बृहत्तन्त्रसारः

यदा (yadā) — whenजब·तु (tu) — butपर·मध्ये (madhye) — in the middleबीच में·गोविन्दम् (govindam) — Govindaगोविन्द को·ऐशान्याम् (aiśānyām) — in the north-eastईशान में·शङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraशंकर को·यजेत् (yajet) — one should worshipपूजे·आग्नेयाम् (āgneyām) — in the south-eastआग्नेय में·गण-नाथम् (gaṇa-nātham) — the lord of the gaṇasगणनाथ को·च (ca) — andऔर·नैर्ऋत्याम् (nairṛtyām) — in the south-westनैर्ऋत्य में·तपनम् (tapanam) — the sunसूर्य को·तथा (tathā) — likewiseवैसे ही

वायव्याम् (vāyavyām) — in the north-westवायव्य में·अम्बिकाम् (ambikām) — Ambikāअम्बिका को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·भोग-मोक्ष-एक-भूमिकाम् (bhoga-mokṣa-eka-bhūmikām) — the sole ground of enjoyment and liberationभोग और मोक्ष की एकमात्र भूमि·शङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraशंकर को·च (ca) — andऔर·यदा (yadā) — whenजब·मध्ये (madhye) — in the middleबीच में·ऐशान्याम् (aiśānyām) — in the north-eastईशान में·अच्युतम् (acyutam) — Acyutaअच्युत को·यजेत् (yajet) — one should worshipपूजे

आग्नेयाम् (āgneyām) — in the south-eastआग्नेय में·तपनम् (tapanam) — the sunसूर्य को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·नैर्ऋत्याम् (nairṛtyām) — in the south-westनैर्ऋत्य में·गण-नायकम् (gaṇa-nāyakam) — the leader of the gaṇasगणनायक को·वायव्याम् (vāyavyām) — in the north-westवायव्य में·पार्वतीम् (pārvatīm) — Pārvatīपार्वती को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·स्वर्ग-मोक्ष-प्रदायिनीम् (svarga-mokṣa-pradāyinīm) — giver of heaven and liberationस्वर्ग और मोक्ष देने वाली

आदित्यम् (ādityam) — Ādityaआदित्य को·च (ca) — andऔर·यदा (yadā) — whenजब·मध्ये (madhye) — in the middleबीच में·ऐशान्याम् (aiśānyām) — in the north-eastईशान में·शङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraशंकर को·यजेत् (yajet) — one should worshipपूजे·आग्नेयाम् (āgneyām) — in the south-eastआग्नेय में·गण-नाथम् (gaṇa-nātham) — the lord of the gaṇasगणनाथ को·च (ca) — andऔर·नैर्ऋत्याम् (nairṛtyām) — in the south-westनैर्ऋत्य में·केशवम् (keśavam) — Keśavaकेशव को·तथा (tathā) — likewiseवैसे ही

वायव्यम् (vāyavyam) — in the north-westवायव्य में·अम्बिकाम् (ambikām) — Ambikāअम्बिका को·देवीम् (devīm) — the goddessदेवी को·स्वर्ग-साधन-भूमिकाम् (svarga-sādhana-bhūmikām) — the ground for winning heavenस्वर्ग साधन की भूमि·गण-नाथम् (gaṇa-nātham) — the lord of the gaṇasगणनाथ को·यदा (yadā) — whenजब·मध्ये (madhye) — in the middleबीच में·ऐशान्याम् (aiśānyām) — in the north-eastईशान में·केशवम् (keśavam) — Keśavaकेशव को·यजेत् (yajet) — one should worshipपूजे

आग्नेयाम् (āgneyām) — in the south-eastआग्नेय में·ईश्वरम् (īśvaram) — Īśvaraईश्वर को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·नैर्ऋत्याम् (nairṛtyām) — in the south-westनैर्ऋत्य में·तपनम् (tapanam) — the sunसूर्य को·तथा (tathā) — likewiseवैसे ही·वायव्याम् (vāyavyām) — in the north-westवायव्य में·पार्वतीम् (pārvatīm) — Pārvatīपार्वती को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·पूजयेत् (pūjayet) — one should worshipपूजे·मोक्ष-साधिनीम् (mokṣa-sādhinīm) — who brings liberationमोक्ष देने वाली·स्व-स्थान-वर्जिताः (sva-sthāna-varjitāḥ) — removed from their own placesअपने स्थान से हटाए हुए·देवाः (devāḥ) — godsदेवता·दुःख-शोक-भय-प्रदाः (duḥkha-śoka-bhaya-pradāḥ) — give pain, grief and fearदुःख, शोक और भय देने वाले

शम्भौ (śambhau) — Śambhuशम्भु के·मध्य-गते (madhya-gate) — being in the middleबीच में होने पर·हरि-इन-हर-भू-देव्यः (hari-ina-hara-bhū-devyaḥ) — Hari, the sun, Hara and the goddess of the earthहरि, सूर्य, हर और भूदेवी·हरौ (harau) — Hariहरि के·शङ्करे (śaṅkare) — Śaṅkaraशंकर के·भास्य-इन-अग-सुता (bhāsya-ina-aga-sutā) — the sun and the daughter of the mountainसूर्य और पर्वत की पुत्री·रवौ (ravau) — the sunसूर्य के·हर-गणेश-अज-अम्बिकाः (hara-gaṇeśa-aja-ambikāḥ) — Hara, Gaṇeśa, Aja and Ambikāहर, गणेश, अज और अम्बिका·स्थापिताः (sthāpitāḥ) — are placedस्थापित हैं·देव्याम् (devyām) — the goddessदेवी के·विष्णु-हर-एकदन्त-रवयः (viṣṇu-hara-ekadanta-ravayaḥ) — Viṣṇu, Hara, Ekadanta and the sunविष्णु, हर, एकदन्त और सूर्य·लम्बोदरे (lambodare) — Lambodaraलम्बोदर के·अज-ज्ञ-ईश्वरे (aja-jña-īśvare) — Aja, the wise one and Īśvaraअज, ज्ञ और ईश्वर·नार्याः (nāryāḥ) — of the womanस्त्री के·शङ्कर-भागतः (śaṅkara-bhāgataḥ) — from the side of Śaṅkaraशंकर के भाग से·अति-सुख-दाः (ati-sukha-dāḥ) — give great happinessअत्यन्त सुख देने वाले·व्यस्ताः (vyastāḥ) — placed out of orderउलट-पुलट·तु (tu) — butपर·ते (te) — theyवे·हानि-दाः (hāni-dāḥ) — bring lossहानि देने वाले

यदा (yadā) — whenजब·तु (tu) — butपर·मध्ये (madhye) — in the middleबीच में·गोविन्दम् (govindam) — Govindaगोविन्द को·आग्नेयाम् (āgneyām) — in the south-eastआग्नेय में·गण-नायकम् (gaṇa-nāyakam) — the leader of the gaṇasगणनायक को·नैर्ऋत्याम् (nairṛtyām) — in the south-westनैर्ऋत्य में·हंसम् (haṃsam) — the sunसूर्य को·अभ्यर्च्य (abhyarcya) — having worshippedपूजकर·वायव्याम् (vāyavyām) — in the north-westवायव्य में·अर्चयेत् (arcayet) — one should worshipपूजे·शिवाम् (śivām) — Śivāशिवा को

ऐशान्याम् (aiśānyām) — in the north-eastईशान में·शङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraशंकर को·च (ca) — andऔर·एव (eva) — indeedही·भोग-मोक्ष-फल-आप्तये (bhoga-mokṣa-phala-āptaye) — to gain the fruit of enjoyment and liberationभोग और मोक्ष का फल पाने के लिए

गन्ध-आदिभिः (gandha-ādibhiḥ) — with sandal and the restगन्ध आदि से·अथ (atha) — thenफिर·अभ्यर्च्य (abhyarcya) — having worshippedपूजकर·षड्-अङ्ग-अर्चनम् (ṣaḍ-aṅga-arcanam) — the worship of the six limbsषडंग पूजा·एव (eva) — indeedही·च (ca) — andऔर·विंश-कृत्वः (viṃśa-kṛtvaḥ) — twenty timesबीस बार·जपेत् (japet) — one should repeatजपे·मन्त्रम् (mantram) — the mantraमन्त्र·नमस्कृत्य (namaskṛtya) — having bowedनमस्कार करके·समापयेत् (samāpayet) — one should concludeसमाप्त करे

पीठस्य (pīṭhasya) — of the seatपीठ की·अर्चनम् (arcanam) — worshipपूजा·अङ्ग-देव-यजनम् (aṅga-deva-yajanam) — worship of the limb-deitiesअंग-देवताओं की पूजा·प्राण-प्रतिष्ठा (prāṇa-pratiṣṭhā) — establishing of the life-breathप्राणप्रतिष्ठा·ततः (tataḥ) — thenफिर·आह्वानम् (āhvānam) — invocationआवाहन·निज-मुद्रिका-विरचनम् (nija-mudrikā-viracanam) — showing of the deity's own mudrāsअपनी मुद्राओं का प्रदर्शन·ध्यानम् (dhyānam) — meditationध्यान·प्रभोः (prabhoḥ) — of the lordप्रभु की·पूजनम् (pūjanam) — worshipपूजा

देवे (deve) — to the deityदेवता को·पुष्प-अञ्जलिम् (puṣpa-añjalim) — a handful of flowersपुष्पाञ्जलि·दत्त्वा (dattvā) — having givenदेकर·अङ्ग-देवान् (aṅga-devān) — the limb-deitiesअंग-देवताओं को·समर्चयेत् (samarcayet) — one should worshipपूजे

एक-पीठे (eka-pīṭhe) — on a single seatएक पीठ पर·पृथक्-पूजाम् (pṛthak-pūjām) — separate worshipअलग पूजा·विना (vinā) — withoutबिना·यन्त्रम् (yantram) — a yantraयन्त्र के·करोति (karoti) — performsकरता है·यः (yaḥ) — whoजो·अङ्ग-अङ्गित्वम् (aṅga-aṅgitvam) — the relation of limb and limb-bearerअंग और अंगी का सम्बन्ध·परित्यज्य (parityajya) — having abandonedछोड़कर·देवता-शापम् (devatā-śāpam) — the curse of the deityदेवता का शाप·आप्नुयात् (āpnuyāt) — he getsपाता है

आवाह्य (āvāhya) — having invokedआवाहन करके·देवताम् (devatām) — a deityदेवता का·अन्याम् (anyām) — oneएक·अर्चयन् (arcayan) — worshippingपूजता हुआ·तु (tu) — butपर·अन्य-देवताम् (anya-devatām) — another deityदूसरे देवता को·उभाभ्याम् (ubhābhyām) — from bothदोनों से·लभते (labhate) — getsपाता है·शापम् (śāpam) — a curseशाप·मन्त्री (mantrī) — the mantra-holderमन्त्री·भवति (bhavati) — becomesहोता है·दुर्मतिः (durmatiḥ) — of evil mindदुर्बुद्धि·सिद्ध-आदि-शोधनम् (siddha-ādi-śodhanam) — the test of siddha and the restसिद्ध आदि का शोधन·न (na) — notनहीं·एषाम् (eṣām) — of theseइनका·अङ्गत्वे (aṅgatve) — being limbsअंग होने पर·सति (sati) — whenहोने पर·राज-वत् (rāja-vat) — as with a kingराजा की तरह

श्यामायाम् (śyāmāyām) — for Śyāmāश्यामा में·भैरवी-तारान् (bhairavī-tārān) — Bhairavī and Tārāभैरवी और तारा·छिन्नमस्ता (chinnamastā) — Chinnamastāछिन्नमस्ता·तु (tu) — andऔर·भैरवि (bhairavi) — O Bhairavīहे भैरवी·मंजुघोषे (maṃjughoṣe) — for Mañjughoṣaमञ्जुघोष में·तथा (tathā) — andतथा·रौद्रे (raudre) — for Raudrīरौद्री में·पञ्च-अङ्गम् (pañca-aṅgam) — the five-fold arrangementपञ्चांग·न (na) — notनहीं·इष्यते (iṣyate) — is acceptedमाना जाता·बुधैः (budhaiḥ) — by the wiseविद्वानों द्वारा

उप-विद्यासु (upa-vidyāsu) — in the lesser vidyāsउपविद्याओं में·सर्वासु (sarvāsu) — allसब·षट्-कर्म-आदिषु (ṣaṭ-karma-ādiṣu) — in the six rites and the likeषट्कर्म आदि में·साधने (sādhane) — in practiceसाधन में·न (na) — notनहीं·अत्र (atra) — hereयहाँ·दीक्षा-आदि-अपेक्षा (dīkṣā-ādi-apekṣā) — need of initiation and the restदीक्षा आदि की अपेक्षा·अस्ति (asti) — isहै·न (na) — notनहीं·अत्र (atra) — hereयहाँ·अङ्ग-अङ्गि-प्रपूजनम् (aṅga-aṅgi-prapūjanam) — worship of limbs and limb-bearerअंग और अंगी की पूजा

उप-विद्यासु (upa-vidyāsu) — in the lesser vidyāsउपविद्याओं में·सर्वासु (sarvāsu) — allसब·तथा (tathā) — andतथा·प्रयोग-साधने (prayoga-sādhane) — in the practice of applicationsप्रयोग साधन में·दीक्षाम् (dīkṣām) — initiationदीक्षा के·विना (vinā) — withoutबिना·एव (eva) — indeedही·कर्तव्यः (kartavyaḥ) — is to be givenकरना चाहिए·उपदेशः (upadeśaḥ) — instructionउपदेश·सदा (sadā) — alwaysसदा·एव (eva) — indeedही·हि (hi) — forही

मुहूर्ते (muhūrte) — at the momentमुहूर्त में·सर्वतोभद्रे (sarvatobhadre) — auspicious on every sideसर्वतोभद्र·नवम् (navam) — newनया·कुम्भम् (kumbham) — jarकुम्भ·निधाय (nidhāya) — having setरखकर·च (ca) — andऔर·स-उदकम् (sa-udakam) — with waterजल सहित·गन्ध-पुष्पाभ्याम् (gandha-puṣpābhyām) — with sandal and flowersगन्ध और पुष्प से·अर्चितम् (arcitam) — worshippedपूजित·वस्त्र-संयुतम् (vastra-saṃyutam) — with clothवस्त्र सहित·सर्व-औषधि-नव-रत्न-पञ्च-पल्लव-संयुतम् (sarva-auṣadhi-nava-ratna-pañca-pallava-saṃyutam) — with all herbs, the nine gems and the five shootsसर्वौषधि, नवरत्न और पाँच पल्लव सहित·ततः (tataḥ) — thenफिर·देव-अर्चनम् (deva-arcanam) — the worship of the deityदेव पूजा·कृत्वा (kṛtvā) — having doneकरके·हुनेत् (hunet) — one should offer oblationsहोम करे·अष्ट-उत्तरम् (aṣṭa-uttaram) — and eightऔर आठ·शतम् (śatam) — a hundredसौ

पनस-आम्रम् (panasa-āmram) — jackfruit and mangoकटहल और आम·तथा (tathā) — andतथा·अश्वत्थम् (aśvattham) — pipalपीपल·वटम् (vaṭam) — banyanबड़·वकुलम् (vakulam) — bakulaबकुल·एव (eva) — alsoही·च (ca) — andऔर·पञ्च-पल्लवम् (pañca-pallavam) — the five shootsपाँच पल्लव·इति (iti) — thusइस प्रकार·उक्तम् (uktam) — is declaredकहा गया है·मुनिभिः (munibhiḥ) — by the sagesमुनियों द्वारा·तन्त्र-वेदिभिः (tantra-vedibhiḥ) — who know the tantrasतन्त्र के ज्ञाताओं द्वारा

मुक्ता-माणिक्य-वैदूर्य-गोमेदान् (muktā-māṇikya-vaidūrya-gomedān) — pearl, ruby, cat's-eye and hessoniteमोती, माणिक्य, वैदूर्य और गोमेद·वज्र-विद्रुमौ (vajra-vidrumau) — diamond and coralहीरा और मूँगा·पद्मरागम् (padmarāgam) — padmarāgaपद्मराग·मरकतम् (marakatam) — emeraldपन्ना·नीलम् (nīlam) — sapphireनीलम·च (ca) — andऔर·इति (iti) — thusइस प्रकार·यथा-क्रमात् (yathā-kramāt) — in orderक्रम से

शिष्यम् (śiṣyam) — the discipleशिष्य को·सु-अलंकृतम् (su-alaṃkṛtam) — well adornedअच्छी तरह अलंकृत·वेद्याम् (vedyām) — on the altarवेदी पर·उप-अग्नि (upa-agni) — near the fireअग्नि के पास·उपवेशयेत् (upaveśayet) — one should seatबिठाए·मन्त्रितः (mantritaḥ) — charged with mantraअभिमन्त्रित·प्रोक्षणी-तोयैः (prokṣaṇī-toyaiḥ) — with the waters of the sprinkling vesselप्रोक्षणी के जल से·शान्ति-कुम्भ-जलैः (śānti-kumbha-jalaiḥ) — with the waters of the jar of peaceशान्ति कुम्भ के जल से·तथा (tathā) — andतथा

मूल-मन्त्रेण (mūla-mantreṇa) — with the root mantraमूल मन्त्र से·अष्ट-शतैः (aṣṭa-śataiḥ) — with a hundred and eightएक सौ आठ·मन्त्रितैः (mantritaiḥ) — chargedअभिमन्त्रित·अभिषेचयेत् (abhiṣecayet) — one should sprinkleअभिषेक करे

अथ (atha) — thenफिर·सम्पादयेत् (sampādayet) — one should impartसम्पादित करे·मन्त्रम् (mantram) — the mantraमन्त्र·हस्तम् (hastam) — the handहाथ·शिरसि (śirasi) — on the headसिर पर·धारयन् (dhārayan) — holdingरखते हुए·नमः (namaḥ) — homageनमः·अस्तु (astu) — beहो·इति (iti) — thusइस प्रकार·अक्षतान् (akṣatān) — unbroken riceअक्षत·दद्यात् (dadyāt) — one should giveदे·ततः (tataḥ) — thenफिर·शिष्यः (śiṣyaḥ) — the discipleशिष्य·अर्चयेत् (arcayet) — should worshipपूजे·गुरुम् (gurum) — the guruगुरु को

कश्चित् (kaścit) — someoneकोई·चेत् (cet) — ifयदि·अब्जम् (abjam) — the conchशंख की·अभ्यर्च्य (abhyarcya) — having worshippedपूजा करके·स-अक्षतम् (sa-akṣatam) — with unbroken riceअक्षत सहित·तत्-अम्बुना (tat-ambunā) — with its waterउसके जल से·अभिषिच्य (abhiṣicya) — having sprinkledअभिषेक करके·अष्ट-वारम् (aṣṭa-vāram) — eight timesआठ बार·मूलेन (mūlena) — with the root mantraमूल मन्त्र से·केवलम् (kevalam) — onlyकेवल·निधाय (nidhāya) — having placedरखकर·अष्टौ (aṣṭau) — eight timesआठ बार·जपेत् (japet) — one should repeatजपे·कर्णे (karṇe) — in the earकान में·उपदेशे (upadeśe) — in instructionउपदेश में·तु (tu) — butपर·अयम् (ayam) — thisयह·विधिः (vidhiḥ) — the ruleविधि

चन्द्र-सूर्य-ग्रहे (candra-sūrya-grahe) — at an eclipse of moon or sunचन्द्र या सूर्य ग्रहण में·तीर्थे (tīrthe) — at a holy placeतीर्थ में·सिद्ध-क्षेत्रे (siddha-kṣetre) — at a field of the siddhasसिद्धक्षेत्र में·शिव-आलये (śiva-ālaye) — in a temple of Śivaशिवालय में·मन्त्र-मात्र-प्रकथनम् (mantra-mātra-prakathanam) — the mere speaking of the mantraकेवल मन्त्र कह देना·उपदेशः (upadeśaḥ) — instructionउपदेश·सः (saḥ) — thatवह·उच्यते (ucyate) — is calledकहा जाता है

महा-दीक्षा (mahā-dīkṣā) — the great initiationमहादीक्षा·तथा (tathā) — andतथा·दीक्षा (dīkṣā) — initiationदीक्षा·उपदेशः (upadeśaḥ) — instructionउपदेश·ततः (tataḥ) — than thatउससे·परम् (param) — afterबाद में·युगे (yuge) — in ageयुग·युगे (yuge) — after ageयुग में·च (ca) — andऔर·कर्तव्यः (kartavyaḥ) — is to be givenकरना चाहिए·उपदेशः (upadeśaḥ) — instructionउपदेश·कलौ (kalau) — in the Kaliकलि·युगे (yuge) — ageयुग में