Dharmasindhu प्रथमः परिच्छेदः Chapter 6

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीधर्मसिन्धुः

प्रथमः परिच्छेदः
Chapter Six · The General Rules of Vows · Verses 1–23

सामान्यव्रतपरिभाषोद्देशः

Everything a vow needs before its own particular rules begin. Women and śūdras may not fast for more than two nights, and a wife keeps no vow without her husband's consent. On a fast day the teeth are cleaned with a leaf or twelve mouthfuls of water, not a twig, and the vow is taken at dawn facing north with a copper vessel of water in hand. A new vow is not begun, nor an old one closed, in an intercalary month, while Jupiter or Venus is set, under a bad yoga, in viṣṭi, on a harsh weekday or on a broken tithi. The virtues common to every vow; the worship of the vow's deity; what is given up on a fast day; the eight things that do not break a vow, and the things that do — repeated water, a betel leaf, a daytime sleep, and the eight-fold intimacy. The atonement for a lapse, and who may keep a vow for someone who cannot. The foods of a vow and the foods forbidden in it. The defaults when a vow's own text is silent on image, offering, deity, mantra or number. Women in impurity or illness keep the bodily rules themselves and have the worship done by another. Where there can be a substitute and where there cannot. And last, what to do when vows fall together on one day, or a vow meets a day on which eating or fasting is forbidden — ending with the principle that the relative force of optional and obligatory rites is to be weighed case by case. किसी भी व्रत के अपने विशेष नियमों से पहले जो कुछ चाहिए, वह सब। स्त्री और शूद्र को दो रात से अधिक उपवास का अधिकार नहीं, और पत्नी पति की अनुमति के बिना व्रत नहीं करती। उपवास के दिन दातुन से नहीं, पत्ते से या बारह कुल्लों से दाँत साफ़ करें, और सुबह उत्तर की ओर मुँह करके, जल-भरा ताम्रपात्र हाथ में लेकर संकल्प करें। मलमास, गुरु-शुक्र के अस्त, दुर्योग, भद्रा, क्रूर वार और खण्ड तिथि में न नया व्रत आरम्भ होता है, न उद्यापन। सब व्रतों के सामान्य धर्म; व्रत के देवता की उपासना; उपवास में क्या छोड़ें; वे आठ चीज़ें जिनसे व्रत नहीं टूटता, और वे जिनसे टूटता है — बार-बार जल, पान, दिन में सोना और आठ प्रकार का मैथुन। व्रत-भंग का प्रायश्चित्त, और असमर्थ के लिए कौन व्रत करे। व्रत के भोजन और वर्जित पदार्थ। जहाँ व्रत की विधि में प्रतिमा, द्रव्य, देवता, मन्त्र या संख्या न कही हो, वहाँ क्या करें। सूतक या रोग में स्त्रियाँ शरीर के नियम स्वयं करें और पूजा दूसरे से कराएँ। कहाँ प्रतिनिधि हो सकता है और कहाँ नहीं। और अन्त में, जब एक दिन कई व्रत पड़ें या व्रत के दिन भोजन या उपवास का निषेध हो तो क्या करें — इस सिद्धान्त के साथ कि काम्य और नित्य का बलाबल हर स्थिति में विचार कर तय करना चाहिए।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 तत्र स्त्रीशूद्राणां द्विरात्राधिकोपवासे नाधिकारः । स्त्रीणामपि भर्त्रनुज्ञां विना व्रतोपवासादौ नाधिकारः । उपवासदिने श्राद्धदिने च काष्ठेन दन्तधावनं न कार्यं पर्णादिना द्वादशगण्डूषैर्वा कार्यम् ।

tatra strīśūdrāṇāṃ dvirātrādhikopavāse nādhikāraḥ | strīṇāmapi bhartranujñāṃ vinā vratopavāsādau nādhikāraḥ | upavāsadine śrāddhadine ca kāṣṭhena dantadhāvanaṃ na kāryaṃ parṇādinā dvādaśagaṇḍūṣairvā kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.1. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

स्त्रियों और शूद्रों को दो रात से अधिक के उपवास का अधिकार नहीं है। स्त्रियों को पति की आज्ञा के बिना व्रत, उपवास आदि का अधिकार नहीं है। उपवास के दिन और श्राद्ध के दिन दातुन से दाँत साफ़ न करें; पत्ते आदि से या बारह कुल्लों से करें।

Women and śūdras are not entitled to a fast of more than two nights. A woman is not entitled to a vow, a fast or the like without her husband's consent. On a fast day and on a śrāddha day the teeth are not cleaned with a twig; they are cleaned with a leaf or the like, or with twelve mouthfuls of water.

Word by wordपदार्थ

स्त्री-शूद्राणाम् (strī-śūdrāṇām) — for women and śūdrasस्त्रियों और शूद्रों काद्वि-रात्र-अधिक-उपवासे (dvi-rātra-adhika-upavāse) — in a fast of more than two nightsदो रात से अधिक के उपवास मेंन अधिकारः (na adhikāraḥ) — there is no entitlementअधिकार नहींभर्तृ-अनुज्ञाम् विना (bhartṛ-anujñām vinā) — without the husband's consentपति की आज्ञा के बिनाव्रत-उपवास-आदौ (vrata-upavāsa-ādau) — in vows, fasts and the likeव्रत, उपवास आदि मेंउपवास-दिने (upavāsa-dine) — on a fast dayउपवास के दिनश्राद्ध-दिने (śrāddha-dine) — on a śrāddha dayश्राद्ध के दिनकाष्ठेन (kāṣṭhena) — with a twigकाठ (दातुन) सेदन्त-धावनम् (danta-dhāvanam) — cleaning the teethदाँत साफ़ करनापर्ण-आदिना (parṇa-ādinā) — with a leaf or the likeपत्ते आदि सेद्वादश-गण्डूषैः (dvādaśa-gaṇḍūṣaiḥ) — with twelve mouthfuls of waterबारह कुल्लों से

Verse 2

२2 जलपूर्णं ताम्रपात्रं गृहीत्वोदङ्मुखः प्रातरुपवासादिव्रतं संकल्पयेत् ।

jalapūrṇaṃ tāmrapātraṃ gṛhītvodaṅmukhaḥ prātarupavāsādivrataṃ saṃkalpayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.2. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जल से भरा ताम्बे का पात्र लेकर, उत्तर की ओर मुँह करके, सुबह उपवास आदि व्रत का संकल्प करे।

Holding a copper vessel full of water and facing north, one takes the vow of a fast or other observance at dawn.

Word by wordपदार्थ

जल-पूर्णम् (jala-pūrṇam) — full of waterजल से भराताम्र-पात्रम् (tāmra-pātram) — a copper vesselताम्बे का पात्रगृहीत्वा (gṛhītvā) — holdingलेकरउदङ्-मुखः (udaṅ-mukhaḥ) — facing northउत्तर की ओर मुँह करकेप्रातः (prātaḥ) — at dawnसुबहउपवास-आदि-व्रतम् (upavāsa-ādi-vratam) — the fast or other vowउपवास आदि व्रत कासंकल्पयेत् (saṃkalpayet) — should vowसंकल्प करे

Verse 3

३3 अपूर्वव्रतारम्भो व्रतोद्यापनं च मलमासे गुर्वाद्यस्ते वैधृतिव्यतीपातादिदुर्योगे विष्टौ क्रूरवारे निषिद्धे दर्शादितिथौ न भवति । एवं खण्डतिथावपि न भवति ।

apūrvavratārambho vratodyāpanaṃ ca malamāse gurvādyaste vaidhṛtivyatīpātādiduryoge viṣṭau krūravāre niṣiddhe darśāditithau na bhavati | evaṃ khaṇḍatithāvapi na bhavati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.3. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नए व्रत का आरम्भ और व्रत का उद्यापन मलमास में, गुरु आदि के अस्त में, वैधृति-व्यतीपात आदि दुर्योग में, भद्रा में, क्रूर वार में और अमावस्या आदि निषिद्ध तिथि में नहीं होता। इसी प्रकार खण्ड तिथि में भी नहीं होता।

A new vow is not begun, nor is a vow's closing rite performed, in an intercalary month; while Jupiter or Venus is set; under a bad yoga such as Vaidhṛti or Vyatīpāta; in viṣṭi; on a harsh weekday; or on a forbidden tithi such as the new moon. Nor is it done on a broken tithi.

Word by wordपदार्थ

अपूर्व-व्रत-आरम्भः (apūrva-vrata-ārambhaḥ) — beginning a new vowनए व्रत का आरम्भव्रत-उद्यापनम् (vrata-udyāpanam) — the closing rite of a vowव्रत का उद्यापनमल-मासे (mala-māse) — in an intercalary monthमलमास मेंगुरु-आदि-अस्ते (guru-ādi-aste) — when Jupiter or Venus is setगुरु आदि के अस्त मेंवैधृति-व्यतीपात-आदि-दुर्योगे (vaidhṛti-vyatīpāta-ādi-duryoge) — under a bad yoga such as Vaidhṛti or Vyatīpātaवैधृति, व्यतीपात आदि दुर्योग मेंविष्टौ (viṣṭau) — in viṣṭi (bhadrā)भद्रा मेंक्रूर-वारे (krūra-vāre) — on a harsh weekdayक्रूर वार मेंनिषिद्धे दर्श-आदि-तिथौ (niṣiddhe darśa-ādi-tithau) — on a forbidden tithi such as the new moonअमावस्या आदि निषिद्ध तिथि मेंखण्ड-तिथौ (khaṇḍa-tithau) — on a broken tithiखण्ड तिथि में

Verse 4

४4 उदयस्था तिथिर्या हि न भवेद्दिनमध्यभाक् । सा खण्डा न व्रतानां स्यादारम्भश्च समापनम् ॥ इति सत्यव्रतोक्तेः ।

udayasthā tithiryā hi na bhaveddinamadhyabhāk | sā khaṇḍā na vratānāṃ syādārambhaśca samāpanam; iti satyavratokteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.4. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि सत्यव्रत का कथन है — "जो तिथि सूर्योदय में हो पर मध्याह्न तक न रहे, वह खण्डा है। उसमें व्रतों का आरम्भ और समाप्ति नहीं होनी चाहिए।"

For Satyavrata says: "A tithi present at sunrise that does not last until midday is broken. On it no vow should be begun or completed."

Word by wordपदार्थ

उदय-स्था (udaya-sthā) — present at sunriseउदय में रहने वालीतिथिः या (tithiḥ yā) — the tithi whichजो तिथिन भवेत् दिन-मध्य-भाक् (na bhavet dina-madhya-bhāk) — does not reach middayमध्याह्न तक न रहेसा खण्डा (sā khaṇḍā) — that is brokenवह खण्डा हैव्रतानाम् आरम्भः (vratānām ārambhaḥ) — the beginning of vowsव्रतों का आरम्भसमापनम् (samāpanam) — and their completionऔर समाप्तिन स्यात् (na syāt) — should not beन होसत्यव्रत-उक्तेः (satyavrata-ukteḥ) — as Satyavrata saysसत्यव्रत के कथन से

Verse 5

५5 क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । देवपूजा च हवनं संतोषः स्तेयवर्जनम् ॥ सर्वव्रतेष्वयं धर्मः ।

kṣamā satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | devapūjā ca havanaṃ saṃtoṣaḥ steyavarjanam | sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.5. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"क्षमा, सत्य, दया, दान, शौच, इन्द्रियों का संयम, देवपूजा, हवन, सन्तोष और चोरी न करना — यह सब व्रतों का धर्म है।"

"Forbearance, truthfulness, kindness, giving, cleanliness, control of the senses, worship of the deity, fire offering, contentment and not stealing — this is the rule in all vows."

Word by wordपदार्थ

क्षमा (kṣamā) — forbearanceक्षमासत्यम् (satyam) — truthfulnessसत्यदया (dayā) — kindnessदयादानम् (dānam) — givingदानशौचम् (śaucam) — cleanlinessशौचइन्द्रिय-निग्रहः (indriya-nigrahaḥ) — control of the sensesइन्द्रियों का संयमदेव-पूजा (deva-pūjā) — worship of the deityदेवपूजाहवनम् (havanam) — fire offeringहवनसन्तोषः (santoṣaḥ) — contentmentसन्तोषस्तेय-वर्जनम् (steya-varjanam) — not stealingचोरी न करनासर्व-व्रतेषु (sarva-vrateṣu) — in all vowsसब व्रतों मेंअयम् धर्मः (ayam dharmaḥ) — this is the ruleयह धर्म है

Verse 6

६6 अत्र होमो व्याहृतिभिः काम्यव्रतविशेषे ज्ञेयः । यद्देवताया उपोषणव्रतं तद्देवताजपस्तद्ध्यानं तत्कथाश्रवणं तदर्चनं तन्नामश्रवणकीर्तनादिकं कार्यम् । उपवासेऽन्नावलोकनगन्धादिकमभ्यङ्गं ताम्बूलमनुलेपनं च त्यजेत् ।

atra homo vyāhṛtibhiḥ kāmyavrataviśeṣe jñeyaḥ | yaddevatāyā upoṣaṇavrataṃ taddevatājapastaddhyānaṃ tatkathāśravaṇaṃ tadarcanaṃ tannāmaśravaṇakīrtanādikaṃ kāryam | upavāse'nnāvalokanagandhādikamabhyaṅgaṃ tāmbūlamanulepanaṃ ca tyajet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.6. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ विशेष काम्य व्रतों में होम व्याहृतियों से करना चाहिए। जिस देवता का उपवास-व्रत हो, उसी देवता का जप, उसका ध्यान, उसकी कथा सुनना, उसकी पूजा, और उसके नाम का श्रवण-कीर्तन आदि करना चाहिए। उपवास में अन्न देखना, सुगन्ध आदि, तेल-मालिश, पान और उबटन छोड़ दे।

Here the fire offering, in particular optional vows, is to be made with the vyāhṛtis. Whatever deity the fast is kept for, one should do that deity's japa, meditate on it, hear its story, worship it, and hear and sing its name. On a fast day one should give up looking at food, perfumes and the like, oil massage, betel and body paste.

Word by wordपदार्थ

होमः व्याहृतिभिः (homaḥ vyāhṛtibhiḥ) — the offering is with the vyāhṛtisहोम व्याहृतियों सेकाम्य-व्रत-विशेषे (kāmya-vrata-viśeṣe) — in particular optional vowsविशेष काम्य व्रत मेंयद्-देवतायाः (yad-devatāyāḥ) — to whichever deityजिस देवता काउपोषण-व्रतम् (upoṣaṇa-vratam) — the fasting vowउपवास-व्रततद्-देवता-जपः (tad-devatā-japaḥ) — japa of that deityउस देवता का जपतद्-ध्यानम् (tad-dhyānam) — meditation on itउसका ध्यानतत्-कथा-श्रवणम् (tat-kathā-śravaṇam) — hearing its storyउसकी कथा सुननातद्-अर्चनम् (tad-arcanam) — its worshipउसकी पूजातद्-नाम-श्रवण-कीर्तन-आदिकम् (tad-nāma-śravaṇa-kīrtana-ādikam) — hearing and singing its nameउसके नाम का श्रवण-कीर्तन आदिअन्न-अवलोकन (anna-avalokana) — looking at foodअन्न देखनागन्ध-आदिकम् (gandha-ādikam) — perfumes and the likeसुगन्ध आदिअभ्यङ्गम् (abhyaṅgam) — oil massageतेल-मालिशताम्बूलम् (tāmbūlam) — betelपानअनुलेपनम् (anulepanam) — body pasteउबटनत्यजेत् (tyajet) — should give upछोड़ दे

Verse 7

७7 सभर्तृकस्त्रीणां सौभाग्यव्रतेऽभ्यङ्गताम्बूलादि न वर्ज्यम् ।

sabhartṛkastrīṇāṃ saubhāgyavrate'bhyaṅgatāmbūlādi na varjyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.7. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सौभाग्यवती स्त्रियों के लिए सौभाग्य-व्रत में तेल-मालिश, पान आदि वर्जित नहीं हैं।

For women whose husbands are living, oil massage, betel and the like are not forbidden in a vow kept for marital good fortune.

Word by wordपदार्थ

स-भर्तृक-स्त्रीणाम् (sa-bhartṛka-strīṇām) — for women whose husbands are livingसौभाग्यवती स्त्रियों के लिएसौभाग्य-व्रते (saubhāgya-vrate) — in a vow for marital good fortuneसौभाग्य-व्रत मेंअभ्यङ्ग-ताम्बूल-आदि (abhyaṅga-tāmbūla-ādi) — oil massage, betel and the likeतेल, पान आदिन वर्ज्यम् (na varjyam) — are not forbiddenवर्जित नहीं

Verse 8

८8 अष्टैतान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ।

aṣṭaitānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ | havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.8. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"ये आठ व्रत को नहीं तोड़ते — जल, मूल, फल, दूध, हविष्य, ब्राह्मण की इच्छा, गुरु का वचन और औषध।"

"These eight do not break a vow: water, a root, fruit, milk, sacrificial food, a brāhmaṇa's wish, the teacher's word and medicine."

Word by wordपदार्थ

अष्टौ एतानि (aṣṭau etāni) — these eightये आठअ-व्रत-घ्नानि (a-vrata-ghnāni) — do not break a vowव्रत को नहीं तोड़तेआपः (āpaḥ) — waterजलमूलम् (mūlam) — a rootमूलफलम् (phalam) — fruitफलपयः (payaḥ) — milkदूधहविः (haviḥ) — sacrificial foodहविष्यब्राह्मण-काम्या (brāhmaṇa-kāmyā) — a brāhmaṇa's wishब्राह्मण की इच्छागुरोः वचनम् (guroḥ vacanam) — the teacher's wordगुरु का वचनऔषधम् (auṣadham) — medicineऔषध

Verse 9

९9 प्रमादादिना व्रतभङ्गे दिनत्रयमुपोष्य क्षौरं कृत्वा पुनर्व्रतं कुर्यात् । अशक्तस्योपवासप्रतिनिधिरेकब्राह्मणभोजनं तावद्धनादिदानं वा सहस्रगायत्रीजपो वा द्वादशप्राणायामा वा प्रायश्चित्तम् ।

pramādādinā vratabhaṅge dinatrayamupoṣya kṣauraṃ kṛtvā punarvrataṃ kuryāt | aśaktasyopavāsapratinidhirekabrāhmaṇabhojanaṃ tāvaddhanādidānaṃ vā sahasragāyatrījapo vā dvādaśaprāṇāyāmā vā prāyaścittam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.9. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भूल आदि से व्रत भंग होने पर तीन दिन उपवास करके, मुण्डन कराकर फिर व्रत करे। जो उपवास न कर सके, उसके लिए उपवास के बदले एक ब्राह्मण को भोजन, या उतने धन आदि का दान, या सहस्र गायत्री-जप, या बारह प्राणायाम — यह प्रायश्चित्त है।

If a vow is broken through carelessness or the like, one should fast for three days, have the head shaved, and keep the vow again. For one who cannot fast, the substitute for each fast is feeding one brāhmaṇa, or giving its worth in money, or a thousand repetitions of the Gāyatrī, or twelve breath-controls. That is the atonement.

Word by wordपदार्थ

प्रमाद-आदिना (pramāda-ādinā) — through carelessness or the likeभूल आदि सेव्रत-भङ्गे (vrata-bhaṅge) — when a vow is brokenव्रत भंग होने परदिन-त्रयम् उपोष्य (dina-trayam upoṣya) — fasting three daysतीन दिन उपवास करकेक्षौरम् कृत्वा (kṣauram kṛtvā) — having the head shavedमुण्डन कराकरपुनः व्रतम् कुर्यात् (punaḥ vratam kuryāt) — should keep the vow againफिर व्रत करेअशक्तस्य (aśaktasya) — for one who cannotअसमर्थ के लिएउपवास-प्रतिनिधिः (upavāsa-pratinidhiḥ) — in place of the fastउपवास के बदलेएक-ब्राह्मण-भोजनम् (eka-brāhmaṇa-bhojanam) — feeding one brāhmaṇaएक ब्राह्मण को भोजनतावद्-धन-आदि-दानम् (tāvad-dhana-ādi-dānam) — giving its worth in moneyउतने धन आदि का दानसहस्र-गायत्री-जपः (sahasra-gāyatrī-japaḥ) — a thousand Gāyatrīsसहस्र गायत्री-जपद्वादश-प्राणायामाः (dvādaśa-prāṇāyāmāḥ) — twelve breath-controlsबारह प्राणायामप्रायश्चित्तम् (prāyaścittam) — is the atonementप्रायश्चित्त है

Verse 10

१०10 स्वीकृतं व्रतं कर्तुमशक्तः प्रतिनिधिना कारयेत् । पुत्रः पत्नी भर्ता भ्राता पुरोहितः सखा चेति प्रतिनिधयः । पुत्रादिः पित्राद्युद्देशेन व्रतं कुर्वन् स्वयमपि व्रतफलं लभते ।

svīkṛtaṃ vrataṃ kartumaśaktaḥ pratinidhinā kārayet | putraḥ patnī bhartā bhrātā purohitaḥ sakhā ceti pratinidhayaḥ | putrādiḥ pitrādyuddeśena vrataṃ kurvan svayamapi vrataphalaṃ labhate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.10. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो स्वीकार किया हुआ व्रत करने में असमर्थ हो, वह प्रतिनिधि से कराए। पुत्र, पत्नी, पति, भाई, पुरोहित और मित्र — ये प्रतिनिधि हैं। पिता आदि के लिए व्रत करता हुआ पुत्र आदि स्वयं भी व्रत का फल पाता है।

One who cannot keep a vow one has taken should have a substitute keep it. The substitutes are a son, a wife, a husband, a brother, the family priest or a friend. A son or other relative who keeps a vow on behalf of a father or the like gains the fruit of the vow himself as well.

Word by wordपदार्थ

स्वीकृतम् व्रतम् (svīkṛtam vratam) — a vow one has takenस्वीकार किया हुआ व्रतकर्तुम् अशक्तः (kartum aśaktaḥ) — unable to keepकरने में असमर्थप्रतिनिधिना कारयेत् (pratinidhinā kārayet) — should have a substitute keep itप्रतिनिधि से कराएपुत्रः (putraḥ) — a sonपुत्रपत्नी (patnī) — a wifeपत्नीभर्ता (bhartā) — a husbandपतिभ्राता (bhrātā) — a brotherभाईपुरोहितः (purohitaḥ) — the family priestपुरोहितसखा (sakhā) — a friendमित्रप्रतिनिधयः (pratinidhayaḥ) — are the substitutesप्रतिनिधि हैंपितृ-आदि-उद्देशेन (pitṛ-ādi-uddeśena) — on behalf of a father or the likeपिता आदि के उद्देश्य सेस्वयम् अपि (svayam api) — himself tooस्वयं भीव्रत-फलम् लभते (vrata-phalam labhate) — gains the fruit of the vowव्रत का फल पाता है

Verse 11

११11 असकृज्जलपानाच्च सकृत्ताम्बूलचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच्च मैथुनात् ॥ स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च ॥ इत्यष्टविधं मैथुनम् ।

asakṛjjalapānācca sakṛttāmbūlacarvaṇāt | upavāsaḥ praṇaśyeta divāsvāpācca maithunāt | smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam | saṃkalpo'dhyavasāyaśca kriyānirvṛttireva ca | ityaṣṭavidhaṃ maithunam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.11. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"बार-बार जल पीने से, एक बार भी पान चबाने से, दिन में सोने से और मैथुन से उपवास नष्ट हो जाता है।" "स्मरण, कीर्तन, क्रीड़ा, देखना, गुप्त बातचीत, संकल्प, निश्चय और क्रिया की पूर्ति" — यह आठ प्रकार का मैथुन है।

"A fast is lost by drinking water again and again, by chewing betel even once, by sleeping by day, and by intimacy." "Thinking of it, talking of it, dalliance, gazing, private talk, intending it, resolving on it, and the act itself" — that is the eight-fold intimacy.

Word by wordपदार्थ

असकृत्-जल-पानात् (asakṛt-jala-pānāt) — by drinking water again and againबार-बार जल पीने सेसकृत्-ताम्बूल-चर्वणात् (sakṛt-tāmbūla-carvaṇāt) — by chewing betel even onceएक बार पान चबाने सेउपवासः प्रणश्येत (upavāsaḥ praṇaśyeta) — the fast is lostउपवास नष्ट होता हैदिवा-स्वापात् (divā-svāpāt) — by sleeping by dayदिन में सोने सेमैथुनात् (maithunāt) — by intimacyमैथुन सेस्मरणम् (smaraṇam) — thinking of itस्मरणकीर्तनम् (kīrtanam) — talking of itकीर्तनकेलिः (keliḥ) — dallianceक्रीड़ाप्रेक्षणम् (prekṣaṇam) — gazingदेखनागुह्य-भाषणम् (guhya-bhāṣaṇam) — private talkगुप्त बातचीतसंकल्पः (saṃkalpaḥ) — intending itसंकल्पअध्यवसायः (adhyavasāyaḥ) — resolving on itनिश्चयक्रिया-निर्वृत्तिः (kriyā-nirvṛttiḥ) — the act itselfक्रिया की पूर्तिअष्ट-विधम् मैथुनम् (aṣṭa-vidham maithunam) — the eight-fold intimacyआठ प्रकार का मैथुन

Verse 12

१२12 प्राणसंकटेष्वसकृज्जलपाने दोषो नास्ति । चर्मस्थं जलं गोभिन्नक्षीरं मसूरं जम्बीरफलं शुक्तिचूर्णमित्यामिषगणो व्रते वर्ज्यः । अश्रुपातक्रोधादिना सद्यो व्रतनाशः । परान्नभोजने चापि यस्यान्नं तस्य तत्फलम् ।

prāṇasaṃkaṭeṣvasakṛjjalapāne doṣo nāsti | carmasthaṃ jalaṃ gobhinnakṣīraṃ masūraṃ jambīraphalaṃ śukticūrṇamityāmiṣagaṇo vrate varjyaḥ | aśrupātakrodhādinā sadyo vratanāśaḥ | parānnabhojane cāpi yasyānnaṃ tasya tatphalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.12. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्राण-संकट में बार-बार जल पीने में दोष नहीं है। मशक का जल, गाय से भिन्न पशु का दूध, मसूर, जँबीरी नीबू और सीप का चूना — यह आमिष-गण व्रत में वर्जित है। आँसू गिराने, क्रोध आदि से व्रत तुरन्त नष्ट हो जाता है। और दूसरे का अन्न खाने पर, जिसका अन्न है उसी को व्रत का फल मिलता है।

When life is in danger there is no fault in drinking water repeatedly. Water kept in a leather bag, milk other than a cow's, lentils, citron and shell-lime — this group counts as flesh and is avoided in a vow. Weeping, anger and the like destroy a vow at once. And if one eats another's food, the fruit of the vow goes to the one whose food it is.

Word by wordपदार्थ

प्राण-संकटेषु (prāṇa-saṃkaṭeṣu) — when life is in dangerप्राण-संकट मेंअसकृत्-जल-पाने (asakṛt-jala-pāne) — in drinking water repeatedlyबार-बार जल पीने मेंदोषः न अस्ति (doṣaḥ na asti) — there is no faultदोष नहींचर्म-स्थम् जलम् (carma-stham jalam) — water kept in a leather bagमशक का जलगो-भिन्न-क्षीरम् (go-bhinna-kṣīram) — milk other than a cow'sगाय से भिन्न का दूधमसूरम् (masūram) — lentilsमसूरजम्बीर-फलम् (jambīra-phalam) — citronजँबीरी नीबूशुक्ति-चूर्णम् (śukti-cūrṇam) — shell-limeसीप का चूनाआमिष-गणः (āmiṣa-gaṇaḥ) — the class counted as fleshआमिष-गणव्रते वर्ज्यः (vrate varjyaḥ) — is avoided in a vowव्रत में वर्जितअश्रु-पात-क्रोध-आदिना (aśru-pāta-krodha-ādinā) — by weeping, anger and the likeआँसू, क्रोध आदि सेसद्यः व्रत-नाशः (sadyaḥ vrata-nāśaḥ) — the vow is lost at onceतुरन्त व्रत-नाशपर-अन्न-भोजने (para-anna-bhojane) — in eating another's foodदूसरे का अन्न खाने मेंयस्य अन्नम् तस्य तत्-फलम् (yasya annam tasya tat-phalam) — the fruit goes to whose food it isजिसका अन्न उसी को फल

Verse 13

१३13 हविष्याणि—तिलमुद्गभिन्नचणकादिकोशीधान्यं माषादिकं मूलकं चेत्येवमादि क्षारगणं लवणमधुमांसादिकं च वर्जयेत् । श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाश्च व्रते हिताः । व्रीहिमुद्गयवतिलकङ्गुकलायादिधान्यं रक्तेतरमूलकं सूरणादिकन्दः सैन्धवसामुद्रलवणे गव्यदधिसर्पिर्दुग्धानि पनसफलमाम्रफलं नारीकेलं हरीतकी पिप्पली जीरकं शुण्ठी तिन्तिणीकदलीलवलीधात्रीफलानि गुडेतरेक्षुविकार इत्येतानि अतैलपक्वानि हविष्याणि । गव्यं तक्रं माहिषं घृतमपि क्वचित् ।

haviṣyāṇi—tilamudgabhinnacaṇakādikośīdhānyaṃ māṣādikaṃ mūlakaṃ cetyevamādi kṣāragaṇaṃ lavaṇamadhumāṃsādikaṃ ca varjayet | śyāmākāścaiva nīvārā godhūmāśca vrate hitāḥ | vrīhimudgayavatilakaṅgukalāyādidhānyaṃ raktetaramūlakaṃ sūraṇādikandaḥ saindhavasāmudralavaṇe gavyadadhisarpirdugdhāni panasaphalamāmraphalaṃ nārīkelaṃ harītakī pippalī jīrakaṃ śuṇṭhī tintiṇīkadalīlavalīdhātrīphalāni guḍetarekṣuvikāra ityetāni atailapakvāni haviṣyāṇi | gavyaṃ takraṃ māhiṣaṃ ghṛtamapi kvacit ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.13. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब व्रत के भोजन। तिल और मूँग को छोड़कर चना आदि छिलके वाले धान्य, उड़द आदि, मूली आदि क्षार-गण, और नमक, मधु, मांस आदि त्याग दे। साँवाँ, नीवार और गेहूँ व्रत में हितकर हैं। ये हविष्य हैं, यदि तेल में न पके हों — धान, मूँग, जौ, तिल, कँगुनी, मटर आदि धान्य; लाल से भिन्न मूली; सूरण आदि कन्द; सेंधा और समुद्री नमक; गाय का दही, घी और दूध; कटहल, आम और नारियल; हरड़, पीपल, जीरा और सोंठ; इमली, केला, लवली और आँवला; और गुड़ को छोड़कर ईख के विकार। कहीं गाय का मट्ठा और भैंस का घी भी हविष्य माना गया है।

Now the foods of a vow. One should avoid podded grains such as chickpea (but not sesame or mung), urad and the like, radish and the rest of the pungent group, and salt, honey, meat and the like. Barnyard millet, wild rice and wheat are good in a vow. These are fit for a vow, so long as they are not cooked in oil: rice, mung, barley, sesame, foxtail millet, peas and such grains; radish that is not red; yam and such tubers; rock salt and sea salt; cow's curd, ghee and milk; jackfruit, mango and coconut; myrobalan, long pepper, cumin and dry ginger; tamarind, banana, lavalī and amla; and cane products other than jaggery. Some places also allow cow's buttermilk and buffalo ghee.

Word by wordपदार्थ

हविष्याणि (haviṣyāṇi) — the foods fit for a vowहविष्यतिल-मुद्ग-भिन्न (tila-mudga-bhinna) — other than sesame and mungतिल और मूँग से भिन्नचणक-आदि-कोशी-धान्यम् (caṇaka-ādi-kośī-dhānyam) — podded grains such as chickpeaचना आदि छिलके वाला धान्यमाष-आदिकम् (māṣa-ādikam) — urad and the likeउड़द आदिमूलकम् (mūlakam) — radishमूलीक्षार-गणम् (kṣāra-gaṇam) — the pungent groupक्षार-गणलवण-मधु-मांस-आदिकम् (lavaṇa-madhu-māṃsa-ādikam) — salt, honey, meat and the likeनमक, मधु, मांस आदिवर्जयेत् (varjayet) — should avoidत्याग देश्यामाकाः (śyāmākāḥ) — barnyard milletसाँवाँनीवाराः (nīvārāḥ) — wild riceनीवारगोधूमाः (godhūmāḥ) — wheatगेहूँव्रते हिताः (vrate hitāḥ) — are good in a vowव्रत में हितकरव्रीहि-मुद्ग-यव-तिल-कङ्गु-कलाय-आदि-धान्यम् (vrīhi-mudga-yava-tila-kaṅgu-kalāya-ādi-dhānyam) — rice, mung, barley, sesame, foxtail millet, peas and such grainsधान, मूँग, जौ, तिल, कँगुनी, मटर आदि धान्यरक्त-इतर-मूलकम् (rakta-itara-mūlakam) — radish that is not redलाल से भिन्न मूलीसूरण-आदि-कन्दः (sūraṇa-ādi-kandaḥ) — yam and such tubersसूरण आदि कन्दसैन्धव-सामुद्र-लवणे (saindhava-sāmudra-lavaṇe) — rock salt and sea saltसेंधा और समुद्री नमकगव्य-दधि-सर्पिः-दुग्धानि (gavya-dadhi-sarpiḥ-dugdhāni) — cow's curd, ghee and milkगाय का दही, घी, दूधपनस-फलम् (panasa-phalam) — jackfruitकटहलआम्र-फलम् (āmra-phalam) — mangoआमनारीकेलम् (nārīkelam) — coconutनारियलहरीतकी (harītakī) — myrobalanहरड़पिप्पली (pippalī) — long pepperपीपलजीरकम् (jīrakam) — cuminजीराशुण्ठी (śuṇṭhī) — dry gingerसोंठतिन्तिणी-कदली-लवली-धात्री-फलानि (tintiṇī-kadalī-lavalī-dhātrī-phalāni) — tamarind, banana, lavalī and amlaइमली, केला, लवली और आँवलागुड-इतर-इक्षु-विकारः (guḍa-itara-ikṣu-vikāraḥ) — cane products other than jaggeryगुड़ से भिन्न ईख के विकारअ-तैल-पक्वानि (a-taila-pakvāni) — not cooked in oilतेल में न पकेगव्यम् तक्रम् (gavyam takram) — cow's buttermilkगाय का मट्ठामाहिषम् घृतम् (māhiṣam ghṛtam) — buffalo gheeभैंस का घीक्वचित् (kvacit) — in some placesकहीं

Verse 14

१४14 अनुक्तव्रतविधिस्थले माषादिपरिमितसुवर्णरजतादिप्रतिमा पूज्या । द्रव्यानुक्तावाज्यहोमः । देवतानुक्तौ प्रजापतिः । मन्त्रानुक्तौ समस्तव्याहृतयः । संख्यानुक्तावष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरष्टौ वा होमसंख्या । उपवासे कृते ब्राह्मणभोजनं तत्साङ्गतार्थम् ।

anuktavratavidhisthale māṣādiparimitasuvarṇarajatādipratimā pūjyā | dravyānuktāvājyahomaḥ | devatānuktau prajāpatiḥ | mantrānuktau samastavyāhṛtayaḥ | saṃkhyānuktāvaṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatiraṣṭau vā homasaṃkhyā | upavāse kṛte brāhmaṇabhojanaṃ tatsāṅgatārtham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.14. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ व्रत की विधि न कही हो, वहाँ माशे आदि तौल की सोने, चाँदी आदि की प्रतिमा पूजनी चाहिए। द्रव्य न कहा हो तो घी से होम। देवता न कहा हो तो प्रजापति। मन्त्र न कहा हो तो समस्त व्याहृतियाँ। संख्या न कही हो तो एक सौ आठ, अट्ठाईस या आठ आहुतियाँ। उपवास करने पर उसकी पूर्णता के लिए ब्राह्मण-भोजन कराए।

Where a vow's procedure is not stated, worship an image of gold, silver or the like weighing a māṣa or so. Where the offering is not stated, offer ghee. Where the deity is not stated, it is Prajāpati. Where the mantra is not stated, use the vyāhṛtis together. Where the number is not stated, make a hundred and eight offerings, or twenty-eight, or eight. When a fast has been kept, feed brāhmaṇas to make it complete.

Word by wordपदार्थ

अनुक्त-व्रत-विधि-स्थले (anukta-vrata-vidhi-sthale) — where a vow's procedure is not statedजहाँ व्रत-विधि न कही होमाष-आदि-परिमित (māṣa-ādi-parimita) — weighing a māṣa or soमाशे आदि तौल कीसुवर्ण-रजत-आदि-प्रतिमा (suvarṇa-rajata-ādi-pratimā) — an image of gold, silver or the likeसोने, चाँदी आदि की प्रतिमापूज्या (pūjyā) — is to be worshippedपूजनी चाहिएद्रव्य-अनुक्तौ (dravya-anuktau) — where the offering is not statedद्रव्य न कहा हो तोआज्य-होमः (ājya-homaḥ) — offer gheeघी का होमदेवता-अनुक्तौ (devatā-anuktau) — where the deity is not statedदेवता न कहा हो तोप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — Prajāpatiप्रजापतिमन्त्र-अनुक्तौ (mantra-anuktau) — where the mantra is not statedमन्त्र न कहा हो तोसमस्त-व्याहृतयः (samasta-vyāhṛtayaḥ) — the vyāhṛtis togetherसमस्त व्याहृतियाँसंख्या-अनुक्तौ (saṃkhyā-anuktau) — where the number is not statedसंख्या न कही हो तोअष्ट-उत्तर-शतम् (aṣṭa-uttara-śatam) — a hundred and eightएक सौ आठअष्टाविंशतिः (aṣṭāviṃśatiḥ) — twenty-eightअट्ठाईसअष्टौ (aṣṭau) — eightआठहोम-संख्या (homa-saṃkhyā) — the number of offeringsहोम की संख्यातत्-साङ्गता-अर्थम् (tat-sāṅgatā-artham) — to make it completeउसकी पूर्णता के लिए

Verse 15

१५15 उद्यापनानुक्तौ गां सुवर्णं वा दद्यात् । विप्रवचनाद्व्रतसाङ्गता विप्रवचनं च दक्षिणां दत्त्वैव ग्राह्यम् । सर्वत्र गृहीतव्रतत्यागे चाण्डालतुल्यत्वम् । विधवाभिर्व्रतादौ चित्ररक्तादिवस्त्रं न धार्यं श्वेतमेव धार्यम् ।

udyāpanānuktau gāṃ suvarṇaṃ vā dadyāt | vipravacanādvratasāṅgatā vipravacanaṃ ca dakṣiṇāṃ dattvaiva grāhyam | sarvatra gṛhītavratatyāge cāṇḍālatulyatvam | vidhavābhirvratādau citraraktādivastraṃ na dhāryaṃ śvetameva dhāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.15. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ उद्यापन न कहा हो, वहाँ गाय या सोना दे। ब्राह्मण के वचन से व्रत पूर्ण होता है, और वह वचन दक्षिणा देकर ही लेना चाहिए। सब जगह लिया हुआ व्रत छोड़ने पर मनुष्य चाण्डाल के समान होता है। व्रत आदि में विधवाएँ रंगीन या लाल वस्त्र न पहनें, सफ़ेद ही पहनें।

Where the closing rite is not stated, give a cow or gold. A vow is made complete by a brāhmaṇa's word, and that word is to be received only after giving the fee. Everywhere, one who abandons a vow once taken becomes like an outcaste. In a vow and the like, widows should not wear patterned or red cloth, only white.

Word by wordपदार्थ

उद्यापन-अनुक्तौ (udyāpana-anuktau) — where the closing rite is not statedउद्यापन न कहा हो तोगाम् सुवर्णम् वा (gām suvarṇam vā) — a cow or goldगाय या सोनादद्यात् (dadyāt) — should giveदेविप्र-वचनात् (vipra-vacanāt) — by a brāhmaṇa's wordब्राह्मण के वचन सेव्रत-साङ्गता (vrata-sāṅgatā) — the vow is made completeव्रत पूर्ण होता हैदक्षिणाम् दत्त्वा एव (dakṣiṇām dattvā eva) — only after giving the feeदक्षिणा देकर हीग्राह्यम् (grāhyam) — is to be receivedग्रहण करना चाहिएगृहीत-व्रत-त्यागे (gṛhīta-vrata-tyāge) — in abandoning a vow once takenलिए हुए व्रत के त्याग मेंचाण्डाल-तुल्यत्वम् (cāṇḍāla-tulyatvam) — one becomes like an outcasteचाण्डाल के समान होनाविधवाभिः (vidhavābhiḥ) — by widowsविधवाओं द्वाराचित्र-रक्त-आदि-वस्त्रम् (citra-rakta-ādi-vastram) — patterned or red clothरंगीन, लाल आदि वस्त्रन धार्यम् (na dhāryam) — is not to be wornनहीं पहननाश्वेतम् एव (śvetam eva) — only whiteसफ़ेद ही

Verse 16

१६16 सूतकादौ स्त्रीणां रजोदोषादौ ज्वरादौ च गृहीतव्रतादौ शारीरनियमान् स्वयं कुर्यात् । पूजादिकमन्यद्वारा कारयेत् । अपूर्वारम्भस्तु सूतकादौ न भवति ।

sūtakādau strīṇāṃ rajodoṣādau jvarādau ca gṛhītavratādau śārīraniyamān svayaṃ kuryāt | pūjādikamanyadvārā kārayet | apūrvārambhastu sūtakādau na bhavati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.16. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लिए हुए व्रत आदि में सूतक आदि, स्त्रियों के रजोधर्म आदि या ज्वर आदि होने पर शरीर के नियम स्वयं करे। पूजा आदि दूसरे से कराए। पर सूतक आदि में नया व्रत आरम्भ नहीं होता।

In birth or death impurity, in a woman's menses, or in fever and the like, during a vow already taken, one keeps the bodily rules oneself and has the worship and the like done by another. But a new vow is not begun during impurity and the like.

Word by wordपदार्थ

सूतक-आदौ (sūtaka-ādau) — in birth impurity and the likeसूतक आदि मेंस्त्रीणाम् रजः-दोष-आदौ (strīṇām rajaḥ-doṣa-ādau) — in a woman's mensesस्त्रियों के रजोधर्म आदि मेंज्वर-आदौ (jvara-ādau) — in fever and the likeज्वर आदि मेंगृहीत-व्रत-आदौ (gṛhīta-vrata-ādau) — in a vow already takenलिए हुए व्रत आदि मेंशारीर-नियमान् (śārīra-niyamān) — the bodily rulesशरीर के नियमस्वयम् कुर्यात् (svayam kuryāt) — should keep oneselfस्वयं करेपूजा-आदिकम् (pūjā-ādikam) — the worship and the likeपूजा आदिअन्य-द्वारा कारयेत् (anya-dvārā kārayet) — should have done by anotherदूसरे से कराएअपूर्व-आरम्भः (apūrva-ārambhaḥ) — beginning a new vowनया आरम्भन भवति (na bhavati) — does not happenनहीं होता

Verse 17

१७17 काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः । काम्येऽप्युपक्रमादूर्ध्वं केचित्प्रतिनिधिं विदुः ॥ न स्यात् प्रतिनिधिर्मन्त्रस्वामिदेवाग्निकर्मसु । नापि प्रतिनिधातव्यं निषिद्धं वस्तु कुत्रचित् ॥

kāmye pratinidhirnāsti nitye naimittike ca saḥ | kāmye'pyupakramādūrdhvaṃ kecitpratinidhiṃ viduḥ | na syāt pratinidhirmantrasvāmidevāgnikarmasu | nāpi pratinidhātavyaṃ niṣiddhaṃ vastu kutracit ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.17. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"काम्य कर्म में प्रतिनिधि नहीं होता; वह नित्य और नैमित्तिक में होता है। कुछ लोग मानते हैं कि काम्य में भी आरम्भ के बाद प्रतिनिधि हो सकता है।" "मन्त्र, स्वामी, देवता, अग्नि और कर्म का प्रतिनिधि नहीं होता। और निषिद्ध वस्तु को कहीं भी प्रतिनिधि नहीं बनाना चाहिए।"

"In an optional rite there is no substitute; a substitute is for the daily and the occasional rites. Some hold that even in an optional rite there may be one once it has begun." "There is no substitute for the mantra, the patron, the deity, the fire or the rite itself. Nor may a forbidden thing ever be used as a substitute."

Word by wordपदार्थ

काम्ये (kāmye) — in an optional riteकाम्य कर्म मेंप्रतिनिधिः न अस्ति (pratinidhiḥ na asti) — there is no substituteप्रतिनिधि नहींनित्ये नैमित्तिके च सः (nitye naimittike ca saḥ) — it is for the daily and occasionalवह नित्य और नैमित्तिक में हैउपक्रमात् ऊर्ध्वम् (upakramāt ūrdhvam) — once it has begunआरम्भ के बादकेचित् विदुः (kecit viduḥ) — some holdकुछ लोग मानते हैंमन्त्र-स्वामि-देव-अग्नि-कर्मसु (mantra-svāmi-deva-agni-karmasu) — for the mantra, the patron, the deity, the fire and the riteमन्त्र, स्वामी, देवता, अग्नि और कर्म मेंन अपि प्रतिनिधातव्यम् (na api pratinidhātavyam) — nor may one substituteप्रतिनिधि भी न बनाएँनिषिद्धम् वस्तु (niṣiddham vastu) — a forbidden thingनिषिद्ध वस्तुकुत्रचित् (kutracit) — anywhereकहीं भी

Verse 18

१८18 व्रतादिसन्निपाते दानहोमाद्यविरुद्धं क्रमेण कार्यम् । विरुद्धे तु नक्तभोजनोपवासादावेकं स्वयं कृत्वाऽन्यत्पुत्रभार्याऽऽदिना कारयेत् । यत्र चतुर्दश्यष्टम्यादौ दिवाभोजननिषेधो व्रतान्तरपारणा च प्राप्ता तत्र भोजनमेव कार्यम् । पारणाया विधिप्राप्तत्वात् । निषेधस्तु रागप्राप्तभोजनपरः । एवं रविवारादौ संकष्टचतुर्थ्यादिव्रते रात्रिभोजनमेव कार्यम् ।

vratādisannipāte dānahomādyaviruddhaṃ krameṇa kāryam | viruddhe tu naktabhojanopavāsādāvekaṃ svayaṃ kṛtvā'nyatputrabhāryā'dinā kārayet | yatra caturdaśyaṣṭamyādau divābhojananiṣedho vratāntarapāraṇā ca prāptā tatra bhojanameva kāryam | pāraṇāyā vidhiprāptatvāt | niṣedhastu rāgaprāptabhojanaparaḥ | evaṃ ravivārādau saṃkaṣṭacaturthyādivrate rātribhojanameva kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.18. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

व्रत आदि एक साथ पड़ें तो दान, होम आदि जो विरुद्ध न हों, क्रम से करें। विरोध हो — जैसे नक्त-भोजन और उपवास — तो एक स्वयं करे और दूसरा पुत्र, पत्नी आदि से कराए। जहाँ चतुर्दशी, अष्टमी आदि में दिन में भोजन का निषेध हो और उसी दिन दूसरे व्रत की पारणा हो, वहाँ भोजन ही करे। क्योंकि पारणा विधि से प्राप्त है, और निषेध इच्छा से किए भोजन के लिए है। इसी प्रकार रविवार आदि में संकष्ट-चतुर्थी आदि व्रत में रात्रि-भोजन ही करे।

When vows and the like fall together, whatever does not conflict — gifts, offerings and so on — is done in turn. Where they conflict, as a night meal does with a fast, one does one of them oneself and has the other done by a son, wife or the like. Where a ban on eating by day, as on the fourteenth or eighth tithi, falls on the same day as the breaking of another vow, one should eat. For breaking a vow is enjoined, while the ban concerns eating from appetite. In the same way, on a Sunday or the like, one eats the night meal of the Saṅkaṣṭa-caturthī vow and similar vows.

Word by wordपदार्थ

व्रत-आदि-सन्निपाते (vrata-ādi-sannipāte) — when vows fall togetherव्रतों के एक साथ पड़ने परदान-होम-आदि (dāna-homa-ādi) — gifts, offerings and the likeदान, होम आदिअविरुद्धम् (aviruddham) — what does not conflictजो विरुद्ध न होक्रमेण कार्यम् (krameṇa kāryam) — is done in turnक्रम से करनाविरुद्धे (viruddhe) — where they conflictविरोध होने परनक्त-भोजन-उपवास-आदौ (nakta-bhojana-upavāsa-ādau) — as a night meal and a fastनक्त-भोजन और उपवास आदि मेंएकम् स्वयम् कृत्वा (ekam svayam kṛtvā) — doing one oneselfएक स्वयं करकेअन्यत् पुत्र-भार्या-आदिना (anyat putra-bhāryā-ādinā) — the other by a son, wife or the likeदूसरा पुत्र, पत्नी आदि सेदिवा-भोजन-निषेधः (divā-bhojana-niṣedhaḥ) — a ban on eating by dayदिन में भोजन का निषेधव्रत-अन्तर-पारणा (vrata-antara-pāraṇā) — the breaking of another vowदूसरे व्रत की पारणाभोजनम् एव कार्यम् (bhojanam eva kāryam) — one should eatभोजन ही करेविधि-प्राप्तत्वात् (vidhi-prāptatvāt) — since it is enjoinedविधि से प्राप्त होने सेराग-प्राप्त-भोजन-परः (rāga-prāpta-bhojana-paraḥ) — concerns eating from appetiteइच्छा से किए भोजन के लिएसंकष्ट-चतुर्थी-आदि-व्रते (saṃkaṣṭa-caturthī-ādi-vrate) — in the Saṅkaṣṭa-caturthī vow and the likeसंकष्ट-चतुर्थी आदि व्रत मेंरात्रि-भोजनम् एव (rātri-bhojanam eva) — the night meal itselfरात्रि-भोजन ही

Verse 19

१९19 यत्राष्टम्यादौ दिवाभोजननिषेधो रात्रौ तु रविवारादिप्रयुक्तभोजननिषेधस्तत्रार्थप्राप्त उपवासः । यत्र तु पुत्रवद्गृहस्थस्य संक्रान्त्यादावुपवासोऽपि निषिद्धो भोजनस्याप्यष्टम्यादिप्रयुक्तनिषेधस्तत्र किंचिद्भक्ष्यं प्रकल्प्योपवास एव कार्यः । चान्द्रायणमध्ये एकादश्यादिप्राप्तौ ग्राससंख्यानियमेन भोजनमेव कार्यम् । एवं कृच्छ्रादिव्रतेऽपि ।

yatrāṣṭamyādau divābhojananiṣedho rātrau tu ravivārādiprayuktabhojananiṣedhastatrārthaprāpta upavāsaḥ | yatra tu putravadgṛhasthasya saṃkrāntyādāvupavāso'pi niṣiddho bhojanasyāpyaṣṭamyādiprayuktaniṣedhastatra kiṃcidbhakṣyaṃ prakalpyopavāsa eva kāryaḥ | cāndrāyaṇamadhye ekādaśyādiprāptau grāsasaṃkhyāniyamena bhojanameva kāryam | evaṃ kṛcchrādivrate'pi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.19. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ अष्टमी आदि के कारण दिन में भोजन का निषेध हो और रविवार आदि के कारण रात में भी, वहाँ उपवास अपने-आप प्राप्त है। पर जहाँ पुत्रवाले गृहस्थ को संक्रान्ति आदि में उपवास भी निषिद्ध हो और अष्टमी आदि के कारण भोजन भी निषिद्ध हो, वहाँ थोड़ा भक्ष्य लेकर उपवास ही करे। चान्द्रायण के बीच एकादशी आदि आए तो ग्रास-संख्या के नियम से भोजन ही करे। इसी प्रकार कृच्छ्र आदि व्रत में भी।

Where eating by day is banned, as on the eighth tithi, and eating at night is banned because it is Sunday or the like, a fast follows of itself. But where a householder with a son is forbidden even to fast, as on a saṅkrānti, and is also forbidden to eat because of the eighth tithi or the like, he should take a little food and still keep the fast. If Ekādaśī or the like falls in the middle of a cāndrāyaṇa, one eats, keeping to the fixed count of mouthfuls. The same holds in the kṛcchra and similar vows.

Word by wordपदार्थ

अष्टमी-आदौ (aṣṭamī-ādau) — on the eighth and the likeअष्टमी आदि मेंरात्रौ तु (rātrau tu) — but at nightपर रात मेंरविवार-आदि-प्रयुक्त (ravivāra-ādi-prayukta) — because of Sunday or the likeरविवार आदि के कारणअर्थ-प्राप्तः उपवासः (artha-prāptaḥ upavāsaḥ) — a fast follows of itselfउपवास अपने-आप प्राप्तपुत्रवत्-गृहस्थस्य (putravat-gṛhasthasya) — for a householder with a sonपुत्रवाले गृहस्थ कासंक्रान्ति-आदौ (saṃkrānti-ādau) — on a saṅkrānti and the likeसंक्रान्ति आदि मेंउपवासः अपि निषिद्धः (upavāsaḥ api niṣiddhaḥ) — even fasting is forbiddenउपवास भी निषिद्धकिंचित् भक्ष्यम् प्रकल्प्य (kiṃcit bhakṣyam prakalpya) — taking a little foodथोड़ा भक्ष्य लेकरउपवासः एव कार्यः (upavāsaḥ eva kāryaḥ) — the fast is still keptउपवास ही करेचान्द्रायण-मध्ये (cāndrāyaṇa-madhye) — in the middle of a cāndrāyaṇaचान्द्रायण के बीचएकादशी-आदि-प्राप्तौ (ekādaśī-ādi-prāptau) — when Ekādaśī or the like comesएकादशी आदि आने परग्रास-संख्या-नियमेन (grāsa-saṃkhyā-niyamena) — by the fixed count of mouthfulsग्रास-संख्या के नियम सेकृच्छ्र-आदि-व्रते अपि (kṛcchra-ādi-vrate api) — in the kṛcchra and like vows tooकृच्छ्र आदि व्रत में भी

Verse 20

२०20 एवमेकादश्यामेकान्तरोपवासादिप्रयुक्तपारणायां प्राप्तायां जलपारणं कृत्वोपवसेत् । एवं द्वादश्यां मासोपवासश्राद्धप्रदोषादिप्रयुक्तपारणप्रतिबन्धे जलपारणं कार्यम् । एकादश्यादौ संक्रमे पुत्रवद्गृहस्थस्योपवासनिषेध एकादश्युपवासश्च प्राप्तस्तत्रापि किंचिदापो मूलं फलं पयो वा भक्ष्यं कल्प्यम् ।

evamekādaśyāmekāntaropavāsādiprayuktapāraṇāyāṃ prāptāyāṃ jalapāraṇaṃ kṛtvopavaset | evaṃ dvādaśyāṃ māsopavāsaśrāddhapradoṣādiprayuktapāraṇapratibandhe jalapāraṇaṃ kāryam | ekādaśyādau saṃkrame putravadgṛhasthasyopavāsaniṣedha ekādaśyupavāsaśca prāptastatrāpi kiṃcidāpo mūlaṃ phalaṃ payo vā bhakṣyaṃ kalpyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.20. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रकार एकादशी को एक दिन छोड़कर उपवास आदि की पारणा आ जाए तो जल से पारणा करके उपवास करे। ऐसे ही द्वादशी को मास-उपवास, श्राद्ध, प्रदोष आदि के कारण पारणा में रुकावट हो तो जल से पारणा करे। एकादशी आदि में संक्रान्ति हो, जिससे पुत्रवाले गृहस्थ को उपवास का निषेध भी हो और एकादशी का उपवास भी प्राप्त हो, वहाँ थोड़ा जल, मूल, फल या दूध भक्ष्य मान ले।

In the same way, if on Ekādaśī the breaking of an alternate-day fast or the like falls due, one breaks that fast with water and keeps the Ekādaśī fast. Likewise on Dvādaśī, if the breaking of a month-long fast, a śrāddha, a pradoṣa or the like is blocked, the fast is broken with water. If a saṅkrānti falls on Ekādaśī or the like, so that a householder with a son is both forbidden to fast and bound to the Ekādaśī fast, he should take a little water, a root, fruit or milk as food.

Word by wordपदार्थ

एक-अन्तर-उपवास-आदि (eka-antara-upavāsa-ādi) — fasting on alternate days and the likeएक दिन छोड़कर उपवास आदिप्रयुक्त-पारणायाम् प्राप्तायाम् (prayukta-pāraṇāyām prāptāyām) — when the breaking it calls for fallsउससे प्राप्त पारणा आने परजल-पारणम् कृत्वा (jala-pāraṇam kṛtvā) — breaking it with waterजल से पारणा करकेउपवसेत् (upavaset) — should fastउपवास करेमास-उपवास (māsa-upavāsa) — a month-long fastमास भर का उपवासश्राद्ध-प्रदोष-आदि (śrāddha-pradoṣa-ādi) — śrāddha, pradoṣa and the likeश्राद्ध, प्रदोष आदिपारण-प्रतिबन्धे (pāraṇa-pratibandhe) — when the breaking is blockedपारणा में रुकावट होने परसंक्रमे (saṃkrame) — when a saṅkrānti fallsसंक्रान्ति होने परउपवास-निषेधः (upavāsa-niṣedhaḥ) — the ban on fastingउपवास का निषेधएकादशी-उपवासः च प्राप्तः (ekādaśī-upavāsaḥ ca prāptaḥ) — and the Ekādaśī fast both applyऔर एकादशी का उपवास भी प्राप्तआपः मूलम् फलम् पयः (āpaḥ mūlam phalam payaḥ) — water, a root, fruit or milkजल, मूल, फल या दूधभक्ष्यम् कल्प्यम् (bhakṣyam kalpyam) — should be taken as foodभक्ष्य मानें

Verse 21

२१21 द्वयोरुपवासयोर्नक्तयोरेकभक्तयोर्वैकस्मिन्दिने प्राप्तौ अमुकोपवासममुकोपवासं चोभयं तन्त्रेण करिष्य इत्यादि सङ्कल्प्य सहैवोपवासपूजाहोमानामनुष्ठानम् ।

dvayorupavāsayornaktayorekabhaktayorvaikasmindine prāptau amukopavāsamamukopavāsaṃ cobhayaṃ tantreṇa kariṣya ityādi saṅkalpya sahaivopavāsapūjāhomānāmanuṣṭhānam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.21. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एक ही दिन दो उपवास, दो नक्त या दो एकभक्त पड़ें तो "अमुक उपवास और अमुक उपवास दोनों को तन्त्र से करूँगा" इत्यादि संकल्प करके उपवास, पूजा और होमों का अनुष्ठान साथ ही करे।

When two fasts, two night-meal vows or two one-meal vows fall on one day, one vows, "I shall keep both such-and-such fast and such-and-such fast in one performance," and so on, and then keeps the fasts, worship and offerings together.

Word by wordपदार्थ

द्वयोः उपवासयोः (dvayoḥ upavāsayoḥ) — of two fastsदो उपवासों केनक्तयोः (naktayoḥ) — of two night-meal vowsदो नक्तों केएकभक्तयोः वा (ekabhaktayoḥ vā) — or two one-meal vowsया दो एकभक्तों केएकस्मिन् दिने प्राप्तौ (ekasmin dine prāptau) — falling on one dayएक दिन पड़ने परअमुक-उपवासम् (amuka-upavāsam) — such-and-such fastअमुक उपवासउभयम् (ubhayam) — bothदोनोंतन्त्रेण (tantreṇa) — in one performanceतन्त्र से (एक साथ)करिष्ये (kariṣye) — I shall keepकरूँगासङ्कल्प्य (saṅkalpya) — having vowedसंकल्प करकेसह एव (saha eva) — togetherसाथ हीउपवास-पूजा-होमानाम् (upavāsa-pūjā-homānām) — of the fasts, worship and offeringsउपवास, पूजा और होमों काअनुष्ठानम् (anuṣṭhānam) — the performanceअनुष्ठान

Verse 22

२२22 यत्रोपवासैकभक्तयोरेकदिने प्राप्तिस्तत्र तिथिद्वैधे गौणकालव्याप्तिमाश्रित्य एकं पूर्वतिथौ द्वितीयं शेषतिथौ कार्यम् । अखण्डतिथावेकं पुत्रादिना कारयेदित्युक्तम् ।

yatropavāsaikabhaktayorekadine prāptistatra tithidvaidhe gauṇakālavyāptimāśritya ekaṃ pūrvatithau dvitīyaṃ śeṣatithau kāryam | akhaṇḍatithāvekaṃ putrādinā kārayedityuktam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.22. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ उपवास और एकभक्त एक दिन पड़ें और तिथि दो दिन हो, वहाँ गौणकाल की व्याप्ति मानकर एक पहली तिथि में और दूसरा शेष तिथि में करे। अखण्ड तिथि हो तो एक पुत्र आदि से कराए — ऐसा कहा गया है।

Where a fast and a one-meal vow fall on the same day, and the tithi spans two days, one relies on the tithi's presence in the lesser time: one vow is kept on the earlier day and the other on the remainder of the tithi. If the tithi is unbroken, one of the two is kept by a son or other, as has been said.

Word by wordपदार्थ

उपवास-एकभक्तयोः (upavāsa-ekabhaktayoḥ) — of a fast and a one-meal vowउपवास और एकभक्त कीएक-दिने प्राप्तिः (eka-dine prāptiḥ) — falling on one dayएक दिन प्राप्तितिथि-द्वैधे (tithi-dvaidhe) — when the tithi spans two daysतिथि दो दिन होने परगौण-काल-व्याप्तिम् आश्रित्य (gauṇa-kāla-vyāptim āśritya) — relying on its presence in the lesser timeगौणकाल की व्याप्ति मानकरएकम् पूर्व-तिथौ (ekam pūrva-tithau) — one on the earlier dayएक पहली तिथि मेंद्वितीयम् शेष-तिथौ (dvitīyam śeṣa-tithau) — the other on the remainderदूसरा शेष तिथि मेंअखण्ड-तिथौ (akhaṇḍa-tithau) — if the tithi is unbrokenअखण्ड तिथि मेंपुत्र-आदिना कारयेत् (putra-ādinā kārayet) — should have a son or other keepपुत्र आदि से कराएइति उक्तम् (iti uktam) — as has been saidऐसा कहा गया है

Verse 23

२३23 एवं 'काम्यं नित्यस्य बाधकम्' इत्यादिवाक्यैः काम्यनित्यादिबलाबलबाधाबाधसंभवासंभवादि विचार्यानुष्ठानमूह्यम् ।

evaṃ 'kāmyaṃ nityasya bādhakam' ityādivākyaiḥ kāmyanityādibalābalabādhābādhasaṃbhavāsaṃbhavādi vicāryānuṣṭhānamūhyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Dharmasindhu, First Pariccheda 6.23. https://occultguide.com/scripture/dharmasindhu/prathama-pariccheda-uddesha-six-the-general-rules-of-vows#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रकार "काम्य नित्य का बाधक है" इत्यादि वचनों से काम्य, नित्य आदि का बलाबल, बाधाबाध और सम्भव-असम्भव आदि का विचार करके अनुष्ठान का निर्णय करना चाहिए।

In the same way, guided by statements such as "the optional overrides the obligatory," one should weigh the relative strength of optional, obligatory and other rites, which overrides which, and what is possible and what is not, and work out how to perform them.

Word by wordपदार्थ

काम्यम् नित्यस्य बाधकम् (kāmyam nityasya bādhakam) — the optional overrides the obligatoryकाम्य नित्य का बाधक हैइत्यादि-वाक्यैः (ityādi-vākyaiḥ) — by such statementsइत्यादि वचनों सेकाम्य-नित्य-आदि (kāmya-nitya-ādi) — of optional, obligatory and other ritesकाम्य, नित्य आदि काबल-अबल (bala-abala) — relative strengthबलाबलबाध-अबाध (bādha-abādha) — what overrides whatबाधाबाधसम्भव-असम्भव-आदि (sambhava-asambhava-ādi) — what is possible and what is notसम्भव-असम्भव आदिविचार्य (vicārya) — having weighedविचार करकेअनुष्ठानम् ऊह्यम् (anuṣṭhānam ūhyam) — the performance is to be worked outअनुष्ठान का निर्णय करना चाहिए

❁ ❁ ❁

इति सामान्यव्रतपरिभाषोद्देशः ॥ ६ ॥

Here ends the section on the general rules of vows.

सामान्य व्रत-परिभाषा का प्रकरण समाप्त हुआ।

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.