बृहत्तन्त्रसारः

९८ त्रिकोणभूवृत्तविम्बमण्डलं रचयेत्ततः । आधारशक्तिं सम्पूज्य तत्राधारं विनिक्षिपेत् । अस्त्रेण पात्रं संशोध्य हृन्मन्त्रेण प्रपूरयेत् । निक्षिपेत्तीर्थमावाह्य गन्धादीन्प्रणवेन तु । दर्शयेद्धेनुमुद्रां वै सामान्यार्घ्यमिदं स्मृतम् । इति गौतमीयवचनात् अष्टधा प्रणवजपः । विशेषार्घ्ये तथादर्शनात् । श्यामादौ तु दशधा तदर्घ्ये तथादर्शनात् । पात्रं तोयैः प्रपूर्याथ प्रणवं दशधा जपेत् । इति भैरवीयात् ॥९८॥

trikoṇabhūvṛttavimbamaṇḍalaṃ racayettataḥ | ādhāraśaktiṃ sampūjya tatrādhāraṃ vinikṣipet | astreṇa pātraṃ saṃśodhya hṛnmantreṇa prapūrayet | nikṣipettīrthamāvāhya gandhādīnpraṇavena tu | darśayeddhenumudrāṃ vai sāmānyārghyamidaṃ smṛtam | iti gautamīyavacanāt aṣṭadhā praṇavajapaḥ | viśeṣārghye tathādarśanāt | śyāmādau tu daśadhā tadarghye tathādarśanāt | pātraṃ toyaiḥ prapūryātha praṇavaṃ daśadhā japet | iti bhairavīyāt ||

९९ ततः फडिति तज्जलेन द्वारमभ्युक्ष्य द्वारपूजां कुर्यात् । तद्यथा : ऊर्ध्वोडुम्बरे ॐ विघ्नाय नमः, ॐ महालक्ष्म्यै नमः, ॐ सरस्वत्यै नमः । दक्षिणशाखायां ॐ विघ्नाय नमः । वामशाखायां ॐ क्षेत्रपालाय नमः । तयोः पार्श्वे ॐ गङ्गायै नमः । ॐ यमुनायै नमः । देहल्यां ॐ अस्त्राय नमः । इति पुष्पवारिभिः पूजयेत् । निबन्धे : द्वारमस्त्राम्बुभिः प्रोक्ष्य द्वारपूजां समाचरेत् । ऊर्ध्वोडुम्बरके विघ्नं महालक्ष्मीं सरस्वतीम् । ततो दक्षिणशाखायां विघ्नं क्षेत्रेशमन्यतः । तयोः पार्श्वद्वये गङ्गायमुने पुष्पवारिभिः । देहल्यामर्चयेदस्त्रं प्रति द्वारमिति क्रमात् । अशक्तश्चेद्द्वारदेवताभ्यो नमः इत्येतावन्मात्रम् ॥९९॥

tataḥ phaḍiti tajjalena dvāramabhyukṣya dvārapūjāṃ kuryāt | tadyathā : ūrdhvoḍumbare oṃ vighnāya namaḥ, oṃ mahālakṣmyai namaḥ, oṃ sarasvatyai namaḥ | dakṣiṇaśākhāyāṃ oṃ vighnāya namaḥ | vāmaśākhāyāṃ oṃ kṣetrapālāya namaḥ | tayoḥ pārśve oṃ gaṅgāyai namaḥ | oṃ yamunāyai namaḥ | dehalyāṃ oṃ astrāya namaḥ | iti puṣpavāribhiḥ pūjayet | nibandhe : | dvāramastrāmbubhiḥ prokṣya dvārapūjāṃ samācaret | ūrdhvoḍumbarake vighnaṃ mahālakṣmīṃ sarasvatīm | tato dakṣiṇaśākhāyāṃ vighnaṃ kṣetreśamanyataḥ | tayoḥ pārśvadvaye gaṅgāyamune puṣpavāribhiḥ | dehalyāmarcayedastraṃ prati dvāramiti kramāt | aśaktaśceddvāradevatābhyo namaḥ ityetāvanmātram ||

१०० गणेशं क्षेत्रपालञ्च योगिनी वटुकं तथा । गङ्गाञ्च यमुनाञ्चैव लक्ष्मीं वाणीं ततो जपेत् । इति विशेषः ॥१००॥

gaṇeśaṃ kṣetrapālañca yoginī vaṭukaṃ tathā | gaṅgāñca yamunāñcaiva lakṣmīṃ vāṇīṃ tato japet | iti viśeṣaḥ ||

१ नन्दः सुनन्दश्चण्डश्च प्रचण्डो बल एव च । प्रबलो भद्रनामा च सुभद्रो विघ्नवैष्णवाः । प्रणवादि नमोऽन्तेन नाम्ना मन्त्रेण पूजयेत् ॥१॥

nandaḥ sunandaścaṇḍaśca pracaṇḍo bala eva ca | prabalo bhadranāmā ca subhadro vighnavaiṣṇavāḥ | praṇavādi namo'ntena nāmnā mantreṇa pūjayet ||

२ ततो दक्षिणपादप्रक्षेपपुरःसरं वामशाखां स्पृशन् दक्षिणाङ्गं सङ्कोचयन्मण्डपान्तः प्रविश्य नैर्ऋत्यां ॐ वास्तुपुरुषाय नमः ॐ ब्रह्मणे नमः इति पूजयेत् । ततो देयमन्त्रेण दिव्यदृष्ट्यावलोकनाद्दिव्यान्विघ्नानुत्सार्य अस्त्राय फट् इति मन्त्रेण जलेनान्तरीक्षगान्विघ्नानुत्सार्य वामपाष्णिघातत्रयेण भौमान्विघ्नानुत्सार्य फडितिसप्तजप्तान्विकिरानादाय : ॐ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूवि संस्थिताः । ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया । इति तान्विकिरेत् ॥२॥

tato dakṣiṇapādaprakṣepapuraḥsaraṃ vāmaśākhāṃ spṛśan dakṣiṇāṅgaṃ saṅkocayanmaṇḍapāntaḥ praviśya nairṛtyāṃ oṃ vāstupuruṣāya namaḥ oṃ brahmaṇe namaḥ iti pūjayet | tato deyamantreṇa divyadṛṣṭyāvalokanāddivyānvighnānutsārya astrāya phaṭ iti mantreṇa jalenāntarīkṣagānvighnānutsārya vāmapāṣṇighātatrayeṇa bhaumānvighnānutsārya phaḍitisaptajaptānvikirānādāya : oṃ apasarpantu te bhūtā ye bhūtā bhūvi saṃsthitāḥ | ye bhūtā vighnakartāraste naśyantu śivājñayā | iti tānvikiret ||

३ लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाकुशाक्षताः । विकिरा इति सन्दिष्टाः सर्वविघ्नौघनाशकाः ॥३॥

lājacandanasiddhārthabhasmadūrvākuśākṣatāḥ | vikirā iti sandiṣṭāḥ sarvavighnaughanāśakāḥ ||

४ अनन्तरं देशिकेन्द्रो दिव्यदृष्ट्यावलोकनैः । दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नान् अस्त्राद्भिश्चान्तरीक्षगान् । पाष्णिघातैस्त्रिभिर्भौमान् । इति विघ्नान्निवारयेत् ॥४॥

anantaraṃ deśikendro divyadṛṣṭyāvalokanaiḥ | divyānutsārayedvighnān astrādbhiścāntarīkṣagān | pāṣṇighātaistribhirbhaumān | iti vighnānnivārayet ||

५ ततोऽक्षतान्समादाय दक्षे नाराचमुद्रया । प्रक्षिपेदस्त्रमन्त्रेण गृहान्तर्विघ्नशान्तये । अपसर्पन्तु ते इति मन्त्रेण चादरात् । इति शारदीयात् ॥५॥

tato'kṣatānsamādāya dakṣe nārācamudrayā | prakṣipedastramantreṇa gṛhāntarvighnaśāntaye | apasarpantu te iti mantreṇa cādarāt | iti śāradīyāt ||

६ विकिरान्विकिरेत्तत्र सप्तजप्तान्शरानुना इति । ततो ह्रीं आधारशक्तिकमलासनाय नमः इत्यासनं सम्पूज्य धृत्वा पठेत् । आसनमन्त्रस्य मेरुपृष्ठऋषिः सुतलं छन्दः कूर्मो देवता आसनपरिग्रहे विनियोगः । ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वञ्च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम् । इति पठित्वा स्वस्तिकाद्यासनेनोपविशेत्, उपविश्य विघ्नानुत्सारयेत् ॥६॥

vikirānvikirettatra saptajaptānśarānunā iti | tato hrīṃ ādhāraśaktikamalāsanāya namaḥ ityāsanaṃ sampūjya dhṛtvā paṭhet | āsanamantrasya merupṛṣṭhaṛṣiḥ sutalaṃ chandaḥ kūrmo devatā āsanaparigrahe viniyogaḥ | oṃ pṛthvi tvayā dhṛtā lokā devi tvaṃ viṣṇunā dhṛtā | tvañca dhāraya māṃ nityaṃ pavitraṃ kuru cāsanam | iti paṭhitvā svastikādyāsanenopaviśet, upaviśya vighnānutsārayet ||

७ आदौ विघ्नान्समुत्सार्य पश्चादासनकल्पनम् । अथवा चासने स्थित्वा विघ्नानुत्सारयेत्सुधीः ॥७॥

ādau vighnānsamutsārya paścādāsanakalpanam | athavā cāsane sthitvā vighnānutsārayetsudhīḥ ||

८ ततः पञ्चगव्येन मूलेन मण्डपं शोधयेत् । तत्प्रमाणन्तु गौतमीये : पञ्चगव्येन तद्गेहं मण्डपञ्च विशोधयेत् ॥८॥

tataḥ pañcagavyena mūlena maṇḍapaṃ śodhayet | tatpramāṇantu gautamīye : | pañcagavyena tadgehaṃ maṇḍapañca viśodhayet ||

९ पलमात्रं दुग्धभागं गोमूत्रं तावदिष्यते । घृतञ्च पलमात्रं स्याद्गोमयं तोलकद्वयम् । दधि प्रसृतिमात्रं स्यात्पञ्चगव्यमिदं स्मृतम् ॥९॥

palamātraṃ dugdhabhāgaṃ gomūtraṃ tāvadiṣyate | ghṛtañca palamātraṃ syādgomayaṃ tolakadvayam | dadhi prasṛtimātraṃ syātpañcagavyamidaṃ smṛtam ||

१० पञ्चगव्यानां समानो भाग इष्यते । मूलमन्त्रेण सम्मन्त्र्य तेनैव परिशोधयेत् । तेन सर्वविशुद्धिः स्यात्सर्वपापनिकृन्तनम् ॥१०॥

pañcagavyānāṃ samāno bhāga iṣyate | mūlamantreṇa sammantrya tenaiva pariśodhayet | tena sarvaviśuddhiḥ syātsarvapāpanikṛntanam ||

११ ततो दक्षिणभागे पूजाद्रव्याणि वामभागे सुवासिताम्बुपूर्णं कुम्भं हस्तक्षालनार्थं पात्रान्तरं पृष्ठदेशे स्थापयेत्, सर्वदिक्षु घृतप्रदीपांस्तु स्थापयित्वा पुटाञ्जलिर्भूत्वा वामे ॐ गुरुभ्यो नमः ॐ परमगुरुभ्यो नमः ॐ परापरगुरुभ्यो नमः दक्षिणे ॐ गणेशाय नमः मध्ये ॐ अमुकदेवतायै नमः । तथा च : कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वामे गुरुत्रयं यजेत् । गुरुञ्च परमादिञ्च परापरगुरुं तथा । दक्षिणे च गणेशञ्च मूर्ध्नि देवं विभावयेत् ॥११॥

tato dakṣiṇabhāge pūjādravyāṇi vāmabhāge suvāsitāmbupūrṇaṃ kumbhaṃ hastakṣālanārthaṃ pātrāntaraṃ pṛṣṭhadeśe sthāpayet, sarvadikṣu ghṛtapradīpāṃstu sthāpayitvā puṭāñjalirbhūtvā vāme oṃ gurubhyo namaḥ oṃ paramagurubhyo namaḥ oṃ parāparagurubhyo namaḥ dakṣiṇe oṃ gaṇeśāya namaḥ madhye oṃ amukadevatāyai namaḥ | tathā ca : | kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vāme gurutrayaṃ yajet | guruñca paramādiñca parāparaguruṃ tathā | dakṣiṇe ca gaṇeśañca mūrdhni devaṃ vibhāvayet ||

१२ ततः फडिति मन्त्रेण गन्धपुष्पाभ्यां करौ संशोध्य ऊर्ध्वोर्ध्वतालत्रयं दत्त्वा छोटिकाभिर्दशदिग्बन्धनं कुर्यात् । ततो रमिति जलधारया वह्निप्राकारं विचिन्तयेत् ॥१२॥

tataḥ phaḍiti mantreṇa gandhapuṣpābhyāṃ karau saṃśodhya ūrdhvordhvatālatrayaṃ dattvā choṭikābhirdaśadigbandhanaṃ kuryāt | tato ramiti jaladhārayā vahniprākāraṃ vicintayet ||

१३ ततो भूतशुद्धिः । ततो मातृकान्यासः । ततः प्राणायामः । ततः पीठन्यासः । ततो ऋष्यादिन्यासः । ततो मन्त्रन्यासः । ततो मुद्राप्रदर्शनम् । ततो ध्यानम् । ततो मानसपूजा । ततोऽर्घ्यस्थापनम् ॥१३॥

tato bhūtaśuddhiḥ | tato mātṛkānyāsaḥ | tataḥ prāṇāyāmaḥ | tataḥ pīṭhanyāsaḥ | tato ṛṣyādinyāsaḥ | tato mantranyāsaḥ | tato mudrāpradarśanam | tato dhyānam | tato mānasapūjā | tato'rghyasthāpanam ||

१४ अर्घ्यस्य त्रीणि पात्राणि पाद्यस्यापि त्रयं भवेत् । तथैवाचमनीयादिपात्राणि च विभागशः । तथा करणदौर्बल्यादेकमेव प्रशस्यते । षडाचमनपात्राणि इति आगमान्तरे पाठः ॥१४॥

arghyasya trīṇi pātrāṇi pādyasyāpi trayaṃ bhavet | tathaivācamanīyādipātrāṇi ca vibhāgaśaḥ | tathā karaṇadaurbalyādekameva praśasyate | ṣaḍācamanapātrāṇi iti āgamāntare pāṭhaḥ ||

१५ एकस्मिन्नथवा पात्रे पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् । इत्यत्यन्ताशक्तविषयम् । किन्तु सामान्यार्घ्यविशेषार्घ्यद्वयस्यावश्यकत्वम् ॥१५॥

ekasminnathavā pātre pādyādīni prakalpayet | ityatyantāśaktaviṣayam | kintu sāmānyārghyaviśeṣārghyadvayasyāvaśyakatvam ||

१६ एकपात्रं न कर्तव्यं यदि साक्षान्महेश्वरः । मन्त्राः पराङ्मुखा यान्ति आपदस्तु पदे पदे । इहलोके दरिद्रः स्यान्मृते च पशुतां व्रजेत् ॥१६॥

ekapātraṃ na kartavyaṃ yadi sākṣānmaheśvaraḥ | mantrāḥ parāṅmukhā yānti āpadastu pade pade | ihaloke daridraḥ syānmṛte ca paśutāṃ vrajet ||

१७ सर्वत्रैव प्रशस्तोऽजः शिवसूर्यार्चनं विना । अजः शङ्खः ॥१७॥

sarvatraiva praśasto'jaḥ śivasūryārcanaṃ vinā | ajaḥ śaṅkhaḥ ||

१८ षट्त्रिंशदंगुलं पात्रमुत्तमं परिकीर्तितम् । मध्यमन्तु त्रिभागोनं कनीयो द्वादशांगुलम् ॥१८॥

ṣaṭtriṃśadaṃgulaṃ pātramuttamaṃ parikīrtitam | madhyamantu tribhāgonaṃ kanīyo dvādaśāṃgulam ||

१९ स्ववामे त्रिकोणमण्डलं कृत्वा, तदुपरि त्रिपदिकामारोप्य, फडिति शङ्खं प्रक्षाल्य तदुपरि संस्थाप्य । नमः इति मन्त्रेण गन्धपुष्पाक्षतदूर्वादि तत्र निक्षिप्य विमलजलेन विलोममातृकया मूलेन च पूजयेत् । यथा : क्षं लं हं सं षं शं वं लं रं यं मं भं बं फं पं नं धं दं थं तं णं ढं डं ठं टं ञं झं जं छं चं ङं घं गं खं कं अः अं औं ओं ऐं एं ॡं ऌं ॠं ऋं ऊं उं ईं इं आं अं इत्यनेन ॥१९॥

svavāme trikoṇamaṇḍalaṃ kṛtvā, tadupari tripadikāmāropya, phaḍiti śaṅkhaṃ prakṣālya tadupari saṃsthāpya | namaḥ iti mantreṇa gandhapuṣpākṣatadūrvādi tatra nikṣipya vimalajalena vilomamātṛkayā mūlena ca pūjayet | yathā : kṣaṃ laṃ haṃ saṃ ṣaṃ śaṃ vaṃ laṃ raṃ yaṃ maṃ bhaṃ baṃ phaṃ paṃ naṃ dhaṃ daṃ thaṃ taṃ ṇaṃ ḍhaṃ ḍaṃ ṭhaṃ ṭaṃ ñaṃ jhaṃ jaṃ chaṃ caṃ ṅaṃ ghaṃ gaṃ khaṃ kaṃ aḥ aṃ auṃ oṃ aiṃ eṃ ḹṃ ḷṃ ṝṃ ṛṃ ūṃ uṃ īṃ iṃ āṃ aṃ ityanena ||

१९क मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने नमः इति त्रिपदिकायां, अं सूर्यमण्डलाय द्वादशकलात्मने नमः इति शङ्खे, उं सोममण्डलाय षोडशकलात्मने नमः इति जले सम्पूज्य, ॐ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु । इत्यनेनांकुशमुद्रया सूर्यमण्डलात्तीर्थान्यावाह्य अमुकि इहावह इह तिष्ठ इति स्वहृदयाद्देवतां तत्रावाह्य, हुं इति तर्जनीभ्यामवगुण्ठ्य, वषडिति गालिनीमुद्रां प्रदर्श्य, वौषडिति तज्जलं वीक्ष्य, पुनरङ्गमन्त्रैः सकलीकृत्य, गन्धपुष्पाभ्यां नमः इति तत्र देवतां सम्पूज्य, तदुपरि मत्स्यमुद्रया आच्छाद्य, मूलमन्त्रमष्टधा जपेत् ॥१९क॥

maṃ vahnimaṇḍalāya daśakalātmane namaḥ iti tripadikāyāṃ, aṃ sūryamaṇḍalāya dvādaśakalātmane namaḥ iti śaṅkhe, uṃ somamaṇḍalāya ṣoḍaśakalātmane namaḥ iti jale sampūjya, oṃ gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati | narmade sindhukāveri jale'sminsannidhiṃ kuru | ityanenāṃkuśamudrayā sūryamaṇḍalāttīrthānyāvāhya amuki ihāvaha iha tiṣṭha iti svahṛdayāddevatāṃ tatrāvāhya, huṃ iti tarjanībhyāmavaguṇṭhya, vaṣaḍiti gālinīmudrāṃ pradarśya, vauṣaḍiti tajjalaṃ vīkṣya, punaraṅgamantraiḥ sakalīkṛtya, gandhapuṣpābhyāṃ namaḥ iti tatra devatāṃ sampūjya, tadupari matsyamudrayā ācchādya, mūlamantramaṣṭadhā japet ||

२० गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य कृष्णाख्यं तत्र योजयेत् । अष्टकृत्वो जपेन्मन्त्रं शिखया गालिनीं न्यसेत् । अत्र कृष्णपदं तत्तद्देवतापरम् ॥२०॥

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya kṛṣṇākhyaṃ tatra yojayet | aṣṭakṛtvo japenmantraṃ śikhayā gālinīṃ nyaset | atra kṛṣṇapadaṃ tattaddevatāparam ||

२१ ततो वमिति मन्त्रेण धेनुमुद्रां प्रदर्श्यास्त्रेण संरक्ष्य तस्मात्किञ्चिज्जलं प्रोक्षणीपात्रे निक्षिप्य तेनोदकेनात्मानं पूजोपकरणञ्च मूलेन त्रिरभ्युक्ष्य पीठन्यासक्रमेण शरीरे धर्मादीन्पूजयेत् ॥२१॥

tato vamiti mantreṇa dhenumudrāṃ pradarśyāstreṇa saṃrakṣya tasmātkiñcijjalaṃ prokṣaṇīpātre nikṣipya tenodakenātmānaṃ pūjopakaraṇañca mūlena trirabhyukṣya pīṭhanyāsakrameṇa śarīre dharmādīnpūjayet ||

२२ तद्यथा : दक्षिणस्कन्धे ॐ धर्माय नमः । वामे ॐ ज्ञानाय नमः, वामोरौ ॐ वैराग्याय नमः, दक्षिणोरौ ॐ ऐश्वर्याय नमः, मुखे ॐ अधर्माय, वामपार्श्वे ॐ अज्ञानाय, नाभौ ॐ अवैराग्याय, दक्षिणपार्श्वे ॐ अनैश्वर्याय, सर्वत्र प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् ॥२२॥

tadyathā : dakṣiṇaskandhe oṃ dharmāya namaḥ | vāme oṃ jñānāya namaḥ, vāmorau oṃ vairāgyāya namaḥ, dakṣiṇorau oṃ aiśvaryāya namaḥ, mukhe oṃ adharmāya, vāmapārśve oṃ ajñānāya, nābhau oṃ avairāgyāya, dakṣiṇapārśve oṃ anaiśvaryāya, sarvatra praṇavādinamo'ntena pūjayet ||

२३ अंसोरुयुग्मयोर्विद्वान् प्रादक्षिण्येन देशिकः । धर्मं ज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्याञ्चानुक्रमात् । मुखपार्श्वनाभिपार्श्वेष्वधर्मादीन्प्रकल्पयेत् ॥२३॥

aṃsoruyugmayorvidvān prādakṣiṇyena deśikaḥ | dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryāñcānukramāt | mukhapārśvanābhipārśveṣvadharmādīnprakalpayet ||

२४ हृदये ॐ अनन्ताय, ॐ पद्माय, ॐ अर्कमण्डलाय द्वादशकलात्मने, ॐ सोममण्डलाय षोडशकलात्मने, मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने नमः । एवं सं सत्वाय, रं रजसे, तं तमसे, आं आत्मने, अं अन्तरात्मने, पं परमात्मने, ह्रीं ज्ञानात्मने, प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् ॥२४॥

hṛdaye oṃ anantāya, oṃ padmāya, oṃ arkamaṇḍalāya dvādaśakalātmane, oṃ somamaṇḍalāya ṣoḍaśakalātmane, maṃ vahnimaṇḍalāya daśakalātmane namaḥ | evaṃ saṃ satvāya, raṃ rajase, taṃ tamase, āṃ ātmane, aṃ antarātmane, paṃ paramātmane, hrīṃ jñānātmane, praṇavādinamo'ntena pūjayet ||

२५ न्यासक्रमेण देहेषु धर्मादीन्पूजयेदथ । पुष्पाद्यैः पीठमन्त्रन्तु तस्मिंश्च परदेवताम् ॥२५॥

nyāsakrameṇa deheṣu dharmādīnpūjayedatha | puṣpādyaiḥ pīṭhamantrantu tasmiṃśca paradevatām ||

२६ ततो हृत्पद्मस्य पूर्वादिकेशरेषु पीठशक्तिं सम्पूज्य मध्ये पीठमनुं यजेत् । तत्र हृदये मूलदेवतां नैवेद्यं विना गन्धाद्यैः पूजयेत् ॥२६॥

tato hṛtpadmasya pūrvādikeśareṣu pīṭhaśaktiṃ sampūjya madhye pīṭhamanuṃ yajet | tatra hṛdaye mūladevatāṃ naivedyaṃ vinā gandhādyaiḥ pūjayet ||

२७ विना नैवेद्यं गन्धाद्यैरुपचारैः समर्चयेत् । ततः उत्तमाङ्गहृदयमूलाधारपादसर्वाङ्गेषु मूलेन पञ्चपुष्पाञ्जलिं दत्त्वा यथाशक्ति मन्त्रं जप्त्वा ॐ गुह्यातिगुह्यगोप्त्रीत्वमित्यादिना जपं समर्पयेत् ॥२७॥

vinā naivedyaṃ gandhādyairupacāraiḥ samarcayet | tataḥ uttamāṅgahṛdayamūlādhārapādasarvāṅgeṣu mūlena pañcapuṣpāñjaliṃ dattvā yathāśakti mantraṃ japtvā oṃ guhyātiguhyagoptrītvamityādinā japaṃ samarpayet ||

२८ पञ्चकृत्वस्ततः कुर्यात्पुष्पाञ्जलिमनन्यधीः । उत्तमाङ्गहृदाधारपादसर्वाङ्गकं न्यसेत् । सर्वमेतत्प्रोक्षणीपात्रस्थवारिणा विदध्यात् ॥२८॥

pañcakṛtvastataḥ kuryātpuṣpāñjalimananyadhīḥ | uttamāṅgahṛdādhārapādasarvāṅgakaṃ nyaset | sarvametatprokṣaṇīpātrasthavāriṇā vidadhyāt ||

२९ ततः प्रोक्षण्यास्तोयं विसृज्य पूर्ववदापूर्य वहिःपूजामारभेत । तत्र वक्ष्यमाणशारदोक्तसर्वतोभद्रमण्डलाद्यन्यतमं विधाय तत्र पूजयेत् । ॐ मण्डलाय नमः इति मण्डलं सम्पूज्य, शालिभिः कर्णिकामापूर्य, तदुपरि तण्डुलान्विकीर्य, तेषु दर्भानास्तीर्य, विष्टरं चाक्षतसंयुक्तं तदुपरि न्यसेत् । ततो मण्डले एताः पूजयेत् । तद्यथा : पीठमध्ये ॐ आधारशक्तये नमः, ॐ कूर्माय नमः इत्यादि पीठमन्त्रान्तं तत्तत्पटलोक्तपीठपूजां कुर्यात् । ततो मण्डले प्रादक्षिण्येन एताः पूजयेत् : ॐ यं धूमार्चिषे नमः इत्यादिवक्ष्यमाणवह्नेर्दशकला विन्यस्य पूजयेत् । ततो हेमादिरचितं कुम्भं फडिति प्रक्षाल्य, चन्दनागुरुकर्पूरैर्धूपयित्वा त्रिगुणतन्तुना संवेष्ट्य, ॐ कुम्भाय नमः इति गन्धपुष्पाभ्यां सम्पूज्य, विष्टराक्षतनवरत्नानि च प्रक्षिप्य, प्रणवमुच्चरन्कुम्भपीठयोरैक्यं विभाव्य, पीठे स्थापयेत् ॥२९॥

tataḥ prokṣaṇyāstoyaṃ visṛjya pūrvavadāpūrya vahiḥpūjāmārabheta | tatra vakṣyamāṇaśāradoktasarvatobhadramaṇḍalādyanyatamaṃ vidhāya tatra pūjayet | oṃ maṇḍalāya namaḥ iti maṇḍalaṃ sampūjya, śālibhiḥ karṇikāmāpūrya, tadupari taṇḍulānvikīrya, teṣu darbhānāstīrya, viṣṭaraṃ cākṣatasaṃyuktaṃ tadupari nyaset | tato maṇḍale etāḥ pūjayet | tadyathā : pīṭhamadhye oṃ ādhāraśaktaye namaḥ, oṃ kūrmāya namaḥ ityādi pīṭhamantrāntaṃ tattatpaṭaloktapīṭhapūjāṃ kuryāt | tato maṇḍale prādakṣiṇyena etāḥ pūjayet : oṃ yaṃ dhūmārciṣe namaḥ ityādivakṣyamāṇavahnerdaśakalā vinyasya pūjayet | tato hemādiracitaṃ kumbhaṃ phaḍiti prakṣālya, candanāgurukarpūrairdhūpayitvā triguṇatantunā saṃveṣṭya, oṃ kumbhāya namaḥ iti gandhapuṣpābhyāṃ sampūjya, viṣṭarākṣatanavaratnāni ca prakṣipya, praṇavamuccarankumbhapīṭhayoraikyaṃ vibhāvya, pīṭhe sthāpayet ||

३० हैमं रौप्यं तथा ताम्रं मार्तिकं वा स्वशक्तितः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत कृते निष्फलमाप्नुयात् ॥३०॥

haimaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ mārtikaṃ vā svaśaktitaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta kṛte niṣphalamāpnuyāt ||

३१ षट्त्रिंशदंगुलं कुम्भं विस्तारोन्नतिशालिनम् । षोडशं द्वादशं वापि ततो न्यूनं न कारयेत् ॥३१॥

ṣaṭtriṃśadaṃgulaṃ kumbhaṃ vistāronnatiśālinam | ṣoḍaśaṃ dvādaśaṃ vāpi tato nyūnaṃ na kārayet ||

३२ ततः कुम्भे प्रादक्षिण्येन सूर्यस्य ॐ कं भं तपिन्यै नमः इति द्वादशकला विन्यस्य पूजयेत् । ततः क्षीरिद्रुमकषायेण पलाशत्वग्भवेन वा तीर्थोदकैर्वा गन्धपुष्पसुवासितजलैर्वा आत्मभेदेन मातृकां प्रतिलोमतो देयमन्त्रञ्च जपन्पूजयेत्कुम्भं देवताधिया । ततश्चन्द्रस्यामृतादिषोडशकला जले प्रादक्षिण्येन विन्यस्य, ॐ अं अमृतायै नमः इत्यादिना सम्पूज्य, शङ्खान्तरं क्षीरिद्रुमकषायादिद्रव्यैरापूर्य गन्धाष्टकं विलोड्य तस्मिञ्जले सकलाः कला आवाह्य पूजयेत् ॥३२॥

tataḥ kumbhe prādakṣiṇyena sūryasya oṃ kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ iti dvādaśakalā vinyasya pūjayet | tataḥ kṣīridrumakaṣāyeṇa palāśatvagbhavena vā tīrthodakairvā gandhapuṣpasuvāsitajalairvā ātmabhedena mātṛkāṃ pratilomato deyamantrañca japanpūjayetkumbhaṃ devatādhiyā | tataścandrasyāmṛtādiṣoḍaśakalā jale prādakṣiṇyena vinyasya, oṃ aṃ amṛtāyai namaḥ ityādinā sampūjya, śaṅkhāntaraṃ kṣīridrumakaṣāyādidravyairāpūrya gandhāṣṭakaṃ viloḍya tasmiñjale sakalāḥ kalā āvāhya pūjayet ||

३३ गन्धाष्टकं तु त्रिविधं शक्तिविष्णुशिवात्मकम् । चन्दनागुरुकर्पूरचोरकुंकुमरोचनाः । जटामांसी कपियुता शक्तेर्गन्धाष्टकं विदुः ॥३३॥

gandhāṣṭakaṃ tu trividhaṃ śaktiviṣṇuśivātmakam | candanāgurukarpūracorakuṃkumarocanāḥ | jaṭāmāṃsī kapiyutā śaktergandhāṣṭakaṃ viduḥ ||

३४ चन्दनागुरुह्रीवेरकुष्ठकुंकुमसेव्यकाः । जटामांसी सुरमिति विष्णोर्गन्धाष्टकं स्मृतम् ॥३४॥

candanāguruhrīverakuṣṭhakuṃkumasevyakāḥ | jaṭāmāṃsī suramiti viṣṇorgandhāṣṭakaṃ smṛtam ||

३५ चन्दनागुरुकर्पूरतमालजलकुंकुमम् । कुशोदं कुष्ठसंयुक्तं शैवं गन्धाष्टकं स्मृतम् ॥३५॥

candanāgurukarpūratamālajalakuṃkumam | kuśodaṃ kuṣṭhasaṃyuktaṃ śaivaṃ gandhāṣṭakaṃ smṛtam ||

३६ चन्दनागुरु कर्पूर कृष्णशाठी कुंकुम रोचना जटामांसी गाठियाला शक्तेर्गन्धाष्टकम् । चन्दनागुरु वाला कुड कुंकुम श्वेतवीरणमूल जटामांसी देवदारु इति विष्णोः । चन्दनागुरु कर्पूर तमाल वाला कुंकुम रक्तचन्दन कुड इति शिवस्य ॥३६॥

candanāguru karpūra kṛṣṇaśāṭhī kuṃkuma rocanā jaṭāmāṃsī gāṭhiyālā śaktergandhāṣṭakam | candanāguru vālā kuḍa kuṃkuma śvetavīraṇamūla jaṭāmāṃsī devadāru iti viṣṇoḥ | candanāguru karpūra tamāla vālā kuṃkuma raktacandana kuḍa iti śivasya ||

३७ तत्रादौ वह्नेर्दशकलाः पूजयेत् । यथा : वह्नेर्धूमार्चिरादिदशकला इहागच्छत इहागच्छत इह तिष्ठत तिष्ठत इह सन्निहिता भवत इत्यावाहयेत् । ततो मूलमन्त्रं प्रतिलोमतो जपन्मन्त्रस्य देवतां मनसा ध्यायन् आसां प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । तद्यथा : आं ह्रीं क्रौं हं सः धूमार्चिरादिवह्निदशकलानां प्राणाः इह प्राणाः एवं आमित्यादि धूमार्चिरादिवह्निदशकलानां जीव इह स्थितः एवं आमित्यादि धूमार्चिरादिवह्निदशकलानां सर्वेन्द्रियाणि एवं आमित्यादि धूमार्चिरादिवह्निदशकलानां वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा इति प्राणान्प्रतिष्ठाप्य गन्धादिभिः पूजयेत् । ॐ धूमार्चिरादिभ्य एष गन्धो नमः । इत्यादिना पञ्चोपचारैः पूजयेत् । ततः प्रत्येकेन पूजयेत् ॥३७॥

tatrādau vahnerdaśakalāḥ pūjayet | yathā : vahnerdhūmārcirādidaśakalā ihāgacchata ihāgacchata iha tiṣṭhata tiṣṭhata iha sannihitā bhavata ityāvāhayet | tato mūlamantraṃ pratilomato japanmantrasya devatāṃ manasā dhyāyan āsāṃ prāṇapratiṣṭhāṃ kuryāt | tadyathā : āṃ hrīṃ krauṃ haṃ saḥ dhūmārcirādivahnidaśakalānāṃ prāṇāḥ iha prāṇāḥ evaṃ āmityādi dhūmārcirādivahnidaśakalānāṃ jīva iha sthitaḥ evaṃ āmityādi dhūmārcirādivahnidaśakalānāṃ sarvendriyāṇi evaṃ āmityādi dhūmārcirādivahnidaśakalānāṃ vāṅmanaścakṣuḥśrotraghrāṇaprāṇā ihāgatya sukhaṃ ciraṃ tiṣṭhantu svāhā iti prāṇānpratiṣṭhāpya gandhādibhiḥ pūjayet | oṃ dhūmārcirādibhya eṣa gandho namaḥ | ityādinā pañcopacāraiḥ pūjayet | tataḥ pratyekena pūjayet ||

३७क तद्यथा : यं धूमार्चिषे नमः । रं उष्मायै नमः । लं ज्वलिन्यै नमः । वं ज्वालिन्यै नमः । शं विस्फुलिङ्गिन्यै नमः । षं सुश्रियै नमः । सं सुरूपायै नमः । हं कपिलायै नमः । लं हव्यवाहनायै नमः । क्षं कव्यवाहनायै नमः । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । ततः सूर्यस्य तपिन्यादि द्वादशकलाः पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठावाहनादिकं कृत्वा पूजयित्वा च प्रत्येकन्तु पूजयेत् । द्वादशकला यथा : तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिर्ज्वलिनी रुचिः । सुषुम्ना भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा । एताः कलास्तु सूर्यस्य सूर्यमण्डलसंस्थिताः । तद्यथा : कं भं तपिन्यै नमः । खं बं तापिन्यै नमः । गं फं धूम्रायै नमः । घं पं मरीच्यै नमः । ङं नं ज्वलिन्यै नमः । चं धं रुच्यै नमः । छं दं सुषुम्नायै नमः । जं थं भोगदायै नमः । झं तं विश्वायै नमः । ञं णं बोधिन्यै नमः । टं ढं धारिण्यै नमः । ठं डं क्षमायै नमः । इति पूजयेत् । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य प्रत्येकं पाद्यादिभिः पूजयेत् । तथा निबन्धे : कभाद्या वसुदाः सौराः ठडान्ता द्वादशेरिताः ॥३७क॥

tadyathā : yaṃ dhūmārciṣe namaḥ | raṃ uṣmāyai namaḥ | laṃ jvalinyai namaḥ | vaṃ jvālinyai namaḥ | śaṃ visphuliṅginyai namaḥ | ṣaṃ suśriyai namaḥ | saṃ surūpāyai namaḥ | haṃ kapilāyai namaḥ | laṃ havyavāhanāyai namaḥ | kṣaṃ kavyavāhanāyai namaḥ | śaktaścetpratyekamāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | tataḥ sūryasya tapinyādi dvādaśakalāḥ pūrvavatprāṇapratiṣṭhāvāhanādikaṃ kṛtvā pūjayitvā ca pratyekantu pūjayet | dvādaśakalā yathā : | tapinī tāpinī dhūmrā marīcirjvalinī ruciḥ | suṣumnā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā | etāḥ kalāstu sūryasya sūryamaṇḍalasaṃsthitāḥ | tadyathā : kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ | khaṃ baṃ tāpinyai namaḥ | gaṃ phaṃ dhūmrāyai namaḥ | ghaṃ paṃ marīcyai namaḥ | ṅaṃ naṃ jvalinyai namaḥ | caṃ dhaṃ rucyai namaḥ | chaṃ daṃ suṣumnāyai namaḥ | jaṃ thaṃ bhogadāyai namaḥ | jhaṃ taṃ viśvāyai namaḥ | ñaṃ ṇaṃ bodhinyai namaḥ | ṭaṃ ḍhaṃ dhāriṇyai namaḥ | ṭhaṃ ḍaṃ kṣamāyai namaḥ | iti pūjayet | śaktaścetpratyekamāvāhya pratyekaṃ pādyādibhiḥ pūjayet | tathā nibandhe : | kabhādyā vasudāḥ saurāḥ ṭhaḍāntā dvādaśeritāḥ ||

३८ ततश्चन्द्रस्यामृतादिषोडशकलाः प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूर्ववत्पूजयेत् । तद्यथा : अं अमृतायै नमः । आं मानदायै नमः, इं पूषायै नमः । ईं तुष्ट्यै नमः । उं पुष्ट्यै नमः । ऊं रत्यै नमः । ऋं धृत्यै नमः । ॠं शशिन्यै नमः । ऌं चन्द्रिकायै नमः । ॡं कान्त्यै नमः । एं ज्योत्स्नायै नमः । ऐं श्रियै नमः । ओं प्रीत्यै नमः । औं अङ्गदायै नमः । अं पूर्णायै नमः । अः पूर्णामृतायै नमः । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । ततः सृष्ट्यादिपञ्चाशत्कलाः पूजयेत् । यथा : सृष्ट्यादिकवर्गचवर्गदशकलाः पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा प्रत्येकं पूजयेत् । प्रत्येकपूजनन्तु : कं सृष्ट्यै नमः, खं ऋद्धयै नमः, गं स्मृत्यै नमः, घं मेधायै नमः । ङं कान्त्यै नमः, चं लक्ष्म्यै नमः, छं धृत्यै नमः, जं स्थिरायै नमः, झं स्थित्यै नमः, ञं सिद्धयै नमः । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । तत्र ॐ हंसः शुचिषद्वसुरन्तरीक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोनसन्नृषद्वरसदृतसद्व्योम सदजा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहदिति जप्त्वा आवाह्य शङ्खे पूजयेत् । ततो जवादिटतवर्गदशकलाः पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूजयेत् ॥३८॥

tataścandrasyāmṛtādiṣoḍaśakalāḥ prāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvā pūrvavatpūjayet | tadyathā : aṃ amṛtāyai namaḥ | āṃ mānadāyai namaḥ, iṃ pūṣāyai namaḥ | īṃ tuṣṭyai namaḥ | uṃ puṣṭyai namaḥ | ūṃ ratyai namaḥ | ṛṃ dhṛtyai namaḥ | ṝṃ śaśinyai namaḥ | ḷṃ candrikāyai namaḥ | ḹṃ kāntyai namaḥ | eṃ jyotsnāyai namaḥ | aiṃ śriyai namaḥ | oṃ prītyai namaḥ | auṃ aṅgadāyai namaḥ | aṃ pūrṇāyai namaḥ | aḥ pūrṇāmṛtāyai namaḥ | śaktaścetpratyekamāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | tataḥ sṛṣṭyādipañcāśatkalāḥ pūjayet | yathā : sṛṣṭyādikavargacavargadaśakalāḥ pūrvavatprāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvā pratyekaṃ pūjayet | pratyekapūjanantu : kaṃ sṛṣṭyai namaḥ, khaṃ ṛddhayai namaḥ, gaṃ smṛtyai namaḥ, ghaṃ medhāyai namaḥ | ṅaṃ kāntyai namaḥ, caṃ lakṣmyai namaḥ, chaṃ dhṛtyai namaḥ, jaṃ sthirāyai namaḥ, jhaṃ sthityai namaḥ, ñaṃ siddhayai namaḥ | śaktaścetpratyekamāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | tatra oṃ haṃsaḥ śuciṣadvasurantarīkṣasaddhotā vediṣadatithirduronasannṛṣadvarasadṛtasadvyoma sadajā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ vṛhaditi japtvā āvāhya śaṅkhe pūjayet | tato javādiṭatavargadaśakalāḥ pūrvavatprāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvā pūjayet ||

३८क यथा : टं जवायै नमः, ठं पालिन्यै नमः, डं शान्त्यै नमः, ढं ऐश्वर्यै नमः, णं रत्यै नमः, तं कामिकायै नमः, थं वरदायै नमः, दं ह्लादिन्यै नमः, धं प्रीत्यै नमः, नं दीर्घायै नमः, सर्वत्र शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पूजयेत् । ततः ॐ प्रतद्विष्णुस्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठा यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेषधिक्षियन्ती भुवनानि विश्वा इति जप्त्वा आवाह्य पूजयेत् । ततस्तीक्ष्णादिपयवर्गदशकलाः पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा पूजयेत् । यथा पं तीक्ष्णायै नमः, फं रौद्रायै नमः, बं भयायै नमः, भं निद्रायै नमः, मं तन्द्रायै नमः, यं क्षुधायै नमः, रं क्रोधिन्यै नमः, लं क्रियायै नमः, वं उत्कारिण्यै नमः, शं मृत्यवे नमः । सर्वत्र शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । ततः ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् इति जप्त्वावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । ततः पीतादिषवर्गपञ्चकलाः पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । यथा : यं पीतायै नमः, सं श्वेतायै नमः, हं अरुणायै नमः, लं असितायै नमः, क्षं अनन्तायै नमः । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पूजयेत् । ततः ॐ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् इति जप्त्वा विष्णुं स्मरेत् । ततो निवृत्त्यादि षोडशकला पूर्ववत्प्राणप्रतिष्ठादिकं कृत्वा आवाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । यथा : अं निवृत्यै नमः, आं प्रतिष्ठायै, इं विद्यायै, ईं शान्त्यै, उं गन्धिकायै, ऊं दीपिकायै, ऋं रेचिकायै, ॠं मोचिकायै, ऌं परायै, ॡं सूक्ष्मायै, एं सूक्ष्मामृतायै, ऐं ज्ञानामृतायै, ओं आप्यायिन्यै, औं व्यापिन्यै, अं व्योमरूपायै, अः अनन्तायै नमः । शक्तश्चेत्प्रत्येकमावाह्य पाद्यादिभिः पूजयेत् । ॐ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते विष्णोर्यत्परमं पदं विष्णुर्योनिं प्रकल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते । ॐ गर्भं देहि सिनीवालि गर्भं देहि सरस्वति । गर्भन्ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजाविति जप्त्वावाह्य पूजयेत् । ततः कलात्मकं तत्शङ्खस्थं द्रव्यं कुम्भे निक्षिपेत् ॥३८क॥

yathā : ṭaṃ javāyai namaḥ, ṭhaṃ pālinyai namaḥ, ḍaṃ śāntyai namaḥ, ḍhaṃ aiśvaryai namaḥ, ṇaṃ ratyai namaḥ, taṃ kāmikāyai namaḥ, thaṃ varadāyai namaḥ, daṃ hlādinyai namaḥ, dhaṃ prītyai namaḥ, naṃ dīrghāyai namaḥ, sarvatra śaktaścetpratyekamāvāhya pūjayet | tataḥ oṃ pratadviṣṇustavate vīryeṇa mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhā yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣadhikṣiyantī bhuvanāni viśvā iti japtvā āvāhya pūjayet | tatastīkṣṇādipayavargadaśakalāḥ pūrvavatprāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvā pūjayet | yathā paṃ tīkṣṇāyai namaḥ, phaṃ raudrāyai namaḥ, baṃ bhayāyai namaḥ, bhaṃ nidrāyai namaḥ, maṃ tandrāyai namaḥ, yaṃ kṣudhāyai namaḥ, raṃ krodhinyai namaḥ, laṃ kriyāyai namaḥ, vaṃ utkāriṇyai namaḥ, śaṃ mṛtyave namaḥ | sarvatra śaktaścetpratyekamāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | tataḥ oṃ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam | urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāt iti japtvāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | tataḥ pītādiṣavargapañcakalāḥ pūrvavatprāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | yathā : yaṃ pītāyai namaḥ, saṃ śvetāyai namaḥ, haṃ aruṇāyai namaḥ, laṃ asitāyai namaḥ, kṣaṃ anantāyai namaḥ | śaktaścetpratyekamāvāhya pūjayet | tataḥ oṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ | divīva cakṣurātatam iti japtvā viṣṇuṃ smaret | tato nivṛttyādi ṣoḍaśakalā pūrvavatprāṇapratiṣṭhādikaṃ kṛtvā āvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | yathā : aṃ nivṛtyai namaḥ, āṃ pratiṣṭhāyai, iṃ vidyāyai, īṃ śāntyai, uṃ gandhikāyai, ūṃ dīpikāyai, ṛṃ recikāyai, ṝṃ mocikāyai, ḷṃ parāyai, ḹṃ sūkṣmāyai, eṃ sūkṣmāmṛtāyai, aiṃ jñānāmṛtāyai, oṃ āpyāyinyai, auṃ vyāpinyai, aṃ vyomarūpāyai, aḥ anantāyai namaḥ | śaktaścetpratyekamāvāhya pādyādibhiḥ pūjayet | oṃ tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate viṣṇoryatparamaṃ padaṃ viṣṇuryoniṃ prakalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu | āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te | oṃ garbhaṃ dehi sinīvāli garbhaṃ dehi sarasvati | garbhante aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajāviti japtvāvāhya pūjayet | tataḥ kalātmakaṃ tatśaṅkhasthaṃ dravyaṃ kumbhe nikṣipet ||

३९ ततोऽश्वत्थपनसचूतपल्लवैरिन्द्रवल्लीवेष्टितैः कल्पवृक्षबुद्ध्या कुम्भवक्त्रं विधाय, तस्मिन्कुम्भवक्त्रे सफलाक्षतं चषकं कल्पवृक्षफलबुद्ध्या स्थापयेत् । ततः कुम्भं निर्मलेन क्षौमयुग्मेन संवेष्ट्य, मूलेन कुम्भे मूर्तिं सङ्कल्प्य, यथोक्तरूपेण देवतां ध्यात्वा, तत्रावाहनं कृत्वा पूजयेत् ॥३९॥

tato'śvatthapanasacūtapallavairindravallīveṣṭitaiḥ kalpavṛkṣabuddhyā kumbhavaktraṃ vidhāya, tasminkumbhavaktre saphalākṣataṃ caṣakaṃ kalpavṛkṣaphalabuddhyā sthāpayet | tataḥ kumbhaṃ nirmalena kṣaumayugmena saṃveṣṭya, mūlena kumbhe mūrtiṃ saṅkalpya, yathoktarūpeṇa devatāṃ dhyātvā, tatrāvāhanaṃ kṛtvā pūjayet ||

३९क यथा : मूलमन्त्रमुच्चरन् अमुक इहागच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठ इह सन्निधेहि इह सन्निरुध्यस्व इत्यावाहनादिकं कृत्वा, हुं इत्यवगुण्ठ्य, देवताङ्गे षडङ्गन्यासं कृत्वा, वमिति धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य, परमीकरणमुद्रया परमीकुर्यात् । ततः प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा षोडशोपचारैः पूजयेत् ॥३९क॥

yathā : mūlamantramuccaran amuka ihāgaccha ihāgaccha iha tiṣṭha iha tiṣṭha iha sannidhehi iha sannirudhyasva ityāvāhanādikaṃ kṛtvā, huṃ ityavaguṇṭhya, devatāṅge ṣaḍaṅganyāsaṃ kṛtvā, vamiti dhenumudrayā amṛtīkṛtya, paramīkaraṇamudrayā paramīkuryāt | tataḥ prāṇapratiṣṭhāṃ kṛtvā ṣoḍaśopacāraiḥ pūjayet ||

४० यथा : मूलमुच्चार्य इदमासनं अमुकदेवतायै नमः, अमुकदेव स्वागतन्ते इति स्वागतम् । ततो मूलमुच्चार्य एतत्पाद्यं अमुकदेवतायै नमः इति पादाम्बुजे दद्यात् । एतत्स्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रान्ताभिरीरितम् । अर्घ्यं अमुकदेवतायै स्वाहा इति गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्षपदूर्वात्मकमर्घ्यं शिरसि दद्यात् । वैष्णवे तु अर्घ्यादिक्रमेणैव देयमिति वदन्ति । ततो मूलमुच्चार्य इदमाचमनीयं अमुकदेवतायै स्वधा इति जातीलवङ्गकक्कोलात्मकमाचमनीयं वदने दद्यात् । स्वधामन्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकं इत्यत्र सुधापाठं कुर्वन्तः सुधाशब्दस्यामृतवाचकत्वादमृतवाचकशब्दाद्य जलवाचकत्वादिदमाचमनीयं वमिति वदन्ति ॥४०॥

yathā : mūlamuccārya idamāsanaṃ amukadevatāyai namaḥ, amukadeva svāgatante iti svāgatam | tato mūlamuccārya etatpādyaṃ amukadevatāyai namaḥ iti pādāmbuje dadyāt | etatsyāmākadūrvābjaviṣṇukrāntābhirīritam | arghyaṃ amukadevatāyai svāhā iti gandhapuṣpākṣatayavakuśāgratilasarṣapadūrvātmakamarghyaṃ śirasi dadyāt | vaiṣṇave tu arghyādikrameṇaiva deyamiti vadanti | tato mūlamuccārya idamācamanīyaṃ amukadevatāyai svadhā iti jātīlavaṅgakakkolātmakamācamanīyaṃ vadane dadyāt | svadhāmantreṇa vadane dadyādācamanīyakaṃ ityatra sudhāpāṭhaṃ kurvantaḥ sudhāśabdasyāmṛtavācakatvādamṛtavācakaśabdādya jalavācakatvādidamācamanīyaṃ vamiti vadanti ||

४१ तथा च : मधुपर्कं ततो दद्याज्जलमन्त्रेण देशिकः इति वचनात् । न च मधुपर्कमात्रविषयमिदम् । स्वधानुना ततः कुर्यान्मधुपर्कं मुखाम्बुजे । तेनैव मनुना कुर्यादद्भिराचमनीयकम् ॥ इति वचनात् । तथा : वारुणेन च मन्त्रेण दद्यादाचमनीयकम् इत्यादिवचनविरोधात् । एतद्वचनं शूद्रविषयकमिति केचित् । वस्तुतस्तु इच्छाविकल्पः । मैथिलास्तु स्वधा इति पाठं कुर्वन्ति न सुधेति वकारस्य त्यागावोधकत्वात् । किञ्च त्यागार्थकस्वाहाशब्देनार्घ्यदानविधानात्, तत्समभिव्याहृताचमनीयदाने त्यागार्थवोधकत्वेन स्वधामन्त्रो युज्यते न तु सुधेत्याहुः ॥४१॥

tathā ca : madhuparkaṃ tato dadyājjalamantreṇa deśikaḥ iti vacanāt | na ca madhuparkamātraviṣayamidam | svadhānunā tataḥ kuryānmadhuparkaṃ mukhāmbuje | tenaiva manunā kuryādadbhirācamanīyakam || iti vacanāt | tathā : vāruṇena ca mantreṇa dadyādācamanīyakam ityādivacanavirodhāt | etadvacanaṃ śūdraviṣayakamiti kecit | vastutastu icchāvikalpaḥ | maithilāstu svadhā iti pāṭhaṃ kurvanti na sudheti vakārasya tyāgāvodhakatvāt | kiñca tyāgārthakasvāhāśabdenārghyadānavidhānāt, tatsamabhivyāhṛtācamanīyadāne tyāgārthavodhakatvena svadhāmantro yujyate na tu sudhetyāhuḥ ||

४२ तथा च : नमः स्वाहास्वधावौषडिति यथाक्रमाभिधानात्जलमन्त्रेण देशिक इति वचनं प्रमाणशून्यमिति तान्त्रिकाः । तेन चाचमनीयं स्वधेति । तथा : स्वधेत्याचमनीयञ्च त्रिवारं मुखपङ्कजे । स्वधेति मधुपर्कञ्च पुनराचमनीयकमिति सोमशम्भुधृतवचनात् । एके पुनर्जलमन्त्रेण देशिकः । वारुणेन च बीजेन इत्यत्र सहार्थे तृतीयां वदन्तः इदमाचमनीयं अमुकदेवतायै वं स्वधेति मन्यन्ते । ततो मधुपर्कः स्वधा इति मधुपर्कं दद्यात् ॥४२॥

tathā ca : namaḥ svāhāsvadhāvauṣaḍiti yathākramābhidhānātjalamantreṇa deśika iti vacanaṃ pramāṇaśūnyamiti tāntrikāḥ | tena cācamanīyaṃ svadheti | tathā : svadhetyācamanīyañca trivāraṃ mukhapaṅkaje | svadheti madhuparkañca punarācamanīyakamiti somaśambhudhṛtavacanāt | eke punarjalamantreṇa deśikaḥ | vāruṇena ca bījena ityatra sahārthe tṛtīyāṃ vadantaḥ idamācamanīyaṃ amukadevatāyai vaṃ svadheti manyante | tato madhuparkaḥ svadhā iti madhuparkaṃ dadyāt ||

४३ आज्यं दधिमधून्मिश्रं मधुपर्कं विदुर्बुधाः । एवं पुनराचमनीयं स्वधेति । ततः स्नानीयं निवेदयामि, ततो वस्त्रयज्ञोपवीतानि दद्यात् । ततः आभरणं नमः, एष गन्धो नमः, स च गन्धश्चन्दनकर्पूरकालागुरुभिरीतः ॥४३॥

ājyaṃ dadhimadhūnmiśraṃ madhuparkaṃ vidurbudhāḥ | evaṃ punarācamanīyaṃ svadheti | tataḥ snānīyaṃ nivedayāmi, tato vastrayajñopavītāni dadyāt | tataḥ ābharaṇaṃ namaḥ, eṣa gandho namaḥ, sa ca gandhaścandanakarpūrakālāgurubhirītaḥ ||

४४ ततो मन्त्रपुटितमातृकावर्णेन तत्तन्न्यासस्थानानि पूजयित्वा एतानि पुष्पाणि वौषट् इति । सर्वत्र दाने मूलमन्त्रोच्चारणम् ॥४४॥

tato mantrapuṭitamātṛkāvarṇena tattannyāsasthānāni pūjayitvā etāni puṣpāṇi vauṣaṭ iti | sarvatra dāne mūlamantroccāraṇam ||

४५ ततः आवरणपूजा ॥४५॥

tataḥ āvaraṇapūjā ||

४६ ततो गुग्गुल्वगुरूशीरशर्करामधुचन्दनघृतात्मकं धूपं दद्यात् ॥ तथा च शारदायाम् : गुग्गुल्वगुरूशीरशर्करामधुचन्दनैः । धूपयेदाज्यसम्मिश्रैर्नीचैर्देवस्य देशिकः ॥४६॥

tato guggulvagurūśīraśarkarāmadhucandanaghṛtātmakaṃ dhūpaṃ dadyāt || tathā ca śāradāyām : | guggulvagurūśīraśarkarāmadhucandanaiḥ | dhūpayedājyasammiśrairnīcairdevasya deśikaḥ ||

४७ सिताज्यमधुसम्मिश्रं गुग्गुल्वगुरुचन्दनम् । षडङ्गं धूपयेत्तु सर्वदेवप्रियं सदा । रोगरोगहररोगदकेशाः सुरतरुजतुलघुपत्रविशेषाः । वक्रविवर्जितवारिजमुद्रा धूपवर्तिरिह सुन्दरि भद्रा । अस्यार्थः : कुड हरीतकी गुड जटामांसी देवदारु जतु अगुरु तेजपत्र सरल नखी मुथाः ॥४७॥

sitājyamadhusammiśraṃ guggulvagurucandanam | ṣaḍaṅgaṃ dhūpayettu sarvadevapriyaṃ sadā | rogarogahararogadakeśāḥ suratarujatulaghupatraviśeṣāḥ | vakravivarjitavārijamudrā dhūpavartiriha sundari bhadrā | asyārthaḥ : kuḍa harītakī guḍa jaṭāmāṃsī devadāru jatu aguru tejapatra sarala nakhī muthāḥ ||

४८ गुग्गुलुं सरलं दारु पत्रं मलयसम्भवम् । ह्रीवेरमगुरुं कुष्ठं गुडं सर्जरसं घनम् । हरीतकीं नखीं लाक्षां जटामांसीञ्च शैलजम् । षोडशाङ्गं विदुर्धूपं दैवे पैत्रे च कर्मणि । मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्गुल्वगुरु शैलजम् । सरलं शिह्लसिद्धार्थं दशाङ्गो धूप उच्यते ॥४८॥

gugguluṃ saralaṃ dāru patraṃ malayasambhavam | hrīveramaguruṃ kuṣṭhaṃ guḍaṃ sarjarasaṃ ghanam | harītakīṃ nakhīṃ lākṣāṃ jaṭāmāṃsīñca śailajam | ṣoḍaśāṅgaṃ vidurdhūpaṃ daive paitre ca karmaṇi | madhu mustaṃ ghṛtaṃ gandho guggulvaguru śailajam | saralaṃ śihlasiddhārthaṃ daśāṅgo dhūpa ucyate ||

४९ ततः कर्पूरगर्भिण्या वर्तिकया दीपं दद्यात् ॥ तथा च : वर्त्या कर्पूरगर्भिण्या सर्पिषा तिलजेन वा । आरोप्य दर्शयेद्दीपानुच्चैः सौरभशालिनः । इति शारदाधृतम् ॥४९॥

tataḥ karpūragarbhiṇyā vartikayā dīpaṃ dadyāt || tathā ca : | vartyā karpūragarbhiṇyā sarpiṣā tilajena vā | āropya darśayeddīpānuccaiḥ saurabhaśālinaḥ | iti śāradādhṛtam ||

५० तत्र तत्र जलं दद्यादुपचारान्तरान्तरे । मधुपर्के च वस्त्रे च दद्यादाचमनीयकम् । ततो नैवेद्यानि दद्यात् ॥५०॥

tatra tatra jalaṃ dadyādupacārāntarāntare | madhuparke ca vastre ca dadyādācamanīyakam | tato naivedyāni dadyāt ||

५१ मध्यमानामिकांगुष्ठैरंगुल्यग्रेण पार्वति । दद्याच्च विमलं गन्धं मूलमन्त्रेण साधकः ॥५१॥

madhyamānāmikāṃguṣṭhairaṃgulyagreṇa pārvati | dadyācca vimalaṃ gandhaṃ mūlamantreṇa sādhakaḥ ||

५२ अंगुष्ठतर्जनीभ्यान्तु चक्रे पुष्पं निवेदयेत् । यथा गन्धं तथा देवि धूपं दद्याद्विचक्षणः ॥५२॥

aṃguṣṭhatarjanībhyāntu cakre puṣpaṃ nivedayet | yathā gandhaṃ tathā devi dhūpaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ ||

५३ मध्यमानामिकाभ्यान्तु मध्यपर्वणि देशिकः । अंगुष्ठाग्रेण देवेशि धृत्वा धूपं निवेदयेत् ॥५३॥

madhyamānāmikābhyāntu madhyaparvaṇi deśikaḥ | aṃguṣṭhāgreṇa deveśi dhṛtvā dhūpaṃ nivedayet ||

५४ उत्तोलनं त्रिधा कृत्वा गायत्र्या मूलयोगतः । तत्त्वाख्यमुद्रया देवि नैवेद्यन्तु निवेदयेत् ॥५४॥

uttolanaṃ tridhā kṛtvā gāyatryā mūlayogataḥ | tattvākhyamudrayā devi naivedyantu nivedayet ||

५५ मूलेनाचमनं दद्यात्ताम्बूलं तत्त्वमुद्रया । धूपभाजनमन्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्य हृदामुना ॥५५॥

mūlenācamanaṃ dadyāttāmbūlaṃ tattvamudrayā | dhūpabhājanamantreṇa prokṣyābhyarcya hṛdāmunā ||

५६ अस्त्रेण पूजितां घण्टां वादयन्गुग्गुलुं दहेत् । ततः समर्पयेद्धूपं घण्टावाद्यजयस्वनैः ॥५६॥

astreṇa pūjitāṃ ghaṇṭāṃ vādayangugguluṃ dahet | tataḥ samarpayeddhūpaṃ ghaṇṭāvādyajayasvanaiḥ ||

५६ जयध्वनि तथा मन्त्रमातः स्वाहेत्युदीर्यते । अभ्यर्च्य वादयेद्घण्टां सुधूपैर्धूपयेत्ततः ॥५६॥

jayadhvani tathā mantramātaḥ svāhetyudīryate | abhyarcya vādayedghaṇṭāṃ sudhūpairdhūpayettataḥ ||

५८ न भूमौ वितरेद्धूपं नासने न घटे तथा ॥५८॥

na bhūmau vitareddhūpaṃ nāsane na ghaṭe tathā ||

५९ उत्तार्य दृष्टिपर्यन्तं घण्टां वामदिशि स्थिताम् । वादयन्वामहस्तेन दक्षहस्तेन चार्पयेत् । एवं दीपदानेऽपि घण्टावादनम् ॥५९॥

uttārya dṛṣṭiparyantaṃ ghaṇṭāṃ vāmadiśi sthitām | vādayanvāmahastena dakṣahastena cārpayet | evaṃ dīpadāne'pi ghaṇṭāvādanam ||

६० निवेदयेत्पुरोभागे गन्धं पुष्पञ्च भूषणम् । दीपं दक्षिणतो दद्यात्पुरतो वा न वामतः ॥६०॥

nivedayetpurobhāge gandhaṃ puṣpañca bhūṣaṇam | dīpaṃ dakṣiṇato dadyātpurato vā na vāmataḥ ||

६१ वामतस्तु तथा धूपमग्रे वा न तु दक्षिणे । नैवेद्यं दक्षिणे वामे पुरतो वा न पृष्ठतः ॥६१॥

vāmatastu tathā dhūpamagre vā na tu dakṣiṇe | naivedyaṃ dakṣiṇe vāme purato vā na pṛṣṭhataḥ ||

६२ वामदक्षिणभागस्तु देवताया एव न तु साधकस्य । धूपदीपौ सुभोज्यञ्च देवताग्रे निवेदयेत् इति दर्शनात् ॥६२॥

vāmadakṣiṇabhāgastu devatāyā eva na tu sādhakasya | dhūpadīpau subhojyañca devatāgre nivedayet iti darśanāt ||

६४ घृतयुक्तं दक्षिणे तैलयुक्तं वामे । एवं सिता वर्तिश्चेद्दक्षिणे रक्ता चेद्वामे । सम्मुखे तु न नियमः । पक्वञ्च देवतावामे आमान्नञ्चैव दक्षिणे ॥६४॥

ghṛtayuktaṃ dakṣiṇe tailayuktaṃ vāme | evaṃ sitā vartiśceddakṣiṇe raktā cedvāme | sammukhe tu na niyamaḥ | pakvañca devatāvāme āmānnañcaiva dakṣiṇe ||

६५ दक्षिणन्तु परित्यज्य वामे चैव निधापयेत् । अभोज्यं तद्भवेदन्नं पानीयञ्च सुरोपमम् । इति साम्प्रदायिकाः ॥६५॥

dakṣiṇantu parityajya vāme caiva nidhāpayet | abhojyaṃ tadbhavedannaṃ pānīyañca suropamam | iti sāmpradāyikāḥ ||

६६ दीपं घृतयुतं दक्षे तैलयुक्तञ्च वामतः । दक्षिणे च सितावर्तिं वामतो रक्तवर्तिकम् । पक्वापक्वविधानेन नैवेद्येष्विति तत्स्थितिः । पुरतो नियमो नास्ति दीपनैवेद्ययोः क्वचित् ॥६६॥

dīpaṃ ghṛtayutaṃ dakṣe tailayuktañca vāmataḥ | dakṣiṇe ca sitāvartiṃ vāmato raktavartikam | pakvāpakvavidhānena naivedyeṣviti tatsthitiḥ | purato niyamo nāsti dīpanaivedyayoḥ kvacit ||

६७ ततो वन्दनम् । ततोऽष्टोत्तरसहस्रं शतं वा संजप्य गुह्यातीत्यादिना जपं समर्पयेत् ॥६७॥

tato vandanam | tato'ṣṭottarasahasraṃ śataṃ vā saṃjapya guhyātītyādinā japaṃ samarpayet ||

६८ अथ मन्त्रस्य दशसंस्कारान्पूर्वोक्तेन प्रकारेण कृत्वा गुरुः शिष्यमानीय वौषडितिमन्त्रेण शिष्यनेत्रं वस्त्रेणाच्छाद्य शिष्याञ्जलिं पुष्पैः पूरयित्वा गुरुः स्वयमेव मन्त्रमुच्चरन् कलसे पुष्पाञ्जलिं देवताप्रीत्यै क्षेपयेत् । ततो नेत्रबन्धनं दूरीकृत्य दर्भास्तरे शिष्यं उपवेश्य स्वकृतपूजाक्रमाद्भूतशुद्ध्यादिकं विधाय तत्तन्मन्त्रोक्तन्यासान् शिष्यदेहे कुर्यात् । कुम्भस्थां देवतां पुनः पञ्चोपचारैः सम्पूज्य अलंकृतं शिष्यमन्यस्मिन्नुपवेशयेत् । ततो मङ्गलाचारपूर्वकं कुम्भं समुद्धृत्य, तन्मुखस्थान्सुरद्रुमरूपान्पल्लवांशिष्यस्य शिरसि निधाय, मातृकां मनसा जपं मूलेन साधितैस्तोयैर्वसिष्ठसंहितोक्ताभिषेकमन्त्रैस्तमभिषिञ्चेत् ॥६८॥

atha mantrasya daśasaṃskārānpūrvoktena prakāreṇa kṛtvā guruḥ śiṣyamānīya vauṣaḍitimantreṇa śiṣyanetraṃ vastreṇācchādya śiṣyāñjaliṃ puṣpaiḥ pūrayitvā guruḥ svayameva mantramuccaran kalase puṣpāñjaliṃ devatāprītyai kṣepayet | tato netrabandhanaṃ dūrīkṛtya darbhāstare śiṣyaṃ upaveśya svakṛtapūjākramādbhūtaśuddhyādikaṃ vidhāya tattanmantroktanyāsān śiṣyadehe kuryāt | kumbhasthāṃ devatāṃ punaḥ pañcopacāraiḥ sampūjya alaṃkṛtaṃ śiṣyamanyasminnupaveśayet | tato maṅgalācārapūrvakaṃ kumbhaṃ samuddhṛtya, tanmukhasthānsuradrumarūpānpallavāṃśiṣyasya śirasi nidhāya, mātṛkāṃ manasā japaṃ mūlena sādhitaistoyairvasiṣṭhasaṃhitoktābhiṣekamantraistamabhiṣiñcet ||

६९ ततः शिष्यः अवशिष्टजलेनाचम्य, वाससी परिधाय, गुरोः सन्निधावुपविशेत् । ततस्तामेव गुरुरात्मनो देवतां शिष्यसंक्रान्तां तयोरैक्यं सम्भावयन् गन्धादिभिः पूजयेत् । ततः ॐ सहस्रारे हुं फडिति मन्त्रेण शिष्यशिखां बद्ध्वा संरक्ष्य शिष्यशरीरे कलान्यासं कुर्यात् । तद्यथा : कुशत्रयेण पादतलाजानुपर्यन्तम् ॐ निवृत्यै नमः । जानुनोर्नाभिपर्यन्तम् ॐ प्रतिष्ठायै नमः । नाभेराकण्ठम् ॐ विद्यायै नमः । कण्ठादाललाटम् ॐ शान्त्यै नमः । ललाटाद्ब्रह्मरन्ध्रान्तम् ॐ शान्त्यतीतायै नमः । पुनर्ब्रह्मरन्ध्रादाललाटम् ॐ शान्त्यतीतायै नमः । ललाटादाकण्ठम् ॐ शान्त्यै नमः । कण्ठान्नाभिपर्यन्तम् ॐ विद्यायै नमः । नाभेर्जानुपर्यन्तम् ॐ प्रतिष्ठायै नमः । जानुनोः पादपर्यन्तम् ॐ निवृत्त्यै नमः ॥६९॥

tataḥ śiṣyaḥ avaśiṣṭajalenācamya, vāsasī paridhāya, guroḥ sannidhāvupaviśet | tatastāmeva gururātmano devatāṃ śiṣyasaṃkrāntāṃ tayoraikyaṃ sambhāvayan gandhādibhiḥ pūjayet | tataḥ oṃ sahasrāre huṃ phaḍiti mantreṇa śiṣyaśikhāṃ baddhvā saṃrakṣya śiṣyaśarīre kalānyāsaṃ kuryāt | tadyathā : kuśatrayeṇa pādatalājānuparyantam oṃ nivṛtyai namaḥ | jānunornābhiparyantam oṃ pratiṣṭhāyai namaḥ | nābherākaṇṭham oṃ vidyāyai namaḥ | kaṇṭhādālalāṭam oṃ śāntyai namaḥ | lalāṭādbrahmarandhrāntam oṃ śāntyatītāyai namaḥ | punarbrahmarandhrādālalāṭam oṃ śāntyatītāyai namaḥ | lalāṭādākaṇṭham oṃ śāntyai namaḥ | kaṇṭhānnābhiparyantam oṃ vidyāyai namaḥ | nābherjānuparyantam oṃ pratiṣṭhāyai namaḥ | jānunoḥ pādaparyantam oṃ nivṛttyai namaḥ ||

७० ततः शिष्यस्य शिरसि हस्तं दत्त्वा, देयमन्त्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा, अमुकमन्त्रं तेऽहं ददामीति शिष्यहस्ते जलं दद्यात् । ततो ददस्वेति शिष्यो ब्रूयात् । तथा च वासिष्ठे : ततस्तच्छिरसि स्वहस्तं दत्त्वा शतं जपेत् । अष्टोत्तरं ततो मन्त्रं दद्यादुदकपूर्वकम् । आवयोस्तुल्यफलदो भवत्वेवमुदीरयेत् ॥७०॥

tataḥ śiṣyasya śirasi hastaṃ dattvā, deyamantramaṣṭottaraśataṃ japtvā, amukamantraṃ te'haṃ dadāmīti śiṣyahaste jalaṃ dadyāt | tato dadasveti śiṣyo brūyāt | tathā ca vāsiṣṭhe : | tatastacchirasi svahastaṃ dattvā śataṃ japet | aṣṭottaraṃ tato mantraṃ dadyādudakapūrvakam | āvayostulyaphalado bhavatvevamudīrayet ||

७१ ततः ऋष्यादिसंयुक्तं मन्त्रं गुरुर्दक्षिणकर्णे त्रिः श्रावयित्वा वामकर्णे सकृत्श्रावयेत् । तथा च गौतमीये : न्यासजालं तस्य देहे गुरुः संन्यस्य यत्नतः । दक्षकर्णे वदेन्मन्त्रं त्रिवारं पूर्णमानसः । दक्षकर्णे इति द्विजातिविषयम् ॥७१॥

tataḥ ṛṣyādisaṃyuktaṃ mantraṃ gururdakṣiṇakarṇe triḥ śrāvayitvā vāmakarṇe sakṛtśrāvayet | tathā ca gautamīye : | nyāsajālaṃ tasya dehe guruḥ saṃnyasya yatnataḥ | dakṣakarṇe vadenmantraṃ trivāraṃ pūrṇamānasaḥ | dakṣakarṇe iti dvijātiviṣayam ||

७२ दक्षकर्णे त्रिशो विद्यां एकोच्चारेण चोच्चरेत् । एष विधिर्द्विजातीनां स्त्रीशूद्राणाञ्च वामतः ॥७२॥

dakṣakarṇe triśo vidyāṃ ekoccāreṇa coccaret | eṣa vidhirdvijātīnāṃ strīśūdrāṇāñca vāmataḥ ||

७३ गुरुस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शिष्यां प्रत्यङ्मुखस्थितम् । त्रिवारं दक्षिणे कर्णे वामे चैव तथा सकृत् । विपरीतं ततो ज्ञेयं स्त्रीशूद्राणाञ्च वामतः ॥७३॥

gurustu prāṅmukho bhūtvā śiṣyāṃ pratyaṅmukhasthitam | trivāraṃ dakṣiṇe karṇe vāme caiva tathā sakṛt | viparītaṃ tato jñeyaṃ strīśūdrāṇāñca vāmataḥ ||

७४ ततो गुरुचरणे पतित एव तिष्ठेत् । त्वत्प्रसादादहं देव कृतकृत्योऽस्मि सर्वतः । मायामृत्युमहापाशाद्विमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि च । इति वदेत् ॥७४॥

tato gurucaraṇe patita eva tiṣṭhet | tvatprasādādahaṃ deva kṛtakṛtyo'smi sarvataḥ | māyāmṛtyumahāpāśādvimukto'smi śivo'smi ca | iti vadet ||

७५ ततो गुरुः उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान् भव । कीर्तिश्रीकान्तिपुत्रायुर्बलारोग्यं सदास्तु ते । इति उत्थापयेत् ॥७५॥

tato guruḥ uttiṣṭha vatsa mukto'si samyagācāravān bhava | kīrtiśrīkāntiputrāyurbalārogyaṃ sadāstu te | iti utthāpayet ||

७६ दक्षकर्णे वदेन्मन्त्रं ऋष्यादिकसमन्वितम् । तथा तस्मिन्क्षणे देवि जपेन्मन्त्रं शताष्टकम् ॥७६॥

dakṣakarṇe vadenmantraṃ ṛṣyādikasamanvitam | tathā tasminkṣaṇe devi japenmantraṃ śatāṣṭakam ||

७७ गुरोर्लब्धां परां विद्यामष्टकृत्वो जपेत्सुधीः । गुरुमन्त्रदेवतानामैक्यं सम्भावयन् धिया । एतद्वचनं तत्तद्भावनापरजपविषयं भावनाशून्ये तु सहस्रम् ॥७७॥

gurorlabdhāṃ parāṃ vidyāmaṣṭakṛtvo japetsudhīḥ | gurumantradevatānāmaikyaṃ sambhāvayan dhiyā | etadvacanaṃ tattadbhāvanāparajapaviṣayaṃ bhāvanāśūnye tu sahasram ||

७८ गुरुः स्वशक्तिरक्षार्थं सहस्रं शतं वा जपेत् । तन्त्रान्तरे : शतं जपेत्तदग्रे तु निकटे त्रिदिनं वसेत् । नोचेत्सञ्चारिणीशक्तिर्गुरुमेति न संशयः ॥७८॥

guruḥ svaśaktirakṣārthaṃ sahasraṃ śataṃ vā japet | tantrāntare : | śataṃ japettadagre tu nikaṭe tridinaṃ vaset | nocetsañcāriṇīśaktirgurumeti na saṃśayaḥ ||

७९ अष्टाधिकसहस्रं शतं वाऽपि विधानतः । स्वशक्तिरक्षणार्थाय गुरुर्मन्त्रं तदा जपेत् ॥७९॥

aṣṭādhikasahasraṃ śataṃ vā'pi vidhānataḥ | svaśaktirakṣaṇārthāya gururmantraṃ tadā japet ||

८० दत्त्वा मन्त्रं जपेद्देवि शतमष्टोत्तरं ततः ॥८०॥

dattvā mantraṃ japeddevi śatamaṣṭottaraṃ tataḥ ||

८१ ततः शिष्यः कुशतिलजलान्यादाय ॐ अद्य कृतैतत् अमुकदेवताया अमुकमन्त्रग्रहणप्रतिष्ठार्थं । दक्षिणामिदं सुवर्णं काञ्चनं वा वह्निदैवतं अमुकगोत्रायामुकदेवशर्मणे गुरवे तुभ्यमहं सम्प्रददे ॥८१॥

tataḥ śiṣyaḥ kuśatilajalānyādāya oṃ adya kṛtaitat amukadevatāyā amukamantragrahaṇapratiṣṭhārthaṃ | dakṣiṇāmidaṃ suvarṇaṃ kāñcanaṃ vā vahnidaivataṃ amukagotrāyāmukadevaśarmaṇe gurave tubhyamahaṃ sampradade ||

८२ शरीरमर्थं प्राणांश्च सर्वं तस्मै निवेदयेत् । ततः प्रभृति कुर्वीत गुरोः प्रियमनन्यधीः । यद्यदिष्टतमं लोके मुखे तन्निवेदयेत् ॥८२॥

śarīramarthaṃ prāṇāṃśca sarvaṃ tasmai nivedayet | tataḥ prabhṛti kurvīta guroḥ priyamananyadhīḥ | yadyadiṣṭatamaṃ loke mukhe tannivedayet ||

८३ गुरवे दक्षिणां दद्यात्प्रत्यक्षाय शिवात्मने । सर्वस्वं वा तदर्धं वा तदर्धं वा तदाज्ञया । नोचेत्सञ्चारिणीशक्तिः कथमस्य भविष्यति ॥८३॥

gurave dakṣiṇāṃ dadyātpratyakṣāya śivātmane | sarvasvaṃ vā tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā tadājñayā | nocetsañcāriṇīśaktiḥ kathamasya bhaviṣyati ||

८४ वित्तशाठ्यं परित्यज्य सर्वकर्माणि साधयेत् । वित्तशाठ्यं निहन्त्याशु पुत्रानायुर्यशोधनम् ॥८४॥

vittaśāṭhyaṃ parityajya sarvakarmāṇi sādhayet | vittaśāṭhyaṃ nihantyāśu putrānāyuryaśodhanam ||

८५ गुरुदेवं वञ्चयित्वा यः कुर्याद्धनसञ्चयम् । तेन तद्भुज्यते नैव ह्रीयते राजतस्करैः ॥८५॥

gurudevaṃ vañcayitvā yaḥ kuryāddhanasañcayam | tena tadbhujyate naiva hrīyate rājataskaraiḥ ||

८६ आसनं गुरवे दद्याद्रक्तकम्बलमेव च । हाराद्याभरणं दद्याद्गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम् ॥८६॥

āsanaṃ gurave dadyādraktakambalameva ca | hārādyābharaṇaṃ dadyādgāñca dadyātpayasvinīm ||

८७ भूमिं वृत्तिकरीं दद्यात्पुत्रपौत्रानुगामिनीम् ॥८७॥

bhūmiṃ vṛttikarīṃ dadyātputrapautrānugāminīm ||

८८ गुरवे दक्षिणां दद्यात्स्वर्णं वस्त्रसमन्वितम् । गुरुसन्तोषमात्रेण दुष्टमन्त्रोऽपि सिध्यति ॥८८॥

gurave dakṣiṇāṃ dadyātsvarṇaṃ vastrasamanvitam | gurusantoṣamātreṇa duṣṭamantro'pi sidhyati ||

८९ अन्यथा नैव सिद्धिः स्यादभिचाराय कल्पते । दीक्षाग्रहणसामग्रीं गुरवेऽथ निवेदयेत् । अन्यांश्च ब्राह्मणांस्तत्र यत्नतः परितोषयेत् । ततो मिष्टान्नपानादिना ब्राह्मणान्परितोष्य स्वयं भुञ्जीत ॥८९॥

anyathā naiva siddhiḥ syādabhicārāya kalpate | dīkṣāgrahaṇasāmagrīṃ gurave'tha nivedayet | anyāṃśca brāhmaṇāṃstatra yatnataḥ paritoṣayet | tato miṣṭānnapānādinā brāhmaṇānparitoṣya svayaṃ bhuñjīta ||

९० ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्विधिवद्दीक्षितो नरः । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥९०॥

brāhmaṇānbhojayetpaścātvidhivaddīkṣito naraḥ | viprebhyo dakṣiṇāṃ dadyātsvayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ ||

९१ मन्त्रं दत्त्वा गुरुश्चैवमुपवासं यदाचरेत् । महान्धकारे नरके कृमिर्भवति नान्यथा ॥९१॥

mantraṃ dattvā guruścaivamupavāsaṃ yadācaret | mahāndhakāre narake kṛmirbhavati nānyathā ||

९२ दीक्षां कृत्वा यदा मन्त्री चोपवासं समाचरेत् । तस्य देवः सदा रुष्टः शापं दत्त्वा व्रजेत्पुरम् ॥९२॥

dīkṣāṃ kṛtvā yadā mantrī copavāsaṃ samācaret | tasya devaḥ sadā ruṣṭaḥ śāpaṃ dattvā vrajetpuram ||

९३ यद्यत्र होमः क्रियते तदा तद्विधानं वक्ष्यामः । इति कलावतीदीक्षाप्रयोगः ॥९३॥

yadyatra homaḥ kriyate tadā tadvidhānaṃ vakṣyāmaḥ | iti kalāvatīdīkṣāprayogaḥ ||