Nirṇayasindhu प्रथमः परिच्छेदः Chapter 6

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीनिर्णयसिन्धुः

प्रथमः परिच्छेदः
Chapter Six · The General Rules of Vows · Verses 1–37

व्रतपरिभाषा

Before any vow, the rules that hold for all of them. Who may keep one: a brāhmaṇa without the sacred fires more than one who keeps them, since those who keep the fires, the draught-ox and the celibate student succeed by eating, not by fasting. A śūdra may keep vows too, only without Vedic mantras; the author reads the ban on long fasts for vaiśyas and śūdras as aimed at the great austerities. A woman keeps a vow with her husband's leave, and the author gives the morning rite by which a wife bathes, asks leave and sprinkles the water on both. The vow is taken with a copper vessel of water in hand, facing north. Then the time to begin: not while Jupiter or Venus is set, young or old, or in a malamāsa; on good weekdays; clear of the bad yogas and of Bhadrā, whose parts the author maps tithi by tithi. The vow begins only on a tithi that lasts through midday. The keeper eats nothing in the morning, bathes, offers the vow to the Sun and the gods, and holds ten virtues for its span. He keeps away from the outcaste, the impure and the fallen. At the end come prayer, offering, gifts and feeding brāhmaṇas: men, and in number. An image of the vow's deity is made as means allow. Where no closing rite is taught, one gives what fits the vow; where nothing can be given, a brāhmaṇa's word completes it. Then the foods of a vow — what is "salty" and forbidden, what is fit — and the penance for breaking one. किसी भी व्रत से पहले वे नियम जो सब व्रतों पर लागू हैं। कौन व्रत रख सकता है: अग्निहोत्र न करने वाला ब्राह्मण, अग्नि रखने वाले से अधिक, क्योंकि आहिताग्नि, बैल और ब्रह्मचारी खाकर ही सिद्धि पाते हैं, उपवास से नहीं। शूद्र भी व्रत रख सकता है, केवल वैदिक मन्त्रों के बिना; वैश्य और शूद्र के लम्बे उपवास के निषेध को ग्रन्थकार महातप के विषय में मानते हैं। स्त्री पति की आज्ञा से व्रत रखती है, और ग्रन्थकार प्रातःकाल की वह विधि बताते हैं जिसमें पत्नी स्नान करके आज्ञा माँगती है और दोनों पर जल छिड़कती है। व्रत उत्तर मुख होकर हाथ में जल भरा ताम्रपात्र लेकर ग्रहण किया जाता है। फिर आरम्भ का समय: गुरु या शुक्र के अस्त, बाल या वृद्ध होने पर नहीं, मलमास में नहीं; शुभ वारों में; अशुभ योगों और भद्रा से बचकर, जिसके भाग ग्रन्थकार तिथि-तिथि बताते हैं। व्रत उसी तिथि में आरम्भ होता है जो मध्याह्न तक रहे। व्रती प्रातःकाल कुछ नहीं खाता, स्नान करता है, व्रत सूर्य और देवताओं को निवेदन करता है, और व्रत भर दस गुणों का पालन करता है। वह अन्त्यज, अशुद्ध और पतित से दूर रहता है। अन्त में जप, होम, दान और ब्राह्मण-भोजन: पुरुषों का, और गिनती से। व्रत के देवता की प्रतिमा सामर्थ्य के अनुसार बनती है। जहाँ उद्यापन नहीं कहा, वहाँ व्रत के योग्य दान दे; और जहाँ कुछ न दे सके, वहाँ ब्राह्मण का वचन व्रत को पूरा करता है। फिर व्रत के भोजन — कौन-सा "क्षार" वर्जित है, कौन-सा हितकर — और व्रत भंग का प्रायश्चित्त।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 अथ व्रतपरिभाषा ॥ तत्राधिकारिणो मदनरत्ने भविष्ये—‘अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो विधीयते । व्रतोपवासनियमैर्नानादानैस्तथा नृप ॥’ अनग्निग्रहणमुपवासविषयम् ।

atha vrataparibhāṣā | tatrādhikāriṇo madanaratne bhaviṣye—‘anagnayastu ye viprāsteṣāṃ śreyo vidhīyate; vratopavāsaniyamairnānādānaistathā nṛpa’ | anagnigrahaṇamupavāsaviṣayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.1. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब व्रत-परिभाषा। पहले, कौन व्रत रख सकता है। मदनरत्न में भविष्यपुराण से कहा है: "हे राजन्, जो ब्राह्मण अग्निहोत्र नहीं करते, उनका कल्याण व्रत, उपवास, नियम और अनेक दानों से होता है।" "अग्नि-रहित" शब्द उपवास के विषय में है।

Now the general rules of vows. First, who may keep them. The Madanaratna quotes the Bhaviṣya: "For brāhmaṇas who do not keep the sacred fires, good comes through vows, fasts, observances and many gifts, O king." The words "without the fires" concern fasting.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबव्रत-परिभाषा (vrata-paribhāṣā) — the general rules of vowsव्रत-परिभाषातत्र (tatra) — firstउसमेंअधिकारिणः (adhikāriṇaḥ) — who may keep themअधिकारीमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंभविष्ये (bhaviṣye) — from the Bhaviṣyaभविष्यपुराण सेअनग्नयः (anagnayaḥ) — without the sacred firesअग्नि-रहिततु (tu) — indeedतोये (ye) — whoजोविप्राः (viprāḥ) — brāhmaṇasब्राह्मणतेषाम् (teṣām) — for themउनकाश्रेयः (śreyaḥ) — goodकल्याणविधीयते (vidhīyate) — is ordainedविहित हैव्रत-उपवास-नियमैः (vrata-upavāsa-niyamaiḥ) — by vows, fasts and observancesव्रत, उपवास और नियमों सेनाना-दानैः (nānā-dānaiḥ) — by many giftsअनेक दानों सेतथा (tathā) — andतथानृप (nṛpa) — O kingहे राजन्अनग्नि-ग्रहणम् (anagni-grahaṇam) — the words "without the fires""अनग्नि" शब्द का ग्रहणउपवास-विषयम् (upavāsa-viṣayam) — concern fastingउपवास के विषय में है

Verse 2

२2 अत एव देवलः—‘आहिताग्निरनड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम् ॥’ एकादश्यादौ तु वचनाद्भवतीति वक्ष्यामः ।

ata eva devalaḥ—‘āhitāgniranaḍvāṃśca brahmacārī ca te trayaḥ; aśnanta eva sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatām’ | ekādaśyādau tu vacanādbhavatīti vakṣyāmaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.2. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी कारण देवल कहते हैं: "आहिताग्नि, बैल और ब्रह्मचारी — ये तीनों खाकर ही सिद्ध होते हैं; उपवास से इनकी सिद्धि नहीं होती।" पर हम आगे कहेंगे कि एकादशी आदि में विशेष वचन से उपवास इन पर भी लागू होता है।

For this reason Devala says: "One who keeps the sacred fires, a draught-ox and a celibate student — these three succeed only by eating; they do not succeed by fasting." But we shall show that on the Ekādaśī and the like, a special text makes fasting apply to them too.

Word by wordपदार्थ

अत (ata) — for thisइसीएव (eva) — very reasonकारणदेवलः (devalaḥ) — Devala saysदेवल कहते हैंआहित-अग्निः (āhita-agniḥ) — one who keeps the sacred firesआहिताग्निअनड्वान् (anaḍvān) — a draught-oxबैलच (ca) — andऔरब्रह्मचारी (brahmacārī) — a celibate studentब्रह्मचारीते (te) — theseयेत्रयः (trayaḥ) — threeतीनअश्नन्तः (aśnantaḥ) — by eatingखाते हुएएव (eva) — onlyहीसिध्यन्ति (sidhyanti) — succeedसिद्ध होते हैंन (na) — notनहींएषाम् (eṣām) — for themइनकीसिद्धिः (siddhiḥ) — successसिद्धिअनश्नताम् (anaśnatām) — by not eatingन खाने सेएकादशी-आदौ (ekādaśī-ādau) — on the Ekādaśī and the likeएकादशी आदि मेंतु (tu) — butपरवचनात् (vacanāt) — by a special textवचन सेभवति (bhavati) — it does applyहोता हैइति (iti) — soऐसावक्ष्यामः (vakṣyāmaḥ) — we shall sayकहेंगे

Verse 3

३3 शूद्रस्याप्यधिकारः । ‘शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि वर्णत्वाद्धर्ममर्हति । वेदमन्त्रस्वधास्वाहावषट्कारादिभिर्विना ॥’ इति व्यासोक्तेः ।

śūdrasyāpyadhikāraḥ | ‘śūdro varṇaścaturtho'pi varṇatvāddharmamarhati; vedamantrasvadhāsvāhāvaṣaṭkārādibhirvinā’ iti vyāsokteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.3. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शूद्र का भी अधिकार है। क्योंकि व्यास कहते हैं: "शूद्र चौथा वर्ण है, फिर भी वर्ण होने से धर्म का अधिकारी है — वेदमन्त्र, स्वधा, स्वाहा, वषट्कार आदि के बिना।"

A śūdra has the right as well. For Vyāsa says: "The śūdra, though the fourth class, is a class, and so is entitled to dharma — without Vedic mantras, svadhā, svāhā, vaṣaṭ and the like."

Word by wordपदार्थ

शूद्रस्य (śūdrasya) — of a śūdraशूद्र काअपि (api) — tooभीअधिकारः (adhikāraḥ) — there is the rightअधिकार हैशूद्रः (śūdraḥ) — the śūdraशूद्रवर्णः (varṇaḥ) — classवर्णचतुर्थः (caturthaḥ) — the fourthचौथाअपि (api) — thoughभीवर्णत्वात् (varṇatvāt) — since he is a classवर्ण होने सेधर्मम् (dharmam) — dharmaधर्म केअर्हति (arhati) — is entitled toयोग्य हैवेद-मन्त्र-स्वधा-स्वाहा-वषट्कार-आदिभिः (veda-mantra-svadhā-svāhā-vaṣaṭkāra-ādibhiḥ) — Vedic mantras, svadhā, svāhā, vaṣaṭ and the likeवेदमन्त्र, स्वधा, स्वाहा, वषट्कार आदिविना (vinā) — withoutबिनाइति (iti) — soऐसाव्यास-उक्तेः (vyāsa-ukteḥ) — because Vyāsa saysव्यास के कथन से

Verse 4

४4 प्राच्यास्तु वैश्यशूद्रयोर्द्विरात्राधिकोपवासनिषेधः । ‘वैश्याः शूद्राश्च ये मोहादुपवासं प्रकुर्वते । त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा तेषां व्युष्टिर्न विद्यते ॥ चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते । त्रिरात्रं तु न धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः ॥’ इति हेमाद्रौ वचनादित्याहुः । यावदुक्तनिषेध इत्यन्ये । तत्त्वं तु प्रकरणान्महातपोविषय इति युक्तम् । एवं स्त्रीणामपि ।

prācyāstu vaiśyaśūdrayordvirātrādhikopavāsaniṣedhaḥ | ‘vaiśyāḥ śūdrāśca ye mohādupavāsaṃ prakurvate; trirātraṃ pañcarātraṃ vā teṣāṃ vyuṣṭirna vidyate; caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśye śūdre vidhīyate; trirātraṃ tu na dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ’ iti hemādrau vacanādityāhuḥ | yāvaduktaniṣedha ityanye | tattvaṃ tu prakaraṇānmahātapoviṣaya iti yuktam | evaṃ strīṇāmapi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.4. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर प्राच्य विद्वान् कहते हैं कि वैश्य और शूद्र के लिए दो रात से अधिक उपवास का निषेध है, हेमाद्रि के इस वचन से: "जो वैश्य और शूद्र मोह से तीन या पाँच रात का उपवास करते हैं, उन्हें उसका फल नहीं मिलता। वैश्य और शूद्र के लिए चौथे भोजन तक उपवास विहित है; तीन रात का उपवास धर्मज्ञ ब्रह्मवादियों ने विहित नहीं किया।" अन्य कहते हैं कि जितना कहा है उतना ही निषेध है। तत्त्व यह है कि प्रकरण से यह महातप के विषय में है। स्त्रियों के लिए भी इसी प्रकार है।

The eastern authorities, however, say that fasts longer than two nights are banned for vaiśyas and śūdras, from the text in Hemādri: "Vaiśyas and śūdras who out of folly keep a fast of three or five nights get no fruit from it. For a vaiśya or a śūdra, fasting up to the fourth meal is prescribed; a three-night fast is not prescribed by those who know dharma and teach the Veda." Others say the ban covers only what it names. The truth, from the context, is that it concerns the great austerities. The same holds for women.

Word by wordपदार्थ

प्राच्याः (prācyāḥ) — the eastern authoritiesप्राच्य विद्वान्तु (tu) — butतोवैश्य-शूद्रयोः (vaiśya-śūdrayoḥ) — for vaiśyas and śūdrasवैश्य और शूद्र के लिएद्वि-रात्र-अधिक-उपवास-निषेधः (dvi-rātra-adhika-upavāsa-niṣedhaḥ) — fasts longer than two nights are bannedदो रात से अधिक उपवास का निषेधवैश्याः (vaiśyāḥ) — vaiśyasवैश्यशूद्राः (śūdrāḥ) — śūdrasशूद्रच (ca) — andऔरये (ye) — whoजोमोहात् (mohāt) — out of follyमोह सेउपवासम् (upavāsam) — a fastउपवासप्रकुर्वते (prakurvate) — keepकरते हैंत्रि-रात्रम् (tri-rātram) — of three nightsतीन रात कापञ्च-रात्रम् (pañca-rātram) — of five nightsपाँच रात कावा (vā) — orयातेषाम् (teṣām) — for themउनके लिएव्युष्टिः (vyuṣṭiḥ) — fruitफलन (na) — noनहींविद्यते (vidyate) — there isहोताचतुर्थ-भक्त-क्षपणम् (caturtha-bhakta-kṣapaṇam) — skipping to the fourth mealचौथे भोजन तक उपवासवैश्ये (vaiśye) — for a vaiśyaवैश्य के लिएशूद्रे (śūdre) — for a śūdraशूद्र के लिएविधीयते (vidhīyate) — is prescribedविहित हैतु (tu) — butपरधर्मज्ञैः (dharmajñaiḥ) — by those who know dharmaधर्मज्ञों द्वाराविहितम् (vihitam) — prescribedविहितब्रह्मवादिभिः (brahmavādibhiḥ) — by the teachers of the Vedaब्रह्मवादियों द्वाराइति (iti) — soऐसाहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंवचनात् (vacanāt) — from the textवचन सेआहुः (āhuḥ) — sayकहते हैंयावत्-उक्त-निषेधः (yāvat-ukta-niṣedhaḥ) — the ban covers only what it namesजितना कहा उतना ही निषेधअन्ये (anye) — others sayअन्य कहते हैंतत्त्वम् (tattvam) — the truthतत्त्वप्रकरणात् (prakaraṇāt) — from the contextप्रकरण सेमहा-तपः-विषयः (mahā-tapaḥ-viṣayaḥ) — concerns the great austeritiesमहातप के विषय में हैयुक्तम् (yuktam) — is rightउचित हैएवम् (evam) — the sameइसी प्रकारस्त्रीणाम् (strīṇām) — for womenस्त्रियों के लिएअपि (api) — tooभी

Verse 5

५5 यत्तु स्कान्दे—‘नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । भर्तृशुश्रूषयैवैता लोकानिष्टान्व्रजन्ति हि ॥ यद्देवेभ्यो यच्च पित्रादिकेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्चनं सत्क्रियां च । तस्यार्धं वै सा फलं नान्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव ॥’

yattu skānde—‘nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣaṇam; bhartṛśuśrūṣayaivaitā lokāniṣṭānvrajanti hi | yaddevebhyo yacca pitrādikebhyaḥ kuryādbhartābhyarcanaṃ satkriyāṃ ca; tasyārdhaṃ vai sā phalaṃ nānyacittā nārī bhuṅkte bhartṛśuśrūṣayaiva’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.5. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

स्कन्दपुराण में कहा है: "स्त्रियों का अलग यज्ञ, व्रत या उपवास नहीं है। पति की सेवा से ही वे इष्ट लोकों को पाती हैं। पति देवताओं और पितरों के लिए जो पूजन और सत्कर्म करता है, जिसका चित्त दूसरे में नहीं, वह पत्नी पति की सेवा से ही उसका आधा फल भोगती है।"

The Skanda says: "Women have no separate sacrifice, no vow and no fast. By serving the husband alone they reach the worlds they desire. Whatever worship and rites the husband does for the gods and for the fathers, a wife whose mind is on him alone enjoys half its fruit, by serving him."

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोस्कान्दे (skānde) — in the Skandaस्कन्दपुराण मेंन (na) — noनहींअस्ति (asti) — there isहैस्त्रीणाम् (strīṇām) — for womenस्त्रियों कापृथक् (pṛthak) — separateअलगयज्ञः (yajñaḥ) — sacrificeयज्ञव्रतम् (vratam) — vowव्रतअपि (api) — norन हीउपोषणम् (upoṣaṇam) — fastउपवासभर्तृ-शुश्रूषया (bhartṛ-śuśrūṣayā) — by serving the husbandपति की सेवा सेएव (eva) — onlyहीएताः (etāḥ) — theyयेलोकान् (lokān) — the worldsलोकों कोइष्टान् (iṣṭān) — they desireइष्टव्रजन्ति (vrajanti) — reachजाती हैंहि (hi) — indeedहीयत् (yat) — whateverजोदेवेभ्यः (devebhyaḥ) — to the godsदेवताओं के लिएच (ca) — andऔरपितृ-आदिकेभ्यः (pitṛ-ādikebhyaḥ) — to the fathers and othersपितरों आदि के लिएकुर्यात् (kuryāt) — doesकरेभर्ता (bhartā) — the husbandपतिअभ्यर्चनम् (abhyarcanam) — worshipपूजनसत्क्रियाम् (satkriyām) — ritesसत्कर्मतस्य (tasya) — of thatउसकाअर्धम् (ardham) — halfआधावै (vai) — surelyनिश्चय हीसा (sā) — sheवहफलम् (phalam) — fruitफलअन्य-चित्ता (anya-cittā) — with her mind elsewhereअन्य में चित्त वालीनारी (nārī) — the wifeनारीभुङ्क्ते (bhuṅkte) — enjoysभोगती है

Verse 6

६6 आदित्यपुराणे—‘नारी खल्वननुज्ञाता भर्त्रा वापि सुतेन वा । विफलं तद्भवेत्तस्या यत्करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ॥’ इति । और्ध्वदेहिकं=पारलौकिकं, तद्भर्त्रननुज्ञाविषयम् । ‘भार्या पत्युर्मतेनैव व्रतादीनाचरेत्सदा ।’ इति कात्यायनोक्तेः ।

ādityapurāṇe—‘nārī khalvananujñātā bhartrā vāpi sutena vā; viphalaṃ tadbhavettasyā yatkarotyaurdhvadehikam’ iti | aurdhvadehikaṃ=pāralaukikaṃ, tadbhartrananujñāviṣayam | ‘bhāryā patyurmatenaiva vratādīnācaretsadā’ iti kātyāyanokteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.6. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आदित्यपुराण में कहा है: "पति या पुत्र की आज्ञा के बिना स्त्री परलोक के लिए जो करती है, वह उसके लिए निष्फल होता है।" और्ध्वदेहिक का अर्थ परलोक का है। इसलिए स्कन्दपुराण का वचन पति की आज्ञा के बिना करने के विषय में है। क्योंकि कात्यायन कहते हैं: "पत्नी सदा पति की सम्मति से ही व्रत आदि करे।"

The Āditya Purāṇa says: "What a woman does for the world beyond, without leave from her husband or her son, is fruitless for her." "For the world beyond" means for the next life. So the Skanda verse concerns acting without the husband's leave. For Kātyāyana says: "A wife should always keep vows and the like with her husband's consent."

Word by wordपदार्थ

आदित्यपुराणे (ādityapurāṇe) — in the Āditya Purāṇaआदित्यपुराण मेंनारी (nārī) — a womanनारीखलु (khalu) — indeedनिश्चय हीअननुज्ञाता (ananujñātā) — without leaveआज्ञा के बिनाभर्त्रा (bhartrā) — from her husbandपति सेवा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीसुतेन (sutena) — from her sonपुत्र सेविफलम् (viphalam) — fruitlessनिष्फलतत् (tat) — thatवहभवेत् (bhavet) — isहोता हैतस्याः (tasyāḥ) — herउसकायत् (yat) — whatजोकरोति (karoti) — she doesकरती हैऔर्ध्वदेहिकम् (aurdhvadehikam) — for the world beyondपरलोक के लिएइति (iti) — soऐसापारलौकिकम् (pāralaukikam) — means for the next worldपरलोक कातत् (tat) — thatवहभर्तृ-अननुज्ञा-विषयम् (bhartṛ-ananujñā-viṣayam) — concerns acting without the husband's leaveपति की आज्ञा न होने के विषय में हैभार्या (bhāryā) — a wifeपत्नीपत्युः (patyuḥ) — of the husbandपति कीमतेन (matena) — with the consentसम्मति सेएव (eva) — onlyहीव्रत-आदीन् (vrata-ādīn) — vows and the likeव्रत आदिआचरेत् (ācaret) — should keepकरेसदा (sadā) — alwaysसदाकात्यायन-उक्तेः (kātyāyana-ukteḥ) — because Kātyāyana saysकात्यायन के कथन से

Verse 7

७7 अत्र विशेषो हरिवंशे—‘स्नानं च कार्यं शिरसस्ततः फलमवाप्नुयात् । स्नात्वा स्त्री प्रातरुत्थाय पतिं विज्ञापयेत्सती ॥’ तथा—‘गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं सकुशं साक्षतं तथा । गोशृङ्गं दक्षिणं सिञ्च्य प्रगृह्णीयाच्च तज्जलम् ॥’ औदुम्बरं=ताम्रमयम् । ‘ततो भर्तुः सती दद्यात्स्नातस्य प्रयतस्य च । आत्मनश्चाभिषेक्तव्यं ततः शिरसि तज्जलम् । उपवासेषु कर्तव्यमेतद्धि व्रतकेषु च ॥’ इति ।

atra viśeṣo harivaṃśe—‘snānaṃ ca kāryaṃ śirasastataḥ phalamavāpnuyāt; snātvā strī prātarutthāya patiṃ vijñāpayetsatī’ | tathā—‘gṛhītvaudumbaraṃ pātraṃ sakuśaṃ sākṣataṃ tathā; gośṛṅgaṃ dakṣiṇaṃ siñcya pragṛhṇīyācca tajjalam’ | audumbaraṃ=tāmramayam | ‘tato bhartuḥ satī dadyātsnātasya prayatasya ca; ātmanaścābhiṣektavyaṃ tataḥ śirasi tajjalam; upavāseṣu kartavyametaddhi vratakeṣu ca’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.7. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ हरिवंश में विशेष नियम है: "वह सिर से भी स्नान करे; तब फल पाती है। प्रातःकाल उठकर स्नान करके सती स्त्री पति से आज्ञा माँगे।" तथा: "कुश और अक्षत सहित ताँबे का पात्र लेकर गाय के दाहिने सींग पर जल सींचकर वह जल ग्रहण करे।" औदुम्बर का अर्थ ताँबे का बना है। "फिर सती वह जल स्नान किए पवित्र पति को दे, और फिर अपने सिर पर छिड़के। यह उपवासों और व्रतों में करना चाहिए।"

The Harivaṃśa gives a particular rule here: "She should bathe her head too; then she gains the fruit. Having risen at dawn and bathed, the faithful wife should ask her husband's leave." Also: "Taking a copper vessel with kuśa grass and unbroken rice, she should sprinkle a cow's right horn and take up that water." "Audumbara" means made of copper. "Then the faithful wife should give that water to her husband, bathed and pure, and then sprinkle it on her own head. This is to be done in fasts and in vows."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँविशेषः (viśeṣaḥ) — a particular ruleविशेषहरिवंशे (harivaṃśe) — in the Harivaṃśaहरिवंश मेंस्नानम् (snānam) — a bathस्नानच (ca) — andऔरकार्यम् (kāryam) — should be takenकरना चाहिएशिरसः (śirasaḥ) — of the headसिर काततः (tataḥ) — thenतबफलम् (phalam) — the fruitफलअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — she gainsपाती हैस्नात्वा (snātvā) — having bathedस्नान करकेस्त्री (strī) — the womanस्त्रीप्रातः (prātaḥ) — at dawnप्रातःकालउत्थाय (utthāya) — risingउठकरपतिम् (patim) — her husbandपति सेविज्ञापयेत् (vijñāpayet) — should askनिवेदन करेसती (satī) — the faithful wifeसतीतथा (tathā) — alsoतथागृहीत्वा (gṛhītvā) — takingलेकरऔदुम्बरम् (audumbaram) — copperताँबे कापात्रम् (pātram) — vesselपात्रस-कुशम् (sa-kuśam) — with kuśa grassकुश सहितस-अक्षतम् (sa-akṣatam) — with unbroken riceअक्षत सहितगो-शृङ्गम् (go-śṛṅgam) — a cow's hornगाय के सींग कोदक्षिणम् (dakṣiṇam) — rightदाहिनेसिञ्च्य (siñcya) — sprinklingसींचकरप्रगृह्णीयात् (pragṛhṇīyāt) — she should take upग्रहण करेतत्-जलम् (tat-jalam) — that waterवह जलऔदुम्बरम् (audumbaram) — "audumbara"औदुम्बरताम्र-मयम् (tāmra-mayam) — means made of copperताँबे का बनाततः (tataḥ) — thenफिरभर्तुः (bhartuḥ) — to the husbandपति कोदद्यात् (dadyāt) — she should giveदेस्नातस्य (snātasya) — bathedस्नान किएप्रयतस्य (prayatasya) — and pureपवित्रआत्मनः (ātmanaḥ) — her ownअपनेअभिषेक्तव्यम् (abhiṣektavyam) — should be sprinkledछिड़कना चाहिएशिरसि (śirasi) — on the headसिर परउपवासेषु (upavāseṣu) — in fastsउपवासों मेंकर्तव्यम् (kartavyam) — is to be doneकरना चाहिएएतत् (etat) — thisयहहि (hi) — indeedहीव्रतकेषु (vratakeṣu) — in vowsव्रतों में

Verse 8

८8 सर्वव्रतेषु संकल्पविधिश्च भारते—‘गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः । उपवासं तु गृह्णीयाद्यद्वा संकल्पयेद्बुधः ॥’ हस्तेनैवेत्यर्थः ॥

sarvavrateṣu saṃkalpavidhiśca bhārate—‘gṛhītvaudumbaraṃ pātraṃ vāripūrṇamudaṅmukhaḥ; upavāsaṃ tu gṛhṇīyādyadvā saṃkalpayedbudhaḥ’ | hastenaivetyarthaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.8. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब व्रतों में संकल्प की विधि महाभारत में है: "उत्तर मुख होकर जल से भरा ताँबे का पात्र लेकर विद्वान् उपवास ग्रहण करे, या जो भी संकल्प करे।" अर्थ है: पात्र हाथ में लेकर।

The way to make the vow for all vows is in the Mahābhārata: "Facing north and holding a copper vessel full of water, the wise man should take the fast, or whatever he resolves on." The meaning is: with the vessel in his hand.

Word by wordपदार्थ

सर्व-व्रतेषु (sarva-vrateṣu) — for all vowsसब व्रतों मेंसंकल्प-विधिः (saṃkalpa-vidhiḥ) — the way to make the vowसंकल्प की विधिच (ca) — andऔरभारते (bhārate) — in the Mahābhārataमहाभारत मेंगृहीत्वा (gṛhītvā) — takingलेकरऔदुम्बरम् (audumbaram) — copperताँबे कापात्रम् (pātram) — vesselपात्रवारि-पूर्णम् (vāri-pūrṇam) — full of waterजल से भराउदक्-मुखः (udak-mukhaḥ) — facing northउत्तर मुख होकरउपवासम् (upavāsam) — the fastउपवासतु (tu) — indeedतोगृह्णीयात् (gṛhṇīyāt) — should takeग्रहण करेयत् (yat) — whateverजोवा (vā) — orयासंकल्पयेत् (saṃkalpayet) — resolves onसंकल्प करेबुधः (budhaḥ) — the wiseविद्वान्हस्तेन (hastena) — with the handहाथ सेएव (eva) — onlyहीइति (iti) — thisयहअर्थः (arthaḥ) — is the meaningअर्थ है

Verse 9

९9 अथ व्रतारम्भकालः । मदनरत्ने गार्ग्यः—‘अस्तगे च गुरौ शुक्रे बाले वृद्धे मलिम्लुचे । उद्यापनमथारम्भं व्रतानां नैव कारयेत् ॥’

atha vratārambhakālaḥ | madanaratne gārgyaḥ—‘astage ca gurau śukre bāle vṛddhe malimluce; udyāpanamathārambhaṃ vratānāṃ naiva kārayet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.9. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब व्रत आरम्भ का काल। मदनरत्न में गार्ग्य कहते हैं: "गुरु या शुक्र अस्त, बाल या वृद्ध हो, और मलमास में, व्रतों का आरम्भ या उद्यापन न कराए।"

Now the time to begin a vow. Gārgya, in the Madanaratna, says: "When Jupiter or Venus is set, young or old, and in the malamāsa, do not hold the beginning or the closing rite of vows."

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबव्रत-आरम्भ-कालः (vrata-ārambha-kālaḥ) — the time to begin a vowव्रत आरम्भ का कालमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंगार्ग्यः (gārgyaḥ) — Gārgya saysगार्ग्य कहते हैंअस्तगे (astage) — setअस्त होने परच (ca) — andऔरगुरौ (gurau) — Jupiterगुरु केशुक्रे (śukre) — Venusशुक्र केबाले (bāle) — youngबालवृद्धे (vṛddhe) — oldवृद्धमलिम्लुचे (malimluce) — in the malamāsaमलमास मेंउद्यापनम् (udyāpanam) — the closing riteउद्यापनअथ (atha) — orयाआरम्भम् (ārambham) — the beginningआरम्भव्रतानाम् (vratānām) — of vowsव्रतों कान (na) — notनहींएव (eva) — at allहीकारयेत् (kārayet) — should holdकराए

Verse 10

१०10 रत्नमालायाम्—‘सोमसौम्यगुरुशुक्रवासराः सर्वकर्मसु भवन्ति सिद्धिदाः । भानुभौमशनिवासरेषु च प्रोक्तमेव खलु कर्म सिध्यति ॥’

ratnamālāyām—‘somasaumyaguruśukravāsarāḥ sarvakarmasu bhavanti siddhidāḥ; bhānubhaumaśanivāsareṣu ca proktameva khalu karma sidhyati’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.10. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रत्नमाला में कहा है: "सोम, बुध, गुरु और शुक्र के वार सब कर्मों में सिद्धि देते हैं। रवि, मंगल और शनि के वार में केवल उन्हीं दिनों के लिए कहा गया कर्म सिद्ध होता है।"

The Ratnamālā says: "Monday, Wednesday, Thursday and Friday bring success in all undertakings. On Sunday, Tuesday and Saturday, only the work prescribed for those days succeeds."

Word by wordपदार्थ

रत्नमालायाम् (ratnamālāyām) — in the Ratnamālāरत्नमाला मेंसोम-सौम्य-गुरु-शुक्र-वासराः (soma-saumya-guru-śukra-vāsarāḥ) — Monday, Wednesday, Thursday and Fridayसोम, बुध, गुरु और शुक्र के वारसर्व-कर्मसु (sarva-karmasu) — in all undertakingsसब कर्मों मेंभवन्ति (bhavanti) — areहोते हैंसिद्धि-दाः (siddhi-dāḥ) — bringers of successसिद्धि देने वालेभानु-भौम-शनि-वासरेषु (bhānu-bhauma-śani-vāsareṣu) — on Sunday, Tuesday and Saturdayरवि, मंगल और शनि के वार मेंच (ca) — andऔरप्रोक्तम् (proktam) — what is prescribed for themजो उनके लिए कहा गयाएव (eva) — onlyहीखलु (khalu) — indeedनिश्चय हीकर्म (karma) — the workकर्मसिध्यति (sidhyati) — succeedsसिद्ध होता है

Verse 11

११11 तथा—‘विरुद्धसंज्ञा इह ये च योगास्तेषामनिष्टः खलु पाद आद्यः । सवैधृतिस्तु व्यतिपातनामा सर्वोऽप्यनिष्टः, परिघस्य चार्धम् ॥ तिस्रस्तु योगे प्रथमे, सवज्रे, व्याघातसंज्ञे नव, पञ्च शूले । गण्डेऽतिगण्डे च षडेव नाड्यः शुभेषु कार्येषु विवर्जनीयाः ॥’

tathā—‘viruddhasaṃjñā iha ye ca yogāsteṣāmaniṣṭaḥ khalu pāda ādyaḥ; savaidhṛtistu vyatipātanāmā sarvo'pyaniṣṭaḥ, parighasya cārdham | tisrastu yoge prathame, savajre, vyāghātasaṃjñe nava, pañca śūle; gaṇḍe'tigaṇḍe ca ṣaḍeva nāḍyaḥ śubheṣu kāryeṣu vivarjanīyāḥ’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.11. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तथा: "विरुद्ध नाम वाले योगों का पहला चरण अशुभ है। व्यतीपात और वैधृति पूरे अशुभ हैं, और परिघ का आधा भाग। शुभ कार्यों में पहले योग (विष्कम्भ) और वज्र में तीन घड़ी, व्याघात में नौ, शूल में पाँच, और गण्ड तथा अतिगण्ड में छह घड़ी त्यागनी चाहिए।"

Also: "Of the yogas with ill names, the first quarter is bad. Vyatipāta and Vaidhṛti are bad throughout, and half of Parigha. In auspicious undertakings avoid three nāḍīs in the first yoga (Viṣkambha) and in Vajra, nine in Vyāghāta, five in Śūla, and six in Gaṇḍa and Atigaṇḍa."

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — alsoतथाविरुद्ध-संज्ञाः (viruddha-saṃjñāḥ) — with ill namesविरुद्ध नाम वालेइह (iha) — hereयहाँये (ye) — whichजोच (ca) — andऔरयोगाः (yogāḥ) — yogasयोगतेषाम् (teṣām) — of themउनकाअनिष्टः (aniṣṭaḥ) — is badअशुभ हैखलु (khalu) — indeedनिश्चय हीपादः (pādaḥ) — quarterचरणआद्यः (ādyaḥ) — the firstपहलास-वैधृतिः (sa-vaidhṛtiḥ) — with Vaidhṛtiवैधृति सहिततु (tu) — butपरव्यतिपात-नामा (vyatipāta-nāmā) — the one called Vyatipātaव्यतीपात नाम वालासर्वः (sarvaḥ) — wholeपूराअपि (api) — evenभीपरिघस्य (parighasya) — of Parighaपरिघ काअर्धम् (ardham) — halfआधातिस्रः (tisraḥ) — threeतीनयोगे (yoge) — in the yogaयोग मेंप्रथमे (prathame) — firstपहलेस-वज्रे (sa-vajre) — and in Vajraऔर वज्र मेंव्याघात-संज्ञे (vyāghāta-saṃjñe) — in the one called Vyāghātaव्याघात नाम वाले मेंनव (nava) — nineनौपञ्च (pañca) — fiveपाँचशूले (śūle) — in Śūlaशूल मेंगण्डे (gaṇḍe) — in Gaṇḍaगण्ड मेंअतिगण्डे (atigaṇḍe) — in Atigaṇḍaअतिगण्ड मेंषट् (ṣaṭ) — sixछहएव (eva) — justहीनाड्यः (nāḍyaḥ) — nāḍīsघड़ियाँशुभेषु (śubheṣu) — auspiciousशुभकार्येषु (kāryeṣu) — in undertakingsकार्यों मेंविवर्जनीयाः (vivarjanīyāḥ) — are to be avoidedत्यागनी चाहिए

Verse 12

१२12 संग्रहे—‘कृष्णेऽग्निदिशयोरूर्ध्वं सप्तमीभूतयोरधः । शुक्ले वेदेशयोरूर्ध्वं भद्रा प्राग्वसुपूर्णयोः ॥’ श्रीपतिः—‘न सिद्धिमायाति कृतं च विष्ट्यां विषारिघातादिकमत्र सिद्धम् ।’

saṃgrahe—‘kṛṣṇe'gnidiśayorūrdhvaṃ saptamībhūtayoradhaḥ; śukle vedeśayorūrdhvaṃ bhadrā prāgvasupūrṇayoḥ’ | śrīpatiḥ—‘na siddhimāyāti kṛtaṃ ca viṣṭyāṃ viṣārighātādikamatra siddham’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.12. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

संग्रह में कहा है: "कृष्णपक्ष में भद्रा तृतीया और दशमी के उत्तरार्ध में, और सप्तमी और चतुर्दशी के पूर्वार्ध में होती है। शुक्लपक्ष में चतुर्थी और एकादशी के उत्तरार्ध में, और अष्टमी और पूर्णिमा के पूर्वार्ध में।" श्रीपति कहते हैं: "विष्टि (भद्रा) में किया कर्म सिद्ध नहीं होता — पर विष देना, शत्रु-घात आदि उसमें सिद्ध होते हैं।"

The Saṃgraha says: "In the dark half, Bhadrā falls in the latter half of the third and the tenth, and in the first half of the seventh and the fourteenth. In the bright half, in the latter half of the fourth and the eleventh, and in the first half of the eighth and the full moon." Śrīpati says: "What is done in Viṣṭi (Bhadrā) does not succeed — though poisoning, killing an enemy and the like succeed in it."

Word by wordपदार्थ

संग्रहे (saṃgrahe) — in the Saṃgrahaसंग्रह मेंकृष्णे (kṛṣṇe) — in the dark halfकृष्णपक्ष मेंअग्नि-दिशयोः (agni-diśayoḥ) — of the third and tenthतृतीया और दशमी केऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — in the latter halfउत्तरार्ध मेंसप्तमी-भूतयोः (saptamī-bhūtayoḥ) — of the seventh and fourteenthसप्तमी और चतुर्दशी केअधः (adhaḥ) — in the first halfपूर्वार्ध मेंशुक्ले (śukle) — in the bright halfशुक्लपक्ष मेंवेद-ईशयोः (veda-īśayoḥ) — of the fourth and eleventhचतुर्थी और एकादशी केभद्रा (bhadrā) — Bhadrā fallsभद्रा होती हैप्राक् (prāk) — in the first halfपूर्वार्ध मेंवसु-पूर्णयोः (vasu-pūrṇayoḥ) — of the eighth and the full moonअष्टमी और पूर्णिमा केश्रीपतिः (śrīpatiḥ) — Śrīpati saysश्रीपति कहते हैंन (na) — notनहींसिद्धिम् (siddhim) — successसिद्धि कोआयाति (āyāti) — comes toप्राप्त होताकृतम् (kṛtam) — what is doneकिया हुआच (ca) — andऔरविष्ट्याम् (viṣṭyām) — in Viṣṭiविष्टि मेंविष-अरि-घात-आदिकम् (viṣa-ari-ghāta-ādikam) — poisoning, killing an enemy and the likeविष, शत्रु-घात आदिअत्र (atra) — in itइसमेंसिद्धम् (siddham) — succeedसिद्ध होता है

Verse 13

१३13 व्यवहारसमुच्चये—‘दशम्यामष्टम्यां प्रथमघटिकापञ्चकपरं हरिद्युः सप्तम्यां द्विदशघटिकान्ते त्रिघटिकम् । तृतीयाराकायां खयम(२०)घटिकाभ्यः परभवं शुभं विष्टेः पुच्छं शिवतिथिचतुर्थ्योस्तु विरमे ॥’ तत्रैव—‘सर्पिणी तु सिते पक्षे कृष्णे चैव तु वृश्चिकी । सर्पिण्यास्तु मुखं त्याज्यं वृश्चिक्याः पुच्छमेव च ॥’

vyavahārasamuccaye—‘daśamyāmaṣṭamyāṃ prathamaghaṭikāpañcakaparaṃ haridyuḥ saptamyāṃ dvidaśaghaṭikānte trighaṭikam; tṛtīyārākāyāṃ khayama(20)ghaṭikābhyaḥ parabhavaṃ śubhaṃ viṣṭeḥ pucchaṃ śivatithicaturthyostu virame’ | tatraiva—‘sarpiṇī tu site pakṣe kṛṣṇe caiva tu vṛścikī; sarpiṇyāstu mukhaṃ tyājyaṃ vṛścikyāḥ pucchameva ca’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.13. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

व्यवहारसमुच्चय में कहा है: "विष्टि की पूँछ शुभ है: दशमी और अष्टमी में पहली पाँच घड़ियों के बाद; एकादशी और सप्तमी में बारह घड़ियों के अन्त में तीन घड़ी; तृतीया और पूर्णिमा में बीस घड़ियों के बाद; और चतुर्दशी और चतुर्थी में अन्त में।" वहीं यह भी: "शुक्लपक्ष में भद्रा सर्पिणी है, कृष्णपक्ष में वृश्चिकी। सर्पिणी का मुख और वृश्चिकी की पूँछ त्यागनी चाहिए।"

The Vyavahārasamuccaya says: "The tail of Viṣṭi is good: on the tenth and the eighth, after the first five ghaṭikās; on Hari's day and the seventh, three ghaṭikās at the end of twelve; on the third and the full moon, after twenty ghaṭikās; and on the fourteenth and the fourth, at the end." It also says: "In the bright half Bhadrā is a serpent, in the dark half a scorpion. Avoid the serpent's head and the scorpion's tail."

Word by wordपदार्थ

व्यवहारसमुच्चये (vyavahārasamuccaye) — in the Vyavahārasamuccayaव्यवहारसमुच्चय मेंदशम्याम् (daśamyām) — on the tenthदशमी मेंअष्टम्याम् (aṣṭamyām) — on the eighthअष्टमी मेंप्रथम-घटिका-पञ्चक-परम् (prathama-ghaṭikā-pañcaka-param) — after the first five ghaṭikāsपहली पाँच घड़ियों के बादहरि-द्युः (hari-dyuḥ) — on Hari's dayएकादशी मेंसप्तम्याम् (saptamyām) — on the seventhसप्तमी मेंद्विदश-घटिका-अन्ते (dvidaśa-ghaṭikā-ante) — at the end of twelve ghaṭikāsबारह घड़ियों के अन्त मेंत्रि-घटिकम् (tri-ghaṭikam) — three ghaṭikāsतीन घड़ीतृतीया-राकायाम् (tṛtīyā-rākāyām) — on the third and the full moonतृतीया और पूर्णिमा मेंख-यम-घटिकाभ्यः (kha-yama-ghaṭikābhyaḥ) — twenty ghaṭikāsबीस घड़ियों सेपर-भवम् (para-bhavam) — afterबादशुभम् (śubham) — is goodशुभ हैविष्टेः (viṣṭeḥ) — of Viṣṭiविष्टि कीपुच्छम् (puccham) — the tailपूँछशिव-तिथि-चतुर्थ्योः (śiva-tithi-caturthyoḥ) — on the fourteenth and the fourthचतुर्दशी और चतुर्थी मेंतु (tu) — andऔरविरमे (virame) — at the endअन्त मेंतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooभीसर्पिणी (sarpiṇī) — the serpentसर्पिणीतु (tu) — isतोसिते (site) — in the brightशुक्लपक्षे (pakṣe) — halfपक्ष मेंकृष्णे (kṛṣṇe) — in the dark halfकृष्णपक्ष मेंच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीवृश्चिकी (vṛścikī) — the scorpionवृश्चिकीसर्पिण्याः (sarpiṇyāḥ) — of the serpentसर्पिणी कामुखम् (mukham) — the headमुखत्याज्यम् (tyājyam) — is to be avoidedत्यागना चाहिएवृश्चिक्याः (vṛścikyāḥ) — of the scorpionवृश्चिकी कीपुच्छम् (puccham) — the tailपूँछ

Verse 14

१४14 माधवीये—‘विष्टिर्यदाहनि तिथेरपरार्धजाता पूर्वार्धजा निशि तदा शुभदा च पुच्छे ।’ ब्रह्मयामले—‘दिनभद्रा यदा रात्रौ रात्रिभद्रा यदा दिवा । न त्याज्या शुभकार्येषु प्राहुरेवं पुरातनाः ॥’

mādhavīye—‘viṣṭiryadāhani titheraparārdhajātā pūrvārdhajā niśi tadā śubhadā ca pucche’ | brahmayāmale—‘dinabhadrā yadā rātrau rātribhadrā yadā divā; na tyājyā śubhakāryeṣu prāhurevaṃ purātanāḥ’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.14. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माधव के ग्रन्थ में कहा है: "जब तिथि के उत्तरार्ध की विष्टि दिन में हो, या पूर्वार्ध की रात में, तब वह शुभ देती है, और उसकी पूँछ भी।" ब्रह्मयामल में कहा है: "जब दिन की भद्रा रात में हो, या रात की भद्रा दिन में, तो शुभ कार्यों में उसे त्यागना नहीं चाहिए — ऐसा प्राचीन आचार्य कहते हैं।"

Mādhava's work says: "When Viṣṭi of the latter half of the tithi falls by day, or that of the first half falls at night, it brings good, and so does its tail." The Brahmayāmala says: "When the day Bhadrā falls at night, or the night Bhadrā by day, it need not be avoided in auspicious work — so the ancients say."

Word by wordपदार्थ

माधवीये (mādhavīye) — in Mādhava's workमाधव के ग्रन्थ मेंविष्टिः (viṣṭiḥ) — Viṣṭiविष्टियदा (yadā) — whenजबअहनि (ahani) — by dayदिन मेंतिथेः (titheḥ) — of the tithiतिथि केअपर-अर्ध-जाता (apara-ardha-jātā) — falling in the latter halfउत्तरार्ध में होने वालीपूर्व-अर्ध-जा (pūrva-ardha-jā) — falling in the first halfपूर्वार्ध में होने वालीनिशि (niśi) — at nightरात मेंतदा (tadā) — thenतबशुभ-दा (śubha-dā) — brings goodशुभ देने वालीच (ca) — andऔरपुच्छे (pucche) — in its tailपूँछ मेंब्रह्मयामले (brahmayāmale) — in the Brahmayāmalaब्रह्मयामल मेंदिन-भद्रा (dina-bhadrā) — the day Bhadrāदिन की भद्रारात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंरात्रि-भद्रा (rātri-bhadrā) — the night Bhadrāरात की भद्रादिवा (divā) — by dayदिन मेंन (na) — notनहींत्याज्या (tyājyā) — is to be avoidedत्यागनी चाहिएशुभ-कार्येषु (śubha-kāryeṣu) — in auspicious workशुभ कार्यों मेंप्राहुः (prāhuḥ) — sayकहते हैंएवम् (evam) — soऐसापुरातनाः (purātanāḥ) — the ancientsप्राचीन आचार्य

Verse 15

१५15 श्रीपतिः—‘षट् पौष्णतो द्वादश शांकराच्च पौरंदराद्भानि नव क्रमेण । पूर्वार्धमध्यापरभागयुञ्जि चिरंतनज्यौतिषिकैः स्मृतानि ॥’

śrīpatiḥ—‘ṣaṭ pauṣṇato dvādaśa śāṃkarācca pauraṃdarādbhāni nava krameṇa; pūrvārdhamadhyāparabhāgayuñji ciraṃtanajyautiṣikaiḥ smṛtāni’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.15. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीपति कहते हैं: "प्राचीन ज्योतिषियों ने माना है कि रेवती से छह, आर्द्रा से बारह, और ज्येष्ठा से नौ नक्षत्र क्रम से पूर्व, मध्य और अपर भाग में चन्द्रमा से युक्त होते हैं।"

Śrīpati says: "The old astronomers hold that six stars from Revatī, twelve from Ārdrā and nine from Jyeṣṭhā join the Moon in turn in the first, middle and last part."

Word by wordपदार्थ

श्रीपतिः (śrīpatiḥ) — Śrīpati saysश्रीपति कहते हैंषट् (ṣaṭ) — sixछहपौष्णतः (pauṣṇataḥ) — from Revatīरेवती सेद्वादश (dvādaśa) — twelveबारहशांकरात् (śāṃkarāt) — from Ārdrāआर्द्रा सेच (ca) — andऔरपौरंदरात् (pauraṃdarāt) — from Jyeṣṭhāज्येष्ठा सेभानि (bhāni) — starsनक्षत्रनव (nava) — nineनौक्रमेण (krameṇa) — in turnक्रम सेपूर्व-अर्ध-मध्य-अपर-भाग-युञ्जि (pūrva-ardha-madhya-apara-bhāga-yuñji) — joining the Moon in the first, middle and last partपूर्व, मध्य और अपर भाग से युक्तचिरंतन-ज्यौतिषिकैः (ciraṃtana-jyautiṣikaiḥ) — by the old astronomersप्राचीन ज्योतिषियों द्वारास्मृतानि (smṛtāni) — are heldमाने गए हैं

Verse 16

१६16 व्रतारम्भे विशेषो मदनरत्ने सत्यव्रतेनोक्तः—‘उदयस्था तिथिर्या हि न भवेद्दिनमध्यभाक् । सा खण्डा न व्रतानां स्यादारम्भश्च समापनम् ॥’ इति ।

vratārambhe viśeṣo madanaratne satyavratenoktaḥ—‘udayasthā tithiryā hi na bhaveddinamadhyabhāk; sā khaṇḍā na vratānāṃ syādārambhaśca samāpanam’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.16. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मदनरत्न में सत्यव्रत व्रत आरम्भ का विशेष नियम कहते हैं: "जो तिथि उदय में हो पर मध्याह्न तक न रहे, वह खण्डा है। उसमें व्रतों का आरम्भ और समाप्ति नहीं होती।"

Satyavrata, in the Madanaratna, gives a particular rule for starting a vow: "A tithi present at sunrise but not at midday is broken. Vows are not begun or ended on it."

Word by wordपदार्थ

व्रत-आरम्भे (vrata-ārambhe) — at the start of a vowव्रत के आरम्भ मेंविशेषः (viśeṣaḥ) — a particular ruleविशेषमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंसत्यव्रतेन (satyavratena) — by Satyavrataसत्यव्रत द्वाराउक्तः (uktaḥ) — is givenकहा गया हैउदय-स्था (udaya-sthā) — present at sunriseउदय में रहने वालीतिथिः (tithiḥ) — tithiतिथिया (yā) — whichजोहि (hi) — indeedहीन (na) — notनहींभवेत् (bhavet) — isहोदिन-मध्य-भाक् (dina-madhya-bhāk) — present at middayमध्याह्न तक रहने वालीसा (sā) — thatवहखण्डा (khaṇḍā) — is brokenखण्डा हैव्रतानाम् (vratānām) — of vowsव्रतों कास्यात् (syāt) — is doneहोता हैआरम्भः (ārambhaḥ) — beginningआरम्भच (ca) — andऔरसमापनम् (samāpanam) — endingसमाप्तिइति (iti) — soऐसा

Verse 17

१७17 देवलः—‘अभुक्त्वा प्रातराहारं स्नात्वाचम्य समाहितः । सूर्याय देवताभ्यश्च निवेद्य व्रतमाचरेत् ॥’

devalaḥ—‘abhuktvā prātarāhāraṃ snātvācamya samāhitaḥ; sūryāya devatābhyaśca nivedya vratamācaret’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.17. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

देवल कहते हैं: "प्रातःकाल का भोजन किए बिना स्नान करके, आचमन करके, एकाग्र होकर, सूर्य और देवताओं को व्रत निवेदन करके उसे करे।"

Devala says: "Without eating the morning meal, bathe, sip water, settle the mind, offer the vow to the Sun and the gods, and then keep it."

Word by wordपदार्थ

देवलः (devalaḥ) — Devala saysदेवल कहते हैंअभुक्त्वा (abhuktvā) — without eatingबिना खाएप्रातः-आहारम् (prātaḥ-āhāram) — the morning mealप्रातःकाल का भोजनस्नात्वा (snātvā) — having bathedस्नान करकेआचम्य (ācamya) — having sipped waterआचमन करकेसमाहितः (samāhitaḥ) — with a settled mindएकाग्र होकरसूर्याय (sūryāya) — to the Sunसूर्य कोदेवताभ्यः (devatābhyaḥ) — to the godsदेवताओं कोच (ca) — andऔरनिवेद्य (nivedya) — having offered itनिवेदन करकेव्रतम् (vratam) — the vowव्रतआचरेत् (ācaret) — should keepकरे

Verse 18

१८18 मदनरत्ने भविष्ये—‘क्षमा सत्यं दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । देवपूजाग्निहवनं संतोषः स्तेयवर्जनम् ॥ सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः ॥’ अग्निहोमस्तद्दैवत्यः, व्याहृतिहोमो वेति वर्धमानः ।

madanaratne bhaviṣye—‘kṣamā satyaṃ dayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ; devapūjāgnihavanaṃ saṃtoṣaḥ steyavarjanam; sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhā smṛtaḥ’ | agnihomastaddaivatyaḥ, vyāhṛtihomo veti vardhamānaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.18. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मदनरत्न में भविष्यपुराण से कहा है: "क्षमा, सत्य, दया, दान, शौच, इन्द्रिय-निग्रह, देवपूजा, अग्नि में हवन, सन्तोष और चोरी न करना — यह दस प्रकार का धर्म सब व्रतों में सामान्य है।" वर्धमान कहते हैं कि अग्नि-होम उस व्रत के देवता का होता है, या व्याहृति-होम।

The Madanaratna quotes the Bhaviṣya: "Forbearance, truth, kindness, giving, cleanness, control of the senses, worship of the gods, offering into the fire, contentment and not stealing — this tenfold duty is common to all vows." Vardhamāna says the fire offering is to the vow's own deity, or else the offering with the vyāhṛtis.

Word by wordपदार्थ

मदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंभविष्ये (bhaviṣye) — from the Bhaviṣyaभविष्यपुराण सेक्षमा (kṣamā) — forbearanceक्षमासत्यम् (satyam) — truthसत्यदया (dayā) — kindnessदयादानम् (dānam) — givingदानशौचम् (śaucam) — cleannessशौचइन्द्रिय-निग्रहः (indriya-nigrahaḥ) — control of the sensesइन्द्रिय-निग्रहदेव-पूजा (deva-pūjā) — worship of the godsदेवपूजाअग्नि-हवनम् (agni-havanam) — offering into the fireअग्नि में हवनसंतोषः (saṃtoṣaḥ) — contentmentसन्तोषस्तेय-वर्जनम् (steya-varjanam) — not stealingचोरी न करनासर्व-व्रतेषु (sarva-vrateṣu) — in all vowsसब व्रतों मेंअयम् (ayam) — thisयहधर्मः (dharmaḥ) — dutyधर्मसामान्यः (sāmānyaḥ) — commonसामान्यदशधा (daśadhā) — tenfoldदस प्रकार कास्मृतः (smṛtaḥ) — is laid downकहा गया हैअग्नि-होमः (agni-homaḥ) — the fire offeringअग्नि-होमतत्-दैवत्यः (tat-daivatyaḥ) — to the vow's deityउस व्रत के देवता काव्याहृति-होमः (vyāhṛti-homaḥ) — the offering with the vyāhṛtisव्याहृति-होमवा (vā) — orयाइति (iti) — soऐसावर्धमानः (vardhamānaḥ) — Vardhamāna saysवर्धमान कहते हैं

Verse 19

१९19 यत्तु तेनोक्तम्—‘सर्वपदमेतत् पुराणोक्तप्रकृतव्रतपरम् । व्रतान्तरे तु विध्यन्तरसत्त्वे होमोऽन्यथा न । अत एवैकादश्यां शिष्टानां होमानाचरणम्’ इति । तन्न । ‘जपो होमश्च’ इति वक्ष्यमाणैकवाक्यत्वेनास्य काम्यव्रतसमाप्तिपरत्वात् । तत्त्वं तु साप्तदश्यस्य पशुमित्रविन्दादिप्रकरणस्थेनेव तत्तद्व्रतविशेषहोमविधिभिरस्योपसंहार इति ।

yattu tenoktam—‘sarvapadametat purāṇoktaprakṛtavrataparam; vratāntare tu vidhyantarasattve homo'nyathā na; ata evaikādaśyāṃ śiṣṭānāṃ homānācaraṇam’ iti | tanna | ‘japo homaśca’ iti vakṣyamāṇaikavākyatvenāsya kāmyavratasamāptiparatvāt | tattvaṃ tu sāptadaśyasya paśumitravindādiprakaraṇastheneva tattadvrataviśeṣahomavidhibhirasyopasaṃhāra iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.19. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वर्धमान यह भी कहते हैं: "'सर्व' पद पुराण में कहे प्रकृत व्रत के लिए है। दूसरे व्रत में होम तभी होता है जब दूसरी विधि हो; नहीं तो नहीं। इसी कारण शिष्ट लोग एकादशी में होम नहीं करते।" यह ठीक नहीं। आगे कहे "जप और होम" वचन के साथ एक-वाक्य होने से यह वचन काम्य व्रत की समाप्ति के विषय में है। तत्त्व यह है कि हर व्रत की अपनी होम-विधियों से इसका संकोच होता है — जैसे पशु, मित्रविन्दा आदि प्रकरणों में सत्रह की संख्या का संकोच होता है।

Vardhamāna also says: "The word 'all' refers to the vow of the Purāṇa in hand. In another vow the fire offering is made only if another text enjoins it; otherwise not. That is why the learned make no offering on the Ekādaśī." That is not right. Read as one with the verse below ("prayer and offering"), this verse concerns the close of optional vows. The truth is that it is narrowed by the offering rules of each particular vow — as the rule of seventeen is narrowed in the sections on animal sacrifice, Mitravindā and the like.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोतेन (tena) — by himउनके द्वाराउक्तम् (uktam) — is saidकहा गयासर्व-पदम् (sarva-padam) — the word "all""सर्व" पदएतत् (etat) — thisयहपुराण-उक्त-प्रकृत-व्रत-परम् (purāṇa-ukta-prakṛta-vrata-param) — refers to the vow of the Purāṇa in handपुराण में कहे प्रकृत व्रत के लिए हैव्रत-अन्तरे (vrata-antare) — in another vowदूसरे व्रत मेंविधि-अन्तर-सत्त्वे (vidhi-antara-sattve) — if another text enjoins itदूसरी विधि होने परहोमः (homaḥ) — the fire offeringहोमअन्यथा (anyathā) — otherwiseनहीं तोन (na) — notनहींअत (ata) — for thisइसीएव (eva) — very reasonकारणएकादश्याम् (ekādaśyām) — on the Ekādaśīएकादशी मेंशिष्टानाम् (śiṣṭānām) — of the learnedशिष्टों काहोम-अनाचरणम् (homa-anācaraṇam) — not making the offeringहोम न करनातत् (tat) — thatवहन (na) — is not rightठीक नहींजपः (japaḥ) — prayerजपहोमः (homaḥ) — offeringहोमच (ca) — andऔरवक्ष्यमाण-एक-वाक्यत्वेन (vakṣyamāṇa-eka-vākyatvena) — read as one with the verse belowआगे कहे वचन के साथ एक-वाक्य होने सेअस्य (asya) — thisइसकेकाम्य-व्रत-समाप्ति-परत्वात् (kāmya-vrata-samāpti-paratvāt) — concerns the close of optional vowsकाम्य व्रत की समाप्ति के लिए होने सेतत्त्वम् (tattvam) — the truthतत्त्वसाप्तदश्यस्य (sāptadaśyasya) — of the rule of seventeenसत्रह की संख्या कापशु-मित्रविन्दा-आदि-प्रकरण-स्थेन (paśu-mitravindā-ādi-prakaraṇa-sthena) — in the sections on animal sacrifice, Mitravindā and the likeपशु, मित्रविन्दा आदि प्रकरण मेंइव (iva) — asजैसेतत्-तत्-व्रत-विशेष-होम-विधिभिः (tat-tat-vrata-viśeṣa-homa-vidhibhiḥ) — by the offering rules of each vowउन-उन व्रतों की विशेष होम-विधियों सेअस्य (asya) — of thisइसकाउपसंहारः (upasaṃhāraḥ) — is narrowedसंकोच है

Verse 20

२०20 विष्णुधर्मे—‘तज्जप्यजपनं ध्यानं तत्कथाश्रवणादिकम् । तदर्चनं च तन्नामकीर्तनश्रवणादयः ॥ उपवासकृतामेते गुणाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥’ कौर्मे—‘बहिर्ग्रामान्त्यजान् सूतिं पतितं च रजस्वलाम् । न स्पृशेन्नाभिभाषेत नेक्षेत व्रतवासरे ॥’

viṣṇudharme—‘tajjapyajapanaṃ dhyānaṃ tatkathāśravaṇādikam; tadarcanaṃ ca tannāmakīrtanaśravaṇādayaḥ; upavāsakṛtāmete guṇāḥ proktā manīṣibhiḥ’ | kaurme—‘bahirgrāmāntyajān sūtiṃ patitaṃ ca rajasvalām; na spṛśennābhibhāṣeta nekṣeta vratavāsare’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.20. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विष्णुधर्म में कहा है: "उस देवता के मन्त्र का जप, ध्यान, उसकी कथा सुनना, उसका पूजन, और उसके नामों का कीर्तन और श्रवण — विद्वानों ने इन्हें उपवास करने वालों के गुण कहा है।" कूर्मपुराण में कहा है: "व्रत के दिन गाँव के बाहर रहने वाले अन्त्यजों, प्रसूता, पतित और रजस्वला को न छुए, न उनसे बोले, न उन्हें देखे।"

The Viṣṇudharma says: "Reciting the deity's mantra, meditating, hearing his stories, worshipping him, and chanting and hearing his names — the wise call these the virtues of those who fast." The Kūrma says: "On the day of a vow, do not touch, speak to or look at outcastes who live outside the village, a woman after childbirth, the fallen, or a menstruating woman."

Word by wordपदार्थ

विष्णुधर्मे (viṣṇudharme) — in the Viṣṇudharmaविष्णुधर्म मेंतत्-जप्य-जपनम् (tat-japya-japanam) — reciting that deity's mantraउस देवता के मन्त्र का जपध्यानम् (dhyānam) — meditationध्यानतत्-कथा-श्रवण-आदिकम् (tat-kathā-śravaṇa-ādikam) — hearing his stories and the likeउसकी कथा सुनना आदितत्-अर्चनम् (tat-arcanam) — his worshipउसका पूजनच (ca) — andऔरतत्-नाम-कीर्तन-श्रवण-आदयः (tat-nāma-kīrtana-śravaṇa-ādayaḥ) — chanting and hearing his namesउसके नाम का कीर्तन, श्रवण आदिउपवास-कृताम् (upavāsa-kṛtām) — of those who fastउपवास करने वालों केएते (ete) — theseयेगुणाः (guṇāḥ) — virtuesगुणप्रोक्ताः (proktāḥ) — are calledकहे गए हैंमनीषिभिः (manīṣibhiḥ) — by the wiseविद्वानों द्वाराकौर्मे (kaurme) — in the Kūrmaकूर्मपुराण मेंबहिः-ग्राम-अन्त्यजान् (bahiḥ-grāma-antyajān) — outcastes living outside the villageगाँव के बाहर रहने वाले अन्त्यजसूतिम् (sūtim) — a woman after childbirthप्रसूतापतितम् (patitam) — the fallenपतितरजस्वलाम् (rajasvalām) — a menstruating womanरजस्वलान (na) — notनहींस्पृशेत् (spṛśet) — should touchछुएअभिभाषेत (abhibhāṣeta) — should speak toबोलेईक्षेत (īkṣeta) — should look atदेखेव्रत-वासरे (vrata-vāsare) — on the day of a vowव्रत के दिन

Verse 21

२१21 पृथ्वीचन्द्रोदये अग्निपुराणे—‘स्नात्वा व्रतवता सर्वव्रतेषु व्रतमूर्तयः । पूज्याः सुवर्णमय्याद्याः शक्त्या वै भूमिशायिना ॥ जपो होमश्च सामान्यं व्रतान्ते दानमेव च । चतुर्विंश द्वादश वा पञ्च वा त्रय एव वा । विप्रा भोज्या यथाशक्ति तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥’

pṛthvīcandrodaye agnipurāṇe—‘snātvā vratavatā sarvavrateṣu vratamūrtayaḥ; pūjyāḥ suvarṇamayyādyāḥ śaktyā vai bhūmiśāyinā | japo homaśca sāmānyaṃ vratānte dānameva ca; caturviṃśa dvādaśa vā pañca vā traya eva vā; viprā bhojyā yathāśakti tebhyo dadyācca dakṣiṇām’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.21. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पृथ्वीचन्द्रोदय में अग्निपुराण से कहा है: "सब व्रतों में व्रती स्नान करके, भूमि पर सोकर, सामर्थ्य के अनुसार सोने आदि की व्रत-मूर्तियों का पूजन करे। जप और होम सबमें सामान्य हैं, और व्रत के अन्त में दान। सामर्थ्य के अनुसार चौबीस, बारह, पाँच या तीन ब्राह्मणों को भोजन कराए और उन्हें दक्षिणा दे।"

The Pṛthvīcandrodaya quotes the Agni Purāṇa: "In all vows, the vow-keeper bathes, sleeps on the ground and worships the images of the vow, made of gold or other metal as means allow. Prayer and offering are common to all, and gifts at the vow's end. Feed twenty-four, twelve, five or three brāhmaṇas as one can, and give them a fee."

Word by wordपदार्थ

पृथ्वीचन्द्रोदये (pṛthvīcandrodaye) — in the Pṛthvīcandrodayaपृथ्वीचन्द्रोदय मेंअग्निपुराणे (agnipurāṇe) — from the Agni Purāṇaअग्निपुराण सेस्नात्वा (snātvā) — having bathedस्नान करकेव्रतवता (vratavatā) — by the vow-keeperव्रती द्वारासर्व-व्रतेषु (sarva-vrateṣu) — in all vowsसब व्रतों मेंव्रत-मूर्तयः (vrata-mūrtayaḥ) — the images of the vowव्रत की मूर्तियाँपूज्याः (pūjyāḥ) — are to be worshippedपूजनी चाहिएसुवर्ण-मयी-आद्याः (suvarṇa-mayī-ādyāḥ) — made of gold and the likeसोने आदि कीशक्त्या (śaktyā) — as means allowसामर्थ्य के अनुसारवै (vai) — indeedहीभूमि-शायिना (bhūmi-śāyinā) — sleeping on the groundभूमि पर सोने वालेजपः (japaḥ) — prayerजपहोमः (homaḥ) — offeringहोमच (ca) — andऔरसामान्यम् (sāmānyam) — are commonसामान्य हैंव्रत-अन्ते (vrata-ante) — at the vow's endव्रत के अन्त मेंदानम् (dānam) — giftsदानएव (eva) — tooभीचतुर्विंश (caturviṃśa) — twenty-fourचौबीसद्वादश (dvādaśa) — twelveबारहवा (vā) — orयापञ्च (pañca) — fiveपाँचत्रयः (trayaḥ) — threeतीनविप्राः (viprāḥ) — brāhmaṇasब्राह्मणभोज्याः (bhojyāḥ) — are to be fedभोजन कराने चाहिएयथाशक्ति (yathāśakti) — as one canसामर्थ्य के अनुसारतेभ्यः (tebhyaḥ) — to themउन्हेंदद्यात् (dadyāt) — should giveदेदक्षिणाम् (dakṣiṇām) — a feeदक्षिणा

Verse 22

२२22 अत्र विप्रा इति पुंलिङ्गनिर्देशात् पुमांस एव भोज्याः, न तु स्त्रियः । एवं सहस्रभोजनादावपि । विरूपैकशेषस्य प्रमाणान्तरं विनाऽयुक्तत्वात् । अत एव ‘द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात्, बहुभ्यो यजमानेभ्यः’ इत्यादौ विरूपैकशेषायोगात् पत्न्यभिप्रायं द्वित्वं बहुत्वं वा न संभवति’ इत्युक्तमाचार्यैः । पार्थसारथिना च—‘एतेनैकस्य ब्राह्मणस्यावृत्त्या भोजनं परास्तम् । बहुत्वस्यैकपदश्रुत्या ब्राह्मणान्वितत्वेन भोजनान्वयाभावात्’ इत्यन्यत्र विस्तरः ।

atra viprā iti puṃliṅganirdeśāt pumāṃsa eva bhojyāḥ, na tu striyaḥ | evaṃ sahasrabhojanādāvapi | virūpaikaśeṣasya pramāṇāntaraṃ vinā'yuktatvāt | ata eva ‘dvayoryajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt, bahubhyo yajamānebhyaḥ’ ityādau virūpaikaśeṣāyogāt patnyabhiprāyaṃ dvitvaṃ bahutvaṃ vā na saṃbhavati’ ityuktamācāryaiḥ | pārthasārathinā ca—‘etenaikasya brāhmaṇasyāvṛttyā bhojanaṃ parāstam; bahutvasyaikapadaśrutyā brāhmaṇānvitatvena bhojanānvayābhāvāt’ ityanyatra vistaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.22. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ "विप्राः" पुंलिंग में है, इसलिए पुरुषों को ही भोजन कराना चाहिए, स्त्रियों को नहीं। सहस्र-भोजन आदि में भी यही है। क्योंकि दूसरे प्रमाण के बिना एक शब्द भिन्न रूपों को नहीं समेट सकता। इसी कारण आचार्य कहते हैं कि "दो यजमानों के लिए प्रतिपद् मन्त्र, बहुत यजमानों के लिए…" जैसे वचनों में द्विवचन या बहुवचन से पत्नी की गिनती नहीं हो सकती। पार्थसारथि भी कहते हैं: "इससे एक ही ब्राह्मण को बार-बार भोजन कराना भी खण्डित हुआ। बहुवचन 'ब्राह्मण' वाले पद में ही सुना जाता है, इसलिए वह ब्राह्मणों से जुड़ता है, भोजन से नहीं।" इसका विस्तार अन्यत्र है।

Here "brāhmaṇas" is in the masculine, so only men are fed, not women. The same holds in feeding a thousand and the like. For one word cannot cover unlike forms without other authority. That is why the teachers say that in texts like "for two sacrificers, use the pratipad verse; for many sacrificers…", the dual or plural cannot be meant to count the wife. Pārthasārathi adds: "This also rules out feeding one brāhmaṇa over and over. The plural is heard in the same word as 'brāhmaṇa', so it goes with the brāhmaṇas, not with the feeding." The detail is elsewhere.

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँविप्राः (viprāḥ) — "brāhmaṇas""विप्राः"इति (iti) — soऐसापुंलिङ्ग-निर्देशात् (puṃliṅga-nirdeśāt) — since it is in the masculineपुंलिंग में कहे जाने सेपुमांसः (pumāṃsaḥ) — menपुरुषएव (eva) — onlyहीभोज्याः (bhojyāḥ) — are to be fedभोजन कराने चाहिएन (na) — notनहींतु (tu) — butपरस्त्रियः (striyaḥ) — womenस्त्रियाँएवम् (evam) — the sameइसी प्रकारसहस्र-भोजन-आदौ (sahasra-bhojana-ādau) — in feeding a thousand and the likeसहस्र-भोजन आदि मेंअपि (api) — tooभीविरूप-एकशेषस्य (virūpa-ekaśeṣasya) — of joining unlike forms under one wordभिन्न रूपों के एकशेष काप्रमाण-अन्तरम् (pramāṇa-antaram) — other authorityदूसरे प्रमाण केविना (vinā) — withoutबिनाअयुक्तत्वात् (ayuktatvāt) — since it is not allowedअनुचित होने सेअत (ata) — for thisइसीएव (eva) — very reasonकारणद्वयोः (dvayoḥ) — for twoदोयजमानयोः (yajamānayoḥ) — sacrificersयजमानों के लिएप्रतिपदम् (pratipadam) — the pratipad verseप्रतिपद्कुर्यात् (kuryāt) — one should useकरेबहुभ्यः (bahubhyaḥ) — for manyबहुतयजमानेभ्यः (yajamānebhyaḥ) — sacrificersयजमानों के लिएइत्यादौ (ityādau) — in such textsइत्यादि मेंविरूप-एकशेष-अयोगात् (virūpa-ekaśeṣa-ayogāt) — since unlike forms cannot be joinedभिन्न रूपों का एकशेष न होने सेपत्नी-अभिप्रायम् (patnī-abhiprāyam) — counting the wifeपत्नी को लेकरद्वित्वम् (dvitvam) — the dualद्वित्वबहुत्वम् (bahutvam) — the pluralबहुत्ववा (vā) — orयासंभवति (saṃbhavati) — is possibleसम्भव हैउक्तम् (uktam) — it is saidकहा गया हैआचार्यैः (ācāryaiḥ) — by the teachersआचार्यों द्वारापार्थसारथिना (pārthasārathinā) — by Pārthasārathiपार्थसारथि द्वाराच (ca) — andऔरएतेन (etena) — by thisइससेएकस्य (ekasya) — of oneएकब्राह्मणस्य (brāhmaṇasya) — brāhmaṇaब्राह्मण काआवृत्त्या (āvṛttyā) — by repeatingबार-बारभोजनम् (bhojanam) — feedingभोजनपरास्तम् (parāstam) — is ruled outखण्डित हुआबहुत्वस्य (bahutvasya) — since the pluralबहुत्व केएक-पद-श्रुत्या (eka-pada-śrutyā) — being heard in one wordएक पद में सुने जाने सेब्राह्मण-अन्वितत्वेन (brāhmaṇa-anvitatvena) — goes with "brāhmaṇa"ब्राह्मण से अन्वित होने सेभोजन-अन्वय-अभावात् (bhojana-anvaya-abhāvāt) — and not with "feeding"भोजन से अन्वय न होने सेअन्यत्र (anyatra) — elsewhereअन्यत्रविस्तरः (vistaraḥ) — is the detailविस्तार है

Verse 23

२३23 ‘शूद्रस्य तु प्रतिष्ठादिवद्विप्रद्वारा व्याहृतिहोमः’ इति वर्धमानः ।

‘śūdrasya tu pratiṣṭhādivadvipradvārā vyāhṛtihomaḥ’ iti vardhamānaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.23. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वर्धमान कहते हैं: "शूद्र के लिए व्याहृति-होम ब्राह्मण द्वारा होता है, जैसे प्रतिष्ठा आदि में।"

Vardhamāna says: "For a śūdra, the offering with the vyāhṛtis is made through a brāhmaṇa, as in dedications and the like."

Word by wordपदार्थ

शूद्रस्य (śūdrasya) — for a śūdraशूद्र के लिएतु (tu) — butपरप्रतिष्ठा-आदि-वत् (pratiṣṭhā-ādi-vat) — as in dedications and the likeप्रतिष्ठा आदि की तरहविप्र-द्वारा (vipra-dvārā) — through a brāhmaṇaब्राह्मण द्वाराव्याहृति-होमः (vyāhṛti-homaḥ) — the offering with the vyāhṛtisव्याहृति-होमइति (iti) — soऐसावर्धमानः (vardhamānaḥ) — Vardhamāna saysवर्धमान कहते हैं

Verse 24

२४24 व्रतमूर्तयो=व्रतदेवताप्रतिमाः । प्रतिमास्वरूपं च मदनरत्ने भविष्ये—‘अनुक्तद्रव्यतत्संख्या देवताप्रतिमा नृप । सौवर्णी राजती ताम्री वृक्षजा मार्तिकी तथा ॥ चित्रजा पिष्टलेखोत्था निजवित्तानुरूपतः । आ माषात्पलपर्यन्तं कर्तव्या शाठ्यवर्जितैः ॥’

vratamūrtayo=vratadevatāpratimāḥ | pratimāsvarūpaṃ ca madanaratne bhaviṣye—‘anuktadravyatatsaṃkhyā devatāpratimā nṛpa; sauvarṇī rājatī tāmrī vṛkṣajā mārtikī tathā | citrajā piṣṭalekhotthā nijavittānurūpataḥ; ā māṣātpalaparyantaṃ kartavyā śāṭhyavarjitaiḥ’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.24. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"व्रत-मूर्तियाँ" व्रत के देवता की प्रतिमाएँ हैं। मदनरत्न में भविष्यपुराण से प्रतिमा का स्वरूप बताया है: "हे राजन्, जहाँ द्रव्य और उसकी मात्रा न कही हो, वहाँ अपने धन के अनुसार सोने, चाँदी, ताँबे, लकड़ी या मिट्टी की, या चित्र की, या आटे से बनी देवता की प्रतिमा, एक माषा से एक पल तक की, कंजूसी के बिना बनाए।"

"The images of the vow" are images of the vow's deity. The Madanaratna gives what the image is to be, from the Bhaviṣya: "Where the material and its weight are not named, O king, make the image of the deity of gold, silver, copper, wood or clay, or painted, or drawn in rice paste, as your wealth allows, weighing from a māṣa up to a pala, and without stinginess."

Word by wordपदार्थ

व्रत-मूर्तयः (vrata-mūrtayaḥ) — "the images of the vow"व्रत-मूर्तियाँव्रत-देवता-प्रतिमाः (vrata-devatā-pratimāḥ) — are images of the vow's deityव्रत के देवता की प्रतिमाएँ हैंप्रतिमा-स्वरूपम् (pratimā-svarūpam) — what the image is to beप्रतिमा का स्वरूपच (ca) — andऔरमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंभविष्ये (bhaviṣye) — from the Bhaviṣyaभविष्यपुराण सेअनुक्त-द्रव्य-तत्-संख्या (anukta-dravya-tat-saṃkhyā) — where the material and its weight are not namedजहाँ द्रव्य और उसकी मात्रा न कही होदेवता-प्रतिमा (devatā-pratimā) — the image of the deityदेवता की प्रतिमानृप (nṛpa) — O kingहे राजन्सौवर्णी (sauvarṇī) — of goldसोने कीराजती (rājatī) — of silverचाँदी कीताम्री (tāmrī) — of copperताँबे कीवृक्ष-जा (vṛkṣa-jā) — of woodलकड़ी कीमार्तिकी (mārtikī) — of clayमिट्टी कीतथा (tathā) — orतथाचित्र-जा (citra-jā) — paintedचित्र कीपिष्ट-लेख-उत्था (piṣṭa-lekha-utthā) — drawn in rice pasteआटे से बनीनिज-वित्त-अनुरूपतः (nija-vitta-anurūpataḥ) — as one's wealth allowsअपने धन के अनुसारआ (ā) — fromसेमाषात् (māṣāt) — a māṣaएक माषापल-पर्यन्तम् (pala-paryantam) — up to a palaएक पल तककर्तव्या (kartavyā) — should be madeबनानी चाहिएशाठ्य-वर्जितैः (śāṭhya-varjitaiḥ) — without stinginessकंजूसी के बिना

Verse 25

२५25 तत्रैव ब्राह्मे—‘आज्यं द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्थितिः ॥’ मन्त्रानुक्तौ समस्तव्याहृतिरूपो मन्त्रः, प्रजापतिश्च देवतेति कल्पतरुः ।

tatraiva brāhme—‘ājyaṃ dravyamanādeśe juhotiṣu vidhīyate; mantrasya devatāyāśca prajāpatiriti sthitiḥ’ | mantrānuktau samastavyāhṛtirūpo mantraḥ, prajāpatiśca devateti kalpataruḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.25. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वहीं ब्रह्मपुराण से भी कहा है: "होमों में जहाँ द्रव्य न कहा हो, वहाँ घी विहित है; और मन्त्र तथा देवता के लिए प्रजापति का नियम है।" कल्पतरु व्याख्या करता है: जहाँ मन्त्र न कहा हो, वहाँ सब व्याहृतियाँ मिलकर मन्त्र हैं, और देवता प्रजापति है।

The Brahma Purāṇa is quoted there too: "Where no substance is named in fire offerings, ghee is prescribed; and for the mantra and the deity, the rule is Prajāpati." The Kalpataru explains: where no mantra is named, the mantra is the vyāhṛtis together, and the deity is Prajāpati.

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooभीब्राह्मे (brāhme) — from the Brahma Purāṇaब्रह्मपुराण सेआज्यम् (ājyam) — gheeघीद्रव्यम् (dravyam) — the substanceद्रव्यअनादेशे (anādeśe) — where none is namedजहाँ न कहा होजुहोतिषु (juhotiṣu) — in fire offeringsहोमों मेंविधीयते (vidhīyate) — is prescribedविहित हैमन्त्रस्य (mantrasya) — for the mantraमन्त्र कादेवतायाः (devatāyāḥ) — for the deityदेवता काच (ca) — andऔरप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — Prajāpatiप्रजापतिइति (iti) — soयहस्थितिः (sthitiḥ) — is the ruleनियम हैमन्त्र-अनुक्तौ (mantra-anuktau) — where no mantra is namedमन्त्र न कहा हो तोसमस्त-व्याहृति-रूपः (samasta-vyāhṛti-rūpaḥ) — the vyāhṛtis togetherसब व्याहृतियाँ मिलकरमन्त्रः (mantraḥ) — is the mantraमन्त्र हैदेवता (devatā) — is the deityदेवता हैकल्पतरुः (kalpataruḥ) — the Kalpataru saysकल्पतरु कहता है

Verse 26

२६26 वर्धमानधृतदेवीपुराणे—‘होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टाधिकं भवेत् । अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथाप्राप्ति विधीयते ॥’ मदनरत्ने—‘अनुक्तसंख्या यत्र स्याच्छतमष्टोत्तरं स्मृतम् ।’

vardhamānadhṛtadevīpurāṇe—‘homo grahādipūjāyāṃ śatamaṣṭādhikaṃ bhavet; aṣṭāviṃśatiraṣṭau vā yathāprāpti vidhīyate’ | madanaratne—‘anuktasaṃkhyā yatra syācchatamaṣṭottaraṃ smṛtam’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.26. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वर्धमान द्वारा उद्धृत देवीपुराण में कहा है: "ग्रह आदि की पूजा में एक सौ आठ आहुतियाँ होती हैं; या यथाशक्ति अट्ठाईस या आठ।" मदनरत्न में कहा है: "जहाँ संख्या न कही हो, वहाँ एक सौ आठ कहा गया है।"

The Devī Purāṇa, quoted by Vardhamāna, says: "In the worship of the planets and the like, the offering is a hundred and eight; or twenty-eight, or eight, as one can." The Madanaratna says: "Where no number is named, a hundred and eight is laid down."

Word by wordपदार्थ

वर्धमान-धृत-देवीपुराणे (vardhamāna-dhṛta-devīpurāṇe) — in the Devī Purāṇa quoted by Vardhamānaवर्धमान द्वारा उद्धृत देवीपुराण मेंहोमः (homaḥ) — the offeringहोमग्रह-आदि-पूजायाम् (graha-ādi-pūjāyām) — in the worship of the planets and the likeग्रह आदि की पूजा मेंशतम् (śatam) — a hundredसौअष्ट-अधिकम् (aṣṭa-adhikam) — and eightआठ अधिकभवेत् (bhavet) — isहोता हैअष्टाविंशतिः (aṣṭāviṃśatiḥ) — twenty-eightअट्ठाईसअष्टौ (aṣṭau) — eightआठवा (vā) — orयायथा-प्राप्ति (yathā-prāpti) — as one canयथाशक्तिविधीयते (vidhīyate) — is prescribedविहित हैमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंअनुक्त-संख्या (anukta-saṃkhyā) — no number is namedसंख्या न कही होयत्र (yatra) — whereजहाँस्यात् (syāt) — isहोशतम् (śatam) — a hundredसौअष्ट-उत्तरम् (aṣṭa-uttaram) — and eightआठ अधिकस्मृतम् (smṛtam) — is laid downकहा गया है

Verse 27

२७27 वर्धमानधृतवृद्धशातातपः—‘उपवासं द्विजः कृत्वा ततो ब्राह्मणभोजनम् । कुर्यात्तेनास्य सगुण उपवासोऽभिजायते ॥’

vardhamānadhṛtavṛddhaśātātapaḥ—‘upavāsaṃ dvijaḥ kṛtvā tato brāhmaṇabhojanam; kuryāttenāsya saguṇa upavāso'bhijāyate’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.27. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वर्धमान द्वारा उद्धृत वृद्धशातातप कहते हैं: "द्विज उपवास करके फिर ब्राह्मण-भोजन कराए। उससे उसका उपवास गुण सहित पूर्ण होता है।"

Vṛddha-Śātātapa, quoted by Vardhamāna, says: "When a twice-born man has kept a fast, he should then feed brāhmaṇas. By that his fast becomes complete."

Word by wordपदार्थ

वर्धमान-धृत-वृद्धशातातपः (vardhamāna-dhṛta-vṛddhaśātātapaḥ) — Vṛddha-Śātātapa, quoted by Vardhamānaवर्धमान द्वारा उद्धृत वृद्धशातातपउपवासम् (upavāsam) — a fastउपवासद्विजः (dvijaḥ) — a twice-born manद्विजकृत्वा (kṛtvā) — having keptकरकेततः (tataḥ) — thenफिरब्राह्मण-भोजनम् (brāhmaṇa-bhojanam) — feeding brāhmaṇasब्राह्मण-भोजनकुर्यात् (kuryāt) — should holdकरेतेन (tena) — by thatउससेअस्य (asya) — hisउसकास-गुणः (sa-guṇaḥ) — completeगुण सहितउपवासः (upavāsaḥ) — fastउपवासअभिजायते (abhijāyate) — becomesहो जाता है

Verse 28

२८28 व्रतोद्यापनानुक्तौ तु पृथ्वीचन्द्रोदये नन्दिपुराणे—‘कुर्यादुद्यापनं तस्य समाप्तौ यदुदीरितम् । उद्यापनं विना यत्तु तद्व्रतं निष्फलं भवेत् ॥ यदि चोद्यापनं नोक्तं व्रतानुगुणतश्चरेत् । वित्तानुसारतो दद्यादनुक्तोद्यापने व्रते ॥ गाश्चैव काञ्चनं दद्याद्व्रतस्य परिपूर्तये ॥’

vratodyāpanānuktau tu pṛthvīcandrodaye nandipurāṇe—‘kuryādudyāpanaṃ tasya samāptau yadudīritam; udyāpanaṃ vinā yattu tadvrataṃ niṣphalaṃ bhavet | yadi codyāpanaṃ noktaṃ vratānuguṇataścaret; vittānusārato dadyādanuktodyāpane vrate; gāścaiva kāñcanaṃ dadyādvratasya paripūrtaye’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.28. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ उद्यापन न कहा हो, वहाँ पृथ्वीचन्द्रोदय में नन्दिपुराण से कहा है: "व्रत की समाप्ति पर जो उद्यापन कहा है, वह करे। उद्यापन के बिना व्रत निष्फल होता है। यदि उद्यापन न कहा हो, तो व्रत के अनुरूप करे। जिस व्रत का उद्यापन न कहा हो, उसमें धन के अनुसार दान दे, और व्रत की पूर्ति के लिए गौ और सोना दे।"

Where no closing rite is taught, the Pṛthvīcandrodaya quotes the Nandi Purāṇa: "Hold the closing rite taught for a vow at its end. A vow without its closing rite is fruitless. If no closing rite is taught, do one in keeping with the vow. In a vow whose closing rite is not taught, give as your wealth allows, and give cows and gold to complete it."

Word by wordपदार्थ

व्रत-उद्यापन-अनुक्तौ (vrata-udyāpana-anuktau) — where no closing rite is taughtजहाँ व्रत का उद्यापन न कहा होतु (tu) — butपरपृथ्वीचन्द्रोदये (pṛthvīcandrodaye) — in the Pṛthvīcandrodayaपृथ्वीचन्द्रोदय मेंनन्दिपुराणे (nandipurāṇe) — from the Nandi Purāṇaनन्दिपुराण सेकुर्यात् (kuryāt) — one should holdकरेउद्यापनम् (udyāpanam) — the closing riteउद्यापनतस्य (tasya) — of itउसकासमाप्तौ (samāptau) — at its endसमाप्ति परयत् (yat) — whatजोउदीरितम् (udīritam) — is taughtकहा गया हैविना (vinā) — withoutबिनायत् (yat) — whatजोतु (tu) — indeedतोतत् (tat) — thatवहव्रतम् (vratam) — vowव्रतनिष्फलम् (niṣphalam) — fruitlessनिष्फलभवेत् (bhavet) — isहोता हैयदि (yadi) — ifयदिच (ca) — andऔरन (na) — notनहींउक्तम् (uktam) — taughtकहा गयाव्रत-अनुगुणतः (vrata-anuguṇataḥ) — in keeping with the vowव्रत के अनुरूपचरेत् (caret) — one should do itकरेवित्त-अनुसारतः (vitta-anusārataḥ) — as one's wealth allowsधन के अनुसारदद्यात् (dadyāt) — should giveदेअनुक्त-उद्यापने (anukta-udyāpane) — whose closing rite is not taughtजिसका उद्यापन न कहा होव्रते (vrate) — in a vowव्रत मेंगाः (gāḥ) — cowsगौएँएव (eva) — andहीकाञ्चनम् (kāñcanam) — goldसोनापरिपूर्तये (paripūrtaye) — to completeपूर्ति के लिए

Verse 29

२९29 अशक्तौ तु नारदीये—‘सर्वेषामप्यलाभे तु यथोक्तकरणं विना । विप्रवाक्यं स्मृतं शुद्धं व्रतस्य परिपूर्तये ॥ वृथा विप्रवचो यस्तु गृह्णाति मनुजः शुभम् । अदत्त्वा दक्षिणां पापः स याति नरकं ध्रुवम् ॥’

aśaktau tu nāradīye—‘sarveṣāmapyalābhe tu yathoktakaraṇaṃ vinā; vipravākyaṃ smṛtaṃ śuddhaṃ vratasya paripūrtaye | vṛthā vipravaco yastu gṛhṇāti manujaḥ śubham; adattvā dakṣiṇāṃ pāpaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.29. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो असमर्थ हो, उसके लिए नारदपुराण कहता है: "जब सब कुछ का अभाव हो और जैसा कहा वैसा न कर सके, तो व्रत की पूर्ति के लिए ब्राह्मण का वचन शुद्ध माना गया है। पर जो मनुष्य दक्षिणा दिए बिना ब्राह्मण का शुभ वचन व्यर्थ ग्रहण करता है, वह पापी निश्चय ही नरक को जाता है।"

For one who cannot, the Nārada Purāṇa says: "When everything is lacking and one cannot do as taught, a brāhmaṇa's word is held pure enough to complete the vow. But a man who idly takes the brāhmaṇa's blessed word without giving a fee is wicked, and surely goes to hell."

Word by wordपदार्थ

अशक्तौ (aśaktau) — for one who cannotअसमर्थ होने परतु (tu) — butपरनारदीये (nāradīye) — in the Nārada Purāṇaनारदपुराण मेंसर्वेषाम् (sarveṣām) — of everythingसबकेअपि (api) — evenभीअलाभे (alābhe) — when lackingअभाव मेंयथा-उक्त-करणम् (yathā-ukta-karaṇam) — doing as taughtजैसा कहा वैसा करनाविना (vinā) — withoutबिनाविप्र-वाक्यम् (vipra-vākyam) — a brāhmaṇa's wordब्राह्मण का वचनस्मृतम् (smṛtam) — is heldमाना गया हैशुद्धम् (śuddham) — pureशुद्धव्रतस्य (vratasya) — of the vowव्रत कीपरिपूर्तये (paripūrtaye) — to completeपूर्ति के लिएवृथा (vṛthā) — idlyव्यर्थविप्र-वचः (vipra-vacaḥ) — the brāhmaṇa's wordब्राह्मण का वचनयः (yaḥ) — whoजोगृह्णाति (gṛhṇāti) — takesग्रहण करता हैमनुजः (manujaḥ) — a manमनुष्यशुभम् (śubham) — blessedशुभअदत्त्वा (adattvā) — without givingदिए बिनादक्षिणाम् (dakṣiṇām) — a feeदक्षिणापापः (pāpaḥ) — wickedपापीसः (saḥ) — heवहयाति (yāti) — goesजाता हैनरकम् (narakam) — to hellनरक कोध्रुवम् (dhruvam) — surelyनिश्चय ही

Verse 30

३०30 भारते—‘वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा । सर्वत्र तु मयोद्दिष्टा भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम् ॥’ बैजवापः—‘शिवनेत्रोद्भवं यस्माद्रजतं पितृवल्लभम् । अमङ्गलं तद्यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् ॥’

bhārate—‘vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā; sarvatra tu mayoddiṣṭā bhūmirgāvo'tha kāñcanam’ | baijavāpaḥ—‘śivanetrodbhavaṃ yasmādrajataṃ pitṛvallabham; amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjayet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.30. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

महाभारत में कहा है: "वेद और उपनिषद् में, और सब जगह सब कर्मों में, मैंने भूमि, गौ और सोने को दक्षिणा कहा है।" बैजवाप कहते हैं: "चाँदी शिव के नेत्र से उत्पन्न हुई है और पितरों को प्रिय है। वह अमंगल है, इसलिए देवकार्यों में उसे यत्न से त्याग दे।"

The Mahābhārata says: "In the Veda and the Upaniṣads, and everywhere in all rites, I have named land, cows and gold as the fee." Baijavāpa says: "Silver was born from Śiva's eye and is dear to the fathers. It is inauspicious, so avoid it with care in rites to the gods."

Word by wordपदार्थ

भारते (bhārate) — in the Mahābhārataमहाभारत मेंवेद-उपनिषदे (veda-upaniṣade) — in the Veda and the Upaniṣadsवेद और उपनिषद् मेंच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीसर्व-कर्मसु (sarva-karmasu) — in all ritesसब कर्मों मेंदक्षिणा (dakṣiṇā) — the feeदक्षिणासर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगहतु (tu) — indeedतोमया (mayā) — by meमेरे द्वाराउद्दिष्टा (uddiṣṭā) — is namedकही गई हैभूमिः (bhūmiḥ) — landभूमिगावः (gāvaḥ) — cowsगौएँअथ (atha) — andऔरकाञ्चनम् (kāñcanam) — goldसोनाबैजवापः (baijavāpaḥ) — Baijavāpa saysबैजवाप कहते हैंशिव-नेत्र-उद्भवम् (śiva-netra-udbhavam) — born from Śiva's eyeशिव के नेत्र से उत्पन्नयस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकिरजतम् (rajatam) — silverचाँदीपितृ-वल्लभम् (pitṛ-vallabham) — dear to the fathersपितरों को प्रियअमङ्गलम् (amaṅgalam) — inauspiciousअमंगलतत् (tat) — itउसेयत्नेन (yatnena) — with careयत्न सेदेव-कार्येषु (deva-kāryeṣu) — in rites to the godsदेवकार्यों मेंवर्जयेत् (varjayet) — one should avoidत्याग दे

Verse 31

३१31 टोडरानन्दे देवीपुराणे—‘व्रते च तीर्थेऽध्ययने श्राद्धेऽपि च विशेषतः । परान्नभोजनाद्देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम् ॥’

ṭoḍarānande devīpurāṇe—‘vrate ca tīrthe'dhyayane śrāddhe'pi ca viśeṣataḥ; parānnabhojanāddevi yasyānnaṃ tasya tatphalam’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.31. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

टोडरानन्द में देवीपुराण से कहा है: "हे देवि, व्रत में, तीर्थ में, अध्ययन में, और विशेष रूप से श्राद्ध में, दूसरे का अन्न खाने से वह फल उसी को मिलता है जिसका अन्न है।"

The Ṭoḍarānanda quotes the Devī Purāṇa: "In a vow, at a holy place, in study, and above all in a śrāddha, if one eats another's food, O Goddess, the fruit goes to the one whose food it is."

Word by wordपदार्थ

टोडरानन्दे (ṭoḍarānande) — in the Ṭoḍarānandaटोडरानन्द मेंदेवीपुराणे (devīpurāṇe) — from the Devī Purāṇaदेवीपुराण सेव्रते (vrate) — in a vowव्रत मेंच (ca) — andऔरतीर्थे (tīrthe) — at a holy placeतीर्थ मेंअध्ययने (adhyayane) — in studyअध्ययन मेंश्राद्धे (śrāddhe) — in a śrāddhaश्राद्ध मेंअपि (api) — alsoभीविशेषतः (viśeṣataḥ) — above allविशेष रूप सेपर-अन्न-भोजनात् (para-anna-bhojanāt) — from eating another's foodदूसरे का अन्न खाने सेदेवि (devi) — O Goddessहे देवियस्य (yasya) — whoseजिसकाअन्नम् (annam) — foodअन्नतस्य (tasya) — hisउसकातत्-फलम् (tat-phalam) — that fruitवह फल

Verse 32

३२32 पृथ्वीचन्द्रोदयेऽग्निपुराणे—‘नित्यस्नायी मिताहारो गुरुदेवद्विजार्चकः । क्षारं क्षौरं च लवणं मधु मांसं च वर्जयेत् ॥’

pṛthvīcandrodaye'gnipurāṇe—‘nityasnāyī mitāhāro gurudevadvijārcakaḥ; kṣāraṃ kṣauraṃ ca lavaṇaṃ madhu māṃsaṃ ca varjayet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.32. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पृथ्वीचन्द्रोदय में अग्निपुराण से कहा है: "नित्य स्नान करके, थोड़ा खाकर, गुरु, देवता और ब्राह्मणों का पूजन करते हुए, व्रती क्षार, क्षौर, नमक, मधु और मांस त्याग दे।"

The Pṛthvīcandrodaya quotes the Agni Purāṇa: "Bathing daily, eating little and honouring teacher, gods and brāhmaṇas, the vow-keeper should avoid 'salty' foods, shaving, salt, honey and meat."

Word by wordपदार्थ

पृथ्वीचन्द्रोदये (pṛthvīcandrodaye) — in the Pṛthvīcandrodayaपृथ्वीचन्द्रोदय मेंअग्निपुराणे (agnipurāṇe) — from the Agni Purāṇaअग्निपुराण सेनित्य-स्नायी (nitya-snāyī) — bathing dailyनित्य स्नान करने वालामित-आहारः (mita-āhāraḥ) — eating littleमिताहारीगुरु-देव-द्विज-अर्चकः (guru-deva-dvija-arcakaḥ) — honouring teacher, gods and brāhmaṇasगुरु, देवता और ब्राह्मणों का पूजकक्षारम् (kṣāram) — "salty" foodsक्षारक्षौरम् (kṣauram) — shavingक्षौरच (ca) — andऔरलवणम् (lavaṇam) — saltनमकमधु (madhu) — honeyमधुमांसम् (māṃsam) — meatमांसवर्जयेत् (varjayet) — should avoidत्याग दे

Verse 33

३३33 क्षारास्तु तत्रैवोक्ताः—‘तिलमुद्गादृते शैम्ब्यं सस्ये गोधूमकोद्रवौ । धान्यकं देवधान्यं च शमीधान्यं तथैक्षवम् ॥ स्विन्नधान्यं तथा पण्यं मूलं क्षारगणः स्मृतः ॥’

kṣārāstu tatraivoktāḥ—‘tilamudgādṛte śaimbyaṃ sasye godhūmakodravau; dhānyakaṃ devadhānyaṃ ca śamīdhānyaṃ tathaikṣavam; svinnadhānyaṃ tathā paṇyaṃ mūlaṃ kṣāragaṇaḥ smṛtaḥ’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.33. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्षार भी वहीं गिनाए गए हैं: "तिल और मूँग को छोड़कर शिम्बी धान्य; अन्नों में गेहूँ और कोदो; धनिया, देवधान्य, शमीधान्य और ईख की वस्तुएँ; उबला अन्न, बाज़ार की वस्तु और मूल — यह क्षार-गण कहा गया है।"

The "salty" foods are listed there too: "Pulses other than sesame and mung; among grains, wheat and kodo millet; coriander, devadhānya, pod grains and sugar-cane products; boiled grain, bought food and roots — these are called the 'salty' group."

Word by wordपदार्थ

क्षाराः (kṣārāḥ) — the "salty" foodsक्षारतु (tu) — as forतोतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooहीउक्ताः (uktāḥ) — are listedकहे गए हैंतिल-मुद्गात् (tila-mudgāt) — sesame and mungतिल और मूँग कोऋते (ṛte) — exceptछोड़करशैम्ब्यम् (śaimbyam) — pulsesशिम्बी धान्यसस्ये (sasye) — among grainsअन्नों मेंगोधूम-कोद्रवौ (godhūma-kodravau) — wheat and kodo milletगेहूँ और कोदोधान्यकम् (dhānyakam) — corianderधनियादेव-धान्यम् (deva-dhānyam) — devadhānyaदेवधान्यच (ca) — andऔरशमी-धान्यम् (śamī-dhānyam) — pod grainsशमीधान्यतथा (tathā) — andतथाऐक्षवम् (aikṣavam) — sugar-cane productsईख से बनी वस्तुस्विन्न-धान्यम् (svinna-dhānyam) — boiled grainउबला अन्नपण्यम् (paṇyam) — bought foodबाज़ार की वस्तुमूलम् (mūlam) — rootsमूलक्षार-गणः (kṣāra-gaṇaḥ) — the "salty" groupक्षार-गणस्मृतः (smṛtaḥ) — is calledकहा गया है

Verse 34

३४34 गोधूमानां तु तत्रैव प्रतिप्रसवः—‘व्रीहिषष्टिकमुद्गाश्च कलायाः सतिलं पयः । श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाद्या व्रते हिताः ॥ कूष्माण्डालाबुवार्ताकपालङ्कीज्योत्स्निकास्त्यजेत् । चतुर्भैक्षं सक्तुकणाः शाकं दधि घृतं मधु ॥ श्यामाकाः शालिनीवारा यावकं मूलतन्दुलम् । हविष्यव्रतनक्तादावग्निकार्यादिके हितम् ॥ मधु मांसं विहायान्यद्व्रते वा हितमीरितम् ॥’ इति । शमीधान्यं=माषादि । पालङ्की=मध्यदेशे ‘पोई’ इति प्रसिद्धा । ज्योत्स्निका=कोशातकी ।

godhūmānāṃ tu tatraiva pratiprasavaḥ—‘vrīhiṣaṣṭikamudgāśca kalāyāḥ satilaṃ payaḥ; śyāmākāścaiva nīvārā godhūmādyā vrate hitāḥ | kūṣmāṇḍālābuvārtākapālaṅkījyotsnikāstyajet; caturbhaikṣaṃ saktukaṇāḥ śākaṃ dadhi ghṛtaṃ madhu | śyāmākāḥ śālinīvārā yāvakaṃ mūlatandulam; haviṣyavratanaktādāvagnikāryādike hitam; madhu māṃsaṃ vihāyānyadvrate vā hitamīritam’ iti | śamīdhānyaṃ=māṣādi | pālaṅkī=madhyadeśe ‘poī’ iti prasiddhā | jyotsnikā=kośātakī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.34. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर वहीं गेहूँ का प्रतिप्रसव है: "धान, साठी, मूँग, मटर, तिल सहित दूध, साँवा, नीवार, गेहूँ आदि व्रत में हितकर हैं। कुम्हड़ा, लौकी, बैंगन, पालंकी और ज्योत्स्निका त्याग दे। चार प्रकार की भिक्षा, सत्तू और कण, शाक, दही, घी, मधु, साँवा, शालि और नीवार, जौ का दलिया, मूल और चावल — ये हविष्यव्रत, नक्त आदि में और अग्निकार्य में हितकर हैं। या व्रत में मधु और मांस को छोड़कर सब हितकर कहा गया है।" शमीधान्य का अर्थ उड़द आदि है। पालंकी मध्यदेश में "पोई" नाम से प्रसिद्ध है। ज्योत्स्निका कोशातकी (तोरई) है।

But there the ban on wheat is lifted: "Rice, sixty-day rice, mung, peas, milk with sesame, śyāmāka millet, wild rice, wheat and the rest are fit in a vow. Avoid pumpkin, gourd, aubergine, pālaṅkī and jyotsnikā. The four kinds of alms, barley meal and broken grain, greens, curd, ghee, honey, śyāmāka, śāli and wild rice, barley gruel, roots and husked rice are fit in a sacrificial-food vow, the night meal and the like, and in fire rites. Or, in a vow, everything but honey and meat is called fit." "Pod grains" are black gram and the like. Pālaṅkī is known as poī in the Middle Country. Jyotsnikā is the ridge gourd.

Word by wordपदार्थ

गोधूमानाम् (godhūmānām) — for wheatगेहूँ कातु (tu) — butपरतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooहीप्रतिप्रसवः (pratiprasavaḥ) — the ban is liftedप्रतिप्रसव हैव्रीहि-षष्टिक-मुद्गाः (vrīhi-ṣaṣṭika-mudgāḥ) — rice, sixty-day rice and mungधान, साठी और मूँगच (ca) — andऔरकलायाः (kalāyāḥ) — peasमटरस-तिलम् (sa-tilam) — with sesameतिल सहितपयः (payaḥ) — milkदूधश्यामाकाः (śyāmākāḥ) — śyāmāka milletसाँवाएव (eva) — alsoभीनीवाराः (nīvārāḥ) — wild riceनीवारगोधूम-आद्याः (godhūma-ādyāḥ) — wheat and the restगेहूँ आदिव्रते (vrate) — in a vowव्रत मेंहिताः (hitāḥ) — are fitहितकर हैंकूष्माण्ड-अलाबु-वार्ताक-पालङ्की-ज्योत्स्निकाः (kūṣmāṇḍa-alābu-vārtāka-pālaṅkī-jyotsnikāḥ) — pumpkin, gourd, aubergine, pālaṅkī and jyotsnikāकुम्हड़ा, लौकी, बैंगन, पोई और तोरईत्यजेत् (tyajet) — one should avoidत्याग देचतुः-भैक्षम् (catuḥ-bhaikṣam) — the four kinds of almsचार प्रकार की भिक्षासक्तु-कणाः (saktu-kaṇāḥ) — barley meal and broken grainसत्तू और कणशाकम् (śākam) — greensशाकदधि (dadhi) — curdदहीघृतम् (ghṛtam) — gheeघीमधु (madhu) — honeyमधुशालि-नीवाराः (śāli-nīvārāḥ) — śāli and wild riceशालि और नीवारयावकम् (yāvakam) — barley gruelजौ का दलियामूल-तन्दुलम् (mūla-tandulam) — roots and husked riceमूल और चावलहविष्य-व्रत-नक्त-आदौ (haviṣya-vrata-nakta-ādau) — in a sacrificial-food vow, the night meal and the likeहविष्यव्रत, नक्त आदि मेंअग्नि-कार्य-आदिके (agni-kārya-ādike) — and in fire ritesअग्निकार्य आदि मेंहितम् (hitam) — are fitहितकर हैमांसम् (māṃsam) — meatमांसविहाय (vihāya) — leaving asideछोड़करअन्यत् (anyat) — the restअन्यवा (vā) — orयाईरितम् (īritam) — is calledकहा गया हैइति (iti) — so it saysऐसाशमी-धान्यम् (śamī-dhānyam) — "pod grains"शमीधान्यमाष-आदि (māṣa-ādi) — are black gram and the likeउड़द आदि हैपालङ्की (pālaṅkī) — pālaṅkīपालंकीमध्य-देशे (madhya-deśe) — in the Middle Countryमध्यदेश मेंपोई (poī) — poīपोईप्रसिद्धा (prasiddhā) — is known asप्रसिद्ध हैज्योत्स्निका (jyotsnikā) — jyotsnikāज्योत्स्निकाकोशातकी (kośātakī) — is the ridge gourdकोशातकी (तोरई) है

Verse 35

३५35 मिताक्षरायां गौतमः—‘चतुर्भैक्ष-सक्तुकण-यावक-शाक-पयो-दधि-घृत-मूल-फलोदकानि हवींष्युत्तरोत्तरं प्रशस्तानि । पयो दधि घृतं च गव्यम्’ इति । अन्ये च विशेषा एकादशीचातुर्मास्यादिप्रकरणे वक्ष्यन्ते ।

mitākṣarāyāṃ gautamaḥ—‘caturbhaikṣa-saktukaṇa-yāvaka-śāka-payo-dadhi-ghṛta-mūla-phalodakāni havīṃṣyuttarottaraṃ praśastāni; payo dadhi ghṛtaṃ ca gavyam’ iti | anye ca viśeṣā ekādaśīcāturmāsyādiprakaraṇe vakṣyante ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.35. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मिताक्षरा में गौतम कहते हैं: "चार प्रकार की भिक्षा, सत्तू, कण, यावक, शाक, दूध, दही, घी, मूल, फल और जल हविष्य हैं, उत्तरोत्तर श्रेष्ठ। दूध, दही और घी गाय के हों।" अन्य विशेष बातें एकादशी, चातुर्मास्य आदि के प्रकरण में कही जाएँगी।

The Mitākṣarā quotes Gautama: "The four alms, barley meal, broken grain, barley gruel, greens, milk, curd, ghee, roots, fruit and water are the fit foods, each better than the one before. The milk, curd and ghee are from the cow." Other particulars will be told in the sections on Ekādaśī, Cāturmāsya and the like.

Word by wordपदार्थ

मिताक्षरायाम् (mitākṣarāyām) — in the Mitākṣarāमिताक्षरा मेंगौतमः (gautamaḥ) — Gautama saysगौतम कहते हैंचतुः-भैक्ष-सक्तु-कण-यावक-शाक-पयः-दधि-घृत-मूल-फल-उदकानि (catuḥ-bhaikṣa-saktu-kaṇa-yāvaka-śāka-payaḥ-dadhi-ghṛta-mūla-phala-udakāni) — the four alms, barley meal, broken grain, barley gruel, greens, milk, curd, ghee, roots, fruit and waterचार भिक्षा, सत्तू, कण, यावक, शाक, दूध, दही, घी, मूल, फल और जलहवींषि (havīṃṣi) — are the fit foodsहविष्य हैंउत्तर-उत्तरम् (uttara-uttaram) — each better than the one beforeउत्तरोत्तरप्रशस्तानि (praśastāni) — praisedप्रशस्तपयः (payaḥ) — milkदूधदधि (dadhi) — curdदहीघृतम् (ghṛtam) — gheeघीच (ca) — andऔरगव्यम् (gavyam) — from the cowगाय काइति (iti) — soऐसाअन्ये (anye) — otherअन्यविशेषाः (viśeṣāḥ) — particularsविशेष बातेंएकादशी-चातुर्मास्य-आदि-प्रकरणे (ekādaśī-cāturmāsya-ādi-prakaraṇe) — in the sections on Ekādaśī, Cāturmāsya and the likeएकादशी, चातुर्मास्य आदि के प्रकरण मेंवक्ष्यन्ते (vakṣyante) — will be toldकही जाएँगी

Verse 36

३६36 गृहीतव्रतत्यागे तु मदनरत्ने छागलेयः—‘पूर्वं व्रतं गृहीत्वा यो नाचरेत्काममोहितः । जीवन् भवति चाण्डालो, मृतः श्वा चाभिजायते ॥’

gṛhītavratatyāge tu madanaratne chāgaleyaḥ—‘pūrvaṃ vrataṃ gṛhītvā yo nācaretkāmamohitaḥ; jīvan bhavati cāṇḍālo, mṛtaḥ śvā cābhijāyate’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.36. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लिए हुए व्रत को छोड़ने पर मदनरत्न में छागलेय कहते हैं: "जो पहले व्रत ग्रहण करके काम से मोहित होकर उसे नहीं करता, वह जीते जी चाण्डाल होता है, और मरकर कुत्ते का जन्म पाता है।"

On dropping a vow once taken, Chāgaleya, in the Madanaratna, says: "One who takes a vow and then, led astray by desire, does not keep it becomes a caṇḍāla while alive, and is born a dog when dead."

Word by wordपदार्थ

गृहीत-व्रत-त्यागे (gṛhīta-vrata-tyāge) — on dropping a vow once takenलिए हुए व्रत को छोड़ने परतु (tu) — as forतोमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंछागलेयः (chāgaleyaḥ) — Chāgaleya saysछागलेय कहते हैंपूर्वम् (pūrvam) — firstपहलेव्रतम् (vratam) — a vowव्रतगृहीत्वा (gṛhītvā) — having takenग्रहण करकेयः (yaḥ) — whoजोन (na) — notनहींआचरेत् (ācaret) — keeps itकरताकाम-मोहितः (kāma-mohitaḥ) — led astray by desireकाम से मोहितजीवन् (jīvan) — while livingजीते जीभवति (bhavati) — becomesहोता हैचाण्डालः (cāṇḍālaḥ) — a caṇḍālaचाण्डालमृतः (mṛtaḥ) — when deadमरकरश्वा (śvā) — a dogकुत्ताच (ca) — andऔरअभिजायते (abhijāyate) — is bornजन्म लेता है

Verse 37

३७37 तत्र प्रायश्चित्तमुक्तं पृथ्वीचन्द्रोदये अग्नि-गरुडपुराणयोः—‘क्रोधात्प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि । दिनत्रयं न भुञ्जीत मुण्डनं शिरसोऽथवा ॥’ इति प्रायश्चित्ताम्नानादतिक्रान्तव्रतानुष्ठानं नास्तीति गम्यते । यत्तु—‘प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ॥’ इति वचनात् यच्चातिक्रान्तमपि व्रतं कार्यमेवेति शूलपाणिः । तन्मध्ये व्रतलोपे शेषसत्त्वे ज्ञेयम् । एतच्च शक्तविषयम् ॥

tatra prāyaścittamuktaṃ pṛthvīcandrodaye agni-garuḍapurāṇayoḥ—‘krodhātpramādāllobhādvā vratabhaṅgo bhavedyadi; dinatrayaṃ na bhuñjīta muṇḍanaṃ śiraso'thavā’ | iti prāyaścittāmnānādatikrāntavratānuṣṭhānaṃ nāstīti gamyate | yattu—‘prāyaścittaṃ tataḥ kṛtvā punareva vratī bhavet’ iti vacanāt yaccātikrāntamapi vrataṃ kāryameveti śūlapāṇiḥ | tanmadhye vratalope śeṣasattve jñeyam | etacca śaktaviṣayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 6.37. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-general-rules-of-vows#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका प्रायश्चित्त पृथ्वीचन्द्रोदय में अग्नि और गरुड पुराणों से कहा है: "यदि क्रोध, प्रमाद या लोभ से व्रत भंग हो, तो तीन दिन उपवास करे, या सिर का मुण्डन कराए।" प्रायश्चित्त कहे जाने से समझा जाता है कि छूटा व्रत फिर करना नहीं है। शूलपाणि "प्रायश्चित्त करके फिर व्रती हो" इस वचन से कहते हैं कि छूटा व्रत भी करना ही चाहिए। यह तब लागू है जब व्रत बीच में छूटे और कुछ शेष हो। और यह सब समर्थ के विषय में है।

For that the penance is given in the Pṛthvīcandrodaya, from the Agni and Garuḍa Purāṇas: "If a vow is broken from anger, carelessness or greed, fast for three days, or shave the head." Since a penance is taught, it follows that the lapsed vow need not be done again. Śūlapāṇi, citing "having done the penance, he becomes a vow-keeper again," says the lapsed vow must still be done. That applies when the vow lapses in the middle and some of it remains. And all this concerns one who is able.

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — for thatउसमेंप्रायश्चित्तम् (prāyaścittam) — the penanceप्रायश्चित्तउक्तम् (uktam) — is givenकहा गया हैपृथ्वीचन्द्रोदये (pṛthvīcandrodaye) — in the Pṛthvīcandrodayaपृथ्वीचन्द्रोदय मेंअग्नि-गरुड-पुराणयोः (agni-garuḍa-purāṇayoḥ) — from the Agni and Garuḍa Purāṇasअग्नि और गरुड पुराणों सेक्रोधात् (krodhāt) — from angerक्रोध सेप्रमादात् (pramādāt) — from carelessnessप्रमाद सेलोभात् (lobhāt) — from greedलोभ सेवा (vā) — orयाव्रत-भङ्गः (vrata-bhaṅgaḥ) — a vow is brokenव्रत-भंगभवेत् (bhavet) — happensहोयदि (yadi) — ifयदिदिन-त्रयम् (dina-trayam) — for three daysतीन दिनन (na) — notनहींभुञ्जीत (bhuñjīta) — one should eatखाएमुण्डनम् (muṇḍanam) — shavingमुण्डनशिरसः (śirasaḥ) — of the headसिर काअथवा (athavā) — orअथवाइति (iti) — soइसप्रायश्चित्त-आम्नानात् (prāyaścitta-āmnānāt) — since a penance is taughtप्रायश्चित्त के कथन सेअतिक्रान्त-व्रत-अनुष्ठानम् (atikrānta-vrata-anuṣṭhānam) — doing the lapsed vowछूटे व्रत का अनुष्ठानन (na) — notनहींअस्ति (asti) — there isहैगम्यते (gamyate) — it followsसमझा जाता हैयत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोप्रायश्चित्तम् (prāyaścittam) — penanceप्रायश्चित्तततः (tataḥ) — thenतबकृत्वा (kṛtvā) — having doneकरकेपुनः (punaḥ) — againफिरएव (eva) — indeedहीव्रती (vratī) — a vow-keeperव्रतीभवेत् (bhavet) — becomesहोवचनात् (vacanāt) — from the sayingवचन सेच (ca) — andऔरअतिक्रान्तम् (atikrāntam) — lapsedछूटा हुआअपि (api) — evenभीकार्यम् (kāryam) — must be doneकरना चाहिएशूलपाणिः (śūlapāṇiḥ) — Śūlapāṇi saysशूलपाणि कहते हैंतत् (tat) — thatवहमध्ये (madhye) — in the middleबीच मेंव्रत-लोपे (vrata-lope) — when the vow lapsesव्रत के लोप मेंशेष-सत्त्वे (śeṣa-sattve) — while some of it remainsशेष रहने परज्ञेयम् (jñeyam) — appliesजानना चाहिएएतत् (etat) — thisयहशक्त-विषयम् (śakta-viṣayam) — concerns one who is ableसमर्थ के विषय में है

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.