३23 ये तु भाद्रे श्रवणमध्यवर्जनमात्रेण निषेधचारितार्थ्यं मन्यमाना विष्णुशृङ्खलयोगाभावेपि श्रवणमध्यमात्रं त्यक्त्वा भुञ्जन्ते ते नित्यश्रवणद्वादशीव्रतमाहात्म्यानभिज्ञा भ्रान्ता एव । अयं सर्वोपि निर्णयो मासान्तरगतश्रवणद्वादशीव्रतेप्यूह्यः ।

ye tu bhādre śravaṇamadhyavarjanamātreṇa niṣedhacāritārthyaṃ manyamānā viṣṇuśṛṅkhalayogābhāvepi śravaṇamadhyamātraṃ tyaktvā bhuñjante te nityaśravaṇadvādaśīvratamāhātmyānabhijñā bhrāntā eva | ayaṃ sarvopi nirṇayo māsāntaragataśravaṇadvādaśīvratepyūhyaḥ ||

२४24 श्रवणद्वादशीव्रते नदीसंगमे स्नात्वा कलशे स्वर्णमयं जनार्दननामानं विष्णुं संपूज्य वस्त्रयज्ञोपवीतोपानच्छत्रादिसमर्प्योपोष्य पारणदिने दध्योदनयुतं वस्त्रवेष्टितं जलपूर्णघटं छत्रादियुतां पूजितां सपरिवारां तां प्रतिमां च दद्यात् । तत्र मन्त्रः— नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंज्ञक । अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ॥ इति ।

śravaṇadvādaśīvrate nadīsaṃgame snātvā kalaśe svarṇamayaṃ janārdananāmānaṃ viṣṇuṃ saṃpūjya vastrayajñopavītopānacchatrādisamarpyopoṣya pāraṇadine dadhyodanayutaṃ vastraveṣṭitaṃ jalapūrṇaghaṭaṃ chatrādiyutāṃ pūjitāṃ saparivārāṃ tāṃ pratimāṃ ca dadyāt | tatra mantraḥ— | namo namaste govinda budhaśravaṇasaṃjñaka | aghaughasaṃkṣayaṃ kṛtvā sarvasaukhyaprado bhava iti ||

२५25 भाद्रशुक्लद्वादश्यां श्रवणयुतायां मध्याह्ने वामनोत्पत्तिः । अतो मध्याह्नव्यापिनी द्वादशी मध्याह्ने ततोन्यत्र काले वा श्रवणयुता ग्राह्या । उभयदिने श्रवणयोगे पूर्वैव । सर्वथा द्वादश्याः श्रवणयोगाभावे एकादश्यामेव श्रवणसत्त्वे मध्याह्नव्यापिनीमपि द्वादशीं विहायैकादश्यामेव व्रतं कार्यम् । शुद्धैकादश्यां श्रवणाभावे दशमीविद्धैकादश्यामपि श्रवणयुतायां व्रतम् । पूर्वदिन एव मध्याह्नव्यापिनी द्वादशी परदिने मध्याह्नादन्यत्र काले श्रवणयुता तदा पूर्वैव । तिथिद्वयेपि श्रवणयोगाभावे द्वादश्यामेव मध्याह्नव्यापिन्यां व्रतम् ।

bhādraśukladvādaśyāṃ śravaṇayutāyāṃ madhyāhne vāmanotpattiḥ | ato madhyāhnavyāpinī dvādaśī madhyāhne tatonyatra kāle vā śravaṇayutā grāhyā | ubhayadine śravaṇayoge pūrvaiva | sarvathā dvādaśyāḥ śravaṇayogābhāve ekādaśyāmeva śravaṇasattve madhyāhnavyāpinīmapi dvādaśīṃ vihāyaikādaśyāmeva vrataṃ kāryam | śuddhaikādaśyāṃ śravaṇābhāve daśamīviddhaikādaśyāmapi śravaṇayutāyāṃ vratam | pūrvadina eva madhyāhnavyāpinī dvādaśī paradine madhyāhnādanyatra kāle śravaṇayutā tadā pūrvaiva | tithidvayepi śravaṇayogābhāve dvādaśyāmeva madhyāhnavyāpinyāṃ vratam ||

२६26 दिनद्वये मध्याह्नव्याप्तौ तदव्याप्तौ चैकादशीयुक्तैव ग्राह्या । पारणा तु पूर्वोक्तरीत्योभयान्तेऽन्यतरान्ते वा कार्या । अत्र मध्याह्ने नदीसंगमे स्नात्वा सौवर्णं वामनं संपूज्यार्घ्यं सौवर्णपात्रेण दद्यात् । तत्र पूजामन्त्रः— देवेश्वराय देवाय देवसंभूतिकारिणे । प्रभवे सर्वदेवानां वामनाय नमो नमः ॥

dinadvaye madhyāhnavyāptau tadavyāptau caikādaśīyuktaiva grāhyā | pāraṇā tu pūrvoktarītyobhayānte'nyatarānte vā kāryā | atra madhyāhne nadīsaṃgame snātvā sauvarṇaṃ vāmanaṃ saṃpūjyārghyaṃ sauvarṇapātreṇa dadyāt | tatra pūjāmantraḥ— | deveśvarāya devāya devasaṃbhūtikāriṇe | prabhave sarvadevānāṃ vāmanāya namo namaḥ ||

२७27 अथार्घ्यमन्त्रः— नमस्ते पद्मनाभाय नमस्ते जलशायिने । तुभ्यमर्घ्यं प्रयच्छामि बालवामनरूपिणे ॥ नमः शार्ङ्गधनुर्बाणपाणये वामनाय च । यज्ञभुक्फलदात्रे च वामनाय नमो नमः ॥

athārghyamantraḥ— | namaste padmanābhāya namaste jalaśāyine | tubhyamarghyaṃ prayacchāmi bālavāmanarūpiṇe | namaḥ śārṅgadhanurbāṇapāṇaye vāmanāya ca | yajñabhukphaladātre ca vāmanāya namo namaḥ ||

२८28 ततः परदिने सपरिवारं वामनं द्विजाय दद्यात्— वामनः प्रतिगृह्णाति वामनोहं ददामि ते । वामनं सर्वतोभद्रं द्विजाय प्रतिपादये ॥ इति दानमन्त्रः ।

tataḥ paradine saparivāraṃ vāmanaṃ dvijāya dadyāt— | vāmanaḥ pratigṛhṇāti vāmanohaṃ dadāmi te | vāmanaṃ sarvatobhadraṃ dvijāya pratipādaye iti dānamantraḥ ||

२९29 अस्यामेव द्वादश्यां रात्रौ देवपूजां कृत्वा तत्रासंभवे दिवैव वा दधिव्रतं निवेद्य दधिदानं कृत्वा दुग्धव्रतसंकल्पं कुर्यात् । अत्र पयोव्रते पयोविकारस्य पायसादेः दुग्धपाचितान्नस्य च वर्जनम् । दध्यादेः पयोविकारस्यापि न वर्जनम् । एवं दधिव्रते तक्रादेर्न वर्जनम् । यत्र प्रसूताया गोर्दशदिनेषु संधिन्यादेश्च क्षीरनिषेधस्तत्र क्षीरविकारस्य दधितक्रादेः सर्वस्यैव वर्जनम् ।

asyāmeva dvādaśyāṃ rātrau devapūjāṃ kṛtvā tatrāsaṃbhave divaiva vā dadhivrataṃ nivedya dadhidānaṃ kṛtvā dugdhavratasaṃkalpaṃ kuryāt | atra payovrate payovikārasya pāyasādeḥ dugdhapācitānnasya ca varjanam | dadhyādeḥ payovikārasyāpi na varjanam | evaṃ dadhivrate takrāderna varjanam | yatra prasūtāyā gordaśadineṣu saṃdhinyādeśca kṣīraniṣedhastatra kṣīravikārasya dadhitakrādeḥ sarvasyaiva varjanam ||

३०30 अथ भाद्रपदशुक्लचतुर्दश्यामनन्तव्रतम् । तत्रोदये त्रिमुहूर्तव्यापिनी चतुर्दशी ग्राह्येति मुख्यः पक्षः । तदभावे द्विमुहूर्ता ग्राह्येत्यनुकल्पः । द्विमुहूर्तन्यूना तु पूर्वैव ग्राह्या । दिनद्वये सूर्योदयव्यापित्वे संपूर्णत्वात्पूर्वैव । अत्र पूर्वाह्णो मुख्यः कर्मकालः तदभावे मध्याह्नोपि । अत्र व्रते सुवर्णप्रतिमायां चतुर्दशग्रन्थियुतदोरके चानन्तपूजनादिविधिस्तदुद्यापनविधिश्च कौस्तुभादौ ज्ञेयः । पूजितदोरकनाशे तु गुरुं वृत्वा तदनुज्ञया यथाशक्ति कृच्छ्रादिप्रायश्चित्तं विधायाष्टोत्तरशतमाज्येन द्वादशाक्षरवासुदेवमन्त्रेण हुत्वा केशवादिचतुर्विंशतिनामभिः सकृत्सकृद्धुत्वा होमशेषं समाप्य नूतनदोरके पूर्ववत्पूजनादि चरेत् ।

atha bhādrapadaśuklacaturdaśyāmanantavratam | tatrodaye trimuhūrtavyāpinī caturdaśī grāhyeti mukhyaḥ pakṣaḥ | tadabhāve dvimuhūrtā grāhyetyanukalpaḥ | dvimuhūrtanyūnā tu pūrvaiva grāhyā | dinadvaye sūryodayavyāpitve saṃpūrṇatvātpūrvaiva | atra pūrvāhṇo mukhyaḥ karmakālaḥ tadabhāve madhyāhnopi | atra vrate suvarṇapratimāyāṃ caturdaśagranthiyutadorake cānantapūjanādividhistadudyāpanavidhiśca kaustubhādau jñeyaḥ | pūjitadorakanāśe tu guruṃ vṛtvā tadanujñayā yathāśakti kṛcchrādiprāyaścittaṃ vidhāyāṣṭottaraśatamājyena dvādaśākṣaravāsudevamantreṇa hutvā keśavādicaturviṃśatināmabhiḥ sakṛtsakṛddhutvā homaśeṣaṃ samāpya nūtanadorake pūrvavatpūjanādi caret ||

३१31 सूर्यस्य वृषसंक्रमोत्तरं सप्तमदिनेऽगस्त्योऽस्तं प्रयाति । सिंहसंक्रान्त्युत्तरमेकविंशतितमे दिने उदयमेति । तत्र कन्यासंक्रान्तेः पूर्वं सप्तदिनमध्येऽगस्त्यपूजनं तदर्घ्यादिकं कार्यम् ।

sūryasya vṛṣasaṃkramottaraṃ saptamadine'gastyo'staṃ prayāti | siṃhasaṃkrāntyuttaramekaviṃśatitame dine udayameti | tatra kanyāsaṃkrānteḥ pūrvaṃ saptadinamadhye'gastyapūjanaṃ tadarghyādikaṃ kāryam ||

३२32 भाद्रपदपौर्णमास्यां प्रपितामहात् परान् पित्रादींस्त्रीन्सपत्नीकान् वसुरुद्रादित्यस्वरूपान् मातामहादित्रयं च सपत्नीकमुद्दिश्य श्राद्धं कार्यम् । इदं पार्वणत्वादपराह्णे पुरूरवार्द्रवदेवयुक्तं सपिण्डकं कार्यम् । केचित्तु प्रपितामहस्य पित्रादित्रयमात्रमुद्दिश्य नान्दीश्राद्धधर्मेण सत्यवसुदेवयुक्तं श्राद्धं कार्यं नात्र मातामहाद्युद्देश इत्याहुः । इदं प्रोष्ठपदीश्राद्धं सकृन्महालयपक्षे सकलकृष्णपक्षव्यापिमहालयपक्षे चावश्यकम् । पञ्चम्यादिमहालयपक्षेषु कृताकृतम् ।

bhādrapadapaurṇamāsyāṃ prapitāmahāt parān pitrādīṃstrīnsapatnīkān vasurudrādityasvarūpān mātāmahāditrayaṃ ca sapatnīkamuddiśya śrāddhaṃ kāryam | idaṃ pārvaṇatvādaparāhṇe purūravārdravadevayuktaṃ sapiṇḍakaṃ kāryam | kecittu prapitāmahasya pitrāditrayamātramuddiśya nāndīśrāddhadharmeṇa satyavasudevayuktaṃ śrāddhaṃ kāryaṃ nātra mātāmahādyuddeśa ityāhuḥ | idaṃ proṣṭhapadīśrāddhaṃ sakṛnmahālayapakṣe sakalakṛṣṇapakṣavyāpimahālayapakṣe cāvaśyakam | pañcamyādimahālayapakṣeṣu kṛtākṛtam ||

३३33 तत्र शक्तेन भाद्रपदापरपक्षे प्रतिपदमारभ्य दर्शान्तं तिथिवृद्धौ षोडश महालयाः कर्तव्याः । वृद्धिक्षयाभावे पञ्चदशैव महालयाः । तिथिक्षये चतुर्दशैव । अशक्तेन तु पञ्चम्यादिषु षष्ठ्यादिष्वष्टम्यादिषु दशम्यादिष्वेकादश्यादिषु दर्शान्ततिथिषु कार्याः । अत्राप्यशक्तेनानिषिद्धे कस्मिंश्चिदेकस्मिन्दिने सकृन्महालयः कर्तव्यः । प्रतिपदादिदर्शान्तपक्षे चतुर्दशी न वर्ज्या । पञ्चम्यादिदर्शान्तादिपञ्चपक्षेषु चतुर्दशीं वर्जयित्वाऽन्यतिथिषु महालयाः । सकृन्महालयेपि चतुर्दशी वर्जनीया ।

tatra śaktena bhādrapadāparapakṣe pratipadamārabhya darśāntaṃ tithivṛddhau ṣoḍaśa mahālayāḥ kartavyāḥ | vṛddhikṣayābhāve pañcadaśaiva mahālayāḥ | tithikṣaye caturdaśaiva | aśaktena tu pañcamyādiṣu ṣaṣṭhyādiṣvaṣṭamyādiṣu daśamyādiṣvekādaśyādiṣu darśāntatithiṣu kāryāḥ | atrāpyaśaktenāniṣiddhe kasmiṃścidekasmindine sakṛnmahālayaḥ kartavyaḥ | pratipadādidarśāntapakṣe caturdaśī na varjyā | pañcamyādidarśāntādipañcapakṣeṣu caturdaśīṃ varjayitvā'nyatithiṣu mahālayāḥ | sakṛnmahālayepi caturdaśī varjanīyā ||

३५35 अशक्तः पितृपक्षे तु करोत्येकदिने यतः । निषिद्धेऽपि दिने कुर्यात्पिण्डदानं यथाविधि ॥ इत्यादिवचनात् ।

aśaktaḥ pitṛpakṣe tu karotyekadine yataḥ | niṣiddhe'pi dine kuryātpiṇḍadānaṃ yathāvidhi ityādivacanāt ||

३६36 मृततिथौ श्राद्धासंभवे निषिद्धतिथ्यादिदिनं वर्जयित्वा महालयः । तत्रापि द्वादश्यमावास्याष्टमीभरणीव्यतीपातेषु मृततिथ्यभावेपि सकृन्महालये कोपि तिथ्यादिनिषेधो नास्ति ।

mṛtatithau śrāddhāsaṃbhave niṣiddhatithyādidinaṃ varjayitvā mahālayaḥ | tatrāpi dvādaśyamāvāsyāṣṭamībharaṇīvyatīpāteṣu mṛtatithyabhāvepi sakṛnmahālaye kopi tithyādiniṣedho nāsti ||

३७37 संन्यासिनां महालयस्तु अपराह्णव्यापिन्यां द्वादश्यामेव सपिण्डकः कार्यो नान्यतिथौ । चतुर्दश्यां मृतस्यापि महालयश्चतुर्दश्यां न भवति । 'श्राद्धं शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां प्रकीर्तितम्' इति नियमेन सर्वतो बलिष्ठेन प्रतिवार्षिकश्राद्धातिरिक्तश्राद्धस्य चतुर्दश्यां निषेधात् । एवं पौर्णमासीमृतस्यापि महालयः पौर्णमास्यां न कार्यः । अपरपक्षत्वाभावेन तस्यां महालयाप्राप्तेः । तेन चतुर्दशीमृतस्य पौर्णमासीमृतस्य वा महालयो द्वादश्यमावास्यादितिथिषु कार्यः ।

saṃnyāsināṃ mahālayastu aparāhṇavyāpinyāṃ dvādaśyāmeva sapiṇḍakaḥ kāryo nānyatithau | caturdaśyāṃ mṛtasyāpi mahālayaścaturdaśyāṃ na bhavati | 'śrāddhaṃ śastrahatasyaiva caturdaśyāṃ prakīrtitam' iti niyamena sarvato baliṣṭhena prativārṣikaśrāddhātiriktaśrāddhasya caturdaśyāṃ niṣedhāt | evaṃ paurṇamāsīmṛtasyāpi mahālayaḥ paurṇamāsyāṃ na kāryaḥ | aparapakṣatvābhāvena tasyāṃ mahālayāprāpteḥ | tena caturdaśīmṛtasya paurṇamāsīmṛtasya vā mahālayo dvādaśyamāvāsyāditithiṣu kāryaḥ ||

३८38 अत्र कन्यार्कः प्राशस्त्यसंपादको न तु निमित्तम् । आदौ मध्येऽवसाने वा यत्र कन्यां व्रजेद्रविः । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धषोडशकं प्रति ॥ इत्यादिस्मृतेः । अमावास्यापर्यन्ततिथावसंभवे आश्विनशुक्लपञ्चमीपर्यन्तं यस्मिन्कस्मिंश्चित्तिथौ महालयः । तत्रासंभवे यावद्वृश्चिकदर्शनं व्यतीपातद्वादश्यादिपर्वणि कार्यः । मृताहे महालये च श्राद्धं पक्वान्नेनैव कार्यं न त्वामान्नादिना ।

atra kanyārkaḥ prāśastyasaṃpādako na tu nimittam | ādau madhye'vasāne vā yatra kanyāṃ vrajedraviḥ | sa pakṣaḥ sakalaḥ pūjyaḥ śrāddhaṣoḍaśakaṃ prati | ityādismṛteḥ | amāvāsyāparyantatithāvasaṃbhave āśvinaśuklapañcamīparyantaṃ yasminkasmiṃścittithau mahālayaḥ | tatrāsaṃbhave yāvadvṛścikadarśanaṃ vyatīpātadvādaśyādiparvaṇi kāryaḥ | mṛtāhe mahālaye ca śrāddhaṃ pakvānnenaiva kāryaṃ na tvāmānnādinā ||

३९39 महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोर्मृतेऽहनि । कृतोद्वाहोपि कुर्वीत पिण्डदानं यथाविधि ॥

mahālaye gayāśrāddhe mātāpitrormṛte'hani | kṛtodvāhopi kurvīta piṇḍadānaṃ yathāvidhi ||

४०40 पक्षश्राद्धे पित्रादिपार्वणत्रयपत्न्याद्येकोद्दिष्टपितृगणसहितसर्वपित्रुद्देशेन सपत्नीकपित्रादित्रयसपत्नीकमातामहादित्रयेति षड्दैवतमात्रोद्देशेन वा षड्दैवतैकोद्दिष्टगणोद्देशेन वा प्रत्यहं महालय इति पक्षत्रयम् । एवं पञ्चम्यादिपक्षेष्वपि । सकृन्महालये तु सर्वपित्रुद्देशेनैव ।

pakṣaśrāddhe pitrādipārvaṇatrayapatnyādyekoddiṣṭapitṛgaṇasahitasarvapitruddeśena sapatnīkapitrāditrayasapatnīkamātāmahāditrayeti ṣaḍdaivatamātroddeśena vā ṣaḍdaivataikoddiṣṭagaṇoddeśena vā pratyahaṃ mahālaya iti pakṣatrayam | evaṃ pañcamyādipakṣeṣvapi | sakṛnmahālaye tu sarvapitruddeśenaiva ||

४१41 तत्र देवतासंकल्पः—'पितृपितामहप्रपितामहानां मातृतत्सपत्नीपितामहीतत्सपत्नीप्रपितामहीतत्सपत्नीनां, यद्वाऽस्मत्सापत्नमातुरिति पृथगुद्देशः । मातामहमातृपितामहमातृप्रपितामहानां सपत्नीकानां यथानामगोत्राणां वस्वादिरूपाणां पार्वणविधिना पत्न्याः पुत्रस्य कन्यकायाः पितृव्यस्य मातुलस्य भ्रातुः पितृष्वसुर्मातृष्वसुरात्मभगिन्याः पितृव्यपुत्रस्य जामातुर्भागिनेयस्य श्वशुरस्य श्वश्र्वा आचार्यस्योपाध्यायस्य गुरोः सख्युः शिष्यस्य एतेषां यथानामगोत्ररूपाणां पुरुषविषये सपत्नीकानां स्त्रीविषये सभर्तृकसापत्यानामेकोद्दिष्टविधिना महालयापरपक्षश्राद्धमथवा सकृन्महालयापरपक्षश्राद्धं सदैवं सद्यः करिष्ये' इति ।

tatra devatāsaṃkalpaḥ—'pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ mātṛtatsapatnīpitāmahītatsapatnīprapitāmahītatsapatnīnāṃ, yadvā'smatsāpatnamāturiti pṛthaguddeśaḥ | mātāmahamātṛpitāmahamātṛprapitāmahānāṃ sapatnīkānāṃ yathānāmagotrāṇāṃ vasvādirūpāṇāṃ pārvaṇavidhinā patnyāḥ putrasya kanyakāyāḥ pitṛvyasya mātulasya bhrātuḥ pitṛṣvasurmātṛṣvasurātmabhaginyāḥ pitṛvyaputrasya jāmāturbhāgineyasya śvaśurasya śvaśrvā ācāryasyopādhyāyasya guroḥ sakhyuḥ śiṣyasya eteṣāṃ yathānāmagotrarūpāṇāṃ puruṣaviṣaye sapatnīkānāṃ strīviṣaye sabhartṛkasāpatyānāmekoddiṣṭavidhinā mahālayāparapakṣaśrāddhamathavā sakṛnmahālayāparapakṣaśrāddhaṃ sadaivaṃ sadyaḥ kariṣye' iti ||

४२42 एतेषां मध्ये ये केचिज्जीवन्ति तान्विहाय इतरेषामुद्देशः । मातामहादिषु पत्न्या जीवने सपत्नीकेत्यस्य स्त्रीषु च भर्त्रादेरनुचारः ।

eteṣāṃ madhye ye kecijjīvanti tānvihāya itareṣāmuddeśaḥ | mātāmahādiṣu patnyā jīvane sapatnīketyasya strīṣu ca bhartrāderanucāraḥ ||

४३43 महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । नवदैवतमत्रेष्टं शेषं षाट्पौरुषं विदुः ॥ अन्वष्टकासु वृद्धौ च प्रतिसंवत्सरे तथा । महालये गयायां च सपिण्डीकरणात्पुरा ॥ मातुः श्राद्धं पृथक्कार्यमन्यत्र पतिना सह । इत्यादिस्मृत्यनुसारात्पार्वणत्रयमेवोक्तम् ।

mahālaye gayāśrāddhe vṛddhau cānvaṣṭakāsu ca | navadaivatamatreṣṭaṃ śeṣaṃ ṣāṭpauruṣaṃ viduḥ | anvaṣṭakāsu vṛddhau ca pratisaṃvatsare tathā | mahālaye gayāyāṃ ca sapiṇḍīkaraṇātpurā | mātuḥ śrāddhaṃ pṛthakkāryamanyatra patinā saha | ityādismṛtyanusārātpārvaṇatrayamevoktam ||

४४44 केचित्तु मातामह्यादित्रयं पृथगुच्चार्य द्वादशदेवताकं पार्वणचतुष्टयमाहुः । एता एव देवता गयायां तीर्थश्राद्धे नित्यतर्पणे च ज्ञेयाः । महालये धूरिलोचनसंज्ञका विश्वेदेवाः ।

kecittu mātāmahyāditrayaṃ pṛthaguccārya dvādaśadevatākaṃ pārvaṇacatuṣṭayamāhuḥ | etā eva devatā gayāyāṃ tīrthaśrāddhe nityatarpaṇe ca jñeyāḥ | mahālaye dhūrilocanasaṃjñakā viśvedevāḥ ||

४५45 अत्र सति संभवे देवार्थं द्वौ विप्रौ पार्वणत्रयार्थं प्रतिपार्वणं त्रीनित्येवं नव । पत्न्याद्येकोद्दिष्टगणे प्रतिदैवतमेकैकमेवं विप्रान्निमन्त्रयेत् ।

atra sati saṃbhave devārthaṃ dvau viprau pārvaṇatrayārthaṃ pratipārvaṇaṃ trīnityevaṃ nava | patnyādyekoddiṣṭagaṇe pratidaivatamekaikamevaṃ viprānnimantrayet ||

४६46 अशक्तौ देवार्थमेकं प्रतिपार्वणमेकमिति पार्वणत्रये त्रीन् सर्वैकोद्दिष्टगणार्थमेकमिति निमन्त्रयेत् । देवार्थं विप्रद्वयपक्षे प्रतिपार्वणे त्रय एव कार्याः । न तु देवार्थं द्वौ प्रतिपार्वणमेक इति वा प्रतिपार्वणं त्रीन् देवार्थमेक इति वा वैषम्यं कार्यम् । एवं सर्वत्र अमावास्यादिश्राद्धेष्वपि ज्ञेयम् ।

aśaktau devārthamekaṃ pratipārvaṇamekamiti pārvaṇatraye trīn sarvaikoddiṣṭagaṇārthamekamiti nimantrayet | devārthaṃ vipradvayapakṣe pratipārvaṇe traya eva kāryāḥ | na tu devārthaṃ dvau pratipārvaṇameka iti vā pratipārvaṇaṃ trīn devārthameka iti vā vaiṣamyaṃ kāryam | evaṃ sarvatra amāvāsyādiśrāddheṣvapi jñeyam ||

४७47 अत्यशक्तौ पार्वणद्वयार्थमेकोपि कार्यः । महालये अन्ते महाविष्ण्वर्थं विप्रोऽवश्यं निमन्त्रयितव्य इति विशेषः कौस्तुभे ।

atyaśaktau pārvaṇadvayārthamekopi kāryaḥ | mahālaye ante mahāviṣṇvarthaṃ vipro'vaśyaṃ nimantrayitavya iti viśeṣaḥ kaustubhe ||

४८48 जीवन्मातृकः सापत्नमातुरेकोद्दिष्टं कुर्यान्न पार्वणम् । अनेकाः सापत्नमातरो यस्य तेन सर्वमात्रुद्देशेनैक एव विप्रः पिण्डश्च कार्योऽर्घ्यपात्रं पृथक् । स्वजनन्या सहानेकमातृत्वे स्वजनन्या सह सर्वमात्रर्थमेको विप्रः पिण्डोऽर्घ्यश्चेति पार्वणमेव न पृथक् सापत्नमात्रैकोद्दिष्टमिति वा सर्वसापत्नमातृणां पृथगेवैकोद्दिष्टमिति वा पक्षः ।

jīvanmātṛkaḥ sāpatnamāturekoddiṣṭaṃ kuryānna pārvaṇam | anekāḥ sāpatnamātaro yasya tena sarvamātruddeśenaika eva vipraḥ piṇḍaśca kāryo'rghyapātraṃ pṛthak | svajananyā sahānekamātṛtve svajananyā saha sarvamātrarthameko vipraḥ piṇḍo'rghyaśceti pārvaṇameva na pṛthak sāpatnamātraikoddiṣṭamiti vā sarvasāpatnamātṝṇāṃ pṛthagevaikoddiṣṭamiti vā pakṣaḥ ||

४९49 महालये पार्वणार्थे अग्नौकरणमेकोद्दिष्टगणार्थं त्वग्नौकरणं कृताकृतम् । करणपक्षे एकोद्दिष्टगणार्थमग्नौकरणान्नं पृथक् पात्रे ग्राह्यम् । महालये सर्वपार्वणार्थमेकोद्दिष्टार्थं च सकृदाच्छिन्नं बर्हिरेकमेव । दर्शादौ तु प्रतिपार्वणं बर्हिर्भिन्नमेव । अवशिष्टः श्राद्धप्रयोगोऽनेकमातृत्वेऽभ्यञ्जनादिमन्त्रोहश्च श्राद्धसागरे स्वस्वशाखोक्तप्रयोगग्रन्थेषु च ज्ञेयः ।

mahālaye pārvaṇārthe agnaukaraṇamekoddiṣṭagaṇārthaṃ tvagnaukaraṇaṃ kṛtākṛtam | karaṇapakṣe ekoddiṣṭagaṇārthamagnaukaraṇānnaṃ pṛthak pātre grāhyam | mahālaye sarvapārvaṇārthamekoddiṣṭārthaṃ ca sakṛdācchinnaṃ barhirekameva | darśādau tu pratipārvaṇaṃ barhirbhinnameva | avaśiṣṭaḥ śrāddhaprayogo'nekamātṛtve'bhyañjanādimantrohaśca śrāddhasāgare svasvaśākhoktaprayogagrantheṣu ca jñeyaḥ ||

५०50 सकृन्महालये श्राद्धाङ्गतिलतर्पणं परेह्न्येव । सर्वपित्रुद्देशेन प्रातःसंध्यायाः पूर्वमेव प्रातःसंध्योत्तरं वा ब्रह्मयज्ञाङ्गतर्पणाद्भिन्नमेव कार्यम् । प्रतिपदादिपञ्चम्यादिपक्षेषु विप्रविसर्जनान्ते एव श्राद्धपूजितपित्रुद्देशेन तर्पणं कार्यम् ।

sakṛnmahālaye śrāddhāṅgatilatarpaṇaṃ parehnyeva | sarvapitruddeśena prātaḥsaṃdhyāyāḥ pūrvameva prātaḥsaṃdhyottaraṃ vā brahmayajñāṅgatarpaṇādbhinnameva kāryam | pratipadādipañcamyādipakṣeṣu vipravisarjanānte eva śrāddhapūjitapitruddeśena tarpaṇaṃ kāryam ||

५१51 पत्न्यां रजस्वलायां सकृन्महालयो न कार्यः, कालान्तराणां सत्त्वात् । अमायां रजोदोषे आश्विनशुक्लपञ्चमीपर्यन्तं गौणकाले महालयः । प्रतिपदादिष्वन्येषु पक्षेषु प्रारंभदिने पाकात्पूर्वं पत्नी रजस्वला चेदुत्तरोत्तरपक्षस्वीकारः पाकारम्भोत्तरं चेत्तां गृहान्तरेऽवरुध्य महालयः कर्तव्यः । एवं विधवाकर्तृकश्राद्धेपि ज्ञेयम् । भ्रात्रादिमहालयश्च तत्रैवोत्तरार्धे ज्ञेयः ।

patnyāṃ rajasvalāyāṃ sakṛnmahālayo na kāryaḥ, kālāntarāṇāṃ sattvāt | amāyāṃ rajodoṣe āśvinaśuklapañcamīparyantaṃ gauṇakāle mahālayaḥ | pratipadādiṣvanyeṣu pakṣeṣu prāraṃbhadine pākātpūrvaṃ patnī rajasvalā ceduttarottarapakṣasvīkāraḥ pākārambhottaraṃ cettāṃ gṛhāntare'varudhya mahālayaḥ kartavyaḥ | evaṃ vidhavākartṛkaśrāddhepi jñeyam | bhrātrādimahālayaśca tatraivottarārdhe jñeyaḥ ||

५२52 अत्रापुत्रा विधवा 'मम भर्तृतत्पितृपितामहानां भर्तुर्मातृपितामहीप्रपितामहीनां मम पितृपितामहप्रपितामहानां मम मातृपितामहीप्रपितामहीनां मम मातामहमातृपितामहमातृप्रपितामहानां मम मातामहीमातृपितामहीमातृप्रपितामहीनां तृप्त्यर्थं सकृन्महालयापरपक्षश्राद्धं करिष्ये' इति स्वयं संकल्प्य ब्राह्मणद्वारा अग्नौकरणादिसहितं सर्वमविकृतं प्रयोगं कारयेत् ।

atrāputrā vidhavā 'mama bhartṛtatpitṛpitāmahānāṃ bharturmātṛpitāmahīprapitāmahīnāṃ mama pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ mama mātṛpitāmahīprapitāmahīnāṃ mama mātāmahamātṛpitāmahamātṛprapitāmahānāṃ mama mātāmahīmātṛpitāmahīmātṛprapitāmahīnāṃ tṛptyarthaṃ sakṛnmahālayāparapakṣaśrāddhaṃ kariṣye' iti svayaṃ saṃkalpya brāhmaṇadvārā agnaukaraṇādisahitaṃ sarvamavikṛtaṃ prayogaṃ kārayet ||

५३53 ब्राह्मणस्त्वमुकनाम्न्या यजमानाया भर्तृतत्पितृपितामहेत्याद्युच्चार्य प्रयोगं कुर्यात् ।

brāhmaṇastvamukanāmnyā yajamānāyā bhartṛtatpitṛpitāmahetyādyuccārya prayogaṃ kuryāt ||

५४54 अशक्तौ भर्त्रादित्रयं स्वपित्रादित्रयं स्वमात्रादित्रयं स्वमातामहादित्रयं सपत्नीकमिति पार्वणचतुष्टयोद्देशेन महालयः । अत्यशक्तौ स्वभर्त्रादित्रयं स्वपित्रादित्रयं चेति पार्वणद्वयमेव कार्यम् ।

aśaktau bhartrāditrayaṃ svapitrāditrayaṃ svamātrāditrayaṃ svamātāmahāditrayaṃ sapatnīkamiti pārvaṇacatuṣṭayoddeśena mahālayaḥ | atyaśaktau svabhartrāditrayaṃ svapitrāditrayaṃ ceti pārvaṇadvayameva kāryam ||

५५55 महालयः पितरि संन्यस्ते पातित्यादियुते वा जीवत्पितृकेणापि पुत्रेण पितुः पित्रादिसर्वपित्रुद्देशेन पिण्डदानरहितः सांकल्पविधिना कार्यः ।

mahālayaḥ pitari saṃnyaste pātityādiyute vā jīvatpitṛkeṇāpi putreṇa pituḥ pitrādisarvapitruddeśena piṇḍadānarahitaḥ sāṃkalpavidhinā kāryaḥ ||

५६56 वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः । न जीवत्पितृकः कुर्याद् गुर्विणीपतिरेव च ॥ इत्यादिवचनात् ।

vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati | yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ | muṇḍanaṃ piṇḍadānaṃ ca pretakarma ca sarvaśaḥ | na jīvatpitṛkaḥ kuryād gurviṇīpatireva ca ityādivacanāt ||

५७57 पिण्डदानादिविस्तरं कर्तुमशक्तेनापि सांकल्पविधिः कार्यः । सांकल्पिकविधावर्घ्यदानं समंत्रकावाहनमग्नौकरणं पिण्डदानं विकिरदानं स्वधां वाचयिष्ये । ॐ स्वधोच्यतामित्यादिस्वधावाचनप्रयोगं च वर्जयेत् ।

piṇḍadānādivistaraṃ kartumaśaktenāpi sāṃkalpavidhiḥ kāryaḥ | sāṃkalpikavidhāvarghyadānaṃ samaṃtrakāvāhanamagnaukaraṇaṃ piṇḍadānaṃ vikiradānaṃ svadhāṃ vācayiṣye, oṃ svadhocyatāmityādisvadhāvācanaprayogaṃ ca varjayet ||

५८58 अनेकब्राह्मणालाभे देवस्थाने शालग्रामादिदेवमूर्तिं संस्थाप्य श्राद्धं कार्यम् । सर्वथा विप्रालाभे दर्भवटुविधिना श्राद्धम् ।

anekabrāhmaṇālābhe devasthāne śālagrāmādidevamūrtiṃ saṃsthāpya śrāddhaṃ kāryam | sarvathā viprālābhe darbhavaṭuvidhinā śrāddham ||

५९59 पित्रोर्मरणे प्रथमाब्दे महालयः कृताकृतः । महालयो मलमासे न कार्यः । अपरपक्षे प्रतिवार्षिकप्राप्तौ मृततिथौ वार्षिकं कृत्वा तिथ्यन्तरे सकृन्महालयः कार्यः । प्रतिपदादिदर्शान्तादिपक्षेषु मृततिथौ वार्षिकं कृत्वा पाकान्तरेण महालयः । अमायां प्रतिवार्षिकसकृन्महालयप्राप्तौ पूर्वं वार्षिकं ततो महालयस्ततो दर्शश्राद्धमिति त्रयं पाकभेदेन । महालयमात्रप्राप्तावपि पूर्वं महालयस्ततो दर्शः । मृततिथौ सकृन्महालयपक्षे तत्तत्तिथेर्ग्राह्यत्वनिर्णयोऽपराह्णव्याप्त्या दर्शवदिति भाति ।

pitrormaraṇe prathamābde mahālayaḥ kṛtākṛtaḥ | mahālayo malamāse na kāryaḥ | aparapakṣe prativārṣikaprāptau mṛtatithau vārṣikaṃ kṛtvā tithyantare sakṛnmahālayaḥ kāryaḥ | pratipadādidarśāntādipakṣeṣu mṛtatithau vārṣikaṃ kṛtvā pākāntareṇa mahālayaḥ | amāyāṃ prativārṣikasakṛnmahālayaprāptau pūrvaṃ vārṣikaṃ tato mahālayastato darśaśrāddhamiti trayaṃ pākabhedena | mahālayamātraprāptāvapi pūrvaṃ mahālayastato darśaḥ | mṛtatithau sakṛnmahālayapakṣe tattattithergrāhyatvanirṇayo'parāhṇavyāptyā darśavaditi bhāti ||

६०60 अत्रापरपक्षे भरणीश्राद्धाद्गयाश्राद्धफलप्राप्तिः । भरणीश्राद्धमपिण्डकं षड्दैवतं सांकल्पविधिना कार्यम् । देवा धूरिलोचनौ पुरूरवार्द्रवौ वा । भरणीश्राद्धं काम्यम् । गयाश्राद्धफलकामेन प्रतिवर्षं कार्यम् । केचित्पित्रादिमरणोत्तरं प्रथमवर्ष एव कुर्वन्ति द्वितीयादिवर्षे न कुर्वन्ति तत्र मूलं चिन्त्यम् । मम तु 'न दैवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णो न वत्सरः' इत्यादिवचनेन सर्वस्यापि दर्शादिश्राद्धस्य प्रथमाब्दे निषेधाद्वर्षान्ते एव पितृत्वप्राप्तेश्च द्वितीयादिवर्षे एव कर्तुं युक्तमिति भाति ।

atrāparapakṣe bharaṇīśrāddhādgayāśrāddhaphalaprāptiḥ | bharaṇīśrāddhamapiṇḍakaṃ ṣaḍdaivataṃ sāṃkalpavidhinā kāryam | devā dhūrilocanau purūravārdravau vā | bharaṇīśrāddhaṃ kāmyam | gayāśrāddhaphalakāmena prativarṣaṃ kāryam | kecitpitrādimaraṇottaraṃ prathamavarṣa eva kurvanti dvitīyādivarṣe na kurvanti tatra mūlaṃ cintyam | mama tu 'na daivaṃ nāpi vā pitryaṃ yāvatpūrṇo na vatsaraḥ' ityādivacanena sarvasyāpi darśādiśrāddhasya prathamābde niṣedhādvarṣānte eva pitṛtvaprāpteśca dvitīyādivarṣe eva kartuṃ yuktamiti bhāti ||

६१61 यत्तु पितृभिन्नोपि यो यो म्रियते तस्य तस्य प्रथमाब्दे भरणीश्राद्धं क्रियते तत्रापि मूलं न पश्यामः । गयाश्राद्धफलार्थमाचारमनुसृत्य क्रियते चेन्मृताद्येकमेव पार्वणमुद्दिश्य सदैवं कार्यम् । अत्र सपिण्डत्वाचारोपि चिन्त्यः ।

yattu pitṛbhinnopi yo yo mriyate tasya tasya prathamābde bharaṇīśrāddhaṃ kriyate tatrāpi mūlaṃ na paśyāmaḥ | gayāśrāddhaphalārthamācāramanusṛtya kriyate cenmṛtādyekameva pārvaṇamuddiśya sadaivaṃ kāryam | atra sapiṇḍatvācāropi cintyaḥ ||

६२62 अत्रापरपक्षे सप्तम्यादिदिनत्रये माध्यावर्षश्राद्धं कर्तुं 'पूर्वेद्युः श्राद्धं करिष्ये माध्यावर्षश्राद्धं करिष्येऽन्वष्टक्यश्राद्धं करिष्ये' इति क्रमेण संकल्पं कृत्वा सर्वोप्यष्टकाविधिराश्वलायनैः कार्यः ।

atrāparapakṣe saptamyādidinatraye mādhyāvarṣaśrāddhaṃ kartuṃ 'pūrvedyuḥ śrāddhaṃ kariṣye mādhyāvarṣaśrāddhaṃ kariṣye'nvaṣṭakyaśrāddhaṃ kariṣye' iti krameṇa saṃkalpaṃ kṛtvā sarvopyaṣṭakāvidhirāśvalāyanaiḥ kāryaḥ ||

६३63 इदमाश्वलायनानामष्टकाविकृतिरूपमेकाष्टकाकरणपक्षेपि कार्यम् । इतरशाखिनां त्वष्टकारूपमेवेति पञ्चाष्टकाकरणपक्षेऽष्टकाश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य कार्यम्, एकाष्टकापक्षे तु न कार्यम् ।

idamāśvalāyanānāmaṣṭakāvikṛtirūpamekāṣṭakākaraṇapakṣepi kāryam | itaraśākhināṃ tvaṣṭakārūpameveti pañcāṣṭakākaraṇapakṣe'ṣṭakāśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya kāryam, ekāṣṭakāpakṣe tu na kāryam ||

६४64 नवम्यामन्वष्टक्यश्राद्धं नवदैवतं सर्वशाखिभिरष्टम्यामष्टकाश्राद्धाकरणेपि गृह्याग्नौ यथोक्तविधिना कार्यम् । अस्यामन्वष्टक्यस्य मुख्यत्वात् । गृह्याग्निरहितैस्तु येषां पूर्वं माता मृता पश्चात्पिता मृतस्तैर्मृतमातापितृकैः पाणिहोमादिविधिना नवदैवत्यं कार्यम् ।

navamyāmanvaṣṭakyaśrāddhaṃ navadaivataṃ sarvaśākhibhiraṣṭamyāmaṣṭakāśrāddhākaraṇepi gṛhyāgnau yathoktavidhinā kāryam | asyāmanvaṣṭakyasya mukhyatvāt | gṛhyāgnirahitaistu yeṣāṃ pūrvaṃ mātā mṛtā paścātpitā mṛtastairmṛtamātāpitṛkaiḥ pāṇihomādividhinā navadaivatyaṃ kāryam ||

६५65 जीवत्पितृकेण मृतमातृकेणानुपनीतेनापि मात्रादित्रितयमात्रोद्देशेनैकपार्वणकं पुरूरवार्द्रवदेवसहितं सपिण्डकं श्राद्धं कार्यम् । स्वमातरि जीवन्त्यां मृतसापत्नमात्रादित्रयोद्देशेन कार्यम् । स्वमातृसापत्नमात्रोर्मृतौ द्विवचनप्रयोगेण सापत्नमात्रनेकत्वे च मात्रा सह बहुवचनप्रयोगेण एकस्मिन् विप्रे एक एव क्षणोऽर्घ्यः पिण्डश्चैक एव देयः । पितामहीप्रपितामह्योर्द्वौ विप्रौ पिण्डौ चेत्येवं पार्वणमावश्यकम् ।

jīvatpitṛkeṇa mṛtamātṛkeṇānupanītenāpi mātrāditritayamātroddeśenaikapārvaṇakaṃ purūravārdravadevasahitaṃ sapiṇḍakaṃ śrāddhaṃ kāryam | svamātari jīvantyāṃ mṛtasāpatnamātrāditrayoddeśena kāryam | svamātṛsāpatnamātrormṛtau dvivacanaprayogeṇa sāpatnamātranekatve ca mātrā saha bahuvacanaprayogeṇa ekasmin vipre eka eva kṣaṇo'rghyaḥ piṇḍaścaika eva deyaḥ | pitāmahīprapitāmahyordvau viprau piṇḍau cetyevaṃ pārvaṇamāvaśyakam ||

६६66 केचिन्मातृबहुत्वे विप्रपिण्डादिभेदमाहुः । स्वमातृसापत्नमातृजीवने तु गृह्याग्निरहितेन मृतपितृकेणापि न कार्यम् । अन्वष्टक्ये मातृयजनस्य मुख्यत्वादत एवात्र कैश्चिन्मातृपार्वणस्यैव प्राथम्यमुक्तमिति भाति । पूर्वं पितृमृतौ पश्चान्मातृमृतावपि गृह्याग्निमतामस्यां नवम्यामन्वष्टक्यमावश्यकं नित्यत्वात् । अन्येषां पश्चान्मातृमृतौ नावश्यकम् । केचिन्नवम्यां पूर्वमृतमातृश्राद्धं 'मृते भर्तरि लुप्यते' इति वचनप्रामाण्यमाश्रित्य पितृमरणोत्तरं न कुर्वन्ति ।

kecinmātṛbahutve viprapiṇḍādibhedamāhuḥ | svamātṛsāpatnamātṛjīvane tu gṛhyāgnirahitena mṛtapitṛkeṇāpi na kāryam | anvaṣṭakye mātṛyajanasya mukhyatvādata evātra kaiścinmātṛpārvaṇasyaiva prāthamyamuktamiti bhāti | pūrvaṃ pitṛmṛtau paścānmātṛmṛtāvapi gṛhyāgnimatāmasyāṃ navamyāmanvaṣṭakyamāvaśyakaṃ nityatvāt | anyeṣāṃ paścānmātṛmṛtau nāvaśyakam | kecinnavamyāṃ pūrvamṛtamātṛśrāddhaṃ 'mṛte bhartari lupyate' iti vacanaprāmāṇyamāśritya pitṛmaraṇottaraṃ na kurvanti ||

६७67 भर्तुरग्रे सह दाहेन वा मृतानां मातामहीभगिनीदुहितृमातृष्वसृपितृष्वस्रादीनामपुत्राणां पितृमात्रादिकुलोत्पन्नानां सर्वासामेव सौभाग्यवतीनामस्यां नवम्यां श्राद्धं कार्यम् । भर्तुरग्रे मृतानां तत्तद्भर्तृमरणोत्तरं च न कार्यम् । अत एवास्या अविधवानवमीत्वप्रसिद्धिः । अतः पत्न्या अपि नवमीश्राद्धं कार्यम् । अस्याविधवानवमीश्राद्धस्य महालयवद्यावद्वृश्चिकदर्शनं गौणकालः । एवं दौहित्रप्रतिपच्छ्राद्धस्यापीति कालतत्त्वविवेचने ।

bharturagre saha dāhena vā mṛtānāṃ mātāmahībhaginīduhitṛmātṛṣvasṛpitṛṣvasrādīnāmaputrāṇāṃ pitṛmātrādikulotpannānāṃ sarvāsāmeva saubhāgyavatīnāmasyāṃ navamyāṃ śrāddhaṃ kāryam | bharturagre mṛtānāṃ tattadbhartṛmaraṇottaraṃ ca na kāryam | ata evāsyā avidhavānavamītvaprasiddhiḥ | ataḥ patnyā api navamīśrāddhaṃ kāryam | asyāvidhavānavamīśrāddhasya mahālayavadyāvadvṛścikadarśanaṃ gauṇakālaḥ | evaṃ dauhitrapratipacchrāddhasyāpīti kālatattvavivecane ||

६८68 अथाविधवानवमीश्राद्धे सुवासिनीनां प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धादौ च सुवासिनीभोजनमपि कार्यम् । भर्तुरग्रे मृता नारी सह दाहेन वा मृता । तस्याः स्थाने नियुञ्जीत विप्रैः सह सुवासिनीम् ॥ इत्यादिमार्कण्डेयवचनात् ।

athāvidhavānavamīśrāddhe suvāsinīnāṃ pratisāṃvatsarikaśrāddhādau ca suvāsinībhojanamapi kāryam | bharturagre mṛtā nārī saha dāhena vā mṛtā | tasyāḥ sthāne niyuñjīta vipraiḥ saha suvāsinīm | ityādimārkaṇḍeyavacanāt ||

६९69 अस्यां नवम्यां पिण्डदानं जीवत्पितृकेणापि गर्भिणीपतिना चापि कार्यम् ।

asyāṃ navamyāṃ piṇḍadānaṃ jīvatpitṛkeṇāpi garbhiṇīpatinā cāpi kāryam ||

७०70 नवमीश्राद्धासंभवे 'ममान्वष्टक्याकरणजनितप्रत्यवायपरिहारार्थं शतवारमेभिर्द्युभिः सुमना इति मन्त्रजपं करिष्ये' इति संकल्प्य तज्जपं कुर्यात् ।

navamīśrāddhāsaṃbhave 'mamānvaṣṭakyākaraṇajanitapratyavāyaparihārārthaṃ śatavāramebhirdyubhiḥ sumanā iti mantrajapaṃ kariṣye' iti saṃkalpya tajjapaṃ kuryāt ||

७१71 अन्वष्टक्ये सामवेदिभिः पितृपार्वणमेव कार्यं मातृमातामहपार्वणे न कार्ये इति सिन्धुः ।

anvaṣṭakye sāmavedibhiḥ pitṛpārvaṇameva kāryaṃ mātṛmātāmahapārvaṇe na kārye iti sindhuḥ ||

७२72 स चापराह्णव्यापिन्यामित्युक्तम् । तत्र वैष्णवा अपराह्णव्यापिन्या द्वादश्या एकादशीव्रतदिने सत्त्वे स्वल्पायामपि द्वादश्यां शुद्धत्रयोदश्यां वैकादशीपारणादिने एव संन्यासिदैवत्यं श्राद्धं कुर्वन्ति । मम त्वीदृशे विषये वैष्णवैः संन्यासिमहालयो दर्शे कार्य इति भाति ।

sa cāparāhṇavyāpinyāmityuktam | tatra vaiṣṇavā aparāhṇavyāpinyā dvādaśyā ekādaśīvratadine sattve svalpāyāmapi dvādaśyāṃ śuddhatrayodaśyāṃ vaikādaśīpāraṇādine eva saṃnyāsidaivatyaṃ śrāddhaṃ kurvanti | mama tvīdṛśe viṣaye vaiṣṇavaiḥ saṃnyāsimahālayo darśe kārya iti bhāti ||

७३73 अत्र त्रयोदश्यां मघायुतायां केवलायां वा श्राद्धं नित्यम् । केवलमघायामपि श्राद्धं कार्यम् । अत्र श्राद्धविधौ बहुग्रन्थेषु बहवः पक्षाः । अपुत्रेण पुत्रिणा वा गृहिणा सपत्नीकपितृपार्वणमातामहपार्वणाभ्यां पितृव्यभ्रातृमातुलपितृष्वसृमातृष्वसृभगिनीश्वशुरादिपार्वणैश्च सहितमपिण्डकं सांकल्पविधिना श्राद्धं कार्यम् । अथवा पित्रादिपार्वणद्वयं महालयवत् पितृव्याद्येकोद्दिष्टगणांश्चोद्दिश्य सांकल्पविधिना श्राद्धं कार्यम् । यद्वा दर्शवत् षड्दैवतं श्राद्धमपिण्डकं कार्यम् ।

atra trayodaśyāṃ maghāyutāyāṃ kevalāyāṃ vā śrāddhaṃ nityam | kevalamaghāyāmapi śrāddhaṃ kāryam | atra śrāddhavidhau bahugrantheṣu bahavaḥ pakṣāḥ | aputreṇa putriṇā vā gṛhiṇā sapatnīkapitṛpārvaṇamātāmahapārvaṇābhyāṃ pitṛvyabhrātṛmātulapitṛṣvasṛmātṛṣvasṛbhaginīśvaśurādipārvaṇaiśca sahitamapiṇḍakaṃ sāṃkalpavidhinā śrāddhaṃ kāryam | athavā pitrādipārvaṇadvayaṃ mahālayavat pitṛvyādyekoddiṣṭagaṇāṃścoddiśya sāṃkalpavidhinā śrāddhaṃ kāryam | yadvā darśavat ṣaḍdaivataṃ śrāddhamapiṇḍakaṃ kāryam ||

७४74 अथवा निष्कामेन पुत्रिणा श्राद्धविधिना श्राद्धं नानुष्ठेयं किंतु पित्रादिपार्वणद्वयं केवलं पितृव्यादिसहितं वोद्दिश्य 'एतेषां तृप्त्यर्थं ब्राह्मणभोजनं करिष्ये' इति संकल्प्य पितृरूपिणे ब्राह्मणाय गन्धं समर्पयामीत्येवं पञ्चोपचारान्समर्प्य ब्रह्मार्पणमित्यादि पठित्वानेन ब्राह्मणभोजनेन पित्रादिरूपीश्वरः प्रीयतामित्यन्नमुत्सृज्य पायसादिमधुरान्नेन विप्रान् भोजयित्वा दक्षिणाभिः संतोष्य स्वयं भुञ्जीतेत्येतावदेव कर्तव्यम् ।

athavā niṣkāmena putriṇā śrāddhavidhinā śrāddhaṃ nānuṣṭheyaṃ kiṃtu pitrādipārvaṇadvayaṃ kevalaṃ pitṛvyādisahitaṃ voddiśya 'eteṣāṃ tṛptyarthaṃ brāhmaṇabhojanaṃ kariṣye' iti saṃkalpya pitṛrūpiṇe brāhmaṇāya gandhaṃ samarpayāmītyevaṃ pañcopacārānsamarpya brahmārpaṇamityādi paṭhitvānena brāhmaṇabhojanena pitrādirūpīśvaraḥ prīyatāmityannamutsṛjya pāyasādimadhurānnena viprān bhojayitvā dakṣiṇābhiḥ saṃtoṣya svayaṃ bhuñjītetyetāvadeva kartavyam ||

७५75 अपुत्रिणः सकामस्य च पिण्डदानरहितश्राद्धविधिना श्राद्धं न दोषाय । क्वचिदपुत्रिणः पिण्डदानमप्युक्तम् । एवमुक्तपक्षेष्वन्यतमपक्षेण मघात्रयोदशीश्राद्धमवश्यानुष्ठेयम्, अकरणे दोषोक्तेर्नित्यत्वात् ।

aputriṇaḥ sakāmasya ca piṇḍadānarahitaśrāddhavidhinā śrāddhaṃ na doṣāya | kvacidaputriṇaḥ piṇḍadānamapyuktam | evamuktapakṣeṣvanyatamapakṣeṇa maghātrayodaśīśrāddhamavaśyānuṣṭheyam, akaraṇe doṣokternityatvāt ||

७६76 हस्तनक्षत्रस्थे सूर्ये मघायुता त्रयोदशी गजच्छाया संज्ञिता । अस्यां श्राद्धेन फलभूयस्त्वम् ।

hastanakṣatrasthe sūrye maghāyutā trayodaśī gajacchāyā saṃjñitā | asyāṃ śrāddhena phalabhūyastvam ||

७७77 अत्र महालयस्य युगादेश्च प्राप्तौ 'मघात्रयोदशीमहालययुगादिश्राद्धानि तन्त्रेण करिष्ये' इति संकल्प्य तन्त्रेण कुर्यात् ।

atra mahālayasya yugādeśca prāptau 'maghātrayodaśīmahālayayugādiśrāddhāni tantreṇa kariṣye' iti saṃkalpya tantreṇa kuryāt ||

७८78 न तु दर्शेन नित्यश्राद्धस्येव कस्यचित्प्रसङ्गसिद्धिः । अत्रैवं भाति—अङ्गानामैक्यं प्रधानमात्रभेदस्तन्त्रम् । तेन विश्वेदेवपाकाद्यङ्गानामैक्यं विप्रार्घ्यपिण्डादेर्भेद एव । प्रसङ्गसिद्धिस्थले तु प्रधानमपि न भिद्यत इति । त्रयोदशीश्राद्धेऽपरपक्षत्वाद्धूरिलोचना विश्वेदेवाः श्राद्धसागरे उक्ताः । अविभक्तैरपि भ्रातृभिर्मघात्रयोदशीश्राद्धं पृथक्कार्यमिति सिन्धुकौस्तुभादौ । विभक्तैरपि सहैवेति श्राद्धसागरे ।

na tu darśena nityaśrāddhasyeva kasyacitprasaṅgasiddhiḥ | atraivaṃ bhāti—aṅgānāmaikyaṃ pradhānamātrabhedastantram | tena viśvedevapākādyaṅgānāmaikyaṃ viprārghyapiṇḍāderbheda eva | prasaṅgasiddhisthale tu pradhānamapi na bhidyata iti | trayodaśīśrāddhe'parapakṣatvāddhūrilocanā viśvedevāḥ śrāddhasāgare uktāḥ | avibhaktairapi bhrātṛbhirmaghātrayodaśīśrāddhaṃ pṛthakkāryamiti sindhukaustubhādau | vibhaktairapi sahaiveti śrāddhasāgare ||

७९79 अथात्र चतुर्दश्यां पित्रादित्रयमध्ये एकस्यापि शस्त्रविषाग्निजलादिशृङ्गिव्याघ्रसर्पादिनिमित्तेन दुर्मरणेन मृतस्य एकोद्दिष्टविधिना श्राद्धं कार्यम् । पित्रादिद्वयोः शस्त्रादिहतत्वे द्वे एकोद्दिष्टे कार्ये । पित्रादीनां त्रयाणां शस्त्रादिहतत्वे पार्वणमेव कार्यम् । केचिदेकोद्दिष्टत्रयं कार्यमित्याहुः । सहगमने प्रयागादौ च विधिप्राप्तेऽग्निजलादिमरणे चतुर्दशीश्राद्धं न कार्यम् । युद्धप्रायोपवेशनयोर्वैधत्वेपीदं कार्यम् । अत्र शस्त्रादिहतपितृव्यभ्रात्रादेरप्यपुत्रस्यैकोद्दिष्टं कार्यम् । इदं धूरिलोचनसंज्ञकदेवसहितं कार्यम् ।

athātra caturdaśyāṃ pitrāditrayamadhye ekasyāpi śastraviṣāgnijalādiśṛṅgivyāghrasarpādinimittena durmaraṇena mṛtasya ekoddiṣṭavidhinā śrāddhaṃ kāryam | pitrādidvayoḥ śastrādihatatve dve ekoddiṣṭe kārye | pitrādīnāṃ trayāṇāṃ śastrādihatatve pārvaṇameva kāryam | kecidekoddiṣṭatrayaṃ kāryamityāhuḥ | sahagamane prayāgādau ca vidhiprāpte'gnijalādimaraṇe caturdaśīśrāddhaṃ na kāryam | yuddhaprāyopaveśanayorvaidhatvepīdaṃ kāryam | atra śastrādihatapitṛvyabhrātrāderapyaputrasyaikoddiṣṭaṃ kāryam | idaṃ dhūrilocanasaṃjñakadevasahitaṃ kāryam ||

८०80 अत्र संबंधगोत्रनामाद्युच्चार्य 'अमुकनिमित्तेन मृतस्य चतुर्दशीनिमित्तमेकोद्दिष्टं श्राद्धं सदैवं सपिण्डं करिष्ये' इति संकल्प्य प्रत्येकोद्दिष्टमेकार्घ्यैकपवित्रमेकपिण्डयुतं श्राद्धं कार्यम् ।

atra saṃbaṃdhagotranāmādyuccārya 'amukanimittena mṛtasya caturdaśīnimittamekoddiṣṭaṃ śrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ kariṣye' iti saṃkalpya pratyekoddiṣṭamekārghyaikapavitramekapiṇḍayutaṃ śrāddhaṃ kāryam ||

८१81 पित्रादेर्भ्रात्रादेश्च शस्त्रहतत्वे पृथक्पाकादिना महालयवत् सह तन्त्रेण वैकोद्दिष्टद्वयादि । एवं चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टं कृत्वा पित्रादिसर्वपितृगणोद्देशेन सकृन्महालयस्तिथ्यन्तरेऽवश्यं कार्यः । अस्यां चतुर्दश्यां यदि शस्त्रादिमृतयोर्मातापित्रोर्मृताहस्तदा चतुर्दशीनिमित्तमेकोद्दिष्टं कृत्वा पुनस्तदैव मृतादित्रयोद्देशेन सांवत्सरिकं पार्वणविधिना कार्यमिति श्राद्धसागरे ।

pitrāderbhrātrādeśca śastrahatatve pṛthakpākādinā mahālayavat saha tantreṇa vaikoddiṣṭadvayādi | evaṃ caturdaśyāmekoddiṣṭaṃ kṛtvā pitrādisarvapitṛgaṇoddeśena sakṛnmahālayastithyantare'vaśyaṃ kāryaḥ | asyāṃ caturdaśyāṃ yadi śastrādimṛtayormātāpitrormṛtāhastadā caturdaśīnimittamekoddiṣṭaṃ kṛtvā punastadaiva mṛtāditrayoddeśena sāṃvatsarikaṃ pārvaṇavidhinā kāryamiti śrāddhasāgare ||

८२82 कौस्तुभादौ तु सांवत्सरिकपार्वणेनैव चतुर्दशीश्राद्धसिद्धिर्न पृथक्कार्यमित्युक्तम् । दिनान्तरे च सकृन्महालयः कार्यः । अत्र चतुर्दशीश्राद्धस्य कथंचिद्विघ्ने तु अत्रैव पक्षेऽग्रिमपक्षे वा दिनान्तरे तत्पार्वणविधिनैव कार्यं न त्वेकोद्दिष्टम् । अत्रैकोद्दिष्टेऽपराह्णव्यापिन्येव चतुर्दशी ग्राह्या न त्वितरैकोद्दिष्टतिथिवन्मध्याह्नव्यापिनीति कौस्तुभे ।

kaustubhādau tu sāṃvatsarikapārvaṇenaiva caturdaśīśrāddhasiddhirna pṛthakkāryamityuktam | dināntare ca sakṛnmahālayaḥ kāryaḥ | atra caturdaśīśrāddhasya kathaṃcidvighne tu atraiva pakṣe'grimapakṣe vā dināntare tatpārvaṇavidhinaiva kāryaṃ na tvekoddiṣṭam | atraikoddiṣṭe'parāhṇavyāpinyeva caturdaśī grāhyā na tvitaraikoddiṣṭatithivanmadhyāhnavyāpinīti kaustubhe ||

८३83 हस्तनक्षत्रे सूर्ये सति चान्द्रहस्तनक्षत्रयुतामावास्या गजच्छाया । तस्यां श्राद्धदानादि कार्यम् । इत्यमायां गजच्छाया ।

hastanakṣatre sūrye sati cāndrahastanakṣatrayutāmāvāsyā gajacchāyā | tasyāṃ śrāddhadānādi kāryam | ityamāyāṃ gajacchāyā ||

८४84 आश्विनशुक्लप्रतिपदि दौहित्रेणानुपनीतेनापि सपत्नीकमातामहस्य पार्वणं मातुले सत्यपि अवश्यं कार्यम् । मातामहीसत्त्वे केवलमातामहपार्वणम् । इदं जीवत्पितृकेणापि कार्यम् । इदं सपिण्डकमपिण्डकं वा । अत्र पुरूरवार्द्रवसंज्ञका विश्वेदेवाः धूरिलोचना इति केचित् । इयं प्रतिपदपराह्णव्यापिनी ग्राह्येति बहवः । संगवव्यापिनीति केचित् । अस्य श्राद्धस्य यावद्वृश्चिकदर्शनं गौणकाल इति कालतत्त्वविवेचने ।

āśvinaśuklapratipadi dauhitreṇānupanītenāpi sapatnīkamātāmahasya pārvaṇaṃ mātule satyapi avaśyaṃ kāryam | mātāmahīsattve kevalamātāmahapārvaṇam | idaṃ jīvatpitṛkeṇāpi kāryam | idaṃ sapiṇḍakamapiṇḍakaṃ vā | atra purūravārdravasaṃjñakā viśvedevāḥ dhūrilocanā iti kecit | iyaṃ pratipadaparāhṇavyāpinī grāhyeti bahavaḥ | saṃgavavyāpinīti kecit | asya śrāddhasya yāvadvṛścikadarśanaṃ gauṇakāla iti kālatattvavivecane ||