Nirṇayasindhu प्रथमः परिच्छेदः Chapter 7

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीनिर्णयसिन्धुः

प्रथमः परिच्छेदः
Chapter Seven · Vows in Difficulty, in Impurity and in Clash · Verses 1–31

अशक्तौ व्रतनिर्णयः सूतकादौ व्रतादिसन्निपाते च

The second half of the general rules of vows is about what to do when a vow meets an obstacle. One who cannot fast feeds a brāhmaṇa, gives money, recites the Gāyatrī a thousand times, or eats a night meal instead; the core of every vow is chastity, cleanness, truth and no meat. A married woman who fasts may keep her lamp-black, betel, saffron and red clothes, since these guard against widowhood. But the author confines this to the fasts women keep for good fortune, not the Ekādaśī, where chewing betel breaks the fast. Tears, anger and quarrelling break any vow. Then impurity: after a birth or a death all smārta rites stop. The Gauḍas stretch this to wounds and sickness, but the author limits their source to worship of the Goddess. A woman in impurity has another do the worship while she keeps the bodily rules herself. A vow already begun goes on without gifts or worship, but none is begun in impurity. Then proxies: a wife for a husband and a husband for a wife, a son, a sibling, a priest; never for the mantra, the owner, the deity or the fire; and a śūdra may use a śūdra. Last, when vows clash: two on one tithi are done in turn; no new optional rite is begun in the middle of another; the single meal takes precedence over the night meal. The pāraṇa on Śivarātri is eaten by day, and a man with a son who is barred from fasting eats a little and fasts. The strength of daily, occasioned and optional rites is left for the reader to weigh. व्रत-परिभाषा का दूसरा भाग यह है कि व्रत में बाधा आने पर क्या करें। जो उपवास न कर सके, वह ब्राह्मण को भोजन कराए, धन दे, हज़ार गायत्री जपे, या बदले में नक्त करे; हर व्रत का सार ब्रह्मचर्य, शौच, सत्य और मांस-त्याग है। उपवास करने वाली सधवा स्त्री अंजन, ताम्बूल, कुंकुम और लाल वस्त्र धारण कर सकती है, क्योंकि ये वैधव्य से रक्षा करते हैं। पर ग्रन्थकार इसे सौभाग्य के लिए स्त्रियों के उपवासों तक सीमित करते हैं, एकादशी तक नहीं, जहाँ ताम्बूल चबाने से उपवास टूटता है। आँसू, क्रोध और कलह किसी भी व्रत को भंग करते हैं। फिर सूतक: जन्म या मृत्यु के बाद सब स्मार्त कर्म रुक जाते हैं। गौड इसे घाव और रोग तक फैलाते हैं, पर ग्रन्थकार उनके आधार-वचन को देवी-पूजा तक सीमित करते हैं। अशुद्ध स्त्री पूजा दूसरे से कराती है और शरीर के नियम स्वयं पालती है। पहले से आरम्भ व्रत दान और पूजा के बिना चलता रहता है, पर सूतक में कोई व्रत आरम्भ नहीं होता। फिर प्रतिनिधि: पति के लिए पत्नी और पत्नी के लिए पति, पुत्र, भाई-बहन, पुरोहित; पर मन्त्र, स्वामी, देवता या अग्नि का प्रतिनिधि नहीं; और शूद्र शूद्र को प्रतिनिधि बना सकता है। अन्त में जब व्रत टकराएँ: एक तिथि में दो व्रत क्रम से होते हैं; एक काम्य कर्म के बीच दूसरा आरम्भ नहीं होता; नक्त से एकभक्त पहले आता है। शिवरात्रि की पारणा दिन में होती है, और जिस पुत्रवान् का उपवास निषिद्ध है वह थोड़ा खाकर उपवास करता है। नित्य, नैमित्तिक और काम्य कर्मों के बलाबल का विचार पाठक पर छोड़ा गया है।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 अशक्तौ तु कालहेमाद्रौ पुराणान्तरे—‘उपवासासमर्थश्चेदेकं विप्रं तु भोजयेत् । तावद्धनादि वा दद्याद्भुक्तश्चेद् द्विगुणं तथा ॥’ भुक्तः=कृतभोजनः । ब्राह्मणभोजनं विनेति शेषः ।

aśaktau tu kālahemādrau purāṇāntare—‘upavāsāsamarthaścedekaṃ vipraṃ tu bhojayet; tāvaddhanādi vā dadyādbhuktaśced dviguṇaṃ tathā’ | bhuktaḥ=kṛtabhojanaḥ | brāhmaṇabhojanaṃ vineti śeṣaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.1. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो असमर्थ हो, उसके लिए हेमाद्रि के कालखण्ड में दूसरे पुराण से कहा है: "यदि उपवास में असमर्थ हो, तो एक ब्राह्मण को भोजन कराए, या उतना धन आदि दे। यदि खा चुका हो, तो दुगुना दे।" भुक्त का अर्थ भोजन कर चुका है; "ब्राह्मण-भोजन कराए बिना" यह शेष समझा जाता है।

For one who cannot, Hemādri's book on time quotes another Purāṇa: "If one cannot fast, feed one brāhmaṇa, or give that much in money or the like. If one has eaten, give double." "Has eaten" means has taken a meal; "without feeding a brāhmaṇa" is understood.

Word by wordपदार्थ

अशक्तौ (aśaktau) — for one who cannotअसमर्थ होने परतु (tu) — butपरकाल-हेमाद्रौ (kāla-hemādrau) — in Hemādri's book on timeहेमाद्रि के कालखण्ड मेंपुराण-अन्तरे (purāṇa-antare) — from another Purāṇaदूसरे पुराण सेउपवास-असमर्थः (upavāsa-asamarthaḥ) — unable to fastउपवास में असमर्थचेत् (cet) — ifयदिएकम् (ekam) — oneएकविप्रम् (vipram) — brāhmaṇaब्राह्मण कोतु (tu) — thenतोभोजयेत् (bhojayet) — should feedभोजन कराएतावत्-धन-आदि (tāvat-dhana-ādi) — that much money or the likeउतना धन आदिवा (vā) — orयादद्यात् (dadyāt) — should giveदेभुक्तः (bhuktaḥ) — has eatenखा चुकाचेत् (cet) — ifयदिद्वि-गुणम् (dvi-guṇam) — doubleदुगुनातथा (tathā) — thenतबभुक्तः (bhuktaḥ) — "has eaten"भुक्तकृत-भोजनः (kṛta-bhojanaḥ) — means one who has taken a mealभोजन कर चुकाब्राह्मण-भोजनम् (brāhmaṇa-bhojanam) — feeding a brāhmaṇaब्राह्मण-भोजनविना (vinā) — withoutबिनाइति (iti) — thisयहशेषः (śeṣaḥ) — is understoodशेष है

Verse 2

२2 ‘सहस्रसंमितां देवीं जपेद्वा प्राणसंयमान् । कुर्याद्द्वादशसंख्याकान् यथाशक्त्यातुरो नरः ॥’ इति ।

‘sahasrasaṃmitāṃ devīṃ japedvā prāṇasaṃyamān; kuryāddvādaśasaṃkhyākān yathāśaktyāturo naraḥ’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.2. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"या रोगी मनुष्य यथाशक्ति हज़ार बार गायत्री का जप करे, या बारह प्राणायाम करे।"

"Or a sick man should recite the Gāyatrī a thousand times, or do twelve breath-controls, as he can."

Word by wordपदार्थ

सहस्र-संमिताम् (sahasra-saṃmitām) — a thousand timesहज़ार बारदेवीम् (devīm) — the Goddess (Gāyatrī)देवी (गायत्री) काजपेत् (japet) — should reciteजप करेवा (vā) — orयाप्राण-संयमान् (prāṇa-saṃyamān) — breath-controlsप्राणायामकुर्यात् (kuryāt) — should doकरेद्वादश-संख्याकान् (dvādaśa-saṃkhyākān) — twelveबारहयथाशक्ति (yathāśakti) — as he canयथाशक्तिआतुरः (āturaḥ) — a sickरोगीनरः (naraḥ) — manमनुष्यइति (iti) — soऐसा

Verse 3

३3 शुद्धितत्त्वे मात्स्ये—‘उपवासे त्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते ।’ मदनरत्ने वायवीये—‘द्रव्यदातोपवासस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।’

śuddhitattve mātsye—‘upavāse tvaśaktānāṃ naktaṃ bhojanamiṣyate’ | madanaratne vāyavīye—‘dravyadātopavāsasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.3. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शुद्धितत्त्व में मत्स्यपुराण से कहा है: "जो उपवास न कर सकें, उनके लिए रात का भोजन माना गया है।" मदनरत्न में वायुपुराण से: "द्रव्य देने वाला निःसन्देह उपवास का फल पाता है।"

The Śuddhitattva quotes the Matsya: "For those who cannot fast, a night meal is allowed." The Madanaratna quotes the Vāyu: "One who gives the money gains the fruit of the fast, without doubt."

Word by wordपदार्थ

शुद्धितत्त्वे (śuddhitattve) — in the Śuddhitattvaशुद्धितत्त्व मेंमात्स्ये (mātsye) — from the Matsyaमत्स्यपुराण सेउपवासे (upavāse) — in a fastउपवास मेंतु (tu) — butतोअशक्तानाम् (aśaktānām) — for those who cannotअसमर्थों के लिएनक्तम् (naktam) — nightरात काभोजनम् (bhojanam) — mealभोजनइष्यते (iṣyate) — is allowedमाना गया हैमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंवायवीये (vāyavīye) — from the Vāyuवायुपुराण सेद्रव्य-दाता (dravya-dātā) — one who gives the moneyद्रव्य देने वालाउपवासस्य (upavāsasya) — of the fastउपवास काफलम् (phalam) — the fruitफलप्राप्नोति (prāpnoti) — gainsपाता हैअसंशयम् (asaṃśayam) — without doubtनिःसन्देह

Verse 4

४4 तथापरार्के देवलः—‘ब्रह्मचर्यं तथा शौचं सत्यमामिषवर्जनम् । व्रतेष्वेतानि चत्वारि वरिष्ठानीति निश्चयः ॥’ मात्स्ये—‘तस्मात्कृतोपवासेन स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् । वर्जनीयं प्रयत्नेन रूपघ्नं तत्परं नृप ॥’ अन्ये च नियमास्तत्र तत्रान्वेषणीयाः ॥

tathāparārke devalaḥ—‘brahmacaryaṃ tathā śaucaṃ satyamāmiṣavarjanam; vrateṣvetāni catvāri variṣṭhānīti niścayaḥ’ | mātsye—‘tasmātkṛtopavāsena snānamabhyaṅgapūrvakam; varjanīyaṃ prayatnena rūpaghnaṃ tatparaṃ nṛpa’ | anye ca niyamāstatra tatrānveṣaṇīyāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.4. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अपरार्क में देवल कहते हैं: "ब्रह्मचर्य, शौच, सत्य और मांस-त्याग — ये चार व्रतों में श्रेष्ठ हैं। यह निश्चय है।" मत्स्यपुराण में कहा है: "हे राजन्, इसलिए उपवास करने वाला तेल लगाकर स्नान यत्न से त्याग दे; यह सबसे अधिक रूप नष्ट करता है।" अन्य नियम अपने-अपने स्थान पर खोजने चाहिए।

Aparārka quotes Devala: "Chastity, cleanness, truth and avoiding meat — these four are the chief things in vows. This is settled." The Matsya says: "So one who fasts should take care to avoid bathing with an oil rub, O king; above all it spoils one's looks." Other rules should be sought in their own places.

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — alsoतथाअपरार्के (aparārke) — in Aparārkaअपरार्क मेंदेवलः (devalaḥ) — Devala saysदेवल कहते हैंब्रह्मचर्यम् (brahmacaryam) — chastityब्रह्मचर्यशौचम् (śaucam) — cleannessशौचसत्यम् (satyam) — truthसत्यआमिष-वर्जनम् (āmiṣa-varjanam) — avoiding meatमांस-त्यागव्रतेषु (vrateṣu) — in vowsव्रतों मेंएतानि (etāni) — theseयेचत्वारि (catvāri) — fourचारवरिष्ठानि (variṣṭhāni) — are the chiefश्रेष्ठ हैंइति (iti) — thisयहनिश्चयः (niścayaḥ) — is settledनिश्चय हैमात्स्ये (mātsye) — in the Matsyaमत्स्यपुराण मेंतस्मात् (tasmāt) — soइसलिएकृत-उपवासेन (kṛta-upavāsena) — by one who fastsउपवास करने वाले कोस्नानम् (snānam) — bathingस्नानअभ्यङ्ग-पूर्वकम् (abhyaṅga-pūrvakam) — with an oil rubतेल लगाकरवर्जनीयम् (varjanīyam) — should be avoidedत्यागना चाहिएप्रयत्नेन (prayatnena) — with careयत्न सेरूप-घ्नम् (rūpa-ghnam) — spoils one's looksरूप नष्ट करने वालातत्-परम् (tat-param) — beyond allसबसे अधिकनृप (nṛpa) — O kingहे राजन्अन्ये (anye) — otherअन्यनियमाः (niyamāḥ) — rulesनियमतत्र-तत्र (tatra-tatra) — in their placesवहाँ-वहाँअन्वेषणीयाः (anveṣaṇīyāḥ) — should be soughtखोजने चाहिए

Verse 5

५5 अथ स्त्रीव्रतेषु विशेष उच्यते । तत्र हेमाद्रौ व्रतकाण्डे गारुडे—‘गन्धालंकारताम्बूलपुष्पमालानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम् ॥’ इति । इदं च सभर्तृकोपवासविषयम् ।

atha strīvrateṣu viśeṣa ucyate | tatra hemādrau vratakāṇḍe gāruḍe—‘gandhālaṃkāratāmbūlapuṣpamālānulepanam; upavāse na duṣyanti dantadhāvanamañjanam’ iti | idaṃ ca sabhartṛkopavāsaviṣayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.5. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब स्त्रियों के व्रतों के विशेष नियम। हेमाद्रि के व्रतकाण्ड में गरुडपुराण से कहा है: "गन्ध, अलंकार, ताम्बूल, पुष्पमाला, अनुलेपन, दाँत साफ़ करना और अंजन उपवास को दूषित नहीं करते।" यह सधवा स्त्री के उपवास के विषय में है।

Now the particular rules for women's vows. Hemādri's book on vows quotes the Garuḍa: "Scent, ornaments, betel, garlands, unguents, cleaning the teeth and lamp-black for the eyes do not spoil a fast." This concerns the fast of a woman whose husband is living.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबस्त्री-व्रतेषु (strī-vrateṣu) — in women's vowsस्त्रियों के व्रतों मेंविशेषः (viśeṣaḥ) — the particular rulesविशेषउच्यते (ucyate) — are toldकहा जाता हैतत्र (tatra) — thereउसमेंहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंव्रत-काण्डे (vrata-kāṇḍe) — in the book on vowsव्रतकाण्ड मेंगारुडे (gāruḍe) — from the Garuḍaगरुडपुराण सेगन्ध-अलंकार-ताम्बूल-पुष्पमाला-अनुलेपनम् (gandha-alaṃkāra-tāmbūla-puṣpamālā-anulepanam) — scent, ornaments, betel, garlands and unguentsगन्ध, अलंकार, ताम्बूल, पुष्पमाला और अनुलेपनउपवासे (upavāse) — in a fastउपवास मेंन (na) — notनहींदुष्यन्ति (duṣyanti) — spoil itदूषित करतेदन्त-धावनम् (danta-dhāvanam) — cleaning the teethदाँत साफ़ करनाअञ्जनम् (añjanam) — lamp-black for the eyesअंजनइति (iti) — soऐसाइदम् (idam) — thisयहस-भर्तृका-उपवास-विषयम् (sa-bhartṛkā-upavāsa-viṣayam) — concerns the fast of a woman whose husband is livingसधवा के उपवास के विषय में है

Verse 6

६6 ‘अञ्जनं च सताम्बूलं कुङ्कुमं रक्तवाससी । धारयेत्सोपवासापि अवैधव्यकरं यतः ॥ विधवा यतिमार्गेण, कुमारी वा यदृच्छया ॥’ इति तत्रैव भविष्योक्तेः ।

‘añjanaṃ ca satāmbūlaṃ kuṅkumaṃ raktavāsasī; dhārayetsopavāsāpi avaidhavyakaraṃ yataḥ; vidhavā yatimārgeṇa, kumārī vā yadṛcchayā’ iti tatraiva bhaviṣyokteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.6. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि वहीं भविष्यपुराण कहता है: "उपवास करती हुई भी वह अंजन, ताम्बूल, कुंकुम और लाल वस्त्र धारण करे, क्योंकि ये वैधव्य से बचाते हैं। विधवा संन्यासी की रीति से उपवास करे, और कुमारी इच्छानुसार।"

For the Bhaviṣya, quoted there too, says: "Even while fasting she should wear lamp-black, betel, saffron and red clothes, since they keep widowhood away. A widow fasts in the way of an ascetic, and an unmarried girl as she likes."

Word by wordपदार्थ

अञ्जनम् (añjanam) — lamp-blackअंजनच (ca) — andऔरस-ताम्बूलम् (sa-tāmbūlam) — with betelताम्बूल सहितकुङ्कुमम् (kuṅkumam) — saffronकुंकुमरक्त-वाससी (rakta-vāsasī) — red clothesलाल वस्त्रधारयेत् (dhārayet) — she should wearधारण करेस-उपवासा (sa-upavāsā) — while fastingउपवास करती हुईअपि (api) — evenभीअवैधव्य-करम् (avaidhavya-karam) — they keep widowhood awayवैधव्य से बचाने वालायतः (yataḥ) — sinceक्योंकिविधवा (vidhavā) — a widowविधवायति-मार्गेण (yati-mārgeṇa) — in the way of an asceticसंन्यासी की रीति सेकुमारी (kumārī) — an unmarried girlकुमारीवा (vā) — andऔरयदृच्छया (yadṛcchayā) — as she likesइच्छानुसारइति (iti) — soऐसातत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooहीभविष्य-उक्तेः (bhaviṣya-ukteḥ) — because the Bhaviṣya saysभविष्यपुराण के कथन से

Verse 7

७7 तथा विष्णुधर्मे—‘सर्वेषु तूपवासेषु पुमान्वाथ सुवासिनी । धारयेद्रक्तवस्त्राणि कुसुमानि सितानि च ॥ विधवा शुक्लवसनमेकमेव हि धारयेत् ॥’ मनुरपि—‘पुष्पालंकारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम् ॥’ मदनरत्ने व्यासः—‘दन्तधावनपुष्पादि व्रतेऽप्यस्या न दुष्यति ।’ इति ।

tathā viṣṇudharme—‘sarveṣu tūpavāseṣu pumānvātha suvāsinī; dhārayedraktavastrāṇi kusumāni sitāni ca; vidhavā śuklavasanamekameva hi dhārayet’ | manurapi—‘puṣpālaṃkāravastrāṇi gandhadhūpānulepanam; upavāse na duṣyanti dantadhāvanamañjanam’ | madanaratne vyāsaḥ—‘dantadhāvanapuṣpādi vrate'pyasyā na duṣyati’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.7. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विष्णुधर्म में भी कहा है: "सब उपवासों में पुरुष या सुवासिनी लाल वस्त्र और सफ़ेद फूल धारण करे। विधवा केवल एक सफ़ेद वस्त्र धारण करे।" मनु भी कहते हैं: "फूल, अलंकार, वस्त्र, गन्ध, धूप, अनुलेपन, दाँत साफ़ करना और अंजन उपवास को दूषित नहीं करते।" मदनरत्न में व्यास कहते हैं: "दाँत साफ़ करना, फूल आदि उसके व्रत को भी दूषित नहीं करते।"

The Viṣṇudharma too says: "In all fasts, a man or a married woman should wear red clothes and white flowers. A widow should wear only one white cloth." Manu also says: "Flowers, ornaments, clothes, scent, incense, unguents, cleaning the teeth and lamp-black do not spoil a fast." Vyāsa, in the Madanaratna, says: "Cleaning the teeth, flowers and the like do not spoil her vow."

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — alsoतथाविष्णुधर्मे (viṣṇudharme) — in the Viṣṇudharmaविष्णुधर्म मेंसर्वेषु (sarveṣu) — in allसबतु (tu) — indeedतोउपवासेषु (upavāseṣu) — fastsउपवासों मेंपुमान् (pumān) — a manपुरुषवा (vā) — orयाअथ (atha) — alsoअथसुवासिनी (suvāsinī) — a married womanसुवासिनीधारयेत् (dhārayet) — should wearधारण करेरक्त-वस्त्राणि (rakta-vastrāṇi) — red clothesलाल वस्त्रकुसुमानि (kusumāni) — flowersफूलसितानि (sitāni) — whiteसफ़ेदच (ca) — andऔरविधवा (vidhavā) — a widowविधवाशुक्ल-वसनम् (śukla-vasanam) — white clothसफ़ेद वस्त्रएकम् (ekam) — oneएकएव (eva) — onlyहीहि (hi) — indeedहीमनुः (manuḥ) — Manuमनुअपि (api) — alsoभीपुष्प-अलंकार-वस्त्राणि (puṣpa-alaṃkāra-vastrāṇi) — flowers, ornaments and clothesफूल, अलंकार और वस्त्रगन्ध-धूप-अनुलेपनम् (gandha-dhūpa-anulepanam) — scent, incense and unguentsगन्ध, धूप और अनुलेपनउपवासे (upavāse) — in a fastउपवास मेंन (na) — notनहींदुष्यन्ति (duṣyanti) — spoil itदूषित करतेदन्त-धावनम् (danta-dhāvanam) — cleaning the teethदाँत साफ़ करनाअञ्जनम् (añjanam) — lamp-blackअंजनमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंव्यासः (vyāsaḥ) — Vyāsaव्यासदन्तधावन-पुष्प-आदि (dantadhāvana-puṣpa-ādi) — cleaning the teeth, flowers and the likeदाँत साफ़ करना, फूल आदिव्रते (vrate) — in a vowव्रत मेंअपि (api) — evenभीअस्याः (asyāḥ) — for herउसके लिएदुष्यति (duṣyati) — spoilsदूषित करता

Verse 8

८8 यद्यपीदं सर्वोपवासविषयं प्रतीयते, तथापि शिष्टाचारात्सौभाग्याद्यर्थं क्रियमाणनवरात्रत्रिरात्राद्युपवासविषयमेव, न त्वेकादश्यादिविषयम् । ‘असकृज्जलपानाच्च सकृत्ताम्बूलचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच्च मैथुनात् ॥’ इत्यपरार्के देवलेन तन्निषेधात् ।

yadyapīdaṃ sarvopavāsaviṣayaṃ pratīyate, tathāpi śiṣṭācārātsaubhāgyādyarthaṃ kriyamāṇanavarātratrirātrādyupavāsaviṣayameva, na tvekādaśyādiviṣayam | ‘asakṛjjalapānācca sakṛttāmbūlacarvaṇāt; upavāsaḥ praṇaśyeta divāsvāpācca maithunāt’ ityaparārke devalena tanniṣedhāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.8. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह सब उपवासों के विषय में प्रतीत होता है। फिर भी शिष्टों के आचार से यह केवल सौभाग्य आदि के लिए किए जाने वाले नवरात्र, त्रिरात्र आदि उपवासों के विषय में है, एकादशी आदि के विषय में नहीं। क्योंकि अपरार्क में देवल इसका निषेध करते हैं: "बार-बार जल पीने से, एक बार भी ताम्बूल चबाने से, दिन में सोने से और मैथुन से उपवास नष्ट होता है।"

This seems to cover all fasts. Still, by the practice of the learned, it concerns only the nine-night, three-night and similar fasts women keep for good fortune and the like, not the Ekādaśī and the like. For Devala, in Aparārka, forbids it: "A fast is broken by drinking water again and again, by chewing betel even once, by sleeping by day and by sex."

Word by wordपदार्थ

यद्यपि (yadyapi) — althoughयद्यपिइदम् (idam) — thisयहसर्व-उपवास-विषयम् (sarva-upavāsa-viṣayam) — to cover all fastsसब उपवासों के विषय मेंप्रतीयते (pratīyate) — seemsप्रतीत होता हैतथापि (tathāpi) — stillफिर भीशिष्ट-आचारात् (śiṣṭa-ācārāt) — by the practice of the learnedशिष्टों के आचार सेसौभाग्य-आदि-अर्थम् (saubhāgya-ādi-artham) — for good fortune and the likeसौभाग्य आदि के लिएक्रियमाण-नवरात्र-त्रिरात्र-आदि-उपवास-विषयम् (kriyamāṇa-navarātra-trirātra-ādi-upavāsa-viṣayam) — concerns the nine-night, three-night and similar fasts keptनवरात्र, त्रिरात्र आदि उपवासों के विषय में हैएव (eva) — onlyहीन (na) — notनहींतु (tu) — butपरएकादशी-आदि-विषयम् (ekādaśī-ādi-viṣayam) — the Ekādaśī and the likeएकादशी आदि के विषय मेंअसकृत् (asakṛt) — again and againबार-बारजल-पानात् (jala-pānāt) — from drinking waterजल पीने सेच (ca) — andऔरसकृत् (sakṛt) — even onceएक बारताम्बूल-चर्वणात् (tāmbūla-carvaṇāt) — from chewing betelताम्बूल चबाने सेउपवासः (upavāsaḥ) — the fastउपवासप्रणश्येत (praṇaśyeta) — is brokenनष्ट होता हैदिवा-स्वापात् (divā-svāpāt) — from sleeping by dayदिन में सोने सेमैथुनात् (maithunāt) — from sexमैथुन सेइति (iti) — soऐसाअपरार्के (aparārke) — in Aparārkaअपरार्क मेंदेवलेन (devalena) — by Devalaदेवल द्वारातत्-निषेधात् (tat-niṣedhāt) — since it is forbiddenउसका निषेध होने से

Verse 9

९9 न चास्य पुंविषयत्वेन सावकाशत्वात् स्त्रीणां ताम्बूलादि प्राप्नोतीति वाच्यम् । ताम्बूलादिप्रापकस्यैवैकादशीतरविषयत्वेन वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् ।

na cāsya puṃviṣayatvena sāvakāśatvāt strīṇāṃ tāmbūlādi prāpnotīti vācyam | tāmbūlādiprāpakasyaivaikādaśītaraviṣayatvena vaiparītyasyāpi suvacatvāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.9. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और यह नहीं कहा जा सकता कि देवल का निषेध पुरुषों पर लागू होकर अपना क्षेत्र पा लेता है, इसलिए स्त्रियों को ताम्बूल आदि मिलता है। उलटा भी उतनी ही आसानी से कहा जा सकता है: ताम्बूल देने वाले वचन का अपना क्षेत्र एकादशी से भिन्न उपवास हैं।

Nor can it be said that Devala's ban has its own scope with men, so betel and the like are still allowed to women. One can just as well say the reverse: the text allowing betel has its own scope outside the Ekādaśī.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींच (ca) — andऔरअस्य (asya) — since thisइसकेपुं-विषयत्वेन (puṃ-viṣayatvena) — as applying to menपुरुषों के विषय में होने सेस-अवकाशत्वात् (sa-avakāśatvāt) — having its own scopeअपना क्षेत्र होने सेस्त्रीणाम् (strīṇām) — for womenस्त्रियों के लिएताम्बूल-आदि (tāmbūla-ādi) — betel and the likeताम्बूल आदिप्राप्नोति (prāpnoti) — is allowedप्राप्त होता हैइति (iti) — soऐसावाच्यम् (vācyam) — can it be saidकहना चाहिएताम्बूल-आदि-प्रापकस्य (tāmbūla-ādi-prāpakasya) — of the text allowing betel and the likeताम्बूल आदि देने वाले वचन काएव (eva) — itselfहीएकादशी-इतर-विषयत्वेन (ekādaśī-itara-viṣayatvena) — as applying outside the Ekādaśīएकादशी से भिन्न विषय का होने सेवैपरीत्यस्य (vaiparītyasya) — the reverseउलटी बात काअपि (api) — alsoभीसुवचत्वात् (suvacatvāt) — can just as well be saidआसानी से कहे जा सकने से

Verse 10

१०10 यत्तु हरिवंशे—‘अञ्जनं रोचनं चैव गन्धान्सुमनसस्तथा । व्रते चैवोपवासे च नित्यमेव विवर्जयेत् ॥ शिरसोऽभ्यञ्जनं सौम्ये नैवमेतत्प्रशस्यते । न पादयोर्न गात्रस्य स्नेहेनेति स्थितिः स्मृता ॥’ इति, तत्तत्रैवोक्तपुण्यकव्रतविषयं न तु सर्वत्र, पूर्वोक्तविरोधादिति मदनरत्ने उक्तम् ।

yattu harivaṃśe—‘añjanaṃ rocanaṃ caiva gandhānsumanasastathā; vrate caivopavāse ca nityameva vivarjayet; śiraso'bhyañjanaṃ saumye naivametatpraśasyate; na pādayorna gātrasya sneheneti sthitiḥ smṛtā’ | iti, tattatraivoktapuṇyakavrataviṣayaṃ na tu sarvatra, pūrvoktavirodhāditi madanaratne uktam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.10. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हरिवंश में कहा है: "व्रत और उपवास में सदा अंजन, गोरोचन, गन्ध और फूल त्याग दे। हे सौम्ये, सिर में तेल लगाना इस प्रकार प्रशस्त नहीं; नियम है कि न पैरों में, न शरीर में तेल लगाए।" मदनरत्न कहता है कि यह वहीं कहे पुण्यक व्रत के विषय में है, हर व्रत के नहीं, क्योंकि पहले कहे वचनों से विरोध होता।

The Harivaṃśa says: "In a vow and in a fast, always avoid lamp-black, gorocana, scents and flowers. Oiling the head is not approved in this way, O gentle one; the rule is laid down that neither the feet nor the body are to be oiled." The Madanaratna says that this concerns the Puṇyaka vow told there, not every vow, since it would clash with the texts above.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोहरिवंशे (harivaṃśe) — in the Harivaṃśaहरिवंश मेंअञ्जनम् (añjanam) — lamp-blackअंजनरोचनम् (rocanam) — gorocanaगोरोचनच (ca) — andऔरएव (eva) — tooभीगन्धान् (gandhān) — scentsगन्धसुमनसः (sumanasaḥ) — flowersफूलतथा (tathā) — andतथाव्रते (vrate) — in a vowव्रत मेंउपवासे (upavāse) — in a fastउपवास मेंनित्यम् (nityam) — alwaysसदाविवर्जयेत् (vivarjayet) — should avoidत्याग देशिरसः (śirasaḥ) — of the headसिर काअभ्यञ्जनम् (abhyañjanam) — oilingतेल लगानासौम्ये (saumye) — O gentle oneहे सौम्येन (na) — notनहींएवम् (evam) — soइस प्रकारएतत् (etat) — thisयहप्रशस्यते (praśasyate) — is approvedप्रशस्त हैपादयोः (pādayoḥ) — of the feetपैरों कागात्रस्य (gātrasya) — of the bodyशरीर कास्नेहेन (snehena) — with oilतेल सेइति (iti) — soऐसास्थितिः (sthitiḥ) — the ruleनियमस्मृता (smṛtā) — is laid downकहा गया हैतत् (tat) — thatवहतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — itselfहीउक्त-पुण्यक-व्रत-विषयम् (ukta-puṇyaka-vrata-viṣayam) — concerns the Puṇyaka vow told thereवहीं कहे पुण्यक व्रत के विषय में हैसर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगहपूर्व-उक्त-विरोधात् (pūrva-ukta-virodhāt) — since it would clash with the texts aboveपहले कहे वचनों से विरोध होने सेमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंउक्तम् (uktam) — it is saidकहा गया है

Verse 11

११11 तत्रैव—‘अश्रुप्रपातो रोषश्च कलहस्य कृतिस्तथा ॥ उपवासाद्व्रताद्वापि सद्यो भ्रंशयति स्त्रियम् ॥’ स्त्रियमित्युपलक्षणम् । मदनरत्ने शिवधर्मे—‘दानं व्रतानि नियमा ज्ञानं ध्यानं हुतं जपः । यत्नेनापि कृतं सर्वं क्रोधितस्य वृथा भवेत् ॥’

tatraiva—‘aśruprapāto roṣaśca kalahasya kṛtistathā; upavāsādvratādvāpi sadyo bhraṃśayati striyam’ | striyamityupalakṣaṇam | madanaratne śivadharme—‘dānaṃ vratāni niyamā jñānaṃ dhyānaṃ hutaṃ japaḥ; yatnenāpi kṛtaṃ sarvaṃ krodhitasya vṛthā bhavet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.11. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वहीं यह भी कहा है: "आँसू बहाना, क्रोध और कलह करना स्त्री को उपवास या व्रत से तुरन्त भ्रष्ट कर देते हैं।" "स्त्री" यहाँ सबका उपलक्षण है। मदनरत्न में शिवधर्म से कहा है: "दान, व्रत, नियम, ज्ञान, ध्यान, होम और जप — यत्न से किया हुआ भी सब क्रोधी के लिए व्यर्थ होता है।"

The Harivaṃśa also says: "Shedding tears, anger and starting a quarrel throw a woman out of her fast or her vow at once." "A woman" stands for anyone. The Madanaratna quotes the Śivadharma: "Giving, vows, observances, knowledge, meditation, offering and prayer — all of it, even when done with effort, is fruitless for one who is angry."

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — tooभीअश्रु-प्रपातः (aśru-prapātaḥ) — shedding tearsआँसू बहानारोषः (roṣaḥ) — angerक्रोधच (ca) — andऔरकलहस्य (kalahasya) — of a quarrelकलह काकृतिः (kṛtiḥ) — startingकरनातथा (tathā) — andतथाउपवासात् (upavāsāt) — from a fastउपवास सेव्रतात् (vratāt) — from a vowव्रत सेवा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीसद्यः (sadyaḥ) — at onceतुरन्तभ्रंशयति (bhraṃśayati) — throws outभ्रष्ट करता हैस्त्रियम् (striyam) — a womanस्त्री कोस्त्रियम् (striyam) — "a woman""स्त्री को"इति (iti) — thisयहउपलक्षणम् (upalakṣaṇam) — stands for anyoneउपलक्षण हैमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंशिवधर्मे (śivadharme) — from the Śivadharmaशिवधर्म सेदानम् (dānam) — givingदानव्रतानि (vratāni) — vowsव्रतनियमाः (niyamāḥ) — observancesनियमज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानध्यानम् (dhyānam) — meditationध्यानहुतम् (hutam) — offeringहोमजपः (japaḥ) — prayerजपयत्नेन (yatnena) — with effortयत्न सेअपि (api) — evenभीकृतम् (kṛtam) — doneकियासर्वम् (sarvam) — allसबक्रोधितस्य (krodhitasya) — of an angry manक्रोधी कावृथा (vṛthā) — fruitlessव्यर्थभवेत् (bhavet) — becomesहोता है

Verse 12

१२12 अथ सूतकादौ निर्णयः—तत्र शावसूत्याशौचयोः सर्वस्मार्तकर्मनिवृत्तिर्निबन्धेषु स्पष्टैव ।

atha sūtakādau nirṇayaḥ—tatra śāvasūtyāśaucayoḥ sarvasmārtakarmanivṛttirnibandheṣu spaṣṭaiva ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.12. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब सूतक आदि में निर्णय। मृत्यु और जन्म के आशौच में सब स्मार्त कर्म रुक जाते हैं, यह निबन्धों में स्पष्ट ही है।

Now the rule in impurity and the like. That all smārta rites stop in the impurity of a death or a birth is plain in the digests.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबसूतक-आदौ (sūtaka-ādau) — in impurity and the likeसूतक आदि मेंनिर्णयः (nirṇayaḥ) — the ruleनिर्णयतत्र (tatra) — hereइसमेंशाव-सूति-आशौचयोः (śāva-sūti-āśaucayoḥ) — in the impurity of death and of birthमृत्यु और जन्म के आशौच मेंसर्व-स्मार्त-कर्म-निवृत्तिः (sarva-smārta-karma-nivṛttiḥ) — that all smārta rites stopसब स्मार्त कर्मों का रुकनानिबन्धेषु (nibandheṣu) — in the digestsनिबन्धों मेंस्पष्टा (spaṣṭā) — is plainस्पष्ट हैएव (eva) — indeedही

Verse 13

१३13 गौडास्तु क्षताशौचादावपि तामाहुः—‘जानूर्ध्वं क्षतजे जाते नित्यकर्म न चाचरेत् । नैमित्तिकं च तदधः स्रवद्रक्तो न चाचरेत् ॥ लौतिके च समुत्पन्ने ज्वरकर्मणि मैथुने । धूमोद्गारे तथा वान्तौ नित्यकर्माणि संत्यजेत् ॥ द्रव्ये भुक्ते त्वजीर्णे च नैव भुक्त्वापि किंचन । कर्म कुर्यान्नरो नित्यं सूतके मृतके तथा ॥’ इति कालिकापुराणात् । वस्तुतस्तु पूर्वं देवीपूजोपक्रमात्तन्मात्रविषयत्वमस्येति युक्तं प्रतीमः ।

gauḍāstu kṣatāśaucādāvapi tāmāhuḥ—‘jānūrdhvaṃ kṣataje jāte nityakarma na cācaret; naimittikaṃ ca tadadhaḥ sravadrakto na cācaret | lautike ca samutpanne jvarakarmaṇi maithune; dhūmodgāre tathā vāntau nityakarmāṇi saṃtyajet | dravye bhukte tvajīrṇe ca naiva bhuktvāpi kiṃcana; karma kuryānnaro nityaṃ sūtake mṛtake tathā’ iti kālikāpurāṇāt | vastutastu pūrvaṃ devīpūjopakramāttanmātraviṣayatvamasyeti yuktaṃ pratīmaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.13. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर गौड इस निवृत्ति को घाव आदि के आशौच तक भी फैलाते हैं, कालिकापुराण के इस वचन से: "घुटने के ऊपर से रक्त बहे तो नित्य कर्म न करे; नीचे से बहे तो नैमित्तिक कर्म न करे। लूता-विकार होने पर, ज्वर में, मैथुन के बाद, धुएँ की डकार में और वमन के बाद नित्य कर्म छोड़ दे। खाया अन्न न पचा हो तो और कुछ न खाए; और जन्म या मृत्यु के सूतक में नित्य कर्म न करे।" वास्तव में हम उचित मानते हैं कि यह प्रकरण केवल देवी-पूजा के विषय में है, क्योंकि उसी से आरम्भ होता है।

The Gauḍas, however, extend that stopping to the impurity of a wound and the like, citing the Kālikā Purāṇa: "When there is bleeding above the knee, do not do the daily rites; when blood flows below it, do not do the occasioned rites. With a spider-bite blister, in fever, after sex, belching smoke and after vomiting, leave off the daily rites. When food eaten is undigested, eat nothing more; and do not do the daily rite in the impurity of birth or death." In truth we hold it right that this passage concerns only the worship of the Goddess, since it opens with that.

Word by wordपदार्थ

गौडाः (gauḍāḥ) — the Gauḍasगौडतु (tu) — butतोक्षत-आशौच-आदौ (kṣata-āśauca-ādau) — in the impurity of a wound and the likeघाव आदि के आशौच मेंअपि (api) — alsoभीताम् (tām) — that stoppingउस निवृत्ति कोआहुः (āhuḥ) — assertकहते हैंजानु-ऊर्ध्वम् (jānu-ūrdhvam) — above the kneeघुटने के ऊपरक्षतजे (kṣataje) — bleedingरक्तजाते (jāte) — when there isहोने परनित्य-कर्म (nitya-karma) — daily ritesनित्य कर्मन (na) — notनहींच (ca) — andऔरआचरेत् (ācaret) — should doकरेनैमित्तिकम् (naimittikam) — occasioned ritesनैमित्तिक कर्मतत्-अधः (tat-adhaḥ) — below thatउसके नीचेस्रवत्-रक्तः (sravat-raktaḥ) — while bleedingरक्त बहते हुएलौतिके (lautike) — a spider-bite blisterलूता-विकारसमुत्पन्ने (samutpanne) — when there isहोने परज्वर-कर्मणि (jvara-karmaṇi) — in feverज्वर मेंमैथुने (maithune) — after sexमैथुन के बादधूम-उद्गारे (dhūma-udgāre) — belching smokeधुएँ की डकार मेंतथा (tathā) — andतथावान्तौ (vāntau) — after vomitingवमन के बादनित्य-कर्माणि (nitya-karmāṇi) — daily ritesनित्य कर्मसंत्यजेत् (saṃtyajet) — should leave offछोड़ देद्रव्ये (dravye) — foodअन्नभुक्ते (bhukte) — eatenखाया हुआतु (tu) — butतोअजीर्णे (ajīrṇe) — undigestedन पचा होन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीभुक्त्वा (bhuktvā) — having eatenखाकरअपि (api) — evenभीकिंचन (kiṃcana) — anythingकुछ भीकर्म (karma) — riteकर्मकुर्यात् (kuryāt) — should doकरेनरः (naraḥ) — a manमनुष्यनित्यम् (nityam) — dailyनित्यसूतके (sūtake) — in birth impurityजन्म-सूतक मेंमृतके (mṛtake) — in death impurityमृत्यु-सूतक मेंइति (iti) — soऐसाकालिकापुराणात् (kālikāpurāṇāt) — from the Kālikā Purāṇaकालिकापुराण सेवस्तुतः (vastutaḥ) — in truthवास्तव मेंपूर्वम् (pūrvam) — earlierपहलेदेवी-पूजा-उपक्रमात् (devī-pūjā-upakramāt) — since it opens with the worship of the Goddessदेवी-पूजा से आरम्भ होने सेतत्-मात्र-विषयत्वम् (tat-mātra-viṣayatvam) — concerns that aloneकेवल उसी के विषय में होनाअस्य (asya) — of thisइसकायुक्तम् (yuktam) — rightउचितप्रतीमः (pratīmaḥ) — we holdहम मानते हैं

Verse 14

१४14 तथा हेमाद्रौ पाद्मे—‘गर्भिणी सूतिकादिश्च कुमारी वाथ रोगिणी । यदाऽशुद्धा तदान्येन कारयेत्, प्रयता स्वयम् ॥’ इति । पुंसोऽप्येष विधिः, लिङ्गस्याविवक्षितत्वात् । तेन ‘यस्मिन्व्रते यत्पूजाद्युक्तं तदन्येन कारयेत्, शारीरनियमान्स्वयं कुर्यात्’ इति हेमाद्रिर्व्याचख्यौ । ‘न व्रतिनां व्रते’ इति विष्णूक्तेश्च ।

tathā hemādrau pādme—‘garbhiṇī sūtikādiśca kumārī vātha rogiṇī; yadā'śuddhā tadānyena kārayet, prayatā svayam’ iti | puṃso'pyeṣa vidhiḥ, liṅgasyāvivakṣitatvāt | tena ‘yasminvrate yatpūjādyuktaṃ tadanyena kārayet, śārīraniyamānsvayaṃ kuryāt’ iti hemādrirvyācakhyau | ‘na vratināṃ vrate’ iti viṣṇūkteśca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.14. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तथा हेमाद्रि में पद्मपुराण से कहा है: "गर्भिणी, प्रसूता आदि, कुमारी या रोगिणी अशुद्ध हो तो दूसरे से कराए, और शुद्ध होने पर स्वयं करे।" यह विधि पुरुष के लिए भी है, क्योंकि लिंग विवक्षित नहीं। इसलिए हेमाद्रि ने व्याख्या की: "जिस व्रत में जो पूजा आदि कही है, वह दूसरे से कराए; शरीर के नियम स्वयं पाले।" और विष्णु कहते हैं: "व्रतियों को व्रत में (सूतक) नहीं।"

Also, Hemādri quotes the Padma: "A pregnant woman, a woman after childbirth and the like, an unmarried girl or a sick woman should have it done by another while she is impure, and do it herself when pure." The rule holds for a man too, since the gender is not meant. So Hemādri explained: "Whatever worship and the like a vow teaches, have another do it; keep the bodily rules oneself." And Viṣṇu says: "No impurity for those under a vow, in the vow."

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — alsoतथाहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंपाद्मे (pādme) — from the Padmaपद्मपुराण सेगर्भिणी (garbhiṇī) — a pregnant womanगर्भिणीसूतिका-आदिः (sūtikā-ādiḥ) — a woman after childbirth and the likeप्रसूता आदिच (ca) — andऔरकुमारी (kumārī) — an unmarried girlकुमारीवा (vā) — orयाअथ (atha) — alsoअथरोगिणी (rogiṇī) — a sick womanरोगिणीयदा (yadā) — whenजबअशुद्धा (aśuddhā) — impureअशुद्धतदा (tadā) — thenतबअन्येन (anyena) — through anotherदूसरे सेकारयेत् (kārayet) — should have it doneकराएप्रयता (prayatā) — when pureशुद्ध होने परस्वयम् (svayam) — herselfस्वयंपुंसः (puṃsaḥ) — for a manपुरुष के लिएअपि (api) — alsoभीएषः (eṣaḥ) — thisयहविधिः (vidhiḥ) — ruleविधिलिङ्गस्य (liṅgasya) — since the genderलिंग केअविवक्षितत्वात् (avivakṣitatvāt) — is not meantविवक्षित न होने सेतेन (tena) — soइसलिएयस्मिन् (yasmin) — in whateverजिसव्रते (vrate) — vowव्रत मेंयत् (yat) — whateverजोपूजा-आदि (pūjā-ādi) — worship and the likeपूजा आदिउक्तम् (uktam) — is taughtकहा गयातत् (tat) — thatवहअन्येन (anyena) — through anotherदूसरे सेशारीर-नियमान् (śārīra-niyamān) — the bodily rulesशरीर के नियमस्वयम् (svayam) — oneselfस्वयंकुर्यात् (kuryāt) — one should keepकरेहेमाद्रिः (hemādriḥ) — Hemādriहेमाद्रि नेव्याचख्यौ (vyācakhyau) — explainedव्याख्या कीन (na) — noनहींव्रतिनाम् (vratinām) — for those under a vowव्रतियों केव्रते (vrate) — in the vowव्रत मेंविष्णु-उक्तेः (viṣṇu-ukteḥ) — because Viṣṇu saysविष्णु के कथन से

Verse 15

१५15 आरम्भस्तु न भवत्येव । तदाह शुद्धितत्त्वे विष्णुः—‘बहुकालिकसंकल्पो गृहीतश्च पुरा यदि । सूतके मृतके चैव व्रतं तन्नैव दुष्यति ॥’ एतत्काम्यव्रतपरम् । नित्यं त्वनारब्धमपि कार्यमिति गौडाः ।

ārambhastu na bhavatyeva | tadāha śuddhitattve viṣṇuḥ—‘bahukālikasaṃkalpo gṛhītaśca purā yadi; sūtake mṛtake caiva vrataṃ tannaiva duṣyati’ | etatkāmyavrataparam | nityaṃ tvanārabdhamapi kāryamiti gauḍāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.15. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर सूतक में व्रत का आरम्भ नहीं होता। जैसा शुद्धितत्त्व में विष्णु कहते हैं: "यदि लम्बे समय का संकल्प पहले ग्रहण किया हो, तो जन्म या मृत्यु के सूतक से वह व्रत दूषित नहीं होता।" यह काम्य व्रतों के विषय में है। गौड कहते हैं कि नित्य व्रत आरम्भ न हुआ हो तो भी करना चाहिए।

But a vow is not begun in impurity at all. As Viṣṇu says in the Śuddhitattva: "If a vow for a long time was taken beforehand, it is not spoiled by the impurity of birth or death." This concerns optional vows. The Gauḍas say a regular vow is done even if not yet begun.

Word by wordपदार्थ

आरम्भः (ārambhaḥ) — beginning a vowआरम्भतु (tu) — butपरन (na) — notनहींभवति (bhavati) — is doneहोताएव (eva) — at allहीतत् (tat) — thisयहआह (āha) — saysकहते हैंशुद्धितत्त्वे (śuddhitattve) — in the Śuddhitattvaशुद्धितत्त्व मेंविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuविष्णुबहु-कालिक-संकल्पः (bahu-kālika-saṃkalpaḥ) — a vow for a long timeलम्बे समय का संकल्पगृहीतः (gṛhītaḥ) — takenग्रहण कियाच (ca) — andऔरपुरा (purā) — beforehandपहलेयदि (yadi) — ifयदिसूतके (sūtake) — in birth impurityजन्म-सूतक मेंमृतके (mṛtake) — in death impurityमृत्यु-सूतक मेंएव (eva) — tooभीव्रतम् (vratam) — vowव्रततत् (tat) — thatवहन (na) — notनहींदुष्यति (duṣyati) — is spoiledदूषित होताएतत् (etat) — thisयहकाम्य-व्रत-परम् (kāmya-vrata-param) — concerns optional vowsकाम्य व्रत के विषय में हैनित्यम् (nityam) — a regular vowनित्य व्रतअनारब्धम् (anārabdham) — not yet begunआरम्भ न हुआअपि (api) — evenभीकार्यम् (kāryam) — is doneकरना चाहिएइति (iti) — soऐसागौडाः (gauḍāḥ) — the Gauḍas sayगौड कहते हैं

Verse 16

१६16 मदनरत्ने—‘पूर्वसंकल्पितं यच्च व्रतं सुनियतव्रतैः । तत्कर्तव्यं नरैः शुद्धं दानार्चनविवर्जितम् ॥’ माधवीये कौर्मे—‘काम्योपवासे प्रक्रान्ते त्वन्तरा मृतसूतके । तत्र काम्यव्रतं कुर्याद्दानार्चनविवर्जितम् ॥’ इति ।

madanaratne—‘pūrvasaṃkalpitaṃ yacca vrataṃ suniyatavrataiḥ; tatkartavyaṃ naraiḥ śuddhaṃ dānārcanavivarjitam’ | mādhavīye kaurme—‘kāmyopavāse prakrānte tvantarā mṛtasūtake; tatra kāmyavrataṃ kuryāddānārcanavivarjitam’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.16. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मदनरत्न में कहा है: "दृढ़ व्रत वाले मनुष्यों ने जो व्रत पहले संकल्प किया हो, वह दान और पूजा के बिना शुद्ध रूप से करना चाहिए।" माधव के ग्रन्थ में कूर्मपुराण से कहा है: "आरम्भ किए काम्य उपवास के बीच मृत्यु या जन्म का सूतक आए, तो काम्य व्रत दान और पूजा के बिना करे।"

The Madanaratna says: "A vow taken beforehand by those strict in their vows should be kept purely, without gifts or worship." Mādhava's work quotes the Kūrma: "If the impurity of death or birth comes in the middle of an optional fast already begun, keep the optional vow without gifts or worship."

Word by wordपदार्थ

मदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंपूर्व-संकल्पितम् (pūrva-saṃkalpitam) — vowed beforehandपहले संकल्प कियायत् (yat) — whichजोच (ca) — andऔरव्रतम् (vratam) — vowव्रतसु-नियत-व्रतैः (su-niyata-vrataiḥ) — by those strict in their vowsदृढ़ व्रत वालों द्वारातत् (tat) — thatवहकर्तव्यम् (kartavyam) — is to be keptकरना चाहिएनरैः (naraiḥ) — by menमनुष्यों द्वाराशुद्धम् (śuddham) — purelyशुद्धदान-अर्चन-विवर्जितम् (dāna-arcana-vivarjitam) — without gifts or worshipदान और पूजा के बिनामाधवीये (mādhavīye) — in Mādhava's workमाधव के ग्रन्थ मेंकौर्मे (kaurme) — from the Kūrmaकूर्मपुराण सेकाम्य-उपवासे (kāmya-upavāse) — an optional fastकाम्य उपवासप्रक्रान्ते (prakrānte) — having begunआरम्भ होने परतु (tu) — butपरअन्तरा (antarā) — in betweenबीच मेंमृत-सूतके (mṛta-sūtake) — death or birth impurityमृत्यु या जन्म का सूतकतत्र (tatra) — thenतबकाम्य-व्रतम् (kāmya-vratam) — the optional vowकाम्य व्रतकुर्यात् (kuryāt) — should keepकरेइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 17

१७17 एतेन साङ्गेऽधिकाराद्व्रताङ्गदेवपूजादि कार्यमिति वर्धमानोक्तिः परास्ता । प्रारब्धं पूजादि कार्यमेव । नवरात्रे तु तत्रैव विशेषं वक्ष्यामः । एवं रजस्वलापि ।

etena sāṅge'dhikārādvratāṅgadevapūjādi kāryamiti vardhamānoktiḥ parāstā | prārabdhaṃ pūjādi kāryameva | navarātre tu tatraiva viśeṣaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ rajasvalāpi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.17. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इससे वर्धमान का यह कथन खण्डित होता है कि अंगों सहित पूरे व्रत पर अधिकार होने से व्रत की अंग-रूप देवपूजा आदि करनी ही चाहिए। जो पूजा आदि आरम्भ हो चुकी है, वह तो करनी ही चाहिए। नवरात्र की विशेष बातें वहीं कहेंगे। रजस्वला के लिए भी इसी प्रकार है।

This sets aside Vardhamāna's view that, since the right extends to the whole vow with its parts, the worship that is part of the vow must still be done. Worship already begun is surely done. The particulars for the Navarātra will be told in their place. The same holds for a menstruating woman.

Word by wordपदार्थ

एतेन (etena) — by thisइससेस-अङ्गे (sa-aṅge) — to the whole with its partsअंगों सहित परअधिकारात् (adhikārāt) — since the right extendsअधिकार होने सेव्रत-अङ्ग-देव-पूजा-आदि (vrata-aṅga-deva-pūjā-ādi) — the worship that is part of the vow and the likeव्रत के अंग देवपूजा आदिकार्यम् (kāryam) — must be doneकरना चाहिएइति (iti) — soऐसावर्धमान-उक्तिः (vardhamāna-uktiḥ) — Vardhamāna's viewवर्धमान का कथनपरास्ता (parāstā) — is set asideखण्डित हुआप्रारब्धम् (prārabdham) — already begunआरम्भ कियापूजा-आदि (pūjā-ādi) — worship and the likeपूजा आदिकार्यम् (kāryam) — is doneकरना चाहिएएव (eva) — surelyहीनवरात्रे (navarātre) — for the Navarātraनवरात्र मेंतु (tu) — butपरतत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — itselfहीविशेषम् (viśeṣam) — the particularsविशेषवक्ष्यामः (vakṣyāmaḥ) — we shall tellकहेंगेएवम् (evam) — the sameइसी प्रकाररजस्वला (rajasvalā) — a menstruating womanरजस्वलाअपि (api) — tooभी

Verse 18

१८18 यत्तु सत्यव्रतः—‘प्रारब्धदीर्घतपसां नारीणां यद्रजो भवेत् । न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कथंचन ॥’ इति, तत् प्रतिनिधिना कारयेदित्येतत्परम् । तदुक्तं मदनरत्ने मात्स्ये—‘अन्तरा तु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेत् ।’ इति ॥

yattu satyavrataḥ—‘prārabdhadīrghatapasāṃ nārīṇāṃ yadrajo bhavet; na tatrāpi vratasya syāduparodhaḥ kathaṃcana’ iti, tat pratinidhinā kārayedityetatparam | taduktaṃ madanaratne mātsye—‘antarā tu rajoyoge pūjāmanyena kārayet’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.18. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सत्यव्रत कहते हैं: "जिन स्त्रियों ने लम्बा तप आरम्भ किया हो, उन्हें रज आए तो भी व्रत में किसी प्रकार बाधा नहीं।" इसका अर्थ है कि वह प्रतिनिधि से कराए। क्योंकि मदनरत्न में मत्स्यपुराण से कहा है: "बीच में रज आए तो पूजा दूसरे से कराए।"

Satyavrata says: "If a woman who has begun a long austerity menstruates, even then the vow is in no way hindered." That means she should have it done by a proxy. For the Madanaratna quotes the Matsya: "If menstruation comes in the middle, have the worship done by another."

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोसत्यव्रतः (satyavrataḥ) — Satyavrata saysसत्यव्रत कहते हैंप्रारब्ध-दीर्घ-तपसाम् (prārabdha-dīrgha-tapasām) — who have begun a long austerityजिन्होंने लम्बा तप आरम्भ किया हैनारीणाम् (nārīṇām) — of womenस्त्रियों कायत् (yat) — ifयदिरजः (rajaḥ) — menstruationरजभवेत् (bhavet) — comesहोन (na) — notनहींतत्र (tatra) — thenतबअपि (api) — evenभीव्रतस्य (vratasya) — to the vowव्रत मेंस्यात् (syāt) — is thereहोउपरोधः (uparodhaḥ) — a hindranceबाधाकथंचन (kathaṃcana) — in any wayकिसी प्रकारइति (iti) — soऐसातत् (tat) — thatवहप्रतिनिधिना (pratinidhinā) — through a proxyप्रतिनिधि सेकारयेत् (kārayet) — she should have it doneकराएइति-एतत्-परम् (iti-etat-param) — means thisइसी अर्थ का हैतत् (tat) — thisयहउक्तम् (uktam) — is saidकहा हैमदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंमात्स्ये (mātsye) — from the Matsyaमत्स्यपुराण सेअन्तरा (antarā) — in betweenबीच मेंरजः-योगे (rajaḥ-yoge) — when menstruation comesरज आने परपूजाम् (pūjām) — the worshipपूजाअन्येन (anyena) — through anotherदूसरे सेकारयेत् (kārayet) — should have doneकराए

Verse 19

१९19 प्रतिनिधयश्च निर्णयामृते पैठीनसिः—‘भार्या पत्युर्व्रतं कुर्याद्भार्यायाश्च पतिर्व्रतम् । असामर्थ्ये परस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते ॥’ स्कान्देऽपि—‘पुत्रं वा विनयोपेतं भगिनीं भ्रातरं तथा । एषामभाव एवान्यं ब्राह्मणं वा नियोजयेत् ॥’

pratinidhayaśca nirṇayāmṛte paiṭhīnasiḥ—‘bhāryā patyurvrataṃ kuryādbhāryāyāśca patirvratam; asāmarthye parastābhyāṃ vratabhaṅgo na jāyate’ | skānde'pi—‘putraṃ vā vinayopetaṃ bhaginīṃ bhrātaraṃ tathā; eṣāmabhāva evānyaṃ brāhmaṇaṃ vā niyojayet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.19. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रतिनिधि के विषय में निर्णयामृत में पैठीनसि कहते हैं: "पत्नी पति का व्रत कर सकती है, और पति पत्नी का। उनमें से कोई असमर्थ हो तो दूसरा उनके लिए करे, और व्रत भंग नहीं होता।" स्कन्दपुराण में भी कहा है: "विनयी पुत्र, बहन या भाई को नियुक्त करे; इनके न होने पर ही दूसरे ब्राह्मण को।"

As for proxies, the Nirṇayāmṛta quotes Paiṭhīnasi: "The wife may keep the husband's vow, and the husband the wife's. When either is unable, another may keep it for them, and the vow is not broken." The Skanda also says: "Appoint a well-behaved son, a sister or a brother; only when none of these is there, another brāhmaṇa."

Word by wordपदार्थ

प्रतिनिधयः (pratinidhayaḥ) — the proxiesप्रतिनिधिच (ca) — andऔरनिर्णयामृते (nirṇayāmṛte) — in the Nirṇayāmṛtaनिर्णयामृत मेंपैठीनसिः (paiṭhīnasiḥ) — Paiṭhīnasiपैठीनसिभार्या (bhāryā) — the wifeपत्नीपत्युः (patyuḥ) — the husband'sपति काव्रतम् (vratam) — vowव्रतकुर्यात् (kuryāt) — may keepकरेभार्यायाः (bhāryāyāḥ) — the wife'sपत्नी काच (ca) — andऔरपतिः (patiḥ) — the husbandपतिअसामर्थ्ये (asāmarthye) — when unableअसमर्थ होने परपरः (paraḥ) — anotherदूसराताभ्याम् (tābhyām) — than these twoउन दोनों सेव्रत-भङ्गः (vrata-bhaṅgaḥ) — the vow is brokenव्रत-भंगन (na) — notनहींजायते (jāyate) — isहोतास्कान्दे (skānde) — in the Skandaस्कन्दपुराण मेंअपि (api) — alsoभीपुत्रम् (putram) — a sonपुत्र कोवा (vā) — orयाविनय-उपेतम् (vinaya-upetam) — who is well-behavedविनयीभगिनीम् (bhaginīm) — a sisterबहन कोभ्रातरम् (bhrātaram) — a brotherभाई कोतथा (tathā) — orतथाएषाम् (eṣām) — of theseइनकेअभावे (abhāve) — when none is thereअभाव मेंएव (eva) — onlyहीअन्यम् (anyam) — anotherदूसरेब्राह्मणम् (brāhmaṇam) — brāhmaṇaब्राह्मण कोनियोजयेत् (niyojayet) — should appointनियुक्त करे

Verse 20

२०20 कात्यायनः—‘पितृमातृभ्रातृपतिगुर्वर्थे च विशेषतः । उपवासं प्रकुर्वाणः पुण्यं शतगुणं लभेत् ॥ मातामहादीनुद्दिश्य एकादश्यामुपोषणे । कृते ते तु फलं विप्राः समग्रं समवाप्नुयुः ॥’

kātyāyanaḥ—‘pitṛmātṛbhrātṛpatigurvarthe ca viśeṣataḥ; upavāsaṃ prakurvāṇaḥ puṇyaṃ śataguṇaṃ labhet | mātāmahādīnuddiśya ekādaśyāmupoṣaṇe; kṛte te tu phalaṃ viprāḥ samagraṃ samavāpnuyuḥ’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.20. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कात्यायन कहते हैं: "जो पिता, माता, भाई, पति या गुरु के लिए उपवास करता है, वह सौ गुना पुण्य पाता है। हे ब्राह्मणो, नाना आदि के लिए एकादशी का उपवास किया जाए, तो वे पूरा फल पाते हैं।"

Kātyāyana says: "One who keeps a fast for his father, mother, brother, husband or teacher gains a hundredfold merit. When a fast on the Ekādaśī is kept for the mother's father and the rest, O brāhmaṇas, they gain the whole fruit."

Word by wordपदार्थ

कात्यायनः (kātyāyanaḥ) — Kātyāyana saysकात्यायन कहते हैंपितृ-मातृ-भ्रातृ-पति-गुरु-अर्थे (pitṛ-mātṛ-bhrātṛ-pati-guru-arthe) — for father, mother, brother, husband or teacherपिता, माता, भाई, पति या गुरु के लिएच (ca) — andऔरविशेषतः (viśeṣataḥ) — above allविशेष रूप सेउपवासम् (upavāsam) — a fastउपवासप्रकुर्वाणः (prakurvāṇaḥ) — one who keepsकरने वालापुण्यम् (puṇyam) — meritपुण्यशत-गुणम् (śata-guṇam) — a hundredfoldसौ गुनालभेत् (labhet) — gainsपाता हैमातामह-आदीन् (mātāmaha-ādīn) — the mother's father and the restनाना आदि कोउद्दिश्य (uddiśya) — forउद्देश्य करकेएकादश्याम् (ekādaśyām) — on the Ekādaśīएकादशी मेंउपोषणे (upoṣaṇe) — a fastउपवासकृते (kṛte) — when keptकिए जाने परते (te) — theyवेतु (tu) — indeedतोफलम् (phalam) — the fruitफलविप्राः (viprāḥ) — O brāhmaṇasहे ब्राह्मणोसमग्रम् (samagram) — wholeपूरासमवाप्नुयुः (samavāpnuyuḥ) — gainपाते हैं

Verse 21

२१21 मदनरत्ने प्रभासखण्डे—‘भर्ता पुत्रः पुरोधाश्च भ्राता पत्नी सखापि च । यात्रायां धर्मकार्येषु जायन्ते प्रतिहस्तकाः ॥ एभिः कृतं महादेवि स्वयमेव कृतं भवेत् ॥’ तत्रैव वायवीये—‘स्वयं कर्तुमशक्तश्चेत्कारयीत पुरोधसा ।’ इदं च सर्ववर्णसाधारणम् । अविशेषात् ।

madanaratne prabhāsakhaṇḍe—‘bhartā putraḥ purodhāśca bhrātā patnī sakhāpi ca; yātrāyāṃ dharmakāryeṣu jāyante pratihastakāḥ; ebhiḥ kṛtaṃ mahādevi svayameva kṛtaṃ bhavet’ | tatraiva vāyavīye—‘svayaṃ kartumaśaktaścetkārayīta purodhasā’ | idaṃ ca sarvavarṇasādhāraṇam | aviśeṣāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.21. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मदनरत्न में प्रभासखण्ड से कहा है: "पति, पुत्र, पुरोहित, भाई, पत्नी और मित्र यात्रा और धर्म-कार्यों में प्रतिनिधि होते हैं। हे महादेवि, इनका किया स्वयं किया जैसा होता है।" वहीं वायुपुराण से: "स्वयं न कर सके तो पुरोहित से कराए।" यह सब वर्णों के लिए समान है, क्योंकि कोई विशेष नहीं कहा।

The Madanaratna quotes the Prabhāsakhaṇḍa: "Husband, son, family priest, brother, wife and friend serve as proxies in pilgrimage and rites of dharma. What they do, O great Goddess, is as if done by oneself." And there too, from the Vāyu: "If one cannot do it oneself, have the family priest do it." This holds for all classes, since no class is named.

Word by wordपदार्थ

मदनरत्ने (madanaratne) — in the Madanaratnaमदनरत्न मेंप्रभासखण्डे (prabhāsakhaṇḍe) — from the Prabhāsakhaṇḍaप्रभासखण्ड सेभर्ता (bhartā) — the husbandपतिपुत्रः (putraḥ) — the sonपुत्रपुरोधाः (purodhāḥ) — the family priestपुरोहितच (ca) — andऔरभ्राता (bhrātā) — the brotherभाईपत्नी (patnī) — the wifeपत्नीसखा (sakhā) — a friendमित्रअपि (api) — alsoभीयात्रायाम् (yātrāyām) — in pilgrimageयात्रा मेंधर्म-कार्येषु (dharma-kāryeṣu) — in rites of dharmaधर्म-कार्यों मेंजायन्ते (jāyante) — serve asहोते हैंप्रतिहस्तकाः (pratihastakāḥ) — proxiesप्रतिनिधिएभिः (ebhiḥ) — by theseइनके द्वाराकृतम् (kṛtam) — doneकियामहादेवि (mahādevi) — O great Goddessहे महादेविस्वयम् (svayam) — by oneselfस्वयंएव (eva) — indeedहीकृतम् (kṛtam) — doneकियाभवेत् (bhavet) — isहोता हैतत्र (tatra) — thereवहींवायवीये (vāyavīye) — from the Vāyuवायुपुराण सेकर्तुम् (kartum) — to do itकरने मेंअशक्तः (aśaktaḥ) — unableअसमर्थचेत् (cet) — ifयदिकारयीत (kārayīta) — one should have it doneकराएपुरोधसा (purodhasā) — by the family priestपुरोहित सेइदम् (idam) — thisयहसर्व-वर्ण-साधारणम् (sarva-varṇa-sādhāraṇam) — holds for all classesसब वर्णों के लिए समान हैअविशेषात् (aviśeṣāt) — since no class is namedविशेष न कहने से

Verse 22

२२22 यत्तु कश्चिदाह—‘शूद्रस्य ब्राह्मणादिरेव प्रतिनिधिर्युक्तो न शूद्रः । ‘जपस्तपस्तीर्थसेवा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । विप्रैः संपादितं यस्य संपन्नं तस्य तत्फलम् ॥’ इति मरीचिवचनात्’ इति, तत्तुच्छम् । प्रव्रज्यादीनां शूद्रेऽसंभवात्, ‘विशये प्रायदर्शनात्’ इति न्यायेनास्य ब्राह्मणादिगोचरत्वात् ।

yattu kaścidāha—‘śūdrasya brāhmaṇādireva pratinidhiryukto na śūdraḥ; ‘japastapastīrthasevā pravrajyā mantrasādhanam; vipraiḥ saṃpāditaṃ yasya saṃpannaṃ tasya tatphalam’ iti marīcivacanāt’ iti, tattuccham | pravrajyādīnāṃ śūdre'saṃbhavāt, ‘viśaye prāyadarśanāt’ iti nyāyenāsya brāhmaṇādigocaratvāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.22. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कोई कहता है: "शूद्र का प्रतिनिधि ब्राह्मण आदि ही उचित है, शूद्र नहीं। क्योंकि मरीचि कहते हैं: 'जप, तप, तीर्थसेवा, प्रव्रज्या और मन्त्र-साधना जिसके लिए ब्राह्मण करते हैं, उसे वह फल मिलता है।'" यह निस्सार है। प्रव्रज्या आदि शूद्र के लिए सम्भव नहीं, और "संशय में अधिकता देखकर निर्णय" इस न्याय से यह वचन ब्राह्मण आदि के विषय में है।

Someone says: "For a śūdra, only a brāhmaṇa or the like is a proper proxy, not another śūdra. For Marīci says: 'Prayer, austerity, pilgrimage, renunciation and mastering a mantra — whoever has them done by brāhmaṇas gets that fruit.'" That is weak. Renunciation and the like are impossible for a śūdra, and by the rule "in a doubtful case, go by what mostly appears," the verse applies to brāhmaṇas and the like.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोकश्चित् (kaścit) — someoneकोईआह (āha) — saysकहता हैशूद्रस्य (śūdrasya) — for a śūdraशूद्र काब्राह्मण-आदिः (brāhmaṇa-ādiḥ) — a brāhmaṇa or the likeब्राह्मण आदिएव (eva) — onlyहीप्रतिनिधिः (pratinidhiḥ) — proxyप्रतिनिधियुक्तः (yuktaḥ) — is properउचित हैन (na) — notनहींशूद्रः (śūdraḥ) — a śūdraशूद्रजपः (japaḥ) — prayerजपतपः (tapaḥ) — austerityतपतीर्थ-सेवा (tīrtha-sevā) — pilgrimageतीर्थसेवाप्रव्रज्या (pravrajyā) — renunciationप्रव्रज्यामन्त्र-साधनम् (mantra-sādhanam) — mastering a mantraमन्त्र-साधनाविप्रैः (vipraiḥ) — by brāhmaṇasब्राह्मणों द्वारासंपादितम् (saṃpāditam) — doneसम्पादितयस्य (yasya) — for whomजिसकासंपन्नम् (saṃpannam) — is accomplishedपूर्ण होता हैतस्य (tasya) — hisउसकातत्-फलम् (tat-phalam) — that fruitवह फलइति (iti) — soऐसामरीचि-वचनात् (marīci-vacanāt) — from Marīci's wordsमरीचि के वचन सेतत् (tat) — thatवहतुच्छम् (tuccham) — is weakनिस्सार हैप्रव्रज्या-आदीनाम् (pravrajyā-ādīnām) — since renunciation and the likeप्रव्रज्या आदि केशूद्रे (śūdre) — for a śūdraशूद्र मेंअसंभवात् (asaṃbhavāt) — are impossibleसम्भव न होने सेविशये (viśaye) — in a doubtful caseसंशय मेंप्राय-दर्शनात् (prāya-darśanāt) — by what mostly appearsअधिकता देखने सेन्यायेन (nyāyena) — by the ruleन्याय सेअस्य (asya) — this verseइसकेब्राह्मण-आदि-गोचरत्वात् (brāhmaṇa-ādi-gocaratvāt) — applies to brāhmaṇas and the likeब्राह्मण आदि के विषय में होने से

Verse 23

२३23 यदापि—‘उपवासो व्रतं होमस्तीर्थस्नानजपादिकम् ।’ इति पूर्वार्धे पाठस्तदापि स एव दोषः । ‘स्त्रीशूद्रपतनानि षट्’ इति मानवीये जपनिषेधात् । वस्तुतस्तु संपूर्णतावाचनमात्रमत्रोच्यत इति प्रतिनिधेः का वार्तेत्यलम् ।

yadāpi—‘upavāso vrataṃ homastīrthasnānajapādikam’ iti pūrvārdhe pāṭhastadāpi sa eva doṣaḥ | ‘strīśūdrapatanāni ṣaṭ’ iti mānavīye japaniṣedhāt | vastutastu saṃpūrṇatāvācanamātramatrocyata iti pratinidheḥ kā vārtetyalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.23. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब पूर्वार्ध का पाठ "उपवास, व्रत, होम, तीर्थस्नान, जप आदि" हो, तब भी वही दोष है। क्योंकि मनुस्मृति में "स्त्री और शूद्र के पतन के छह कारणों" में जप का निषेध है। वास्तव में यहाँ केवल ब्राह्मणों द्वारा कर्म की पूर्णता का वाचन कहा गया है। तो प्रतिनिधि की बात ही कहाँ? बस।

Even when the first half reads "fasting, vows, offerings, bathing at holy places, prayer and the like," the same objection holds. For Manu forbids prayer to a śūdra among "the six by which women and śūdras fall." In truth, what is meant here is only the brāhmaṇas' declaring that a rite is complete. So where is the question of a proxy? Enough.

Word by wordपदार्थ

यदा (yadā) — whenजबअपि (api) — evenभीउपवासः (upavāsaḥ) — fastingउपवासव्रतम् (vratam) — vowव्रतहोमः (homaḥ) — offeringहोमतीर्थ-स्नान-जप-आदिकम् (tīrtha-snāna-japa-ādikam) — bathing at holy places, prayer and the likeतीर्थस्नान, जप आदिइति (iti) — soऐसापूर्व-अर्धे (pūrva-ardhe) — in the first halfपूर्वार्ध मेंपाठः (pāṭhaḥ) — the reading isपाठ होतदा (tadā) — thenतबसः (saḥ) — the sameवहीएव (eva) — veryहीदोषः (doṣaḥ) — objection holdsदोष हैस्त्री-शूद्र-पतनानि (strī-śūdra-patanāni) — the six things by which women and śūdras fallस्त्री और शूद्र के पतन के कारणषट् (ṣaṭ) — sixछहमानवीये (mānavīye) — in Manuमनुस्मृति मेंजप-निषेधात् (japa-niṣedhāt) — since prayer is forbiddenजप का निषेध होने सेवस्तुतः (vastutaḥ) — in truthवास्तव मेंतु (tu) — howeverतोसंपूर्णता-वाचन-मात्रम् (saṃpūrṇatā-vācana-mātram) — only the declaring of completenessकेवल पूर्णता का वाचनअत्र (atra) — hereयहाँउच्यते (ucyate) — is meantकहा गया हैप्रतिनिधेः (pratinidheḥ) — of a proxyप्रतिनिधि कीका (kā) — whatक्यावार्ता (vārtā) — questionबातअलम् (alam) — enoughबस

Verse 24

२४24 अत्र विशेषमाह त्रिकाण्डमण्डनः—‘काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः । काम्येऽप्युपक्रमादूर्ध्वं केचित्प्रतिनिधिं विदुः ॥ न स्यात्प्रतिनिधिर्मन्त्रस्वामिदेवाग्निकर्मसु । स देशकालयोर्नास्ति नारणेरग्निरेव सा ॥ नापि प्रतिनिधातव्यं निषिद्धं वस्तु कुत्रचित् ॥’

atra viśeṣamāha trikāṇḍamaṇḍanaḥ—‘kāmye pratinidhirnāsti nitye naimittike ca saḥ; kāmye'pyupakramādūrdhvaṃ kecitpratinidhiṃ viduḥ | na syātpratinidhirmantrasvāmidevāgnikarmasu; sa deśakālayornāsti nāraṇeragnireva sā; nāpi pratinidhātavyaṃ niṣiddhaṃ vastu kutracit’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.24. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ त्रिकाण्डमण्डन विशेष नियम कहते हैं: "काम्य कर्म में प्रतिनिधि नहीं; नित्य और नैमित्तिक में है। कुछ लोग काम्य में भी आरम्भ के बाद प्रतिनिधि मानते हैं। मन्त्र, स्वामी, देवता, अग्नि और कर्म का प्रतिनिधि नहीं; देश और काल का नहीं; अरणि का नहीं — अग्नि उसी की हो। और निषिद्ध वस्तु को कहीं प्रतिनिधि नहीं बनाना चाहिए।"

Trikāṇḍamaṇḍana gives a particular rule here: "In an optional rite there is no substitute; in regular and occasioned rites there is. Some allow a substitute in an optional rite once it has begun. There is no substitute for the mantra, the owner, the deity, the fire or the rite; none for place and time; none for the fire-drill — the fire must be its own. And a forbidden thing is never used as a substitute."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँविशेषम् (viśeṣam) — a particular ruleविशेषआह (āha) — givesकहते हैंत्रिकाण्डमण्डनः (trikāṇḍamaṇḍanaḥ) — Trikāṇḍamaṇḍanaत्रिकाण्डमण्डनकाम्ये (kāmye) — in an optional riteकाम्य मेंप्रतिनिधिः (pratinidhiḥ) — a substituteप्रतिनिधिन (na) — notनहींअस्ति (asti) — there isहैनित्ये (nitye) — in a regular riteनित्य मेंनैमित्तिके (naimittike) — in an occasioned riteनैमित्तिक मेंच (ca) — andऔरसः (saḥ) — there isवह हैअपि (api) — evenभीउपक्रमात् (upakramāt) — the startआरम्भ केऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — afterबादकेचित् (kecit) — someकुछविदुः (viduḥ) — allowमानते हैंस्यात् (syāt) — isहोतामन्त्र-स्वामि-देव-अग्नि-कर्मसु (mantra-svāmi-deva-agni-karmasu) — for the mantra, the owner, the deity, the fire or the riteमन्त्र, स्वामी, देवता, अग्नि और कर्म मेंसः (saḥ) — itवहदेश-कालयोः (deśa-kālayoḥ) — for place and timeदेश और काल काअरणेः (araṇeḥ) — for the fire-drillअरणि काअग्निः (agniḥ) — the fireअग्निएव (eva) — itselfहीसा (sā) — itवहप्रतिनिधातव्यम् (pratinidhātavyam) — is to be used as substituteप्रतिनिधि बनाना चाहिएनिषिद्धम् (niṣiddham) — forbiddenनिषिद्धवस्तु (vastu) — thingवस्तुकुत्रचित् (kutracit) — anywhereकहीं

Verse 25

२५25 हिरण्यकेशिसूत्रेऽपि—‘न स्वामित्वस्य भार्यायाः पुत्रस्य देशस्य कालस्याग्नेर्देवतायाः कर्मणः शब्दस्य च प्रतिनिधिर्विद्यते’ इति ॥

hiraṇyakeśisūtre'pi—‘na svāmitvasya bhāryāyāḥ putrasya deśasya kālasyāgnerdevatāyāḥ karmaṇaḥ śabdasya ca pratinidhirvidyate’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.25. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हिरण्यकेशि सूत्र में भी कहा है: "स्वामित्व, पत्नी, पुत्र, देश, काल, अग्नि, देवता, कर्म और शब्द का प्रतिनिधि नहीं होता।"

The Hiraṇyakeśi Sūtra also says: "There is no substitute for ownership, the wife, the son, the place, the time, the fire, the deity, the rite or the words."

Word by wordपदार्थ

हिरण्यकेशि-सूत्रे (hiraṇyakeśi-sūtre) — in the Hiraṇyakeśi Sūtraहिरण्यकेशि सूत्र मेंअपि (api) — alsoभीन (na) — noनहींस्वामित्वस्य (svāmitvasya) — for ownershipस्वामित्व काभार्यायाः (bhāryāyāḥ) — for the wifeपत्नी कापुत्रस्य (putrasya) — for the sonपुत्र कादेशस्य (deśasya) — for the placeदेश काकालस्य (kālasya) — for the timeकाल काअग्नेः (agneḥ) — for the fireअग्नि कादेवतायाः (devatāyāḥ) — for the deityदेवता काकर्मणः (karmaṇaḥ) — for the riteकर्म काशब्दस्य (śabdasya) — for the wordsशब्द काच (ca) — andऔरप्रतिनिधिः (pratinidhiḥ) — substituteप्रतिनिधिविद्यते (vidyate) — there isहोता हैइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 26

२६26 अथ व्रतादिसन्निपाते निर्णयः । तत्र तिथिद्वयसन्निपाते तत्रोक्तं दानहोमादि क्रमेणानुष्ठेयम्, अविरोधात् । इदं पूर्वारब्धेष्वेव । एकमध्येऽन्यकाम्यकर्मारम्भस्तु न भवत्येव गुणफलादृते । ‘यस्य यज्ञे प्रततेऽन्तरा यज्ञस्तायते तं यज्ञं निर्ऋतिर्गृह्णाति’ इति राणकधृतश्रुतेः । यज्ञः=व्रतादिकर्ममात्रम् । अनङ्गेन व्यवधानदोषस्य सर्वत्र साम्यात् ।

atha vratādisannipāte nirṇayaḥ | tatra tithidvayasannipāte tatroktaṃ dānahomādi krameṇānuṣṭheyam, avirodhāt | idaṃ pūrvārabdheṣveva | ekamadhye'nyakāmyakarmārambhastu na bhavatyeva guṇaphalādṛte | ‘yasya yajñe pratate'ntarā yajñastāyate taṃ yajñaṃ nirṛtirgṛhṇāti’ iti rāṇakadhṛtaśruteḥ | yajñaḥ=vratādikarmamātram | anaṅgena vyavadhānadoṣasya sarvatra sāmyāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.26. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब व्रत आदि के एक साथ पड़ने पर निर्णय। जब दो तिथियों के कर्म एक साथ पड़ें, तो उनमें कहे दान, होम आदि क्रम से करने चाहिए, क्योंकि उनमें विरोध नहीं। यह केवल पहले आरम्भ किए कर्मों के लिए है। पर एक कर्म के बीच में दूसरा काम्य कर्म आरम्भ नहीं होता, गुण-फल को छोड़कर। क्योंकि राणक द्वारा उद्धृत श्रुति कहती है: "जिसके चलते यज्ञ के बीच दूसरा यज्ञ किया जाता है, उस यज्ञ को निर्ऋति पकड़ लेती है।" यज्ञ का अर्थ व्रत आदि सब कर्म है। जो कर्म का अंग न हो, उससे व्यवधान का दोष सब जगह समान है।

Now the rule when vows and the like fall together. When the rites of two tithis fall together, the gifts, offerings and the like enjoined for each are done in turn, since they do not conflict. This is only for rites already begun. But no other optional rite is begun in the middle of one, except for a subsidiary fruit. For the Veda passage cited by the Rāṇaka says: "If another sacrifice is spread in the middle of one's sacrifice under way, Nirṛti seizes that sacrifice." "Sacrifice" means any rite such as a vow. The fault of interruption by something that is not part of the rite is the same everywhere.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबव्रत-आदि-सन्निपाते (vrata-ādi-sannipāte) — when vows and the like fall togetherव्रत आदि के सन्निपात मेंनिर्णयः (nirṇayaḥ) — the ruleनिर्णयतत्र (tatra) — hereइसमेंतिथि-द्वय-सन्निपाते (tithi-dvaya-sannipāte) — when two tithis' rites fall togetherदो तिथियों के सन्निपात मेंतत्र (tatra) — thereवहाँउक्तम् (uktam) — enjoinedकहा हुआदान-होम-आदि (dāna-homa-ādi) — gifts, offerings and the likeदान, होम आदिक्रमेण (krameṇa) — in turnक्रम सेअनुष्ठेयम् (anuṣṭheyam) — are doneकरने चाहिएअविरोधात् (avirodhāt) — since they do not conflictविरोध न होने सेइदम् (idam) — thisयहपूर्व-आरब्धेषु (pūrva-ārabdheṣu) — for rites already begunपहले आरम्भ किए हुओं मेंएव (eva) — onlyहीएक-मध्ये (eka-madhye) — in the middle of oneएक के बीच मेंअन्य-काम्य-कर्म-आरम्भः (anya-kāmya-karma-ārambhaḥ) — beginning another optional riteदूसरे काम्य कर्म का आरम्भतु (tu) — butपरन (na) — notनहींभवति (bhavati) — is doneहोताएव (eva) — at allहीगुण-फलात् (guṇa-phalāt) — a subsidiary fruitगुण-फल केऋते (ṛte) — except forसिवाययस्य (yasya) — whoseजिसकेयज्ञे (yajñe) — sacrificeयज्ञप्रतते (pratate) — is under wayचलते हुएअन्तरा (antarā) — in betweenबीच मेंयज्ञः (yajñaḥ) — a sacrificeयज्ञतायते (tāyate) — is spreadकिया जाता हैतम् (tam) — thatउसयज्ञम् (yajñam) — sacrificeयज्ञ कोनिर्ऋतिः (nirṛtiḥ) — Nirṛtiनिर्ऋतिगृह्णाति (gṛhṇāti) — seizesपकड़ लेती हैइति (iti) — soऐसाराणक-धृत-श्रुतेः (rāṇaka-dhṛta-śruteḥ) — from the Veda passage cited by the Rāṇakaराणक द्वारा उद्धृत श्रुति सेयज्ञः (yajñaḥ) — "sacrifice"यज्ञव्रत-आदि-कर्म-मात्रम् (vrata-ādi-karma-mātram) — means any rite such as a vowव्रत आदि सब कर्मअनङ्गेन (anaṅgena) — by something not part of itअनंग सेव्यवधान-दोषस्य (vyavadhāna-doṣasya) — the fault of interruptionव्यवधान का दोषसर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगहसाम्यात् (sāmyāt) — since it is the sameसमान होने से

Verse 27

२७27 शिष्टास्तु माघकार्तिकस्नानादिमध्ये लक्षहोम-तुला-भारतश्रवणाद्याचरन्ति, तन्नित्यमध्येऽस्तु, काम्यमध्ये तु चिन्त्यम् ।

śiṣṭāstu māghakārtikasnānādimadhye lakṣahoma-tulā-bhārataśravaṇādyācaranti, tannityamadhye'stu, kāmyamadhye tu cintyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.27. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिष्ट लोग माघ और कार्तिक स्नान आदि के बीच लक्षहोम, तुलादान, भारत-श्रवण आदि करते हैं। नित्य कर्म के बीच यह ठीक हो सकता है; काम्य कर्म के बीच विचारणीय है।

The learned do the lakh-offering, the gift of one's weight in gold, hearing the Bhārata and the like in the middle of the Māgha and Kārttika baths. That may pass in the middle of a regular rite; in the middle of an optional one it is doubtful.

Word by wordपदार्थ

शिष्टाः (śiṣṭāḥ) — the learnedशिष्ट लोगतु (tu) — butतोमाघ-कार्तिक-स्नान-आदि-मध्ये (māgha-kārtika-snāna-ādi-madhye) — in the middle of the Māgha and Kārttika baths and the likeमाघ और कार्तिक स्नान आदि के बीचलक्षहोम-तुला-भारतश्रवण-आदि (lakṣahoma-tulā-bhārataśravaṇa-ādi) — the lakh-offering, the gift of one's weight, hearing the Bhārata and the likeलक्षहोम, तुलादान, भारत-श्रवण आदिआचरन्ति (ācaranti) — doकरते हैंतत् (tat) — thatवहनित्य-मध्ये (nitya-madhye) — in the middle of a regular riteनित्य कर्म के बीचअस्तु (astu) — may passठीक हैकाम्य-मध्ये (kāmya-madhye) — in the middle of an optional riteकाम्य कर्म के बीचतु (tu) — butपरचिन्त्यम् (cintyam) — is doubtfulविचारणीय है

Verse 28

२८28 यत्र तु नक्तैकभक्तादौ विरोधस्तत्र प्राथम्यादेकभक्तं कार्यम् । नक्तं तु परेद्युस्तत्तिथौ गौणकाले कार्यम् । समकालीनविरुद्धव्रतादौ तु ‘एकं स्वयं कृत्वान्यद्भार्यादिना कारयेत्’ इति माधवः ।

yatra tu naktaikabhaktādau virodhastatra prāthamyādekabhaktaṃ kāryam | naktaṃ tu paredyustattithau gauṇakāle kāryam | samakālīnaviruddhavratādau tu ‘ekaṃ svayaṃ kṛtvānyadbhāryādinā kārayet’ iti mādhavaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.28. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जहाँ नक्त और एकभक्त आदि में विरोध हो, वहाँ एकभक्त करना चाहिए, क्योंकि वह पहले आता है। नक्त अगले दिन उस तिथि में गौण काल में करना चाहिए। एक ही समय विरुद्ध व्रत पड़ें, तो माधव कहते हैं: "एक स्वयं करे और दूसरा पत्नी आदि से कराए।"

Where a night meal and a single meal and the like clash, the single meal is kept, since it comes first. The night meal is kept on the next day, on that tithi, in its secondary time. When clashing vows fall at the same time, Mādhava says: "Keep one oneself and have the other done by one's wife or the like."

Word by wordपदार्थ

यत्र (yatra) — whereजहाँतु (tu) — butपरनक्त-एकभक्त-आदौ (nakta-ekabhakta-ādau) — between a night meal and a single meal and the likeनक्त और एकभक्त आदि मेंविरोधः (virodhaḥ) — there is a clashविरोध होतत्र (tatra) — thereवहाँप्राथम्यात् (prāthamyāt) — since it comes firstपहले आने सेएकभक्तम् (ekabhaktam) — the single mealएकभक्तकार्यम् (kāryam) — is doneकरना चाहिएनक्तम् (naktam) — the night mealनक्तपरेद्युः (paredyuḥ) — on the next dayअगले दिनतत्-तिथौ (tat-tithau) — on that tithiउस तिथि मेंगौण-काले (gauṇa-kāle) — in the secondary timeगौण काल मेंसम-कालीन-विरुद्ध-व्रत-आदौ (sama-kālīna-viruddha-vrata-ādau) — when clashing vows fall at the same timeएक ही समय विरुद्ध व्रत आदि मेंएकम् (ekam) — oneएकस्वयम् (svayam) — oneselfस्वयंकृत्वा (kṛtvā) — doingकरकेअन्यत् (anyat) — the otherदूसराभार्या-आदिना (bhāryā-ādinā) — through one's wife or the likeपत्नी आदि सेकारयेत् (kārayet) — should have doneकराएमाधवः (mādhavaḥ) — Mādhava saysमाधव कहते हैं

Verse 29

२९29 यत्र तु शिवरात्र्यादौ तिथिमध्ये पारणयाऽह्नि भोजनं प्राप्तम्, ‘भूताष्टम्योर्दिवा भुक्त्वा रात्रौ भुक्त्वा च पर्वणि । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥’ इति तन्निषेधश्च, तत्र पारणाया वैधत्वाद्दिवैव भोजनम् । निषेधस्तु रागप्राप्तभोजनविषयः ।

yatra tu śivarātryādau tithimadhye pāraṇayā'hni bhojanaṃ prāptam, ‘bhūtāṣṭamyordivā bhuktvā rātrau bhuktvā ca parvaṇi; ekādaśyāmahorātraṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret’ iti tanniṣedhaśca, tatra pāraṇāyā vaidhatvāddivaiva bhojanam | niṣedhastu rāgaprāptabhojanaviṣayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.29. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिवरात्रि आदि में तिथि रहते हुए पारणा के लिए दिन में भोजन प्राप्त होता है। और यह निषेध भी है: "जो चतुर्दशी या अष्टमी में दिन में, पर्व में रात में, या एकादशी में किसी समय खाए, वह चान्द्रायण करे।" वहाँ दिन में ही भोजन होता है, क्योंकि पारणा विहित है। निषेध इच्छा से किए भोजन के विषय में है।

On Śivarātri and the like, the pāraṇa may call for eating by day while the tithi still lasts. And there is a ban: "One who eats by day on the fourteenth or the eighth, at night on a holy day, or at any time on the Ekādaśī, should do the cāndrāyaṇa penance." There one eats by day, since the pāraṇa is enjoined. The ban concerns eating out of desire.

Word by wordपदार्थ

यत्र (yatra) — whereजहाँतु (tu) — butपरशिवरात्रि-आदौ (śivarātri-ādau) — on Śivarātri and the likeशिवरात्रि आदि मेंतिथि-मध्ये (tithi-madhye) — while the tithi lastsतिथि के बीचपारणया (pāraṇayā) — for the pāraṇaपारणा सेअह्नि (ahni) — by dayदिन मेंभोजनम् (bhojanam) — eatingभोजनप्राप्तम् (prāptam) — is called forप्राप्त हैभूत-अष्टम्योः (bhūta-aṣṭamyoḥ) — on the fourteenth and the eighthचतुर्दशी और अष्टमी मेंदिवा (divā) — by dayदिन मेंभुक्त्वा (bhuktvā) — having eatenखाकररात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंच (ca) — andऔरपर्वणि (parvaṇi) — on a holy dayपर्व मेंएकादश्याम् (ekādaśyām) — on the Ekādaśīएकादशी मेंअहोरात्रम् (ahorātram) — day or nightदिन-रातचान्द्रायणम् (cāndrāyaṇam) — the cāndrāyaṇa penanceचान्द्रायणचरेत् (caret) — should doकरेइति (iti) — soऐसातत्-निषेधः (tat-niṣedhaḥ) — a ban on itउसका निषेधतत्र (tatra) — thereवहाँपारणायाः (pāraṇāyāḥ) — since the pāraṇaपारणा केवैधत्वात् (vaidhatvāt) — is enjoinedविहित होने सेदिवा (divā) — by dayदिन मेंएव (eva) — indeedहीनिषेधः (niṣedhaḥ) — the banनिषेधराग-प्राप्त-भोजन-विषयः (rāga-prāpta-bhojana-viṣayaḥ) — concerns eating out of desireइच्छा से भोजन के विषय में है

Verse 30

३०30 एवमष्टम्यादिनक्तव्रते संक्रान्त्यादौ रवौ संकष्टचतुर्थ्यां च रात्रौ भोजनम् । यत्र त्वष्टम्यादौ दिवा भुजिनिषेधः, संक्रमे च रात्राविति निषेधद्वयं तत्रोपवास एव कार्यः । यद्यपि पुत्रिण उपवासोऽपि निषिद्धस्तथापि—‘उपवासनिषेधे तु भक्ष्यं किंचित्प्रकल्पयेत् ।’ इति वचनात्किंचिद्भक्षयित्वोपवासः कार्यः ।

evamaṣṭamyādinaktavrate saṃkrāntyādau ravau saṃkaṣṭacaturthyāṃ ca rātrau bhojanam | yatra tvaṣṭamyādau divā bhujiniṣedhaḥ, saṃkrame ca rātrāviti niṣedhadvayaṃ tatropavāsa eva kāryaḥ | yadyapi putriṇa upavāso'pi niṣiddhastathāpi—‘upavāsaniṣedhe tu bhakṣyaṃ kiṃcitprakalpayet’ iti vacanātkiṃcidbhakṣayitvopavāsaḥ kāryaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.30. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसी प्रकार अष्टमी आदि के नक्तव्रत में संक्रान्ति, रविवार या संकष्टचतुर्थी पर भी भोजन रात में होता है। पर जहाँ अष्टमी आदि में दिन में और संक्रान्ति में रात में भोजन का निषेध हो, वहाँ दो निषेध हैं, और उपवास ही करना चाहिए। पुत्रवान् के लिए उपवास भी निषिद्ध है; फिर भी "जहाँ उपवास निषिद्ध हो, वहाँ थोड़ा भोजन ले" इस वचन से वह थोड़ा खाकर उपवास करे।

Likewise, in a night-meal vow on the eighth and the like, the meal is eaten at night even on a saṅkrānti, a Sunday or Saṅkaṣṭa Caturthī. But where eating is banned by day on the eighth and the like, and at night on the saṅkrānti, there are two bans, and one keeps a full fast. A man with a son is barred from fasting too; still, by the saying "where fasting is banned, take a little food," he eats a little and keeps the fast.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — likewiseइसी प्रकारअष्टमी-आदि-नक्त-व्रते (aṣṭamī-ādi-nakta-vrate) — in a night-meal vow on the eighth and the likeअष्टमी आदि के नक्तव्रत मेंसंक्रान्ति-आदौ (saṃkrānti-ādau) — on a saṅkrānti and the likeसंक्रान्ति आदि मेंरवौ (ravau) — on a Sundayरविवार कोसंकष्ट-चतुर्थ्याम् (saṃkaṣṭa-caturthyām) — on Saṅkaṣṭa Caturthīसंकष्टचतुर्थी मेंच (ca) — andऔररात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंभोजनम् (bhojanam) — the mealभोजनयत्र (yatra) — whereजहाँतु (tu) — butपरअष्टमी-आदौ (aṣṭamī-ādau) — on the eighth and the likeअष्टमी आदि मेंदिवा (divā) — by dayदिन मेंभुजि-निषेधः (bhuji-niṣedhaḥ) — eating is bannedभोजन का निषेधसंक्रमे (saṃkrame) — at the saṅkrāntiसंक्रान्ति मेंरात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंइति (iti) — soइस प्रकारनिषेध-द्वयम् (niṣedha-dvayam) — two bansदो निषेधतत्र (tatra) — thereवहाँउपवासः (upavāsaḥ) — a fastउपवासएव (eva) — onlyहीकार्यः (kāryaḥ) — is keptकरना चाहिएयद्यपि (yadyapi) — althoughयद्यपिपुत्रिणः (putriṇaḥ) — for one with a sonपुत्रवान् के लिएउपवासः (upavāsaḥ) — fastingउपवासअपि (api) — tooभीनिषिद्धः (niṣiddhaḥ) — is bannedनिषिद्ध हैतथापि (tathāpi) — stillफिर भीउपवास-निषेधे (upavāsa-niṣedhe) — where fasting is bannedउपवास के निषेध मेंभक्ष्यम् (bhakṣyam) — foodभोज्यकिंचित् (kiṃcit) — a littleथोड़ाप्रकल्पयेत् (prakalpayet) — one should takeलेवचनात् (vacanāt) — by the sayingवचन सेकिंचित् (kiṃcit) — a littleथोड़ाभक्षयित्वा (bhakṣayitvā) — having eatenखाकरकार्यः (kāryaḥ) — is keptकरना चाहिए

Verse 31

३१31 चान्द्रायणमध्ये एकादश्यादौ तु ग्राससंख्यानियमेन भोजनं कार्यमेव । चान्द्रायणस्य काम्यत्वेन नित्यबाधकत्वात् । ‘अबाधेन गत्यसंभवाच्च । एकादश्यामेकान्तरोपवासादिपारणायां जलपारणां कृत्वोपवसेत् । ‘आपो वा अशितमनशितं च’ इति श्रुतेः । एवं द्वादश्यां मासोपवासश्राद्धप्रदोषादिषु ज्ञेयम् । एवं काम्यनैमित्तिकनित्यत्वादिकृतं बलाबलं स्वयमूह्यमिति दिक् ॥

cāndrāyaṇamadhye ekādaśyādau tu grāsasaṃkhyāniyamena bhojanaṃ kāryameva | cāndrāyaṇasya kāmyatvena nityabādhakatvāt | ‘abādhena gatyasaṃbhavācca | ekādaśyāmekāntaropavāsādipāraṇāyāṃ jalapāraṇāṃ kṛtvopavaset | ‘āpo vā aśitamanaśitaṃ ca’ iti śruteḥ | evaṃ dvādaśyāṃ māsopavāsaśrāddhapradoṣādiṣu jñeyam | evaṃ kāmyanaimittikanityatvādikṛtaṃ balābalaṃ svayamūhyamiti dik ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 7.31. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-vows-in-difficulty-impurity-and-clash#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चान्द्रायण के बीच एकादशी आदि में ग्रासों की नियत संख्या से भोजन करना ही चाहिए। क्योंकि चान्द्रायण काम्य है और नित्य नियम का बाधक है, और बिना बाधा के कोई उपाय नहीं। एकादशी में एकान्तर उपवास आदि की पारणा हो, तो जल से पारणा करके उपवास करे। क्योंकि श्रुति कहती है: "जल खाया हुआ भी है और न खाया हुआ भी।" द्वादशी में मासोपवास, श्राद्ध, प्रदोष आदि के एक साथ पड़ने पर भी ऐसा ही जानना चाहिए। इस प्रकार कौन-सा कर्म बलवान् है — काम्य, नैमित्तिक या नित्य होने से — यह स्वयं विचारना चाहिए। यह दिशा बताई गई।

In the middle of a cāndrāyaṇa, one eats on the Ekādaśī and the like by the fixed number of mouthfuls. For the cāndrāyaṇa is optional and overrides the regular rule, and there is no other way that does not override something. On the Ekādaśī, at the pāraṇa of an every-other-day fast and the like, make a pāraṇa of water and go on fasting. For the Veda says: "Water is both eaten and not eaten." The same is understood on the Dvādaśī when a month's fast, a śrāddha, Pradoṣa and the like fall together. In this way, which rite is stronger — by its being optional, occasioned or regular — is to be worked out for oneself. This shows the direction.

Word by wordपदार्थ

चान्द्रायण-मध्ये (cāndrāyaṇa-madhye) — in the middle of a cāndrāyaṇaचान्द्रायण के बीचएकादशी-आदौ (ekādaśī-ādau) — on the Ekādaśī and the likeएकादशी आदि मेंतु (tu) — butपरग्रास-संख्या-नियमेन (grāsa-saṃkhyā-niyamena) — by the fixed number of mouthfulsग्रासों की संख्या के नियम सेभोजनम् (bhojanam) — eatingभोजनकार्यम् (kāryam) — is doneकरना चाहिएएव (eva) — surelyहीचान्द्रायणस्य (cāndrāyaṇasya) — since the cāndrāyaṇaचान्द्रायण केकाम्यत्वेन (kāmyatvena) — being optionalकाम्य होने सेनित्य-बाधकत्वात् (nitya-bādhakatvāt) — overrides the regular ruleनित्य का बाधक होने सेअबाधेन (abādhena) — without overridingबाधा के बिनागति-असंभवात् (gati-asaṃbhavāt) — since there is no other wayदूसरा उपाय न होने सेच (ca) — andऔरएकादश्याम् (ekādaśyām) — on the Ekādaśīएकादशी मेंएकान्तर-उपवास-आदि-पारणायाम् (ekāntara-upavāsa-ādi-pāraṇāyām) — at the pāraṇa of an every-other-day fast and the likeएकान्तर उपवास आदि की पारणा मेंजल-पारणाम् (jala-pāraṇām) — a pāraṇa of waterजल से पारणाकृत्वा (kṛtvā) — having madeकरकेउपवसेत् (upavaset) — should fastउपवास करेआपः (āpaḥ) — waterजलवै (vai) — indeedनिश्चय हीअशितम् (aśitam) — is eatenखाया हुआअनशितम् (anaśitam) — and not eatenऔर न खाया हुआइति (iti) — soऐसाश्रुतेः (śruteḥ) — because the Veda saysश्रुति सेएवम् (evam) — likewiseइसी प्रकारद्वादश्याम् (dvādaśyām) — on the Dvādaśīद्वादशी मेंमास-उपवास-श्राद्ध-प्रदोष-आदिषु (māsa-upavāsa-śrāddha-pradoṣa-ādiṣu) — with a month's fast, a śrāddha, Pradoṣa and the likeमासोपवास, श्राद्ध, प्रदोष आदि मेंज्ञेयम् (jñeyam) — it is understoodजानना चाहिएकाम्य-नैमित्तिक-नित्यत्व-आदि-कृतम् (kāmya-naimittika-nityatva-ādi-kṛtam) — arising from being optional, occasioned or regularकाम्य, नैमित्तिक, नित्य आदि होने सेबल-अबलम् (bala-abalam) — which is strongerबलाबलस्वयम् (svayam) — for oneselfस्वयंऊह्यम् (ūhyam) — is to be worked outविचारना चाहिएइति (iti) — soइस प्रकारदिक् (dik) — this is the directionदिशा है

❁ ❁ ❁

इति कमलाकरभट्टकृते निर्णयसिन्धौ व्रतपरिभाषा समाप्ता ॥

Here ends the general rules of vows in the Nirṇayasindhu of Kamalākara Bhaṭṭa.

कमलाकर भट्ट के निर्णयसिन्धु में व्रत-परिभाषा समाप्त हुई।

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.