Dharmasindhu द्वितीयः परिच्छेदः Chapter 4

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीधर्मसिन्धुः

द्वितीयः परिच्छेदः
Chapter Four · The Rites of Āṣāḍha · Verses 1–46

आषाढमासनिर्णयोद्देशः

Āṣāḍha opens with the Sun's entry into Cancer, the start of the southern course, and its holy time. Then the month's one-meal vow and gifts to Vāmana, Śrī Rāma's chariot festival, and Viṣṇu's sleep on the bright eleventh. The four-month vow follows: when to take it, the prayers and saṅkalpas for giving up greens, curd, milk and pulses or for other vows, the forbidden foods, the pure foods, and the fruits of the wish-fulfilling vows. Then the rule on heated seal marks, the Kokilā vow and Śiva's sleep on the full moon, the renunciants' four-month stay with their worship of Vyāsa and its saṅkalpas, and last the Aśūnyaśayana vow for couples. आषाढ कर्क संक्रान्ति से आरम्भ होता है, जो दक्षिणायन का आरम्भ है, और उसका पुण्यकाल। फिर महीने का एकभक्त व्रत और वामन के लिए दान, श्रीराम का रथोत्सव, और शुक्ल एकादशी में विष्णु का शयन। फिर चातुर्मास्य व्रत: उसे कब लें, शाक, दही, दूध और दाल छोड़ने के या दूसरे व्रतों के प्रार्थना और संकल्प, निषिद्ध भोजन, हविष्य, और काम्य व्रतों के फल। फिर तप्तमुद्रा का निर्णय, पूर्णिमा में कोकिलाव्रत और शिव का शयन, संन्यासियों का चातुर्मास्य वास, व्यास पूजा और उसके संकल्प, और अन्त में पति-पत्नी के लिए अशून्यशयन व्रत।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 अथाषाढे दक्षिणायनसंज्ञा कर्कसंक्रान्तिः । कर्कसंक्रान्तौ पूर्वं त्रिंशन्नाड्यः पुण्यकालः । तत्रापि संक्रान्तिसन्निहिता नाड्यः पुण्यतमाः । रात्रावर्धरात्रात्प्राक् परतश्च संक्रमेपि पूर्वदिने पुण्यकालः । तत्रापि मध्याह्नात्परतः पुण्यतमत्वम् । सूर्योदयोत्तरं घटीद्वयात्प्राक् संक्रमे परत एव पुण्यम् । ज्योतिर्ग्रन्थे तु सूर्योदयात् प्राक् घटीत्रयात्मकसंध्यासमयेऽपि कर्कसंक्रमे परदिने एव पुण्यमित्युक्तम् । अत्र दानोपवासादि प्रथमपरिच्छेदे उक्तम् । कर्ककन्याधनुःकुम्भस्थे रवौ केशकर्तनादिकं निषिद्धम् ।

athāṣāḍhe dakṣiṇāyanasaṃjñā karkasaṃkrāntiḥ | karkasaṃkrāntau pūrvaṃ triṃśannāḍyaḥ puṇyakālaḥ | tatrāpi saṃkrāntisannihitā nāḍyaḥ puṇyatamāḥ | rātrāvardharātrātprāk parataśca saṃkramepi pūrvadine puṇyakālaḥ | tatrāpi madhyāhnātparataḥ puṇyatamatvam | sūryodayottaraṃ ghaṭīdvayātprāk saṃkrame parata eva puṇyam | jyotirgranthe tu sūryodayāt prāk ghaṭītrayātmakasaṃdhyāsamaye'pi karkasaṃkrame paradine eva puṇyamityuktam | atra dānopavāsādi prathamaparicchede uktam | karkakanyādhanuḥkumbhasthe ravau keśakartanādikaṃ niṣiddham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.1. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ में दक्षिणायन नाम की कर्क संक्रान्ति होती है। कर्क संक्रान्ति में पहले की तीस घड़ियाँ पुण्यकाल हैं। उनमें भी संक्रान्ति के पास की घड़ियाँ सबसे पुण्य वाली हैं। रात में आधी रात से पहले या बाद में संक्रान्ति हो, तो भी पहले दिन पुण्यकाल है। उसमें भी दोपहर के बाद का समय सबसे पुण्य वाला है। सूर्योदय के बाद दो घड़ी से पहले संक्रान्ति हो तो बाद में ही पुण्य है। पर ज्योतिष के ग्रन्थों में कहा है कि सूर्योदय से पहले की तीन घड़ी की संध्या के समय में भी कर्क संक्रान्ति हो तो अगले दिन ही पुण्य है। इसके दान, उपवास आदि पहले परिच्छेद में कहे गए हैं। कर्क, कन्या, धनु और कुम्भ के सूर्य में बाल कटाना आदि मना है।

In Āṣāḍha comes the Sun's entry into Cancer, called the southern course. For the entry into Cancer, the thirty ghaṭīs before it are the holy time. Of these, the ghaṭīs closest to the entry are most holy. If the entry falls at night, before or after midnight, the holy time is on the day before. Then too, the time after midday is most holy. If the entry falls within two ghaṭīs after sunrise, the holy time is after it. But the books of astronomy say that even when the entry into Cancer falls in the dawn twilight, the three ghaṭīs before sunrise, the holy time is on the next day. Gifts, fasting and the rest for it were given in the first part. While the Sun is in Cancer, Virgo, Sagittarius or Aquarius, cutting the hair and the like is forbidden.

Word by wordपदार्थ

आषाढे (āṣāḍhe) — in Āṣāḍhaआषाढ मेंदक्षिणायन-संज्ञा (dakṣiṇāyana-saṃjñā) — called the southern courseदक्षिणायन नाम कीकर्क-संक्रान्तिः (karka-saṃkrāntiḥ) — the Sun's entry into Cancerकर्क संक्रान्तिपूर्वम् (pūrvam) — beforeपहलेत्रिंशत् (triṃśat) — thirtyतीसनाड्यः (nāḍyaḥ) — ghaṭīsघड़ियाँपुण्य-कालः (puṇya-kālaḥ) — the holy timeपुण्यकालसंक्रान्ति-सन्निहिताः (saṃkrānti-sannihitāḥ) — closest to the entryसंक्रान्ति के पास कीपुण्यतमाः (puṇyatamāḥ) — most holyसबसे पुण्य वालीअर्धरात्रात् (ardharātrāt) — midnightआधी रात सेपूर्व-दिने (pūrva-dine) — on the day beforeपहले दिनमध्याह्नात् परतः (madhyāhnāt parataḥ) — after middayदोपहर के बादघटी-द्वयात् प्राक् (ghaṭī-dvayāt prāk) — within two ghaṭīsदो घड़ी से पहलेपरतः (parataḥ) — on the next dayबाद मेंज्योतिः-ग्रन्थे (jyotiḥ-granthe) — in the books of astronomyज्योतिष के ग्रन्थों मेंघटी-त्रय-आत्मक-संध्या-समये (ghaṭī-traya-ātmaka-saṃdhyā-samaye) — in the dawn twilight of three ghaṭīsतीन घड़ी की संध्या के समयदान-उपवास-आदि (dāna-upavāsa-ādi) — gifts, fasting and the restदान उपवास आदिकर्क-कन्या-धनुः-कुम्भ-स्थे (karka-kanyā-dhanuḥ-kumbha-sthe) — in Cancer, Virgo, Sagittarius or Aquariusकर्क, कन्या, धनु या कुम्भ मेंरवौ (ravau) — when the Sun isसूर्य के रहतेकेश-कर्तन-आदिकम् (keśa-kartana-ādikam) — cutting the hair and the likeबाल कटाना आदिनिषिद्धम् (niṣiddham) — is forbiddenमना है

Verse 2

२2 आषाढे मासमेकभक्तव्रते कृते बहुधनधान्यपुत्रप्राप्तिः । अत्र मासे उपानच्छत्रलवणामलकानि वामनप्रीत्यै देयानि ।

āṣāḍhe māsamekabhaktavrate kṛte bahudhanadhānyaputraprāptiḥ | atra māse upānacchatralavaṇāmalakāni vāmanaprītyai deyāni ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.2. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ में महीने भर एकभक्त व्रत करने से बहुत धन, धान्य और पुत्र की प्राप्ति होती है। इस महीने में वामन की प्रसन्नता के लिए जूते, छाता, नमक और आँवले देने चाहिए।

Keeping the one-meal vow for the month of Āṣāḍha brings much wealth, grain and sons. In this month, give shoes, an umbrella, salt and āmalaka fruit to please Vāmana.

Word by wordपदार्थ

आषाढे (āṣāḍhe) — in Āṣāḍhaआषाढ मेंमासम् (māsam) — for the monthमहीने भरएकभक्त-व्रते (ekabhakta-vrate) — the one-meal vowएकभक्त व्रतकृते (kṛte) — when keptकरने परबहु-धन-धान्य-पुत्र-प्राप्तिः (bahu-dhana-dhānya-putra-prāptiḥ) — much wealth, grain and sonsबहुत धन, धान्य और पुत्र की प्राप्तिउपानत्-छत्र-लवण-आमलकानि (upānat-chatra-lavaṇa-āmalakāni) — shoes, umbrella, salt and āmalaka fruitजूते, छाता, नमक और आँवलेवामन-प्रीत्यै (vāmana-prītyai) — to please Vāmanaवामन की प्रसन्नता के लिएदेयानि (deyāni) — should be givenदेने चाहिए

Verse 3

३3 आषाढशुक्लद्वितीयायां पुष्यनक्षत्रयुतायां केवलायां वा श्रीरामस्य रथोत्सवः । आषाढशुक्लपक्षे दशमी पौर्णमासी च मन्वादिः । तन्निर्णयस्तूक्तः ।

āṣāḍhaśukladvitīyāyāṃ puṣyanakṣatrayutāyāṃ kevalāyāṃ vā śrīrāmasya rathotsavaḥ | āṣāḍhaśuklapakṣe daśamī paurṇamāsī ca manvādiḥ | tannirṇayastūktaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.3. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ शुक्ल द्वितीया में, पुष्य नक्षत्र से युक्त हो या अकेली, श्रीराम का रथोत्सव होता है। आषाढ शुक्ल पक्ष में दशमी और पूर्णिमा मन्वादि हैं। उनका निर्णय कहा जा चुका है।

On the bright second of Āṣāḍha, joined to the Puṣya star or on its own, is Śrī Rāma's chariot festival. In the bright half of Āṣāḍha, the tenth and the full moon are manvādi days. Their ruling has been given.

Word by wordपदार्थ

आषाढ-शुक्ल-द्वितीयायाम् (āṣāḍha-śukla-dvitīyāyām) — on the bright second of Āṣāḍhaआषाढ शुक्ल द्वितीया मेंपुष्य-नक्षत्र-युतायाम् (puṣya-nakṣatra-yutāyām) — joined to the Puṣya starपुष्य नक्षत्र से युक्तकेवलायाम् वा (kevalāyām vā) — or on its ownया अकेलीश्रीरामस्य (śrīrāmasya) — of Śrī Rāmaश्रीराम कारथ-उत्सवः (ratha-utsavaḥ) — the chariot festivalरथोत्सवआषाढ-शुक्ल-पक्षे (āṣāḍha-śukla-pakṣe) — in the bright half of Āṣāḍhaआषाढ शुक्ल पक्ष मेंदशमी (daśamī) — the tenthदशमीपौर्णमासी (paurṇamāsī) — the full moonपूर्णिमामन्वादिः (manvādiḥ) — a manvādi dayमन्वादितत्-निर्णयः (tat-nirṇayaḥ) — its rulingउसका निर्णयउक्तः (uktaḥ) — has been givenकहा जा चुका है

Verse 4

४4 अथैकादश्यां विष्णुशयनोत्सवः । तत्र सोपस्करे मञ्चके सुप्तां श्रीविष्णुप्रतिमां शङ्खादिचतुरायुधां लक्ष्मीसंवाहितचरणां नानाविधोपचारैः संपूजयेत् ।

athaikādaśyāṃ viṣṇuśayanotsavaḥ | tatra sopaskare mañcake suptāṃ śrīviṣṇupratimāṃ śaṅkhādicaturāyudhāṃ lakṣmīsaṃvāhitacaraṇāṃ nānāvidhopacāraiḥ saṃpūjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.4. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एकादशी में विष्णु शयनोत्सव होता है। बिछौने सहित पलंग पर सोई हुई श्रीविष्णु की प्रतिमा हो, शंख आदि चार आयुधों वाली, जिनके चरण लक्ष्मी दबाती हैं। उसकी अनेक प्रकार के उपचारों से पूजा करे।

On the eleventh is the festival of Viṣṇu's sleep. Lay the image of Śrī Viṣṇu asleep on a couch with its bedding. It holds the conch and his other three weapons, and Lakṣmī presses its feet. Worship it with many kinds of offerings.

Word by wordपदार्थ

एकादश्याम् (ekādaśyām) — on the eleventhएकादशी मेंविष्णु-शयन-उत्सवः (viṣṇu-śayana-utsavaḥ) — the festival of Viṣṇu's sleepविष्णु शयनोत्सवस-उपस्करे (sa-upaskare) — with its beddingबिछौने सहितमञ्चके (mañcake) — on a couchपलंग परसुप्ताम् (suptām) — lying asleepसोई हुईश्री-विष्णु-प्रतिमाम् (śrī-viṣṇu-pratimām) — the image of Śrī Viṣṇuश्रीविष्णु की प्रतिमाशङ्ख-आदि-चतुः-आयुधाम् (śaṅkha-ādi-catuḥ-āyudhām) — with the conch and his other three weaponsशंख आदि चार आयुधों वालीलक्ष्मी-संवाहित-चरणाम् (lakṣmī-saṃvāhita-caraṇām) — whose feet Lakṣmī pressesजिनके चरण लक्ष्मी दबाती हैंनानाविध-उपचारैः (nānāvidha-upacāraiḥ) — with many kinds of offeringsअनेक प्रकार के उपचारों सेसंपूजयेत् (saṃpūjayet) — should worshipपूजा करे

Verse 5

५5 सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुध्येत तत्सर्वं सचराचरम् ॥

supte tvayi jagannāthe jagatsuptaṃ bhavedidam | vibuddhe tvayi budhyeta tatsarvaṃ sacarācaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.5. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे जगन्नाथ, आपके सोने पर यह जगत् सोया हुआ हो जाता है। आपके जागने पर चर और अचर सहित वह सब जागता है।

When you, Lord of the world, are asleep, this world is asleep. When you are awake, all of it wakes, moving and unmoving.

Word by wordपदार्थ

सुप्ते (supte) — asleepसोने परत्वयि (tvayi) — youआपकेजगन्नाथे (jagannāthe) — Lord of the worldजगन्नाथजगत् (jagat) — the worldजगत्सुप्तम् (suptam) — asleepसोया हुआभवेत् (bhavet) — would beहो जाता हैइदम् (idam) — thisयहविबुद्धे (vibuddhe) — awakeजागने परबुध्येत (budhyeta) — would wakeजागता हैतत् सर्वम् (tat sarvam) — all of itवह सबस-चर-अचरम् (sa-cara-acaram) — moving and unmovingचर और अचर सहित

Verse 6

६6 इति प्रार्थ्य उपोष्य जागरं कृत्वा द्वादश्यां पुनः संपूज्य त्रयोदश्यां गीतनृत्यवाद्यादिकं निवेदयेत् । एवमिदं त्रिदिनसाध्यं व्रतम् । तत्र स्मार्तैर्वैष्णवैश्च स्वस्वैकादशीव्रतदिने शयनीव्रतमारब्धव्यम् । रात्रौ शयनोत्सवः । दिवा प्रबोधोत्सवः । द्वादश्यां पारणाहे शयनप्रबोधोत्सवाविति केचित् । अत्र देशाचाराद् व्यवस्था । नेदं मलमासे कार्यम् ।

iti prārthya upoṣya jāgaraṃ kṛtvā dvādaśyāṃ punaḥ saṃpūjya trayodaśyāṃ gītanṛtyavādyādikaṃ nivedayet | evamidaṃ tridinasādhyaṃ vratam | tatra smārtairvaiṣṇavaiśca svasvaikādaśīvratadine śayanīvratamārabdhavyam | rātrau śayanotsavaḥ | divā prabodhotsavaḥ | dvādaśyāṃ pāraṇāhe śayanaprabodhotsavāviti kecit | atra deśācārād vyavasthā | nedaṃ malamāse kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.6. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऐसी प्रार्थना करके उपवास और रात्रि जागरण करे। द्वादशी में फिर पूजा करके त्रयोदशी में गाना, नाचना, बजाना आदि अर्पित करे। इस प्रकार यह व्रत तीन दिन में होता है। स्मार्त और वैष्णव अपने अपने एकादशी व्रत के दिन शयनी व्रत आरम्भ करें। रात में शयन का उत्सव होता है। दिन में जागरण का उत्सव होता है। कुछ कहते हैं कि द्वादशी में पारणा के दिन शयन और जागरण दोनों उत्सव हों। इसकी व्यवस्था देश के आचार से है। यह मलमास में नहीं करना चाहिए।

Having prayed so, fast and keep awake at night. On the twelfth worship again. On the thirteenth offer song, dance, music and the like. So this vow is kept over three days. Smārtas and Vaiṣṇavas should each begin the Śayanī vow on their own Ekādaśī fast day. The sleeping festival is at night. The waking festival is by day. Some say both the sleeping and the waking festivals are on the twelfth, the day of breaking the fast. Here it is settled by local custom. This is not done in an intercalary month.

Word by wordपदार्थ

प्रार्थ्य (prārthya) — having prayedप्रार्थना करकेउपोष्य (upoṣya) — having fastedउपवास करकेजागरम् (jāgaram) — keeping awake at nightरात्रि जागरणपुनः संपूज्य (punaḥ saṃpūjya) — worshipping againफिर पूजा करकेगीत-नृत्य-वाद्य-आदिकम् (gīta-nṛtya-vādya-ādikam) — song, dance, music and the likeगाना, नाचना, बजाना आदिनिवेदयेत् (nivedayet) — should offerअर्पित करेत्रि-दिन-साध्यम् (tri-dina-sādhyam) — kept over three daysतीन दिन में होने वालास्मार्तैः वैष्णवैः च (smārtaiḥ vaiṣṇavaiḥ ca) — by Smārtas and Vaiṣṇavasस्मार्त और वैष्णवस्व-स्व-एकादशी-व्रत-दिने (sva-sva-ekādaśī-vrata-dine) — on their own Ekādaśī fast dayअपने अपने एकादशी व्रत के दिनशयनी-व्रतम् (śayanī-vratam) — the Śayanī vowशयनी व्रतआरब्धव्यम् (ārabdhavyam) — should beginआरम्भ करना चाहिएप्रबोध-उत्सवः (prabodha-utsavaḥ) — the waking festivalजागरण का उत्सवपारण-अहे (pāraṇa-ahe) — on the day of breaking the fastपारणा के दिनदेश-आचारात् (deśa-ācārāt) — by local customदेश के आचार सेव्यवस्था (vyavasthā) — is settledव्यवस्थामलमासे (malamāse) — in an intercalary monthमलमास में

Verse 7

७7 आषाढशुक्लद्वादश्यामनुराधायोगरहितायां पारणं कार्यम् । तत्रापि अनुराधायोग एव वर्ज्यः । यदा तु द्वादशी स्वल्पा वर्ज्यनक्षत्रभागो द्वादशीमतिक्रम्य विद्यते, तदा निषेधमनादृत्य द्वादश्यामेव पारणं कार्यमिति कौस्तुभे उक्तम् । सङ्गवकालभागं त्यक्त्वा प्रातर्मध्याह्नभागे वा भोक्तव्यमिति पुरुषार्थचिन्तामणौ ।

āṣāḍhaśukladvādaśyāmanurādhāyogarahitāyāṃ pāraṇaṃ kāryam | tatrāpi anurādhāyoga eva varjyaḥ | yadā tu dvādaśī svalpā varjyanakṣatrabhāgo dvādaśīmatikramya vidyate tadā niṣedhamanādṛtya dvādaśyāmeva pāraṇaṃ kāryamiti kaustubhe uktam | saṅgavakālabhāgaṃ tyaktvā prātarmadhyāhnabhāge vā bhoktavyamiti puruṣārthacintāmaṇau ||

Doubtful readingअनुराधायोग uncertain

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.7. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ शुक्ल द्वादशी में, जब वह अनुराधा के योग से रहित हो, पारणा करे। उसमें भी अनुराधा का योग ही वर्जित है। पर जब द्वादशी बहुत थोड़ी हो और वर्जित नक्षत्र का भाग द्वादशी के आगे तक रहे, तब निषेध का अनादर करके द्वादशी में ही पारणा करे, यह कौस्तुभ में कहा है। पुरुषार्थचिन्तामणि में कहा है कि संगव काल का भाग छोड़कर प्रातःकाल या मध्याह्न में भोजन करे।

Break the fast on the bright twelfth of Āṣāḍha when it is free of the Anurādhā star. Even then, it is only the link with Anurādhā that is to be avoided. But the Kaustubha says: when the twelfth is very short and the part of the star to avoid runs past the twelfth, set the prohibition aside and break the fast on the twelfth itself. The Puruṣārthacintāmaṇi says: leave out the saṅgava part of the day and eat in the morning or at midday.

Word by wordपदार्थ

आषाढ-शुक्ल-द्वादश्याम् (āṣāḍha-śukla-dvādaśyām) — on the bright twelfth of Āṣāḍhaआषाढ शुक्ल द्वादशी मेंअनुराधा-योग-रहितायाम् (anurādhā-yoga-rahitāyām) — free of the Anurādhā starअनुराधा के योग से रहितपारणम् (pāraṇam) — breaking the fastपारणाअनुराधा-योगः (anurādhā-yogaḥ) — the link with Anurādhāअनुराधा का योगवर्ज्यः (varjyaḥ) — is to be avoidedवर्जित हैस्वल्पा (svalpā) — very shortबहुत थोड़ीवर्ज्य-नक्षत्र-भागः (varjya-nakṣatra-bhāgaḥ) — the part of the star to avoidवर्जित नक्षत्र का भागअतिक्रम्य (atikramya) — running pastआगे तकनिषेधम् (niṣedham) — the prohibitionनिषेध काअनादृत्य (anādṛtya) — setting asideअनादर करकेकौस्तुभे (kaustubhe) — in the Kaustubhaकौस्तुभ मेंसङ्गव-काल-भागम् (saṅgava-kāla-bhāgam) — the saṅgava part of the dayसंगव काल का भागत्यक्त्वा (tyaktvā) — leaving outछोड़करप्रातः (prātaḥ) — in the morningप्रातःकालमध्याह्न-भागे (madhyāhna-bhāge) — at middayमध्याह्न मेंभोक्तव्यम् (bhoktavyam) — one should eatभोजन करेपुरुषार्थचिन्तामणौ (puruṣārthacintāmaṇau) — in the Puruṣārthacintāmaṇiपुरुषार्थचिन्तामणि में

Verse 8

८8 द्वादश्यां पारणोत्तरं सायं पूजां कृत्वा चातुर्मास्यव्रतसंकल्पं कुर्यादिति कौस्तुभे । एकादश्यामेवेति निर्णयसिन्धुः ।

dvādaśyāṃ pāraṇottaraṃ sāyaṃ pūjāṃ kṛtvā cāturmāsyavratasaṃkalpaṃ kuryāditi kaustubhe | ekādaśyāmeveti nirṇayasindhuḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.8. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कौस्तुभ में कहा है कि द्वादशी में पारणा के बाद सायंकाल पूजा करके चातुर्मास्य व्रत का संकल्प करे। निर्णयसिन्धु कहता है कि एकादशी में ही करे।

The Kaustubha says: on the twelfth, after breaking the fast, worship in the evening and then make the saṅkalpa for the four-month vow. The Nirṇayasindhu says it is made on the eleventh itself.

Word by wordपदार्थ

द्वादश्याम् (dvādaśyām) — on the twelfthद्वादशी मेंपारण-उत्तरम् (pāraṇa-uttaram) — after breaking the fastपारणा के बादसायम् (sāyam) — in the eveningसायंकालपूजाम् कृत्वा (pūjām kṛtvā) — after worshipपूजा करकेचातुर्मास्य-व्रत-संकल्पम् (cāturmāsya-vrata-saṃkalpam) — the saṅkalpa for the four-month vowचातुर्मास्य व्रत का संकल्पकुर्यात् (kuryāt) — should makeकरेएकादश्याम् एव (ekādaśyām eva) — on the eleventh itselfएकादशी में हीनिर्णयसिन्धुः (nirṇayasindhuḥ) — the Nirṇayasindhuनिर्णयसिन्धु

Verse 9

९9 चातुर्मास्यव्रतप्रथमारम्भो गुरुशुक्रास्तादावाशौचादौ च न भवति । द्वितीयाद्यारम्भस्तु अस्तादौ आशौचादौ च भवत्येव । चातुर्मास्यव्रतं च शैवादिभिरपि कार्यम् । व्रतग्रहणप्रकारस्तु भगवतो जातीपुष्पादिभिर्महापूजां कृत्वा—

cāturmāsyavrataprathamārambho guruśukrāstādāvāśaucādau ca na bhavati | dvitīyādyārambhastu astādau āśaucādau ca bhavatyeva | cāturmāsyavrataṃ ca śaivādibhirapi kāryam | vratagrahaṇaprakārastu bhagavato jātīpuṣpādibhirmahāpūjāṃ kṛtvā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.9. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चातुर्मास्य व्रत का पहला आरम्भ गुरु-शुक्र के अस्त आदि में और अशौच आदि में नहीं होता। दूसरी बार आदि का आरम्भ तो अस्त आदि और अशौच आदि में भी होता ही है। चातुर्मास्य व्रत शैव आदि को भी करना चाहिए। व्रत लेने की विधि यह है: भगवान् की जूही के फूल आदि से महापूजा करके—

The four-month vow is not started for the first time while Jupiter or Venus is set and the like, or in ritual impurity and the like. But starting it the second time or later is done even then. Śaivas and others should keep the four-month vow too. The way to take the vow: do great worship of the Lord with jasmine flowers and the like, and then—

Word by wordपदार्थ

चातुर्मास्य-व्रत-प्रथम-आरम्भः (cāturmāsya-vrata-prathama-ārambhaḥ) — first starting the four-month vowचातुर्मास्य व्रत का पहला आरम्भगुरु-शुक्र-अस्त-आदौ (guru-śukra-asta-ādau) — when Jupiter or Venus is set and the likeगुरु-शुक्र के अस्त आदि मेंआशौच-आदौ (āśauca-ādau) — in ritual impurity and the likeअशौच आदि मेंन भवति (na bhavati) — is not doneनहीं होताद्वितीय-आदि-आरम्भः (dvitīya-ādi-ārambhaḥ) — starting it the second time or laterदूसरी बार आदि का आरम्भभवति एव (bhavati eva) — is certainly doneहोता ही हैशैव-आदिभिः अपि (śaiva-ādibhiḥ api) — by Śaivas and others tooशैव आदि भीव्रत-ग्रहण-प्रकारः (vrata-grahaṇa-prakāraḥ) — the way to take the vowव्रत लेने की विधिभगवतः (bhagavataḥ) — of the Lordभगवान् कीजाती-पुष्प-आदिभिः (jātī-puṣpa-ādibhiḥ) — with jasmine flowers and the likeजूही के फूल आदि सेमहा-पूजाम् (mahā-pūjām) — great worshipमहापूजा

Verse 10

१०10 सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुध्येत प्रसन्नो मे भवाच्युत ॥ इति प्रार्थ्य अग्रे कृताञ्जलिः—

supte tvayi jagannātha jagatsuptaṃ bhavedidam | vibuddhe tvayi budhyeta prasanno me bhavācyuta | iti prārthya agre kṛtāñjaliḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.10. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"हे जगन्नाथ, आपके सोने पर यह जगत् सोया हुआ हो जाता है, आपके जागने पर जागता है। हे अच्युत, मुझ पर प्रसन्न होइए।" ऐसी प्रार्थना करके आगे हाथ जोड़कर कहे—

"When you are asleep, Lord of the world, this world is asleep. When you are awake it wakes. Be pleased with me, Acyuta." Having prayed so, stand in front with joined palms and say—

Word by wordपदार्थ

सुप्ते त्वयि (supte tvayi) — when you are asleepआपके सोने परजगन्नाथ (jagannātha) — Lord of the worldहे जगन्नाथजगत् सुप्तम् (jagat suptam) — the world is asleepजगत् सोया हुआविबुद्धे त्वयि (vibuddhe tvayi) — when you are awakeआपके जागने परबुध्येत (budhyeta) — it would wakeजागता हैप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नमे (me) — with meमुझ परभव (bhava) — beहोइएअच्युत (acyuta) — Acyutaहे अच्युतअग्रे (agre) — in frontआगेकृत-अञ्जलिः (kṛta-añjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़कर

Verse 11

११11 चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि । श्रावणे वर्जये शाकं दधि भाद्रपदे तथा ॥ दुग्धमाश्वयुजे मासि कार्तिके द्विदलं तथा । इमं करिष्ये नियमं निर्विघ्नं कुरु मेऽच्युत ॥

caturo vārṣikānmāsāndevasyotthāpanāvadhi | śrāvaṇe varjaye śākaṃ dadhi bhādrapade tathā | dugdhamāśvayuje māsi kārtike dvidalaṃ tathā | imaṃ kariṣye niyamaṃ nirvighnaṃ kuru me'cyuta ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.11. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"वर्षा के चार महीने, भगवान् के उठने तक, मैं श्रावण में शाक, भाद्रपद में दही, आश्विन मास में दूध और कार्तिक में दाल त्याग दूँगा। मैं यह नियम करूँगा। हे अच्युत, इसे मेरे लिए बिना विघ्न के कीजिए।"

"For the four months of the rains, until the Lord rises, I give up greens in Śrāvaṇa, curd in Bhādrapada, milk in the month of Āśvina and split pulses in Kārttika. I will keep this rule. Make it free of obstacles for me, Acyuta."

Word by wordपदार्थ

चतुरः (caturaḥ) — fourचारवार्षिकान् (vārṣikān) — of the rainsवर्षा केमासान् (māsān) — monthsमहीनेदेवस्य (devasya) — of the Lordभगवान् केउत्थापन-अवधि (utthāpana-avadhi) — until the risingउठने तकश्रावणे (śrāvaṇe) — in Śrāvaṇaश्रावण मेंवर्जये (varjaye) — I give upत्याग दूँगाशाकम् (śākam) — greensशाकदधि (dadhi) — curdदहीभाद्रपदे (bhādrapade) — in Bhādrapadaभाद्रपद मेंदुग्धम् (dugdham) — milkदूधआश्वयुजे मासि (āśvayuje māsi) — in the month of Āśvinaआश्विन मास मेंकार्तिके (kārtike) — in Kārttikaकार्तिक मेंद्वि-दलम् (dvi-dalam) — split pulsesदालइमम् नियमम् (imam niyamam) — this ruleयह नियमकरिष्ये (kariṣye) — I will keepकरूँगानिर्विघ्नम् (nirvighnam) — free of obstaclesबिना विघ्न केकुरु (kuru) — make itकीजिएअच्युत (acyuta) — Acyutaहे अच्युत

Verse 12

१२12 इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्ते रमापते ॥ गृहीतेऽस्मिन्व्रते देव पंचत्वं यदि मे भवेत् । तदा भवतु संपूर्णं प्रसादात्ते जनार्दन ॥

idaṃ vrataṃ mayā deva gṛhītaṃ puratastava | nirvighnaṃ siddhimāyātu prasādātte ramāpate | gṛhīte'sminvrate deva paṃcatvaṃ yadi me bhavet | tadā bhavatu saṃpūrṇaṃ prasādātte janārdana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.12. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"हे देव, मैंने यह व्रत आपके सामने ग्रहण किया है। हे लक्ष्मीपति, आपकी कृपा से यह बिना विघ्न के सिद्ध हो। हे देव, यह व्रत लेने पर यदि मेरा मरण हो जाए, तो हे जनार्दन, आपकी कृपा से यह पूरा हो।"

"O God, I have taken this vow in front of you. By your grace, Lord of Ramā, may it come to success without obstacles. O God, if I should meet death once this vow is taken, then by your grace, Janārdana, may it be complete."

Word by wordपदार्थ

इदम् व्रतम् (idam vratam) — this vowयह व्रतमया (mayā) — by meमैंनेदेव (deva) — O Godहे देवगृहीतम् (gṛhītam) — is takenग्रहण कियापुरतः तव (purataḥ tava) — in front of youआपके सामनेनिर्विघ्नम् (nirvighnam) — without obstaclesबिना विघ्न केसिद्धिम् आयातु (siddhim āyātu) — may it come to successसिद्ध होप्रसादात् ते (prasādāt te) — by your graceआपकी कृपा सेरमापते (ramāpate) — Lord of Ramāहे लक्ष्मीपतिगृहीते अस्मिन् व्रते (gṛhīte asmin vrate) — once this vow is takenयह व्रत लेने परपंचत्वम् (paṃcatvam) — deathमरणयदि मे भवेत् (yadi me bhavet) — if I should meetयदि मेरा हो जाएतदा (tadā) — thenतबभवतु संपूर्णम् (bhavatu saṃpūrṇam) — may it be completeपूरा होजनार्दन (janārdana) — Janārdanaहे जनार्दन

Verse 13

१३13 इति प्रार्थ्य देवाय शङ्खेनार्घ्यं निवेदयेत् । एतानि व्रतानि नित्यानि ।

iti prārthya devāya śaṅkhenārghyaṃ nivedayet | etāni vratāni nityāni ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.13. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऐसी प्रार्थना करके भगवान् को शंख से अर्घ्य अर्पित करे। ये व्रत नित्य हैं।

Having prayed so, offer the Lord a water offering with a conch. These vows are required.

Word by wordपदार्थ

प्रार्थ्य (prārthya) — having prayedप्रार्थना करकेदेवाय (devāya) — to the Lordभगवान् कोशङ्खेन (śaṅkhena) — with a conchशंख सेअर्घ्यम् (arghyam) — water offeringअर्घ्यनिवेदयेत् (nivedayet) — should offerअर्पित करेएतानि व्रतानि (etāni vratāni) — these vowsये व्रतनित्यानि (nityāni) — are requiredनित्य हैं

Verse 14

१४14 हविष्यभक्षणादिव्रतान्तरचिकीर्षायां 'श्रावणे वर्जये शाकम्' इति श्लोकस्थाने 'हविष्यान्नं भक्षयिष्ये देवाहं प्रीतये तव' इत्यूहः कार्यः ।

haviṣyabhakṣaṇādivratāntaracikīrṣāyāṃ śrāvaṇe varjaye śākam iti ślokasthāne haviṣyānnaṃ bhakṣayiṣye devāhaṃ prītaye tava ityūhaḥ kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.14. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हविष्य भोजन आदि दूसरा व्रत करने की इच्छा हो तो शब्द बदले। "श्रावण में शाक त्याग दूँगा" इस श्लोक की जगह "हे देव, आपकी प्रसन्नता के लिए मैं हविष्य अन्न खाऊँगा" ऐसा ऊह करे।

If one wants another vow, such as eating only pure food, adapt the words. In place of the verse "I give up greens in Śrāvaṇa" say "O God, I will eat pure food to please you."

Word by wordपदार्थ

हविष्य-भक्षण-आदि (haviṣya-bhakṣaṇa-ādi) — eating pure food and the likeहविष्य भोजन आदिव्रत-अन्तर-चिकीर्षायाम् (vrata-antara-cikīrṣāyām) — when one wants another vowदूसरा व्रत करने की इच्छा मेंश्लोक-स्थाने (śloka-sthāne) — in place of the verseश्लोक की जगहहविष्य-अन्नम् (haviṣya-annam) — pure foodहविष्य अन्नभक्षयिष्ये (bhakṣayiṣye) — I will eatखाऊँगादेव अहम् (deva aham) — O God, Iहे देव, मैंप्रीतये तव (prītaye tava) — to please youआपकी प्रसन्नता के लिएऊहः (ūhaḥ) — an adaptationऊह, बदलावकार्यः (kāryaḥ) — should be madeकरना चाहिए

Verse 15

१५15 शाकव्रते व्रतान्तरे च समुच्चयेन कर्तव्ये तं श्लोकं पठित्वा व्रतान्तरमन्त्रं वदेत् ।

śākavrate vratāntare ca samuccayena kartavye taṃ ślokaṃ paṭhitvā vratāntaramantraṃ vadet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.15. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शाक व्रत और दूसरा व्रत दोनों साथ करना हो तो वह श्लोक पढ़कर दूसरे व्रत का मन्त्र कहे।

If the greens vow and another vow are kept together, recite that verse and then say the words for the other vow.

Word by wordपदार्थ

शाक-व्रते (śāka-vrate) — the greens vowशाक व्रतव्रत-अन्तरे च (vrata-antare ca) — and another vowऔर दूसरा व्रतसमुच्चयेन (samuccayena) — togetherदोनों साथकर्तव्ये (kartavye) — when to be keptकरना हो तोतम् श्लोकम् (tam ślokam) — that verseवह श्लोकपठित्वा (paṭhitvā) — having recitedपढ़करव्रत-अन्तर-मन्त्रम् (vrata-antara-mantram) — the words for the other vowदूसरे व्रत का मन्त्रवदेत् (vadet) — should sayकहे

Verse 16

१६16 एवं गुडवर्जनादिधारणापारणादिव्रतेषु— वर्जयिष्ये गुडं देव मधुरस्वरसिद्धये । वर्जयिष्ये तैलमहं सुन्दराङ्गत्वसिद्धये ॥ योगाभ्यासी भविष्यामि प्राप्तुं ब्रह्मपदं परम् । मौनव्रती भविष्यामि स्वाज्ञापालनसिद्धये ॥ एकान्तरोपवासी च प्राप्तुं ब्रह्मपुरं परम् ।

evaṃ guḍavarjanādidhāraṇāpāraṇādivrateṣu | varjayiṣye guḍaṃ deva madhurasvarasiddhaye | varjayiṣye tailamahaṃ sundarāṅgatvasiddhaye | yogābhyāsī bhaviṣyāmi prāptuṃ brahmapadaṃ param | maunavratī bhaviṣyāmi svājñāpālanasiddhaye | ekāntaropavāsī ca prāptuṃ brahmapuraṃ param ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.16. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रकार गुड़ छोड़ना आदि और धारणा-पारणा आदि व्रतों में: "हे देव, मीठे स्वर के लिए मैं गुड़ का त्याग करूँगा। सुन्दर अंग के लिए मैं तेल का त्याग करूँगा। परम ब्रह्मपद पाने के लिए योग का अभ्यास करूँगा। अपनी आज्ञा के पालन के लिए मौन व्रत रखूँगा। परम ब्रह्मलोक पाने के लिए एक दिन छोड़कर उपवास करूँगा।"

In the same way, for vows such as giving up jaggery, or the dhāraṇā-pāraṇā fasts: "O God, I will give up jaggery for a sweet voice. I will give up oil for a fair body. I will practise yoga to reach the highest state of Brahman. I will keep silence so that my word is obeyed. I will fast every other day to reach the highest world of Brahmā."

Word by wordपदार्थ

गुड-वर्जन-आदि (guḍa-varjana-ādi) — giving up jaggery and the likeगुड़ छोड़ना आदिधारणा-पारणा-आदि-व्रतेषु (dhāraṇā-pāraṇā-ādi-vrateṣu) — in the dhāraṇā-pāraṇā and other vowsधारणा-पारणा आदि व्रतों मेंवर्जयिष्ये (varjayiṣye) — I will give upत्याग करूँगागुडम् (guḍam) — jaggeryगुड़मधुर-स्वर-सिद्धये (madhura-svara-siddhaye) — for a sweet voiceमीठे स्वर के लिएतैलम् (tailam) — oilतेलसुन्दर-अङ्गत्व-सिद्धये (sundara-aṅgatva-siddhaye) — for a fair bodyसुन्दर अंग के लिएयोग-अभ्यासी (yoga-abhyāsī) — one who practises yogaयोग का अभ्यास करने वालाभविष्यामि (bhaviṣyāmi) — I will beहोऊँगाप्राप्तुम् (prāptum) — to reachपाने के लिएब्रह्म-पदम् परम् (brahma-padam param) — the highest state of Brahmanपरम ब्रह्मपदमौन-व्रती (mauna-vratī) — one who keeps silenceमौन व्रत वालास्व-आज्ञा-पालन-सिद्धये (sva-ājñā-pālana-siddhaye) — so that my word is obeyedअपनी आज्ञा के पालन के लिएएकान्तर-उपवासी (ekāntara-upavāsī) — fasting every other dayएक दिन छोड़कर उपवास करने वालाब्रह्म-पुरम् (brahma-puram) — the world of Brahmāब्रह्मलोक

Verse 17

१७17 इत्यादिरीत्योहः कार्यः ।

ityādirītyohaḥ kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.17. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इत्यादि रीति से ऊह करना चाहिए।

Adapt the words in this way and the like.

Word by wordपदार्थ

इत्यादि-रीत्या (ityādi-rītyā) — in this way and the likeइत्यादि रीति सेऊहः (ūhaḥ) — adaptationऊहकार्यः (kāryaḥ) — should be madeकरना चाहिए

Verse 18

१८18 निषिद्धमात्रवर्जनेच्छायां 'वृन्ताकादिनिषिद्धानि हरे सर्वाणि वर्जये' इति संकल्पः ।

niṣiddhamātravarjanecchāyāṃ vṛntākādiniṣiddhāni hare sarvāṇi varjaye iti saṃkalpaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.18. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि केवल निषिद्ध वस्तुएँ छोड़ने की इच्छा हो तो संकल्प यह है: "हे हरि, मैं बैंगन आदि सब निषिद्ध वस्तुएँ त्यागता हूँ।"

If one wants to give up only the forbidden things, the saṅkalpa is: "O Hari, I give up all the forbidden things, aubergine and the rest."

Word by wordपदार्थ

निषिद्ध-मात्र-वर्जन-इच्छायाम् (niṣiddha-mātra-varjana-icchāyām) — if one wants to give up only the forbidden thingsकेवल निषिद्ध वस्तुएँ छोड़ने की इच्छा हो तोवृन्ताक-आदि-निषिद्धानि (vṛntāka-ādi-niṣiddhāni) — the forbidden things, aubergine and the restबैंगन आदि निषिद्ध वस्तुएँहरे (hare) — O Hariहे हरिसर्वाणि (sarvāṇi) — allसबवर्जये (varjaye) — I give upत्यागता हूँसंकल्पः (saṃkalpaḥ) — the saṅkalpaसंकल्प

Verse 19

१९19 प्राण्यङ्गचूर्णं चर्मस्थोदकं जम्बीरं यज्ञशेषभिन्नं विष्ण्वनिवेदितान्नं दग्धान्नं मसूरं मांसं चेत्यष्टविधमामिषं वर्जयेत् ।

prāṇyaṅgacūrṇaṃ carmasthodakaṃ jambīraṃ yajñaśeṣabhinnaṃ viṣṇvaniveditānnaṃ dagdhānnaṃ masūraṃ māṃsaṃ cetyaṣṭavidhamāmiṣaṃ varjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.19. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आठ प्रकार का आमिष त्याग दे: जीव के अंग का चूर्ण, चमड़े में रखा जल, जम्बीरी नीबू, यज्ञ के बचे से भिन्न अन्न, विष्णु को अर्पित न किया अन्न, जला अन्न, मसूर और मांस।

Give up the eight kinds of āmiṣa, impure food: powder from an animal's body, water kept in leather, citron, food other than sacrifice leftovers, food not offered to Viṣṇu, burnt food, red lentils and meat.

Word by wordपदार्थ

प्राणि-अङ्ग-चूर्णम् (prāṇi-aṅga-cūrṇam) — powder from an animal's bodyजीव के अंग का चूर्णचर्म-स्थ-उदकम् (carma-stha-udakam) — water kept in leatherचमड़े में रखा जलजम्बीरम् (jambīram) — citronजम्बीरी नीबूयज्ञ-शेष-भिन्नम् (yajña-śeṣa-bhinnam) — food other than sacrifice leftoversयज्ञ के बचे से भिन्न अन्नविष्णु-अनिवेदित-अन्नम् (viṣṇu-anivedita-annam) — food not offered to Viṣṇuविष्णु को अर्पित न किया अन्नदग्ध-अन्नम् (dagdha-annam) — burnt foodजला अन्नमसूरम् (masūram) — red lentilsमसूरमांसम् (māṃsam) — meatमांसअष्टविधम् (aṣṭavidham) — eight kinds ofआठ प्रकार काआमिषम् (āmiṣam) — āmiṣa, impure foodआमिषवर्जयेत् (varjayet) — should give upत्याग दे

Verse 20

२०20 निष्पावराजमाषधान्ये लवणशाकं वृन्ताकं कलिङ्गफलम् अनेकबीजफलं निर्बीजं मूलकं कूष्माण्डम् इक्षुदण्डं नूतनबदरीधात्रीफलानि चिञ्चां मञ्चकादिशयनमनृतुकाले भार्यां परान्नं मधुपटोलं माषकुलित्थसितसर्षपांश्च वर्जयेत् ।

niṣpāvarājamāṣadhānye lavaṇaśākaṃ vṛntākaṃ kaliṅgaphalam anekabījaphalaṃ nirbījaṃ mūlakaṃ kūṣmāṇḍam ikṣudaṇḍaṃ nūtanabadarīdhātrīphalāni ciñcāṃ mañcakādiśayanamanṛtukāle bhāryāṃ parānnaṃ madhupaṭolaṃ māṣakulitthasitasarṣapāṃśca varjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.20. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ये भी त्याग दे: निष्पाव और राजमाष अन्न, लवण शाक, बैंगन, कलिंग फल, बहुत बीजों वाला फल, बिना बीज का फल, मूली, कुम्हड़ा, ईख का डंडा, नए बेर और आँवले, इमली, पलंग आदि पर सोना, ऋतु के बिना पत्नी का संग, दूसरे का अन्न, शहद, परवल, उड़द, कुलथी और सफेद सरसों।

Also give up these: the niṣpāva and rājamāṣa beans, salty greens, aubergine, kaliṅga fruit, fruit with many seeds, seedless fruit, radish, pumpkin, sugarcane stalk, new jujube and āmalaka fruit, tamarind, sleeping on a bed and the like, one's wife out of season, another's food, honey, paṭola gourd, urad, horse gram and white mustard.

Word by wordपदार्थ

निष्पाव-राजमाष-धान्ये (niṣpāva-rājamāṣa-dhānye) — the niṣpāva and rājamāṣa beansनिष्पाव और राजमाष अन्नलवण-शाकम् (lavaṇa-śākam) — salty greensलवण शाकवृन्ताकम् (vṛntākam) — aubergineबैंगनकलिङ्ग-फलम् (kaliṅga-phalam) — kaliṅga fruitकलिंग फलअनेक-बीज-फलम् (aneka-bīja-phalam) — fruit with many seedsबहुत बीजों वाला फलनिर्बीजम् (nirbījam) — seedless fruitबिना बीज का फलमूलकम् (mūlakam) — radishमूलीकूष्माण्डम् (kūṣmāṇḍam) — pumpkinकुम्हड़ाइक्षु-दण्डम् (ikṣu-daṇḍam) — sugarcane stalkईख का डंडानूतन-बदरी-धात्री-फलानि (nūtana-badarī-dhātrī-phalāni) — new jujube and āmalaka fruitनए बेर और आँवलेचिञ्चाम् (ciñcām) — tamarindइमलीमञ्चक-आदि-शयनम् (mañcaka-ādi-śayanam) — sleeping on a bed and the likeपलंग आदि पर सोनाअनृतु-काले भार्याम् (anṛtu-kāle bhāryām) — one's wife out of seasonऋतु के बिना पत्नीपर-अन्नम् (para-annam) — another's foodदूसरे का अन्नमधु (madhu) — honeyशहदपटोलम् (paṭolam) — paṭola gourdपरवलमाष-कुलित्थ-सित-सर्षपान् (māṣa-kulittha-sita-sarṣapān) — urad, horse gram and white mustardउड़द, कुलथी और सफेद सरसोंवर्जयेत् (varjayet) — should give upत्याग दे

Verse 21

२१21 वृन्ताकबिल्वोदुम्बरकलिङ्गभिस्सटास्तु वैष्णवैः सर्वमासेषु वर्ज्याः । अन्यत्र तु गोछागीमहिष्यन्यदुग्धं पर्युषितान्नं द्विजेभ्यः क्रीतारसाभूमिजलवणं ताम्रपात्रस्थं गव्यं पल्वलजलं स्वार्थपक्वमन्नमित्यामिषगण उक्तः । चतुर्ष्वपि हि मासेषु हविष्याशी न पापभाक् ।

vṛntākabilvodumbarakaliṅgabhissaṭāstu vaiṣṇavaiḥ sarvamāseṣu varjyāḥ | anyatra tu gochāgīmahiṣyanyadugdhaṃ paryuṣitānnaṃ dvijebhyaḥ krītārasābhūmijalavaṇaṃ tāmrapātrasthaṃ gavyaṃ palvalajalaṃ svārthapakvamannamityāmiṣagaṇa uktaḥ | caturṣvapi hi māseṣu haviṣyāśī na pāpabhāk ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.21. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बैंगन, बेल, गूलर, कलिंग और भिस्सटा तो वैष्णवों को सब महीनों में त्याज्य हैं। अन्य ग्रन्थों में आमिष गण यह कहा है: गाय, बकरी, भैंस से भिन्न का दूध, बासी अन्न, ब्राह्मणों से खरीदे रस, मिट्टी का नमक, ताँबे के पात्र में रखा गव्य, गड्ढे का जल, और अपने लिए ही पकाया अन्न। चारों महीनों में हविष्य खाने वाला पाप का भागी नहीं होता।

Vaiṣṇavas must avoid aubergine, bilva, udumbara fig, kaliṅga and bhissaṭā in every month. Elsewhere the list of āmiṣa is given as: milk other than of cow, goat and buffalo, stale food, juices bought from brahmins, salt dug from the earth, cow's products kept in copper, pond water, and food cooked only for oneself. In all four months, one who eats pure food incurs no sin.

Word by wordपदार्थ

वृन्ताक-बिल्व-उदुम्बर-कलिङ्ग-भिस्सटाः (vṛntāka-bilva-udumbara-kaliṅga-bhissaṭāḥ) — aubergine, bilva, udumbara fig, kaliṅga and bhissaṭāबैंगन, बेल, गूलर, कलिंग और भिस्सटावैष्णवैः (vaiṣṇavaiḥ) — by Vaiṣṇavasवैष्णवों कोसर्व-मासेषु (sarva-māseṣu) — in every monthसब महीनों मेंवर्ज्याः (varjyāḥ) — are to be avoidedत्याज्य हैंअन्यत्र (anyatra) — elsewhereअन्य ग्रन्थों मेंगो-छागी-महिषी-अन्य-दुग्धम् (go-chāgī-mahiṣī-anya-dugdham) — milk other than of cow, goat and buffaloगाय, बकरी, भैंस से भिन्न का दूधपर्युषित-अन्नम् (paryuṣita-annam) — stale foodबासी अन्नद्विजेभ्यः क्रीताः रसाः (dvijebhyaḥ krītāḥ rasāḥ) — juices bought from brahminsब्राह्मणों से खरीदे रसभूमिज-लवणम् (bhūmija-lavaṇam) — salt dug from the earthमिट्टी का नमकताम्र-पात्र-स्थम् गव्यम् (tāmra-pātra-stham gavyam) — cow's products kept in copperताँबे के पात्र में रखा गव्यपल्वल-जलम् (palvala-jalam) — pond waterगड्ढे का जलस्व-अर्थ-पक्वम् अन्नम् (sva-artha-pakvam annam) — food cooked only for oneselfअपने लिए पकाया अन्नआमिष-गणः (āmiṣa-gaṇaḥ) — the list of āmiṣaआमिष गणहविष्य-आशी (haviṣya-āśī) — one who eats pure foodहविष्य खाने वालान पाप-भाक् (na pāpa-bhāk) — does not incur sinपाप का भागी नहीं

Verse 22

२२22 व्रीहिमुद्गयवतिलकङ्गुकलायश्यामाकगोधूमधान्यानि रक्तभिन्नमूलकं सूरणादिकन्दः सैन्धवसामुद्रलवणं गव्यानि दधिसर्पिर्दुग्धानि पनसाम्रनारीकेलफलानि हरीतकीपिप्पलीजीरकशुण्ठीचिञ्चाकदलीलवलीधात्रीफलानि गुडेतरेक्षुविकार इत्येतानि अतैलपक्वानि गव्यं तक्रं माहिषं घृतं क्वचित् ।

vrīhimudgayavatilakaṅgukalāyaśyāmākagodhūmadhānyāni raktabhinnamūlakaṃ sūraṇādikandaḥ saindhavasāmudralavaṇaṃ gavyāni dadhisarpirdugdhāni panasāmranārīkelaphalāni harītakīpippalījīrakaśuṇṭhīciñcākadalīlavalīdhātrīphalāni guḍetarekṣuvikāra ityetāni atailapakvāni gavyaṃ takraṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ kvacit ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.22. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हविष्य ये हैं: धान, मूँग, जौ, तिल, कँगुनी, कलाय, साँवाँ और गेहूँ; लाल से भिन्न मूली; सूरन आदि कन्द; सेंधा और समुद्री नमक; गाय का दही, घी और दूध; कटहल, आम और नारियल; हर्रे, पीपल, जीरा, सोंठ, इमली, केला, लवली और आँवला; और गुड़ से भिन्न ईख के विकार। ये तेल में न पके हों। कहीं पर गाय का मट्ठा और भैंस का घी भी हविष्य कहा है।

Pure food: rice, mung, barley, sesame, foxtail millet, kalāya peas, śyāmāka millet and wheat; radish that is not red; yam and other roots; rock salt and sea salt; cow's curd, ghee and milk; jackfruit, mango and coconut; harītakī, long pepper, cumin, dry ginger, tamarind, banana, lavalī and āmalaka; and cane products other than jaggery. These count when not cooked in oil. Some texts add cow's buttermilk and buffalo ghee.

Word by wordपदार्थ

व्रीहि-मुद्ग-यव-तिल-कङ्गु-कलाय-श्यामाक-गोधूम-धान्यानि (vrīhi-mudga-yava-tila-kaṅgu-kalāya-śyāmāka-godhūma-dhānyāni) — rice, mung, barley, sesame, foxtail millet, kalāya peas, śyāmāka millet and wheatधान, मूँग, जौ, तिल, कँगुनी, कलाय, साँवाँ और गेहूँरक्त-भिन्न-मूलकम् (rakta-bhinna-mūlakam) — radish that is not redलाल से भिन्न मूलीसूरण-आदि-कन्दः (sūraṇa-ādi-kandaḥ) — yam and other rootsसूरन आदि कन्दसैन्धव-सामुद्र-लवणम् (saindhava-sāmudra-lavaṇam) — rock salt and sea saltसेंधा और समुद्री नमकगव्यानि दधि-सर्पिः-दुग्धानि (gavyāni dadhi-sarpiḥ-dugdhāni) — cow's curd, ghee and milkगाय का दही, घी और दूधपनस-आम्र-नारीकेल-फलानि (panasa-āmra-nārīkela-phalāni) — jackfruit, mango and coconutकटहल, आम और नारियलहरीतकी-पिप्पली-जीरक-शुण्ठी (harītakī-pippalī-jīraka-śuṇṭhī) — harītakī, long pepper, cumin and dry gingerहर्रे, पीपल, जीरा और सोंठचिञ्चा-कदली-लवली-धात्री-फलानि (ciñcā-kadalī-lavalī-dhātrī-phalāni) — tamarind, banana, lavalī and āmalakaइमली, केला, लवली और आँवलागुड-इतर-इक्षु-विकारः (guḍa-itara-ikṣu-vikāraḥ) — cane products other than jaggeryगुड़ से भिन्न ईख के विकारअतैल-पक्वानि (ataila-pakvāni) — not cooked in oilतेल में न पकेगव्यम् तक्रम् (gavyam takram) — cow's buttermilkगाय का मट्ठामाहिषम् घृतम् (māhiṣam ghṛtam) — buffalo gheeभैंस का घीक्वचित् (kvacit) — in some textsकहीं पर

Verse 23

२३23 गुडवर्जनान्मधुरस्वरता । तैलवर्जनात्सुन्दराङ्गता । योगाभ्यासी ब्रह्मपदमाप्नोति । ताम्बूलत्यागाद्भोगी मधुरकण्ठश्च । घृतत्यागी स्निग्धतनुः । शाकत्यागी पक्वान्नभुक् । पादाभ्यङ्गत्यागाद्वपुःसौगन्ध्यम् । दधिदुग्धतक्रत्यागाद्विष्णुलोकः । स्थालीपाचितान्नत्यागाद्दीर्घसन्ततिः । भूमौ दर्भशायी विष्णुदासः । भूमिभोजनान्नृपत्वम् । मधुमांसत्यागान्मुनिः । एकान्तरोपवासाद् ब्रह्मलोकः । नखकेशधारणाद्दिने दिने गङ्गास्नानम् । मौनादस्खलिताज्ञा । विष्णुवन्दनाद् गोदानफलम् ।

guḍavarjanānmadhurasvaratā | tailavarjanātsundarāṅgatā | yogābhyāsī brahmapadamāpnoti | tāmbūlatyāgādbhogī madhurakaṇṭhaśca | ghṛtatyāgī snigdhatanuḥ | śākatyāgī pakvānnabhuk | pādābhyaṅgatyāgādvapuḥsaugandhyam | dadhidugdhatakratyāgādviṣṇulokaḥ | sthālīpācitānnatyāgāddīrghasantatiḥ | bhūmau darbhaśāyī viṣṇudāsaḥ | bhūmibhojanānnṛpatvam | madhumāṃsatyāgānmuniḥ | ekāntaropavāsād brahmalokaḥ | nakhakeśadhāraṇāddine dine gaṅgāsnānam | maunādaskhalitājñā | viṣṇuvandanād godānaphalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.23. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब काम्य व्रत। गुड़ छोड़ने से मीठा स्वर होता है। तेल छोड़ने से सुन्दर अंग होते हैं। योग का अभ्यास करने वाला ब्रह्मपद पाता है। पान छोड़ने से भोगी और मीठे गले वाला होता है। घी छोड़ने वाला चिकने शरीर वाला होता है। शाक छोड़ने वाला पकवान खाने वाला होता है। पैरों में उबटन छोड़ने से शरीर में सुगन्ध होती है। दही, दूध और मट्ठा छोड़ने से विष्णुलोक मिलता है। हाँडी में पके अन्न के त्याग से बहुत सन्तान होती है। भूमि पर कुश पर सोने वाला भगवान् का दास होता है। भूमि पर भोजन से राजत्व मिलता है। मधु मांस छोड़ने से मुनि होता है। एक दिन छोड़कर उपवास से ब्रह्मलोक मिलता है। नख केश रखने से प्रतिदिन गंगास्नान का फल होता है। मौन से आज्ञा कभी नहीं टलती। भगवान् को प्रणाम करने से गोदान का फल होता है।

Now the wish-fulfilling vows. Giving up jaggery gives a sweet voice. Giving up oil gives a fair body. One who practises yoga reaches the state of Brahman. Giving up betel makes one enjoy life and gives a sweet throat. One who gives up ghee gets a smooth body. One who gives up greens gets to eat cooked delicacies. Giving up oiling the feet gives a fragrant body. Giving up curd, milk and buttermilk gives Viṣṇu's world. Giving up food cooked in a pot gives a long line of children. One who sleeps on darbha grass on the ground is a servant of Viṣṇu. Eating on the ground gives kingship. Giving up honey and meat makes one a sage. Fasting every other day gives the world of Brahmā. Keeping nails and hair uncut is like a bath in the Gaṅgā every day. Silence means one's orders never fail. Bowing to Viṣṇu gives the fruit of giving a cow.

Word by wordपदार्थ

गुड-वर्जनात् (guḍa-varjanāt) — from giving up jaggeryगुड़ छोड़ने सेमधुर-स्वरता (madhura-svaratā) — a sweet voiceमीठा स्वरसुन्दर-अङ्गता (sundara-aṅgatā) — a fair bodyसुन्दर अंगब्रह्म-पदम् आप्नोति (brahma-padam āpnoti) — reaches the state of Brahmanब्रह्मपद पाता हैताम्बूल-त्यागात् (tāmbūla-tyāgāt) — from giving up betelपान छोड़ने सेभोगी मधुर-कण्ठः (bhogī madhura-kaṇṭhaḥ) — enjoying life, with a sweet throatभोगी और मीठे गले वालास्निग्ध-तनुः (snigdha-tanuḥ) — with a smooth bodyचिकने शरीर वालापक्व-अन्न-भुक् (pakva-anna-bhuk) — eats cooked delicaciesपकवान खाने वालापाद-अभ्यङ्ग-त्यागात् (pāda-abhyaṅga-tyāgāt) — from giving up oiling the feetपैरों में उबटन छोड़ने सेवपुः-सौगन्ध्यम् (vapuḥ-saugandhyam) — a fragrant bodyशरीर में सुगन्धदधि-दुग्ध-तक्र-त्यागात् (dadhi-dugdha-takra-tyāgāt) — from giving up curd, milk and buttermilkदही, दूध और मट्ठा छोड़ने सेस्थाली-पाचित-अन्न-त्यागात् (sthālī-pācita-anna-tyāgāt) — from giving up food cooked in a potहाँडी में पके अन्न के त्याग सेदीर्घ-सन्ततिः (dīrgha-santatiḥ) — long line of childrenबहुत सन्तानदर्भ-शायी (darbha-śāyī) — sleeping on darbha grassकुश पर सोने वालाविष्णु-दासः (viṣṇu-dāsaḥ) — a servant of Viṣṇuभगवान् का दासभूमि-भोजनात् (bhūmi-bhojanāt) — from eating on the groundभूमि पर भोजन सेनृपत्वम् (nṛpatvam) — kingshipराजत्वमधु-मांस-त्यागात् (madhu-māṃsa-tyāgāt) — from giving up honey and meatमधु मांस छोड़ने सेमुनिः (muniḥ) — a sageमुनिनख-केश-धारणात् (nakha-keśa-dhāraṇāt) — from keeping nails and hair uncutनख केश रखने सेगङ्गा-स्नानम् (gaṅgā-snānam) — a bath in the Gaṅgāगंगास्नानअस्खलित-आज्ञा (askhalita-ājñā) — orders never failआज्ञा कभी नहीं टलतीविष्णु-वन्दनात् (viṣṇu-vandanāt) — from bowing to Viṣṇuभगवान् को प्रणाम करने सेगो-दान-फलम् (go-dāna-phalam) — the fruit of giving a cowगोदान का फल

Verse 24

२४24 विष्णुपादस्पर्शात्कृतकृत्यता । हरेरालये संमार्जनादिना नृपत्वम् । शतप्रदक्षिणाकरणाद्विष्णुलोकः । एकभक्ताशनादग्निहोत्रफलम् । अयाचितेन वापीकूपोत्सर्गादिपूर्तफलम् । षष्ठाहःकालभोजनाच्चिरस्वर्गः । पर्णेषु भोजनात्कुरुक्षेत्रवासफलम् । शिलाभोजनात्प्रयागस्नानफलम् ।

viṣṇupādasparśātkṛtakṛtyatā | harerālaye saṃmārjanādinā nṛpatvam | śatapradakṣiṇākaraṇādviṣṇulokaḥ | ekabhaktāśanādagnihotraphalam | ayācitena vāpīkūpotsargādipūrtaphalam | ṣaṣṭhāhaḥkālabhojanāccirasvargaḥ | parṇeṣu bhojanātkurukṣetravāsaphalam | śilābhojanātprayāgasnānaphalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.24. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान् के पैर छूने से कृतार्थता होती है। भगवान् के मन्दिर में झाड़ू लगाने आदि से राजत्व मिलता है। सौ प्रदक्षिणा करने से विष्णुलोक मिलता है। एकभक्त भोजन से अग्निहोत्र का फल होता है। अयाचित व्रत से बावली, कुआँ आदि बनवाने का फल होता है। छठे समय भोजन से बहुत दिन तक स्वर्ग मिलता है। पत्तों पर भोजन से कुरुक्षेत्र वास का फल होता है। पत्थर पर भोजन से प्रयाग स्नान का फल होता है।

Touching Viṣṇu's feet brings fulfilment. Sweeping and the like in Hari's temple gives kingship. A hundred circlings give Viṣṇu's world. Eating one meal gives the fruit of the fire ritual. Eating only unasked-for food gives the merit of giving wells, tanks and the like. Eating only at every sixth mealtime gives heaven for long. Eating on leaves gives the fruit of living at Kurukṣetra. Eating off a stone gives the fruit of bathing at Prayāga.

Word by wordपदार्थ

विष्णु-पाद-स्पर्शात् (viṣṇu-pāda-sparśāt) — from touching Viṣṇu's feetभगवान् के पैर छूने सेकृतकृत्यता (kṛtakṛtyatā) — fulfilmentकृतार्थताहरेः आलये (hareḥ ālaye) — in Hari's templeभगवान् के मन्दिर मेंसंमार्जन-आदिना (saṃmārjana-ādinā) — by sweeping and the likeझाड़ू लगाने आदि सेशत-प्रदक्षिणा-करणात् (śata-pradakṣiṇā-karaṇāt) — from a hundred circlingsसौ प्रदक्षिणा करने सेएकभक्त-अशनात् (ekabhakta-aśanāt) — from eating one mealएकभक्त भोजन सेअग्निहोत्र-फलम् (agnihotra-phalam) — the fruit of the fire ritualअग्निहोत्र का फलअयाचितेन (ayācitena) — by eating only unasked-for foodअयाचित व्रत सेवापी-कूप-उत्सर्ग-आदि-पूर्त-फलम् (vāpī-kūpa-utsarga-ādi-pūrta-phalam) — the merit of giving wells and tanksबावली, कुआँ आदि बनवाने का फलषष्ठ-अहःकाल-भोजनात् (ṣaṣṭha-ahaḥkāla-bhojanāt) — from eating at every sixth mealtimeछठे समय भोजन सेचिर-स्वर्गः (cira-svargaḥ) — heaven for longबहुत दिन तक स्वर्गपर्णेषु भोजनात् (parṇeṣu bhojanāt) — from eating on leavesपत्तों पर भोजन सेकुरुक्षेत्र-वास-फलम् (kurukṣetra-vāsa-phalam) — the fruit of living at Kurukṣetraकुरुक्षेत्र वास का फलशिला-भोजनात् (śilā-bhojanāt) — from eating off a stoneपत्थर पर भोजन सेप्रयाग-स्नान-फलम् (prayāga-snāna-phalam) — the fruit of bathing at Prayāgaप्रयाग स्नान का फल

Verse 25

२५25 एवं मासचतुष्टयसाध्यानां व्रतानां संकल्पमेकादश्यां द्वादश्यां वा कृत्वा श्रावणमासव्रतविशेषसंकल्प इहैव कार्यः ।

evaṃ māsacatuṣṭayasādhyānāṃ vratānāṃ saṃkalpamekādaśyāṃ dvādaśyāṃ vā kṛtvā śrāvaṇamāsavrataviśeṣasaṃkalpa ihaiva kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.25. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार चार महीने में होने वाले व्रतों का संकल्प एकादशी या द्वादशी में करके श्रावण मास के विशेष व्रतों का संकल्प भी यहीं करना चाहिए।

So make the saṅkalpa for the vows kept over the four months on the eleventh or the twelfth. Make the saṅkalpa for the special vows of Śrāvaṇa right here too.

Word by wordपदार्थ

मास-चतुष्टय-साध्यानाम् (māsa-catuṣṭaya-sādhyānām) — kept over the four monthsचार महीने में होने वालेव्रतानाम् (vratānām) — of the vowsव्रतों कासंकल्पम् (saṃkalpam) — the saṅkalpaसंकल्पएकादश्याम् द्वादश्याम् वा (ekādaśyām dvādaśyām vā) — on the eleventh or the twelfthएकादशी या द्वादशी मेंकृत्वा (kṛtvā) — having madeकरकेश्रावण-मास-व्रत-विशेष-संकल्पः (śrāvaṇa-māsa-vrata-viśeṣa-saṃkalpaḥ) — the saṅkalpa for the special vows of Śrāvaṇaश्रावण मास के विशेष व्रतों का संकल्पइह एव (iha eva) — right hereयहींकार्यः (kāryaḥ) — should be madeकरना चाहिए

Verse 26

२६26 'अहं शाकं वर्जयिष्ये श्रावणे मासि माधव' इत्यत्र शाकशब्देन लोके प्रसिद्धाः फलमूलपुष्पपत्राङ्कुरकाण्डत्वगादिरूपा वर्ज्या, न तु व्यञ्जनमात्रम् । शुण्ठीहरिद्राजीरकादिकमपि वर्ज्यम् । तत्र तत्कालोद्भवानामातपादिशोषितकालान्तरोद्भवानां च सर्वशाकानां वर्जनं कार्यम् । अथैषां चातुर्मास्यव्रतानां समाप्तौ कार्तिक्यां दानानि तत्रैव वक्ष्यन्ते ।

ahaṃ śākaṃ varjayiṣye śrāvaṇe māsi mādhava ityatra śākaśabdena loke prasiddhāḥ phalamūlapuṣpapatrāṅkurakāṇḍatvagādirūpā varjyā na tu vyañjanamātram | śuṇṭhīharidrājīrakādikamapi varjyam | tatra tatkālodbhavānāmātapādiśoṣitakālāntarodbhavānāṃ ca sarvaśākānāṃ varjanaṃ kāryam | athaiṣāṃ cāturmāsyavratānāṃ samāptau kārtikyāṃ dānāni tatraiva vakṣyante ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.26. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"हे माधव, मैं श्रावण मास में शाक त्याग दूँगा" इस वचन में शाक शब्द से संसार में प्रसिद्ध फल, मूल, फूल, पत्ते, अंकुर, डंठल, छाल आदि त्याज्य हैं, केवल व्यंजन नहीं। सोंठ, हल्दी, जीरा आदि भी त्याज्य हैं। उसी समय उपजे और धूप आदि में सुखाए दूसरे समय उपजे, सब शाकों का त्याग करना चाहिए। इन चातुर्मास्य व्रतों की समाप्ति पर कार्तिक पूर्णिमा के दान वहीं कहे जाएँगे।

In the words "Mādhava, I will give up greens in the month of Śrāvaṇa", the word śāka means what people commonly call greens: fruit, roots, flowers, leaves, shoots, stalks, bark and the like. These are given up, not just cooked dishes. Dry ginger, turmeric, cumin and the like are given up too. Give up all greens, both those growing in that season and those grown at another time and dried in the sun and the like. The gifts at the close of these four-month vows, on the Kārttika full moon, will be given there.

Word by wordपदार्थ

शाक-शब्देन (śāka-śabdena) — by the word śākaशाक शब्द सेलोके प्रसिद्धाः (loke prasiddhāḥ) — as commonly knownसंसार में प्रसिद्धफल-मूल-पुष्प-पत्र-अङ्कुर-काण्ड-त्वक्-आदि-रूपाः (phala-mūla-puṣpa-patra-aṅkura-kāṇḍa-tvak-ādi-rūpāḥ) — fruit, roots, flowers, leaves, shoots, stalks, bark and the likeफल, मूल, फूल, पत्ते, अंकुर, डंठल, छाल आदिवर्ज्याः (varjyāḥ) — are to be given upत्याज्य हैंन तु व्यञ्जन-मात्रम् (na tu vyañjana-mātram) — not just cooked dishesकेवल व्यंजन नहींशुण्ठी-हरिद्रा-जीरक-आदिकम् (śuṇṭhī-haridrā-jīraka-ādikam) — dry ginger, turmeric, cumin and the likeसोंठ, हल्दी, जीरा आदितत्-काल-उद्भवानाम् (tat-kāla-udbhavānām) — growing in that seasonउसी समय उपजेआतप-आदि-शोषित (ātapa-ādi-śoṣita) — dried in the sun and the likeधूप आदि में सुखाएकाल-अन्तर-उद्भवानाम् (kāla-antara-udbhavānām) — grown at another timeदूसरे समय उपजेसर्व-शाकानाम् (sarva-śākānām) — of all greensसब शाकों कावर्जनम् (varjanam) — giving upत्यागसमाप्तौ (samāptau) — at the closeसमाप्ति परकार्तिक्याम् (kārtikyām) — on the Kārttika full moonकार्तिक पूर्णिमा मेंदानानि (dānāni) — the giftsदानवक्ष्यन्ते (vakṣyante) — will be givenकहे जाएँगे

Verse 27

२७27 शयनीबोधिन्योस्तप्तमुद्राधारणमुक्तं रामार्चनचन्द्रिकायाम् । अत्र तप्तमुद्राधारणे विधायकानि प्रशंसावचनानि निषेधकानि निन्दावचनानि च बहुतराण्युपलभ्यन्ते, तेषां शिष्टाचाराद् व्यवस्था । येषां कुले पितृपितामहादिभिस्तप्तमुद्राधारणादिधर्मोऽनुष्ठितस्तैस्तथैवानुष्ठेयः । येषां तु कुलेषु न केनाप्यनुष्ठितस्तैर्न स्वमतिविलसितश्रद्धया तद्धर्मोऽनुष्ठेयो दोषश्रवणादिति तात्पर्यम् ।

śayanībodhinyostaptamudrādhāraṇamuktaṃ rāmārcanacandrikāyām | atra taptamudrādhāraṇe vidhāyakāni praśaṃsāvacanāni niṣedhakāni nindāvacanāni ca bahutarāṇyupalabhyante teṣāṃ śiṣṭācārād vyavasthā | yeṣāṃ kule pitṛpitāmahādibhistaptamudrādhāraṇādidharmo'nuṣṭhitastaistathaivānuṣṭheyaḥ | yeṣāṃ tu kuleṣu na kenāpyanuṣṭhitastairna svamativilasitaśraddhayā taddharmo'nuṣṭheyo doṣaśravaṇāditi tātparyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.27. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रामार्चनचन्द्रिका में शयनी और बोधिनी एकादशी में तप्तमुद्रा धारण कहा है। तप्तमुद्रा धारण के विषय में विधान करने वाले प्रशंसा के वचन और निषेध करने वाले निन्दा के वचन बहुत से मिलते हैं। उनकी व्यवस्था शिष्टों के आचार से है। जिनके कुल में बाप दादा आदि ने तप्तमुद्रा धारण आदि धर्म किया है, वे वैसा ही करें। जिनके कुल में किसी ने नहीं किया, वे अपनी बुद्धि से उपजी श्रद्धा से वह धर्म न करें, क्योंकि उसमें दोष सुना जाता है। यही तात्पर्य है।

The Rāmārcanacandrikā says heated seal marks are worn on the sleeping and waking Ekādaśīs. There are very many sayings on wearing them. Some enjoin it with praise and some forbid it with blame. They are settled by the practice of the learned. Families whose father, grandfather and the rest wore heated seal marks and kept such rites should keep them the same way. Families where no one kept them should not take them up out of faith born of their own fancy, because blame is heard of it. That is the point.

Word by wordपदार्थ

शयनी-बोधिन्योः (śayanī-bodhinyoḥ) — on the sleeping and waking Ekādaśīsशयनी और बोधिनी एकादशी मेंतप्त-मुद्रा-धारणम् (tapta-mudrā-dhāraṇam) — wearing heated seal marksतप्तमुद्रा धारणरामार्चनचन्द्रिकायाम् (rāmārcanacandrikāyām) — in the Rāmārcanacandrikāरामार्चनचन्द्रिका मेंविधायकानि प्रशंसा-वचनानि (vidhāyakāni praśaṃsā-vacanāni) — sayings that enjoin it with praiseविधान करने वाले प्रशंसा के वचननिषेधकानि निन्दा-वचनानि (niṣedhakāni nindā-vacanāni) — sayings that forbid it with blameनिषेध करने वाले निन्दा के वचनबहुतराणि (bahutarāṇi) — very manyबहुत सेशिष्ट-आचारात् (śiṣṭa-ācārāt) — by the practice of the learnedशिष्टों के आचार सेव्यवस्था (vyavasthā) — is settledव्यवस्थापितृ-पितामह-आदिभिः (pitṛ-pitāmaha-ādibhiḥ) — by father, grandfather and the restबाप दादा आदि नेअनुष्ठितः (anuṣṭhitaḥ) — was practisedकिया गयातथा एव अनुष्ठेयः (tathā eva anuṣṭheyaḥ) — should be practised the same wayवैसा ही करना चाहिएन केन अपि (na kena api) — by no oneकिसी ने नहींस्व-मति-विलसित-श्रद्धया (sva-mati-vilasita-śraddhayā) — out of faith born of their own fancyअपनी बुद्धि से उपजी श्रद्धा सेदोष-श्रवणात् (doṣa-śravaṇāt) — because blame is heard of itदोष सुने जाने सेतात्पर्यम् (tātparyam) — is the pointतात्पर्य है

Verse 28

२८28 आषाढशुक्लद्वादश्यां वामनपूजनेन नरमेधफलम् ।

āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ vāmanapūjanena naramedhaphalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.28. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ शुक्ल द्वादशी में वामन की पूजा से नरमेध का फल होता है।

Worshipping Vāmana on the bright twelfth of Āṣāḍha gives the fruit of the naramedha sacrifice.

Word by wordपदार्थ

आषाढ-शुक्ल-द्वादश्याम् (āṣāḍha-śukla-dvādaśyām) — on the bright twelfth of Āṣāḍhaआषाढ शुक्ल द्वादशी मेंवामन-पूजनेन (vāmana-pūjanena) — by worshipping Vāmanaवामन की पूजा सेनरमेध-फलम् (naramedha-phalam) — the fruit of the naramedha sacrificeनरमेध का फल

Verse 29

२९29 पूर्वाषाढायुतायां पौर्णमास्यामन्नपानादिदानादक्षय्यान्नादिप्राप्तिः ।

pūrvāṣāḍhāyutāyāṃ paurṇamāsyāmannapānādidānādakṣayyānnādiprāptiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.29. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पूर्वाषाढा नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा में अन्न, पान आदि के दान से अक्षय अन्न आदि की प्राप्ति होती है।

On the full moon joined to the Pūrvāṣāḍhā star, giving food, drink and the like brings food and the rest that never run out.

Word by wordपदार्थ

पूर्वाषाढा-युतायाम् (pūrvāṣāḍhā-yutāyām) — joined to the Pūrvāṣāḍhā starपूर्वाषाढा से युक्तपौर्णमास्याम् (paurṇamāsyām) — on the full moonपूर्णिमा मेंअन्न-पान-आदि-दानात् (anna-pāna-ādi-dānāt) — from giving food, drink and the likeअन्न, पान आदि के दान सेअक्षय्य-अन्न-आदि-प्राप्तिः (akṣayya-anna-ādi-prāptiḥ) — food and the rest that never run outअक्षय अन्न आदि की प्राप्ति

Verse 30

३०30 अस्यामेव पौर्णमास्यां प्रदोषव्यापिन्यां श्रीशिवस्य शयनोत्सवः । अस्यामेव कोकिलाव्रतम् । तत्र—

asyāmeva paurṇamāsyāṃ pradoṣavyāpinyāṃ śrīśivasya śayanotsavaḥ | asyāmeva kokilāvratam | tatra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.30. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रदोष व्यापिनी पूर्णिमा में श्रीशिव का शयनोत्सव होता है। इसी में कोकिलाव्रत भी होता है। उसमें—

On this same full moon, when it covers the evening twilight, is Śrī Śiva's sleeping festival. The Kokilā vow is on it too. In it—

Word by wordपदार्थ

अस्याम् एव पौर्णमास्याम् (asyām eva paurṇamāsyām) — on this same full moonइसी पूर्णिमा मेंप्रदोष-व्यापिन्याम् (pradoṣa-vyāpinyām) — when it covers the evening twilightप्रदोष व्यापिनीश्री-शिवस्य (śrī-śivasya) — of Śrī Śivaश्रीशिव काशयन-उत्सवः (śayana-utsavaḥ) — the sleeping festivalशयनोत्सवकोकिला-व्रतम् (kokilā-vratam) — the Kokilā vowकोकिलाव्रततत्र (tatra) — in itउसमें

Verse 31

३१31 स्नानं करिष्ये नियता ब्रह्मचर्ये स्थिता सती । भोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यां करिष्ये प्राणिनां दयाम् ॥ १ ॥

snānaṃ kariṣye niyatā brahmacarye sthitā satī | bhokṣyāmi naktaṃ bhūśayyāṃ kariṣye prāṇināṃ dayām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.31. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"ब्रह्मचर्य में रहती हुई मैं नियम से स्नान करूँगी। रात में ही भोजन करूँगी, भूमि पर सोऊँगी और जीवों पर दया करूँगी।"

"Keeping chaste and with self-control, I will bathe. I will eat only at night, sleep on the ground and be kind to living beings."

Word by wordपदार्थ

स्नानम् (snānam) — bathingस्नानकरिष्ये (kariṣye) — I will doकरूँगीनियता (niyatā) — with self-controlनियम सेब्रह्मचर्ये स्थिता सती (brahmacarye sthitā satī) — keeping chasteब्रह्मचर्य में रहती हुईभोक्ष्यामि नक्तम् (bhokṣyāmi naktam) — I will eat at nightरात में भोजन करूँगीभू-शय्याम् (bhū-śayyām) — sleeping on the groundभूमि पर शयनप्राणिनाम् दयाम् (prāṇinām dayām) — kindness to living beingsजीवों पर दया

Verse 32

३२32 इति मासव्रतं संकल्प्य कोकिलारूपिणीं शिवां प्रत्यहं संपूज्य नक्तभोजनम् । यस्मिन्वर्षेऽधिकाषाढस्तस्मिन्नेव वर्षे शुद्धाषाढे व्रतं कार्यमित्याचारः स निर्मूलः । आषाढस्य श्रावणस्य वा पौर्णमास्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां वा शिवपवित्रारोपणमुक्तम् ।

iti māsavrataṃ saṃkalpya kokilārūpiṇīṃ śivāṃ pratyahaṃ saṃpūjya naktabhojanam | yasminvarṣe'dhikāṣāḍhastasminneva varṣe śuddhāṣāḍhe vrataṃ kāryamityācāraḥ sa nirmūlaḥ | āṣāḍhasya śrāvaṇasya vā paurṇamāsyāṃ caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā śivapavitrāropaṇamuktam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.32. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार महीने भर के व्रत का संकल्प करके कोयल रूप वाली शिवा की प्रतिदिन पूजा करके रात में भोजन करे। जिस वर्ष अधिक आषाढ हो, उसी वर्ष शुद्ध आषाढ में व्रत करे, यह आचार निराधार है। आषाढ या श्रावण की पूर्णिमा, चतुर्दशी या अष्टमी में शिव का पवित्रारोपण कहा गया है।

Having vowed the month-long vow so, worship Śivā in the form of a cuckoo every day and eat at night. There is a custom that in a year with an extra Āṣāḍha the vow is kept in the regular Āṣāḍha of that same year. That custom has no basis. Offering the sacred thread to Śiva is enjoined on the full moon, the fourteenth or the eighth of Āṣāḍha or Śrāvaṇa.

Word by wordपदार्थ

मास-व्रतम् (māsa-vratam) — the month-long vowमहीने भर का व्रतसंकल्प्य (saṃkalpya) — having vowedसंकल्प करकेकोकिला-रूपिणीम् (kokilā-rūpiṇīm) — in the form of a cuckooकोयल रूप वालीशिवाम् (śivām) — Śivā, the goddessशिवाप्रति-अहम् (prati-aham) — every dayप्रतिदिननक्त-भोजनम् (nakta-bhojanam) — eating at nightरात में भोजनअधिक-आषाढः (adhika-āṣāḍhaḥ) — an extra Āṣāḍhaअधिक आषाढशुद्ध-आषाढे (śuddha-āṣāḍhe) — in the regular Āṣāḍhaशुद्ध आषाढ मेंआचारः (ācāraḥ) — the customआचारनिर्मूलः (nirmūlaḥ) — has no basisनिराधार हैशिव-पवित्र-आरोपणम् (śiva-pavitra-āropaṇam) — offering the sacred thread to Śivaशिव का पवित्रारोपण

Verse 33

३३33 अस्यां पौर्णमास्यां संन्यासिनां चातुर्मास्यावाससंकल्पाङ्गत्वेन क्षौरव्यासपूजादिकं विहितम् । अत्र कर्मणि औदयिकी त्रिमुहूर्ता पौर्णमासी ग्राह्या ।

asyāṃ paurṇamāsyāṃ saṃnyāsināṃ cāturmāsyāvāsasaṃkalpāṅgatvena kṣauravyāsapūjādikaṃ vihitam | atra karmaṇi audayikī trimuhūrtā paurṇamāsī grāhyā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.33. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस पूर्णिमा में संन्यासियों के लिए चातुर्मास्य वास के संकल्प के अंग रूप में क्षौर, व्यास पूजा आदि विहित हैं। इस कर्म में सूर्योदय में रहने वाली, तीन मुहूर्त वाली पूर्णिमा लेनी चाहिए।

On this full moon, renunciants are enjoined to shave, worship Vyāsa and the like, as part of their saṅkalpa to stay in one place for four months. For this rite take the full moon that is present at sunrise and lasts three muhūrtas.

Word by wordपदार्थ

संन्यासिनाम् (saṃnyāsinām) — for renunciantsसंन्यासियों के लिएचातुर्मास्य-आवास-संकल्प-अङ्गत्वेन (cāturmāsya-āvāsa-saṃkalpa-aṅgatvena) — as part of the saṅkalpa to stay put for four monthsचातुर्मास्य वास के संकल्प के अंग रूप मेंक्षौर-व्यास-पूजा-आदिकम् (kṣaura-vyāsa-pūjā-ādikam) — shaving, worship of Vyāsa and the likeक्षौर, व्यास पूजा आदिविहितम् (vihitam) — is enjoinedविहित हैऔदयिकी (audayikī) — present at sunriseसूर्योदय में रहने वालीत्रि-मुहूर्ता (tri-muhūrtā) — lasting three muhūrtasतीन मुहूर्त वालीग्राह्या (grāhyā) — should be takenलेनी चाहिए

Verse 34

३४34 चातुर्मासस्य मध्ये तु वपनं वर्जयेद्यतिः । चातुर्मासं द्विमासं वा सदैकत्रैव संवसेत् ॥ १ ॥

cāturmāsasya madhye tu vapanaṃ varjayedyatiḥ | cāturmāsaṃ dvimāsaṃ vā sadaikatraiva saṃvaset ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.34. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"चातुर्मास्य के बीच संन्यासी मुंडन न कराए। चार महीने या दो महीने सदा एक ही स्थान पर वास करे।"

"A renunciant should not shave during the four months. For four months or two, he should always stay in one place."

Word by wordपदार्थ

चातुर्मासस्य मध्ये (cāturmāsasya madhye) — during the four monthsचातुर्मास्य के बीचवपनम् (vapanam) — shavingमुंडनवर्जयेत् (varjayet) — should avoidन करेयतिः (yatiḥ) — a renunciantसंन्यासीद्वि-मासम् (dvi-māsam) — two monthsदो महीनेसदा एकत्र एव (sadā ekatra eva) — always in one placeसदा एक ही स्थान परसंवसेत् (saṃvaset) — should stayवास करे

Verse 35

३५35 तत्रादौ क्षौरं विधाय द्वादशमृत्तिकास्नानानि प्राणायामादिविधिं च कृत्वा व्यासपूजां कुर्यात् ।

tatrādau kṣauraṃ vidhāya dvādaśamṛttikāsnānāni prāṇāyāmādividhiṃ ca kṛtvā vyāsapūjāṃ kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.35. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसमें पहले क्षौर कराए। फिर बारह बार मिट्टी से स्नान और प्राणायाम आदि विधि करके व्यास पूजा करे।

First shave. Then take twelve baths with clay, do breath control and the other rites, and worship Vyāsa.

Word by wordपदार्थ

तत्र आदौ (tatra ādau) — first of allउसमें पहलेक्षौरम् विधाय (kṣauram vidhāya) — having shavedक्षौर कराकरद्वादश-मृत्तिका-स्नानानि (dvādaśa-mṛttikā-snānāni) — twelve baths with clayबारह बार मिट्टी से स्नानप्राणायाम-आदि-विधिम् (prāṇāyāma-ādi-vidhim) — breath control and the other ritesप्राणायाम आदि विधिव्यास-पूजाम् (vyāsa-pūjām) — worship of Vyāsaव्यास पूजाकुर्यात् (kuryāt) — should doकरे

Verse 36

३६36 अथ संक्षेपेण तद्विधिः— देशकालौ संकीर्त्य 'चातुर्मास्यावासं कर्तुं श्रीकृष्णव्यासभाष्यकाराणां सपरिवाराणां पूजनं करिष्ये' इति संकल्प्य

atha saṃkṣepeṇa tadvidhiḥ deśakālau saṃkīrtya cāturmāsyāvāsaṃ kartuṃ śrīkṛṣṇavyāsabhāṣyakārāṇāṃ saparivārāṇāṃ pūjanaṃ kariṣye iti saṃkalpya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.36. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब संक्षेप में उसकी विधि। देश और काल कहकर संकल्प करे: "चातुर्मास्य वास करने के लिए मैं परिवार सहित श्रीकृष्ण, व्यास और भाष्यकार का पूजन करूँगा।"

Now its procedure in brief. State the place and time, and make the saṅkalpa: "In order to keep the four-month stay, I will worship Śrī Kṛṣṇa, Vyāsa and the commentator, with their retinues."

Word by wordपदार्थ

संक्षेपेण (saṃkṣepeṇa) — in briefसंक्षेप मेंतत्-विधिः (tat-vidhiḥ) — its procedureउसकी विधिदेश-कालौ (deśa-kālau) — the place and timeदेश और कालसंकीर्त्य (saṃkīrtya) — having statedकहकरचातुर्मास्य-आवासम् (cāturmāsya-āvāsam) — the four-month stayचातुर्मास्य वासकर्तुम् (kartum) — in order to keepकरने के लिएश्रीकृष्ण-व्यास-भाष्यकाराणाम् (śrīkṛṣṇa-vyāsa-bhāṣyakārāṇām) — of Śrī Kṛṣṇa, Vyāsa and the commentatorश्रीकृष्ण, व्यास और भाष्यकार कास-परिवाराणाम् (sa-parivārāṇām) — with their retinuesपरिवार सहितपूजनम् करिष्ये (pūjanam kariṣye) — I will worshipपूजन करूँगासंकल्प्य (saṃkalpya) — having vowedसंकल्प करके

Verse 37

३७37 मध्ये श्रीकृष्णं तत्पूर्वतः प्रादक्षिण्येन वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानावाह्य श्रीकृष्णपञ्चकदक्षिणभागे व्यासं तत्पूर्वतः प्रादक्षिण्येन सुमन्तुजैमिनिवैशंपायनपैलानिति व्यासपञ्चकमावाह्य श्रीकृष्णादिवामे भाष्यकारं श्रीशंकरं तत्पूर्वतः प्रादक्षिण्येन पद्मपादविश्वरूपत्रोटकहस्तामलकाचार्यानावाह्य श्रीकृष्णपञ्चके श्रीकृष्णपार्श्वयोर्ब्रह्मरुद्रौ पूर्वादिचतुर्दिक्षु सनकादीन् श्रीकृष्णपञ्चकात्पुरतः गुरुपरमगुरुपरमेष्ठिगुरुपरात्परगुरून् ब्रह्मवसिष्ठशक्तिपराशरव्यासशुकगौडपादगोविन्दपादशंकराचार्यान् ब्रह्मनिष्ठांश्चावाह्य पञ्चकत्रयस्याग्नेये गणेशम् ईशान्ये क्षेत्रपालं वायव्ये दुर्गां नैर्ऋत्ये सरस्वतीं प्रागाद्यष्टदिक्षु इन्द्रादिलोकपालांश्चावाह्य पूजयेत् ।

madhye śrīkṛṣṇaṃ tatpūrvataḥ prādakṣiṇyena vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhānāvāhya śrīkṛṣṇapañcakadakṣiṇabhāge vyāsaṃ tatpūrvataḥ prādakṣiṇyena sumantujaiminivaiśaṃpāyanapailāniti vyāsapañcakamāvāhya śrīkṛṣṇādivāme bhāṣyakāraṃ śrīśaṃkaraṃ tatpūrvataḥ prādakṣiṇyena padmapādaviśvarūpatroṭakahastāmalakācāryānāvāhya śrīkṛṣṇapañcake śrīkṛṣṇapārśvayorbrahmarudrau pūrvādicaturdikṣu sanakādīn śrīkṛṣṇapañcakātpurataḥ guruparamaguruparameṣṭhiguruparātparagurūn brahmavasiṣṭhaśaktiparāśaravyāsaśukagauḍapādagovindapādaśaṃkarācāryān brahmaniṣṭhāṃścāvāhya pañcakatrayasyāgneye gaṇeśam īśānye kṣetrapālaṃ vāyavye durgāṃ nairṛtye sarasvatīṃ prāgādyaṣṭadikṣu indrādilokapālāṃścāvāhya pūjayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.37. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बीच में श्रीकृष्ण का, और उनके पूर्व से प्रदक्षिण क्रम में वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध का आवाहन करे। इस श्रीकृष्ण पंचक के दाहिने भाग में व्यास का, और उनके पूर्व से प्रदक्षिण क्रम में सुमन्तु, जैमिनि, वैशम्पायन और पैल का, इस व्यास पंचक का आवाहन करे। श्रीकृष्ण आदि के बाईं ओर भाष्यकार श्रीशंकर का, और उनके पूर्व से प्रदक्षिण क्रम में पद्मपाद, विश्वरूप, त्रोटक और हस्तामलक आचार्यों का आवाहन करे। श्रीकृष्ण पंचक में श्रीकृष्ण के दोनों ओर ब्रह्मा और रुद्र का, पूर्व आदि चारों दिशाओं में सनक आदि का आवाहन करे। श्रीकृष्ण पंचक के आगे गुरु, परमगुरु, परमेष्ठी गुरु और परात्पर गुरु का, तथा ब्रह्मा, वसिष्ठ, शक्ति, पराशर, व्यास, शुक, गौडपाद, गोविन्दपाद और शंकराचार्य, इन ब्रह्मनिष्ठों का आवाहन करे। तीनों पंचकों के आग्नेय कोण में गणेश, ईशान में क्षेत्रपाल, वायव्य में दुर्गा और नैर्ऋत्य में सरस्वती का, और पूर्व आदि आठ दिशाओं में इन्द्र आदि लोकपालों का आवाहन करके पूजा करे।

Invoke Śrī Kṛṣṇa in the middle, and clockwise from his east Vāsudeva, Saṃkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha. On the right of this Kṛṣṇa group of five, invoke Vyāsa, and clockwise from his east Sumantu, Jaimini, Vaiśaṃpāyana and Paila: the Vyāsa group of five. On the left of Śrī Kṛṣṇa, invoke the commentator Śrī Śaṅkara, and clockwise from his east the teachers Padmapāda, Viśvarūpa, Troṭaka and Hastāmalaka. In the Kṛṣṇa group, invoke Brahmā and Rudra on either side of Śrī Kṛṣṇa, and Sanaka and the others in the four directions from the east. In front of the Kṛṣṇa group, invoke the teacher, his teacher, the one above and the highest teacher, and Brahmā, Vasiṣṭha, Śakti, Parāśara, Vyāsa, Śuka, Gauḍapāda, Govindapāda and Śaṅkarācārya, those steadfast in Brahman. Around the three groups of five, invoke Gaṇeśa in the south-east, the guardian of the field in the north-east, Durgā in the north-west and Sarasvatī in the south-west, and Indra and the other world guardians in the eight directions from the east. Then worship them.

Word by wordपदार्थ

मध्ये (madhye) — in the middleबीच मेंतत्-पूर्वतः प्रादक्षिण्येन (tat-pūrvataḥ prādakṣiṇyena) — clockwise from its eastउसके पूर्व से प्रदक्षिण क्रम मेंवासुदेव-संकर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्धान् (vāsudeva-saṃkarṣaṇa-pradyumna-aniruddhān) — Vāsudeva, Saṃkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddhaवासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्धआवाह्य (āvāhya) — having invokedआवाहन करकेश्रीकृष्ण-पञ्चक-दक्षिण-भागे (śrīkṛṣṇa-pañcaka-dakṣiṇa-bhāge) — on the right of the Kṛṣṇa group of fiveश्रीकृष्ण पंचक के दाहिने भाग मेंसुमन्तु-जैमिनि-वैशंपायन-पैलान् (sumantu-jaimini-vaiśaṃpāyana-pailān) — Sumantu, Jaimini, Vaiśaṃpāyana and Pailaसुमन्तु, जैमिनि, वैशम्पायन और पैलव्यास-पञ्चकम् (vyāsa-pañcakam) — the Vyāsa group of fiveव्यास पंचकवामे (vāme) — on the leftबाईं ओरभाष्यकारम् श्रीशंकरम् (bhāṣyakāram śrīśaṃkaram) — the commentator Śrī Śaṅkaraभाष्यकार श्रीशंकरपद्मपाद-विश्वरूप-त्रोटक-हस्तामलक-आचार्यान् (padmapāda-viśvarūpa-troṭaka-hastāmalaka-ācāryān) — the teachers Padmapāda, Viśvarūpa, Troṭaka and Hastāmalakaपद्मपाद, विश्वरूप, त्रोटक और हस्तामलक आचार्यपार्श्वयोः (pārśvayoḥ) — on either sideदोनों ओरब्रह्म-रुद्रौ (brahma-rudrau) — Brahmā and Rudraब्रह्मा और रुद्रसनक-आदीन् (sanaka-ādīn) — Sanaka and the othersसनक आदिपुरतः (purataḥ) — in frontआगेगुरु-परमगुरु-परमेष्ठिगुरु-परात्परगुरून् (guru-paramaguru-parameṣṭhiguru-parātparagurūn) — the teacher, his teacher, the one above and the highest teacherगुरु, परमगुरु, परमेष्ठी गुरु और परात्पर गुरुब्रह्म-निष्ठान् (brahma-niṣṭhān) — those steadfast in Brahmanब्रह्मनिष्ठपञ्चक-त्रयस्य (pañcaka-trayasya) — of the three groups of fiveतीनों पंचकों केआग्नेये (āgneye) — in the south-eastआग्नेय कोण मेंईशान्ये (īśānye) — in the north-eastईशान कोण मेंक्षेत्रपालम् (kṣetrapālam) — the guardian of the fieldक्षेत्रपालवायव्ये (vāyavye) — in the north-westवायव्य कोण मेंनैर्ऋत्ये (nairṛtye) — in the south-westनैर्ऋत्य कोण मेंप्राक्-आदि-अष्ट-दिक्षु (prāk-ādi-aṣṭa-dikṣu) — in the eight directions from the eastपूर्व आदि आठ दिशाओं मेंइन्द्र-आदि-लोकपालान् (indra-ādi-lokapālān) — Indra and the other world guardiansइन्द्र आदि लोकपालपूजयेत् (pūjayet) — should worshipपूजा करे

Verse 38

३८38 तत्र नारायणाष्टाक्षरेण श्रीकृष्णपूजा । अन्येषां प्रणवादिनमोन्तैस्तन्नाममन्त्रैः पूजा कार्या ।

tatra nārāyaṇāṣṭākṣareṇa śrīkṛṣṇapūjā | anyeṣāṃ praṇavādinamontaistannāmamantraiḥ pūjā kāryā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.38. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसमें नारायण के अष्टाक्षर मन्त्र से श्रीकृष्ण की पूजा करे। अन्य की आदि में प्रणव और अन्त में नमः वाले उनके नाम मन्त्रों से पूजा करनी चाहिए।

Worship Śrī Kṛṣṇa with the eight-syllable Nārāyaṇa mantra. Worship the others with mantras of their own names, beginning with Oṃ and ending with namaḥ.

Word by wordपदार्थ

नारायण-अष्ट-अक्षरेण (nārāyaṇa-aṣṭa-akṣareṇa) — with the eight-syllable Nārāyaṇa mantraनारायण के अष्टाक्षर मन्त्र सेश्रीकृष्ण-पूजा (śrīkṛṣṇa-pūjā) — worship of Śrī Kṛṣṇaश्रीकृष्ण की पूजाअन्येषाम् (anyeṣām) — of the othersअन्य कीप्रणव-आदि-नमः-अन्तैः (praṇava-ādi-namaḥ-antaiḥ) — beginning with Oṃ and ending with namaḥआदि में प्रणव और अन्त में नमः वालेतत्-नाम-मन्त्रैः (tat-nāma-mantraiḥ) — with mantras of their namesउनके नाम मन्त्रों सेपूजा कार्या (pūjā kāryā) — worship should be doneपूजा करनी चाहिए

Verse 39

३९39 पूजान्ते असति प्रतिबन्धे 'चतुरो वार्षिकान्मासानिह वसामि' इति मनसा संकल्प्य—

pūjānte asati pratibandhe caturo vārṣikānmāsāniha vasāmi iti manasā saṃkalpya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.39. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पूजा के अन्त में मन में संकल्प करे: "कोई रुकावट न हो तो मैं वर्षा के चार महीने यहाँ वास करूँगा।" फिर—

At the end of the worship, make the saṅkalpa in the mind: "If nothing prevents it, I stay here for the four months of the rains." Then—

Word by wordपदार्थ

पूजा-अन्ते (pūjā-ante) — at the end of the worshipपूजा के अन्त मेंअसति प्रतिबन्धे (asati pratibandhe) — if nothing prevents itकोई रुकावट न हो तोचतुरः वार्षिकान् मासान् (caturaḥ vārṣikān māsān) — the four months of the rainsवर्षा के चार महीनेइह वसामि (iha vasāmi) — I stay hereयहाँ वास करूँगामनसा (manasā) — in the mindमन मेंसंकल्प्य (saṃkalpya) — having vowedसंकल्प करके

Verse 40

४०40 अहं तावन्निवत्स्यामि सर्वभूतहिताय वै । प्रायेण प्रावृषि प्राणिसंकुलं वर्त्म दृश्यते ॥ अतस्तेषामहिंसार्थं पक्षान्वै श्रुतिसंश्रयान् । स्थास्यामश्चतुरो मासानत्रैवासति बाधके ॥ इति वाचिकसंकल्पं कुर्यात् ।

ahaṃ tāvannivatsyāmi sarvabhūtahitāya vai | prāyeṇa prāvṛṣi prāṇisaṃkulaṃ vartma dṛśyate | atasteṣāmahiṃsārthaṃ pakṣānvai śrutisaṃśrayān | sthāsyāmaścaturo māsānatraivāsati bādhake | iti vācikasaṃkalpaṃ kuryāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.40. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"सब जीवों के हित के लिए मैं तब तक यहाँ वास करूँगा। वर्षा में मार्ग प्रायः जीवों से भरा दिखता है। इसलिए उनकी अहिंसा के लिए हम श्रुति के अनुसार पक्ष भर, या बाधा न हो तो चार महीने यहीं ठहरेंगे।" ऐसा वाचिक संकल्प करे।

"I will stay here for that time, for the good of all beings. In the rains the road is mostly seen crowded with creatures. So, so as not to harm them, we will stay right here for fortnights as scripture lays down, or for four months if nothing hinders." Make this spoken saṅkalpa.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंतावत् (tāvat) — for that timeतब तकनिवत्स्यामि (nivatsyāmi) — will stayवास करूँगासर्व-भूत-हिताय (sarva-bhūta-hitāya) — for the good of all beingsसब जीवों के हित के लिएप्रायेण (prāyeṇa) — mostlyप्रायःप्रावृषि (prāvṛṣi) — in the rainsवर्षा मेंप्राणि-संकुलम् (prāṇi-saṃkulam) — crowded with creaturesजीवों से भरावर्त्म (vartma) — the roadमार्गदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखता हैतेषाम् अहिंसा-अर्थम् (teṣām ahiṃsā-artham) — so as not to harm themउनकी अहिंसा के लिएपक्षान् (pakṣān) — fortnightsपक्षश्रुति-संश्रयान् (śruti-saṃśrayān) — as scripture lays downश्रुति के अनुसारस्थास्यामः (sthāsyāmaḥ) — we will stayठहरेंगेअत्र एव (atra eva) — right hereयहींअसति बाधके (asati bādhake) — if nothing hindersबाधा न हो तोवाचिक-संकल्पम् (vācika-saṃkalpam) — the spoken saṅkalpaवाचिक संकल्प

Verse 41

४१41 ततो गृहस्थाः प्रतिब्रूयुः— निवसन्तु सुखेनात्र गमिष्यामः कृतार्थताम् । यथाशक्ति च शुश्रूषां करिष्यामो वयं मुदा ॥

tato gṛhasthāḥ pratibrūyuḥ | nivasantu sukhenātra gamiṣyāmaḥ kṛtārthatām | yathāśakti ca śuśrūṣāṃ kariṣyāmo vayaṃ mudā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.41. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर गृहस्थ लोग उत्तर में कहें: "आप यहाँ सुख से निवास करें। हम कृतार्थ होंगे। अपनी शक्ति के अनुसार हम प्रसन्नता से सेवा करेंगे।"

Then the householders should reply: "Please stay here in comfort. We will be blessed. We will gladly serve you as we are able."

Word by wordपदार्थ

गृहस्थाः (gṛhasthāḥ) — the householdersगृहस्थ लोगप्रतिब्रूयुः (pratibrūyuḥ) — should replyउत्तर में कहेंनिवसन्तु (nivasantu) — please stayनिवास करेंसुखेन (sukhena) — in comfortसुख सेअत्र (atra) — hereयहाँगमिष्यामः कृतार्थताम् (gamiṣyāmaḥ kṛtārthatām) — we will be blessedहम कृतार्थ होंगेयथा-शक्ति (yathā-śakti) — as we are ableअपनी शक्ति के अनुसारशुश्रूषाम् (śuśrūṣām) — serviceसेवाकरिष्यामः (kariṣyāmaḥ) — we will doकरेंगेमुदा (mudā) — gladlyप्रसन्नता से

Verse 42

४२42 ततो वृद्धानुक्रमेण यतीन् गृहस्थाः यतयश्चान्योन्यं नमस्कुर्युः । एतद्विधिः पौर्णमास्यामसम्भवे द्वादश्यां वा कार्यः ।

tato vṛddhānukrameṇa yatīn gṛhasthāḥ yatayaścānyonyaṃ namaskuryuḥ | etadvidhiḥ paurṇamāsyāmasambhave dvādaśyāṃ vā kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.42. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर बड़ों के क्रम से गृहस्थ लोग संन्यासियों को, और संन्यासी आपस में प्रणाम करें। यह विधि पूर्णिमा में न हो सके तो द्वादशी में करे।

Then, in order of seniority, the householders should bow to the renunciants, and the renunciants to one another. If this rite cannot be done on the full moon, do it on the twelfth.

Word by wordपदार्थ

वृद्ध-अनुक्रमेण (vṛddha-anukrameṇa) — in order of seniorityबड़ों के क्रम सेयतीन् (yatīn) — to the renunciantsसंन्यासियों कोयतयः च अन्योन्यम् (yatayaḥ ca anyonyam) — and the renunciants to one anotherऔर संन्यासी आपस मेंनमस्कुर्युः (namaskuryuḥ) — should bowप्रणाम करेंएतत्-विधिः (etat-vidhiḥ) — this riteयह विधिअसम्भवे (asambhave) — if not possibleन हो सके तोद्वादश्याम् (dvādaśyām) — on the twelfthद्वादशी में

Verse 43

४३43 आषाढकृष्णद्वितीयायामशून्यशयनं व्रतम् । अत्र लक्ष्मीयुतं विष्णुं पर्यङ्के संपूज्य,

āṣāḍhakṛṣṇadvitīyāyāmaśūnyaśayanaṃ vratam | atra lakṣmīyutaṃ viṣṇuṃ paryaṅke saṃpūjya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.43. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आषाढ कृष्ण द्वितीया में अशून्यशयन व्रत होता है। इसमें लक्ष्मी सहित विष्णु की पलंग पर पूजा करके—

On the dark second of Āṣāḍha is the Aśūnyaśayana vow, "the bed never empty". On it, worship Viṣṇu with Lakṣmī on a bed, and—

Word by wordपदार्थ

आषाढ-कृष्ण-द्वितीयायाम् (āṣāḍha-kṛṣṇa-dvitīyāyām) — on the dark second of Āṣāḍhaआषाढ कृष्ण द्वितीया मेंअशून्य-शयनम् व्रतम् (aśūnya-śayanam vratam) — the Aśūnyaśayana vowअशून्यशयन व्रतलक्ष्मी-युतम् (lakṣmī-yutam) — with Lakṣmīलक्ष्मी सहितविष्णुम् (viṣṇum) — Viṣṇuविष्णु कीपर्यङ्के (paryaṅke) — on a bedपलंग परसंपूज्य (saṃpūjya) — having worshippedपूजा करके

Verse 44

४४44 पत्नी भर्तुर्वियोगं च भर्ता भार्यासमुद्भवम् । नाप्नुवन्ति यथा दुःखं दंपत्यानि तथा कुरु ॥

patnī bharturviyogaṃ ca bhartā bhāryāsamudbhavam | nāpnuvanti yathā duḥkhaṃ daṃpatyāni tathā kuru ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.44. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"जिस प्रकार पत्नी पति के वियोग का और पति पत्नी के वियोग का दुःख न पाएँ, पति-पत्नी को वैसा ही कीजिए।"

"Make it so that couples do not meet grief: the wife from parting with her husband, and the husband from parting with his wife."

Word by wordपदार्थ

पत्नी (patnī) — the wifeपत्नीभर्तुः वियोगम् (bhartuḥ viyogam) — parting from her husbandपति का वियोगभर्ता (bhartā) — the husbandपतिभार्या-समुद्भवम् (bhāryā-samudbhavam) — that from his wifeपत्नी से होने वालान आप्नुवन्ति (na āpnuvanti) — do not meetन पाएँयथा (yathā) — so thatजिस प्रकारदुःखम् (duḥkham) — griefदुःखदंपत्यानि (daṃpatyāni) — married couplesपति-पत्नीतथा कुरु (tathā kuru) — make it soवैसा कीजिए

Verse 45

४५45 इत्यादिभिर्दांपत्याभङ्गप्रार्थनार्थैर्मन्त्रैः प्रार्थयेत् । ततश्चन्द्रायार्घ्यं दत्त्वा नक्तभोजनं कार्यम् । एवं मासचतुष्टये कृष्णद्वितीयासु संपूज्य सपत्नीकाय शय्यादानं कृत्वा तां प्रतिमां च सोपस्करां दद्यात् । अस्मिन् व्रते अक्षय्यं दांपत्यसुखं पुत्रधनाद्यवियोगो गार्हस्थ्यावियोगः सप्तजन्मनि भवति ।

ityādibhirdāṃpatyābhaṅgaprārthanārthairmantraiḥ prārthayet | tataścandrāyārghyaṃ dattvā naktabhojanaṃ kāryam | evaṃ māsacatuṣṭaye kṛṣṇadvitīyāsu saṃpūjya sapatnīkāya śayyādānaṃ kṛtvā tāṃ pratimāṃ ca sopaskarāṃ dadyāt | asmin vrate akṣayyaṃ dāṃpatyasukhaṃ putradhanādyaviyogo gārhasthyāviyogaḥ saptajanmani bhavati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.45. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इत्यादि दाम्पत्य न टूटने की प्रार्थना वाले मन्त्रों से प्रार्थना करे। फिर चन्द्रमा को अर्घ्य देकर रात में भोजन करे। इसी प्रकार चार महीनों की कृष्ण द्वितीयाओं में पूजा करके पत्नी सहित ब्राह्मण को शय्यादान करे और सामग्री सहित वह प्रतिमा भी दे। इस व्रत से अक्षय दाम्पत्य सुख होता है। सात जन्मों तक पुत्र, धन आदि का और गृहस्थी का वियोग नहीं होता।

Pray with these and other mantras that the marriage stay unbroken. Then give a water offering to the Moon and eat at night. Do this worship on the dark seconds over four months. Then give a bed to a brahmin and his wife, and give that image with its fittings too. This vow brings married happiness that never fails. For seven births one never loses sons, wealth and the rest, or one's home life.

Word by wordपदार्थ

दांपत्य-अभङ्ग-प्रार्थना-अर्थैः (dāṃpatya-abhaṅga-prārthanā-arthaiḥ) — praying that the marriage stay unbrokenदाम्पत्य न टूटने की प्रार्थना वालेमन्त्रैः (mantraiḥ) — with mantrasमन्त्रों सेप्रार्थयेत् (prārthayet) — should prayप्रार्थना करेचन्द्राय अर्घ्यम् (candrāya arghyam) — a water offering to the Moonचन्द्रमा को अर्घ्यनक्त-भोजनम् (nakta-bhojanam) — eating at nightरात में भोजनमास-चतुष्टये (māsa-catuṣṭaye) — over four monthsचार महीनों मेंकृष्ण-द्वितीयासु (kṛṣṇa-dvitīyāsu) — on the dark secondsकृष्ण द्वितीयाओं मेंस-पत्नीकाय (sa-patnīkāya) — to a man with his wifeपत्नी सहित ब्राह्मण कोशय्या-दानम् (śayyā-dānam) — the gift of a bedशय्यादानताम् प्रतिमाम् (tām pratimām) — that imageवह प्रतिमास-उपस्कराम् (sa-upaskarām) — with its fittingsसामग्री सहितदद्यात् (dadyāt) — should giveदेअक्षय्यम् दांपत्य-सुखम् (akṣayyam dāṃpatya-sukham) — married happiness that never failsअक्षय दाम्पत्य सुखपुत्र-धन-आदि-अवियोगः (putra-dhana-ādi-aviyogaḥ) — never losing sons, wealth and the restपुत्र धन आदि का वियोग न होनागार्हस्थ्य-अवियोगः (gārhasthya-aviyogaḥ) — never losing home lifeगृहस्थी का वियोग न होनासप्त-जन्मनि (sapta-janmani) — for seven birthsसात जन्मों तक

Verse 46

४६46 अत्र व्रते चन्द्रोदयव्यापिनी तिथिर्ग्राह्या, चन्द्रोदये पूजाद्युक्तेः । दिनद्वये सत्त्वेऽसत्त्वे वा परैव ।

atra vrate candrodayavyāpinī tithirgrāhyā candrodaye pūjādyukteḥ | dinadvaye sattve'sattve vā paraiva ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, Second Pariccheda 4.46. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/dvitiya-pariccheda-uddesha-four-the-month-of-ashadha#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस व्रत में चन्द्रोदय व्यापिनी तिथि लेनी चाहिए, क्योंकि पूजा आदि चन्द्रोदय में कहे गए हैं। दोनों दिन चन्द्रोदय में हो या न हो, तो परा ही लें।

For this vow take the tithi present at moonrise, since the worship and the rest are set for moonrise. If it is present at moonrise on both days, or on neither, take the later one.

Word by wordपदार्थ

चन्द्र-उदय-व्यापिनी (candra-udaya-vyāpinī) — present at moonriseचन्द्रोदय व्यापिनीतिथिः (tithiḥ) — the tithiतिथिग्राह्या (grāhyā) — should be takenलेनी चाहिएचन्द्र-उदये (candra-udaye) — at moonriseचन्द्रोदय मेंपूजा-आदि-उक्तेः (pūjā-ādi-ukteḥ) — since worship and the rest are setपूजा आदि कहे जाने सेदिन-द्वये (dina-dvaye) — on both daysदोनों दिनसत्त्वे असत्त्वे वा (sattve asattve vā) — if present or absentहो या न होपरा एव (parā eva) — the later oneपरा ही

❁ ❁ ❁

इति आषाढमासनिर्णयोद्देशः ।

Here ends the section deciding the rites of Āṣāḍha.

आषाढ मास के निर्णय का प्रकरण समाप्त हुआ।

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.