बृहत्तन्त्रसारः

२ एतेषां पूजायन्त्रम् : वृत्तमष्टदलं पद्मं भूगृहं चतुर्द्वारं वृत्तमध्यस्थं कामबीजम् । तथा च गौतमीये पद्ममष्टपलाशन्तु चतुरस्रं सुलक्षणम् । चतुर्द्वारसमायुक्तं कामगर्भितकर्णिकम् ॥ एतेषां पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्तपीठन्यासं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । यथा : शिरसि नारद ऋषये नमः । मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः । हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः ॥२॥

eteṣāṃ pūjāyantram : vṛttamaṣṭadalaṃ padmaṃ bhūgṛhaṃ caturdvāraṃ vṛttamadhyasthaṃ kāmabījam | tathā ca gautamīye | padmamaṣṭapalāśantu caturasraṃ sulakṣaṇam | caturdvārasamāyuktaṃ kāmagarbhitakarṇikam | eteṣāṃ pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavoktapīṭhanyāsaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | yathā : śirasi nārada ṛṣaye namaḥ | mukhe gāyatrīcchandase namaḥ | hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ ||

३ ततः कराङ्गन्यासौ : क्लां अंगुष्ठाभ्यां नमः । क्लीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । क्लूं मध्यमाभ्यां वषट् । क्लैं अनामिकाभ्यां हुं । क्लौं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । क्लः करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु क्लां हृदयाय नमः इत्यादि । ततः पूर्ववन्मुद्रादिकं प्रदर्श्य ध्यायेत् ॥३॥

tataḥ karāṅganyāsau : klāṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | klīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | klūṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | klaiṃ anāmikābhyāṃ huṃ | klauṃ kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ | klaḥ karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | tataḥ pūrvavanmudrādikaṃ pradarśya dhyāyet ||

४ ध्यानम् अव्याद्व्याकोपनीलाम्बुजरुचिररुणाम्भोजनेत्रोऽम्बुजस्थो बालो जङ्घाकटीरस्थलकलितरणत्किङ्किणीको मुकुन्दः । दोर्भ्यां हैयङ्गवीनं दधदतिविमलं पायसं विश्ववन्द्यो गोगोपीगोपवीतोरुरुनखविलसत्कण्ठभूषः श्रियं वः ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥४॥

dhyānam | avyādvyākopanīlāmbujaruciraruṇāmbhojanetro'mbujastho bālo jaṅghākaṭīrasthalakalitaraṇatkiṅkiṇīko mukundaḥ | dorbhyāṃ haiyaṅgavīnaṃ dadhadativimalaṃ pāyasaṃ viśvavandyo gogopīgopavītorurunakhavilasatkaṇṭhabhūṣaḥ śriyaṃ vaḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

५ ततो वैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तां पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । यथा : केशरेषु अग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च क्लां हृदयाय नमः इत्यादिना षडङ्गं सम्पूज्य पत्रेषु नारदादीन् तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥५॥

tato vaiṣṇavoktapīṭhamantrāntāṃ pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādi-pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | yathā : keśareṣu agnyādikoṇeṣu madhye dikṣu ca klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā ṣaḍaṅgaṃ sampūjya patreṣu nāradādīn tadbahirindrādīn vajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

६ एतेषां पुरश्चरणं लक्षजपः । तथा च ध्यात्वैवमेकमेतेषां लक्षं जप्यान्मनुं ततः । सर्पिःसितोपलोपेतैः पायसैरयुतं हुनेत् ॥ तथा तर्पयेत्तावदेतेषां मनूनां हुतसंख्यया ॥६॥

eteṣāṃ puraścaraṇaṃ lakṣajapaḥ | tathā ca | dhyātvaivamekameteṣāṃ lakṣaṃ japyānmanuṃ tataḥ | sarpiḥsitopalopetaiḥ pāyasairayutaṃ hunet | tathā | tarpayettāvadeteṣāṃ manūnāṃ hutasaṃkhyayā ||

७ मन्त्रान्तरम् ऊर्ध्वदन्तयुतः शार्ङ्गी चक्री दक्षिणकर्णयुक् । मांसं नाथाय नत्यन्तो मूलमन्त्रोऽष्टवर्णकः ॥ ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्रीच्छन्दः कृष्णस्तु देवता । वर्णयुग्मैः समस्तेन प्रोक्तं स्यादङ्गपञ्चकम् ॥७॥

mantrāntaram | ūrdhvadantayutaḥ śārṅgī cakrī dakṣiṇakarṇayuk | māṃsaṃ nāthāya natyanto mūlamantro'ṣṭavarṇakaḥ | ṛṣirbrahmāsya gāyatrīcchandaḥ kṛṣṇastu devatā | varṇayugmaiḥ samastena proktaṃ syādaṅgapañcakam ||

८ ध्यानस्तु पञ्चवर्षमतिहृष्टमङ्गने धावमानमतिचञ्चलेक्षणम् । किङ्किणीवलयहारनूपुरैरञ्चितं नमत गोपबालकम् ॥८॥

dhyānastu | pañcavarṣamatihṛṣṭamaṅgane dhāvamānamaticañcalekṣaṇam | kiṅkiṇīvalayahāranūpurairañcitaṃ namata gopabālakam ||

९ ध्यात्वैवं प्रजपेदष्टलक्षं तावत्सहस्रकम् । जुहुयाद्ब्रह्मवृक्षोत्थसमिद्भिः पायसेन वा ॥९॥

dhyātvaivaṃ prajapedaṣṭalakṣaṃ tāvatsahasrakam | juhuyādbrahmavṛkṣotthasamidbhiḥ pāyasena vā ||

१० प्रासादे स्थापितं कृष्णमनुना नित्यमर्चयेत् । द्वारपूजादिपीठान्तं कुर्यात् पूर्वोक्तमार्गतः ॥ मध्येऽर्चयेद्धरिं दिक्षु विदिक्ष्वङ्गानि वै क्रमात् । वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । रुक्मिणी सत्यभामा च लक्षणा जाम्बवत्यपि । दिग्विदिक्ष्वर्चयेदेतान् इन्द्रवज्रादिकान् बहिः ॥१०॥

prāsāde sthāpitaṃ kṛṣṇamanunā nityamarcayet | dvārapūjādipīṭhāntaṃ kuryāt pūrvoktamārgataḥ | madhye'rcayeddhariṃ dikṣu vidikṣvaṅgāni vai kramāt | vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ | rukmiṇī satyabhāmā ca lakṣaṇā jāmbavatyapi | digvidikṣvarcayedetān indravajrādikān bahiḥ ||

११ योऽमुं मनुं जपेन्नित्यं विधिनाभ्यर्चयन् हरिम् । स सर्वसम्पत्सम्पूर्णो नित्यं शुद्धं व्रजेत्पदम् ॥११॥

yo'muṃ manuṃ japennityaṃ vidhinābhyarcayan harim | sa sarvasampatsampūrṇo nityaṃ śuddhaṃ vrajetpadam ||

१२ मन्त्रान्तरम् कामयोरन्तःकृष्णपदं मन्त्रः सद्यःफलप्रदः । तथा च सद्यःफलप्रदं मन्त्रं वक्ष्येऽन्यं चतुरक्षरम् । संप्रोक्तो मारयुग्मान्तः संस्थकृष्णपदेन तु ॥१२॥

mantrāntaram | kāmayorantaḥkṛṣṇapadaṃ mantraḥ sadyaḥphalapradaḥ | tathā ca | sadyaḥphalapradaṃ mantraṃ vakṣye'nyaṃ caturakṣaram | saṃprokto mārayugmāntaḥ saṃsthakṛṣṇapadena tu ||

१३ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तं पीठन्यासं विधाय पूर्ववदृष्यादिन्यासकराङ्गन्यासौ च कृत्वा ध्यायेत् ॥१३॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavoktapīṭhamantrāntaṃ pīṭhanyāsaṃ vidhāya pūrvavadṛṣyādinyāsakarāṅganyāsau ca kṛtvā dhyāyet ||

१४ श्रीमत्कल्पद्रुमूलोद्गतकमललसत्कर्णिकासंस्थितो यस्तच्छाखालम्बिपद्मोदरविसरदसंख्यातरत्नाभिषिक्तः । हेमाभः स्वप्रभाभिस्त्रिभुवनमखिलं भासयन् वासुदेवः पायाद्वः पायसादोऽनवरतनवनीतामृताशीरसीमः ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं विधाय वैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तं पीठं सम्पूज्य पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । पूर्ववदग्न्यादिकोणे मध्ये दिक्षु च क्लां हृदयाय नमः इत्यादिना षडङ्गानि सम्पूज्य पत्रेषु पूर्वादि अष्टनिधीन् तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥१४॥

śrīmatkalpadrumūlodgatakamalalasatkarṇikāsaṃsthito yastacchākhālambipadmodaravisaradasaṃkhyātaratnābhiṣiktaḥ | hemābhaḥ svaprabhābhistribhuvanamakhilaṃ bhāsayan vāsudevaḥ pāyādvaḥ pāyasādo'navaratanavanītāmṛtāśīrasīmaḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ vidhāya vaiṣṇavoktapīṭhamantrāntaṃ pīṭhaṃ sampūjya punardhyātvā āvāhanādi pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | pūrvavadagnyādikoṇe madhye dikṣu ca klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā ṣaḍaṅgāni sampūjya patreṣu pūrvādi aṣṭanidhīn tadbahirindrādīn vajrādīṃśca sampūjya dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

१५ अस्य पुरश्चरणं चतुर्लक्षजपः । तथा च ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षचतुष्कं जुहुयात्ततः । त्रिमध्वक्तैर्बिल्वफलैश्चत्वारिंशत्सहस्रकम् ॥१५॥

asya puraścaraṇaṃ caturlakṣajapaḥ | tathā ca | dhyātvaivaṃ prajapellakṣacatuṣkaṃ juhuyāttataḥ | trimadhvaktairbilvaphalaiścatvāriṃśatsahasrakam ||

१६ अस्य मन्त्रस्य कामबीजयोर्लकारयोरन्ते रेफश्चेत्तदा मन्त्रचूडामणिः । तथा च निबन्धे मारयोरस्य मांसाधो रक्तश्चेदपरो मनुः । कामबीजस्य मांसाधो लकारस्याधोभागे रक्तो रेफश्चेत्तदा अयं मनुरित्यर्थः ॥१६॥

asya mantrasya kāmabījayorlakārayorante rephaścettadā mantracūḍāmaṇiḥ | tathā ca nibandhe | mārayorasya māṃsādho raktaścedaparo manuḥ | kāmabījasya māṃsādho lakārasyādhobhāge rakto rephaścettadā ayaṃ manurityarthaḥ ||

१८ अस्य पूजा : पूर्ववदृष्यादिन्यासं कृत्वा कराङ्गन्यासौ कुर्यात् । यथा : क्लीं अंगुष्ठाभ्यां नमः इत्यादि । क्लीं हृदयाय नमः इत्यादि । अस्य पूजादिकं सर्वं पूर्ववत् । ध्याने तु विशेषः आरक्तोद्यानकल्पद्रुमतलविलसत्स्वर्णदोलाधिरूढं गोपीभ्यां प्रेक्ष्यमाणं विकसितनवबन्धूकसिन्दूरभासम् । बालं लोलालकान्तं कटितटविलसत्क्षुद्रघण्टाघटाढ्यं वन्दे शार्दूलकामांकुशललितगणाकल्पदोष्णं मुकुन्दम् ॥१८॥

asya pūjā : pūrvavadṛṣyādinyāsaṃ kṛtvā karāṅganyāsau kuryāt | yathā : klīṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ ityādi | klīṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | asya pūjādikaṃ sarvaṃ pūrvavat | dhyāne tu viśeṣaḥ | āraktodyānakalpadrumatalavilasatsvarṇadolādhirūḍhaṃ gopībhyāṃ prekṣyamāṇaṃ vikasitanavabandhūkasindūrabhāsam | bālaṃ lolālakāntaṃ kaṭitaṭavilasatkṣudraghaṇṭāghaṭāḍhyaṃ vande śārdūlakāmāṃkuśalalitagaṇākalpadoṣṇaṃ mukundam ||

१९ ध्यात्वैवं पूर्वरीत्यैनं जप्त्वा रक्तोत्पलैर्नवैः । मधुत्रययुतैर्हुत्वा चार्चयेत् पूर्ववद्धरिम् ॥१९॥

dhyātvaivaṃ pūrvarītyainaṃ japtvā raktotpalairnavaiḥ | madhutrayayutairhutvā cārcayet pūrvavaddharim ||

१ अथ वासुदेवमन्त्रः प्रणवो हृद्भगवते वासुदेवाय कीर्तितः । प्रधानं वैष्णवे तन्त्रे मन्त्रोऽयं सुरपादपः ॥१॥

atha vāsudevamantraḥ | praṇavo hṛdbhagavate vāsudevāya kīrtitaḥ | pradhānaṃ vaiṣṇave tantre mantro'yaṃ surapādapaḥ ||

२ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादिपूर्वोक्त पीठमन्त्रान्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । यथा : शिरसि प्रजापतये ऋषये नमः, मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः, हृदि वासुदेवाय देवतायै नमः ॥२॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādipūrvokta pīṭhamantrāntaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | yathā : śirasi prajāpataye ṛṣaye namaḥ, mukhe gāyatrīcchandase namaḥ, hṛdi vāsudevāya devatāyai namaḥ ||

३ ततः कराङ्गन्यासौ : ॐ अंगुष्ठाभ्यां नमः; नमस्तर्जनीभ्यां स्वाहा । भगवते मध्यमाभ्यां वषट् । वासुदेवाय अनामिकाभ्यां हुं । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय कनिष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । तथा च निबन्धे तारेण हृदयं प्रोक्तं नमसा शिर ईरितम् । चतुर्वर्णैः शिखा प्रोक्ता पञ्चार्णैः कवचं मतम् । समस्तेन भवेदस्त्रमङ्गकल्पनमीरितम् ॥३॥

tataḥ karāṅganyāsau : oṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ; namastarjanībhyāṃ svāhā | bhagavate madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | vāsudevāya anāmikābhyāṃ huṃ | oṃ namo bhagavate vāsudevāya kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca nibandhe | tāreṇa hṛdayaṃ proktaṃ namasā śira īritam | caturvarṇaiḥ śikhā proktā pañcārṇaiḥ kavacaṃ matam | samastena bhavedastramaṅgakalpanamīritam ||

४ ततो मन्त्रन्यासः मूर्ध्नि भाले दृशोरास्ये गले दोर्हृदयाम्बुजे । कुक्षौ नाभौ ध्वजे जानुद्वये पादद्वये तथा । द्वादशाक्षराणि विन्यसेत् । ततो मूर्तिपञ्जरं विन्यस्य किरीटमन्त्रेण व्यापकं विधाय ध्यायेत् ॥४॥

tato mantranyāsaḥ | mūrdhni bhāle dṛśorāsye gale dorhṛdayāmbuje | kukṣau nābhau dhvaje jānudvaye pādadvaye tathā | dvādaśākṣarāṇi vinyaset | tato mūrtipañjaraṃ vinyasya kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ vidhāya dhyāyet ||

५ विष्णुं शारदचन्द्रकोटिसदृशं शङ्खं रथाङ्गं गदामम्भोजं दधतं सिताजनिलयं कान्त्या जगन्मोहनम् । आबद्धाङ्गदहारकुण्डलमहामौलिस्फुरत्कङ्कणं श्रीवत्साङ्कमुदारकौस्तुभधरं वन्दे मुनीन्द्रैः स्तुतम् ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥५॥

viṣṇuṃ śāradacandrakoṭisadṛśaṃ śaṅkhaṃ rathāṅgaṃ gadāmambhojaṃ dadhataṃ sitājanilayaṃ kāntyā jaganmohanam | ābaddhāṅgadahārakuṇḍalamahāmaulisphuratkaṅkaṇaṃ śrīvatsāṅkamudārakaustubhadharaṃ vande munīndraiḥ stutam | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

६ ततो वैष्णवोक्तपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय आवरणपूजामारभेत् । अग्निनिर्ऋतिवायव्येशानकोणेषु मध्ये दिक्षु च ॐ हृदयाय नमः इत्यादिना पञ्चाङ्गानि पूजयेत् । ततः पूर्वादिदलेषु शान्त्यादिशक्तिसहितान् वासुदेवादीन् केशवादीनिन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥६॥

tato vaiṣṇavoktapīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya āvaraṇapūjāmārabhet | agninirṛtivāyavyeśānakoṇeṣu madhye dikṣu ca oṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā pañcāṅgāni pūjayet | tataḥ pūrvādidaleṣu śāntyādiśaktisahitān vāsudevādīn keśavādīnindrādīn vajrādīṃśca sampūjya dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

७ अस्य पुरश्चरणं द्वादशलक्षजपः । तथा च वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं दीक्षितो विजितेन्द्रियः । तत्सहस्रं प्रजुहुयात्तिलैराज्यपरिप्लुतैः ॥७॥

asya puraścaraṇaṃ dvādaśalakṣajapaḥ | tathā ca | varṇalakṣaṃ japenmantraṃ dīkṣito vijitendriyaḥ | tatsahasraṃ prajuhuyāttilairājyapariplutaiḥ ||

८ अथ लक्ष्मीनारायणमन्त्राः मायाद्वयं रमाद्वयं लक्ष्मीवासुदेवाय नमः । प्रणवादिरयं मन्त्रः । तथा च निबन्धे ह्रल्लेखाबीजयुगलं रमाबीजयुगं पुनः । लक्ष्म्यन्ते वासुदेवाय हृदन्तः प्रणवादिकः । चतुर्दशाक्षरः प्रोक्तो मन्त्रोऽयं सुरपादपः ॥८॥

atha lakṣmīnārāyaṇamantrāḥ | māyādvayaṃ ramādvayaṃ lakṣmīvāsudevāya namaḥ | praṇavādirayaṃ mantraḥ | tathā ca nibandhe | hrallekhābījayugalaṃ ramābījayugaṃ punaḥ | lakṣmyante vāsudevāya hṛdantaḥ praṇavādikaḥ | caturdaśākṣaraḥ prokto mantro'yaṃ surapādapaḥ ||

८क अस्य पूजादिकं वासुदेवमन्त्रवत् । ऋष्यादिन्यासे तु लक्ष्मीवासुदेवो देवता । कराङ्गन्यासमन्त्रस्तु : ॐ ह्रीं ह्रीं अंगुष्ठाभ्यां नमः । ॐ श्रीं श्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ लक्ष्मी मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ वासुदेवाय अनामिकाभ्यां हुं । ॐ नमः कनिष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । तथा च हृदयं शक्तिबीजाभ्यां रमाभ्यां शिर ईरितम् । लक्ष्म्या प्रोक्ता शिखा वर्म वासुदेवाय कीर्तितम् । नमसास्त्रं समुद्दिष्टं सर्वं तारादि विन्यसेत् । ततो ध्यानम् विद्युच्चन्द्रनिभं वपुः कमलजावैकुण्ठयोरेकतां प्राप्तं स्नेहरसेन रत्नविलसद्भूषाभरालंकृतम् । विद्यापङ्कजदर्पणान्मणिमयं कुम्भं सरोजं गदां शङ्खं चक्रममूनि बिभ्रदमितां दिश्याच्छ्रियं वः सदा ॥८क॥

asya pūjādikaṃ vāsudevamantravat | ṛṣyādinyāse tu lakṣmīvāsudevo devatā | karāṅganyāsamantrastu : oṃ hrīṃ hrīṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | oṃ śrīṃ śrīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | oṃ lakṣmī madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | oṃ vāsudevāya anāmikābhyāṃ huṃ | oṃ namaḥ kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca | hṛdayaṃ śaktibījābhyāṃ ramābhyāṃ śira īritam | lakṣmyā proktā śikhā varma vāsudevāya kīrtitam | namasāstraṃ samuddiṣṭaṃ sarvaṃ tārādi vinyaset | tato dhyānam | vidyuccandranibhaṃ vapuḥ kamalajāvaikuṇṭhayorekatāṃ prāptaṃ sneharasena ratnavilasadbhūṣābharālaṃkṛtam | vidyāpaṅkajadarpaṇānmaṇimayaṃ kumbhaṃ sarojaṃ gadāṃ śaṅkhaṃ cakramamūni bibhradamitāṃ diśyācchriyaṃ vaḥ sadā ||

९ अस्य पूजादिकं सर्वं पूर्ववत् । अस्य पुरश्चरणं चतुर्दशलक्षजपः । तथा च वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं सरोरुहैः । होमं कुर्याद्विकसितैर्मधुरत्रयसंयुतैः । वर्णलक्षं मन्त्रवर्णसमसंख्यलक्षम् ॥९॥

asya pūjādikaṃ sarvaṃ pūrvavat | asya puraścaraṇaṃ caturdaśalakṣajapaḥ | tathā ca | varṇalakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ saroruhaiḥ | homaṃ kuryādvikasitairmadhuratrayasaṃyutaiḥ | varṇalakṣaṃ mantravarṇasamasaṃkhyalakṣam ||

१० अथ दधिवामनमन्त्रः ॐ नमो विष्णवे सुरपतये महाबलाय ठद्वयम् । तथा च निबन्धे तारो हृद्विष्णवे पश्चात् ङेऽन्तः सुरपतिर्भवेत् । महाबलाय ठद्वन्द्वं मनुरष्टादशाक्षरः ॥१०॥

atha dadhivāmanamantraḥ | oṃ namo viṣṇave surapataye mahābalāya ṭhadvayam | tathā ca nibandhe | tāro hṛdviṣṇave paścāt ṅe'ntaḥ surapatirbhavet | mahābalāya ṭhadvandvaṃ manuraṣṭādaśākṣaraḥ ||

११ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादि उं सोममण्डलाय षोडशकलात्मने नमः इत्यन्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि इन्दवे ऋषये नमः, मुखे विराट्छन्दसे नमः, हृदि दधिवामनाय देवतायै नमः । तथा च निबन्धे चन्द्रान्तकल्पिते पीठे प्रागुक्तेन समर्चयेत् ॥११॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādi uṃ somamaṇḍalāya ṣoḍaśakalātmane namaḥ ityantaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi indave ṛṣaye namaḥ, mukhe virāṭchandase namaḥ, hṛdi dadhivāmanāya devatāyai namaḥ | tathā ca nibandhe | candrāntakalpite pīṭhe prāguktena samarcayet ||

१२ ततः कराङ्गन्यासौ : ॐ अंगुष्ठाभ्यां नमः । नमस्तर्जनीभ्यां स्वाहा । विष्णवे मध्यमाभ्यां वषट् । सुरपतये अनामिकाभ्यां हुं । महाबलाय कनिष्ठाभ्यां वौषट् । स्वाहा करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । तथा च हृदेकेन शिरो द्वाभ्यां शिखा त्रिभिरुदाहृता । कवचं पञ्चभिः प्रोक्तं नेत्रं तावद्भिरक्षरैः । द्वाभ्यामस्त्रमिति प्रोक्तं प्रकारोऽङ्गस्य सूरिभिः ॥१२॥

tataḥ karāṅganyāsau : oṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | namastarjanībhyāṃ svāhā | viṣṇave madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | surapataye anāmikābhyāṃ huṃ | mahābalāya kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ | svāhā karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca | hṛdekena śiro dvābhyāṃ śikhā tribhirudāhṛtā | kavacaṃ pañcabhiḥ proktaṃ netraṃ tāvadbhirakṣaraiḥ | dvābhyāmastramiti proktaṃ prakāro'ṅgasya sūribhiḥ ||

१३ ततो मन्त्रन्यासः : शिरसि भाले चक्षुषोः कर्णयोरोष्ठे तालुके कण्ठे बाहुद्वये उदरे नाभौ गुह्ये ऊरुद्वये जानुद्वये जङ्घाद्वये पादद्वये मन्त्रवर्णान्नमोऽन्तान्न्यसेत् । जङ्घाद्वयादौ द्वयं द्वयं वर्णं ततो मूर्तिपञ्जरादिकं विधाय ध्यायेत् ॥१३॥

tato mantranyāsaḥ : śirasi bhāle cakṣuṣoḥ karṇayoroṣṭhe tāluke kaṇṭhe bāhudvaye udare nābhau guhye ūrudvaye jānudvaye jaṅghādvaye pādadvaye mantravarṇānnamo'ntānnyaset | jaṅghādvayādau dvayaṃ dvayaṃ varṇaṃ tato mūrtipañjarādikaṃ vidhāya dhyāyet ||

१४ मुक्तागौरं नवमणिलसद्भूषणं चन्द्रसंस्थं भृङ्गाकारैरलकनिवहैः शोभिवक्त्रारविन्दम् । हस्ताब्जाभ्यां कनककलसं शुद्धतोयाभिपूर्णं दध्यन्नाढ्यं कनकचषकं धारयन्तं भजामः ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥१४॥

muktāgauraṃ navamaṇilasadbhūṣaṇaṃ candrasaṃsthaṃ bhṛṅgākārairalakanivahaiḥ śobhivaktrāravindam | hastābjābhyāṃ kanakakalasaṃ śuddhatoyābhipūrṇaṃ dadhyannāḍhyaṃ kanakacaṣakaṃ dhārayantaṃ bhajāmaḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

१५ ततश्चन्द्रमण्डलान्तं पीठं सम्पूज्य पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजां कुर्यात् । तथा च चन्द्रान्तं कल्पिते पीठे प्रान्तरे तं समर्चयेत् । यथा : अग्न्यादिकोणे मध्ये दिक्षु च ॐ हृदयाय नमः इत्यादिना पूजयेत् । ततो दिग्दलेषु वासुदेवादीन् शक्तिसहितान्ध्वजादीन् तदग्रे केशवादीन्सम्पूज्य इन्द्रवज्रादीन् ऐरावतादीन् दिग्गजांश्च पूजयेत् । ॐ ऐरावताय दिग्गजाय नमः इत्यादिक्रमेण पूजयेत् । एवं पुण्डरीकादीन् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥१५॥

tataścandramaṇḍalāntaṃ pīṭhaṃ sampūjya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāṃ kuryāt | tathā ca | candrāntaṃ kalpite pīṭhe prāntare taṃ samarcayet | yathā : agnyādikoṇe madhye dikṣu ca oṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā pūjayet | tato digdaleṣu vāsudevādīn śaktisahitāndhvajādīn tadagre keśavādīnsampūjya indravajrādīn airāvatādīn diggajāṃśca pūjayet | oṃ airāvatāya diggajāya namaḥ ityādikrameṇa pūjayet | evaṃ puṇḍarīkādīn | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

१६ अस्य पुरश्चरणं लक्षत्रयजपः । तथा च गुणलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतम् । पायसान्नं प्रजुहुयाद्दध्यन्नं वा यथाविधि ॥१६॥

asya puraścaraṇaṃ lakṣatrayajapaḥ | tathā ca | guṇalakṣaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ ghṛtaplutam | pāyasānnaṃ prajuhuyāddadhyannaṃ vā yathāvidhi ||

१७ अथ हयग्रीवमन्त्राः ॐ उद्गिरत्प्रणवोद्गीथ सर्ववागीश्वरेश्वर । सर्ववेदमयाचिन्त्य सर्वं बोधय बोधय । तथा च निबन्धे उद्गिरत्पदमाभाष्य प्रणवोद्गीथ शब्दतः । सर्ववागीश्वरेत्यन्ते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ सर्ववेदमयाचिन्त्य शब्दान्ते सर्वमुच्चरेत् । बोधयद्वितयान्तोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥१७॥

atha hayagrīvamantrāḥ | oṃ udgiratpraṇavodgītha sarvavāgīśvareśvara | sarvavedamayācintya sarvaṃ bodhaya bodhaya | tathā ca nibandhe | udgiratpadamābhāṣya praṇavodgītha śabdataḥ | sarvavāgīśvaretyante pravadedīśvaretyatha | sarvavedamayācintya śabdānte sarvamuccaret | bodhayadvitayānto'yaṃ mantrastārādirīritaḥ ||

१८ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्त पीठमन्त्रान्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । यथा : शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदि श्रीहयग्रीवाय देवतायै नमः ॥१८॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavokta pīṭhamantrāntaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | yathā : śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ | mukhe'nuṣṭupchandase namaḥ | hṛdi śrīhayagrīvāya devatāyai namaḥ ||

१९ ततः कराङ्गन्यासौ : ॐ अंगुष्ठाभ्यां नमः । उद्गिरत्प्रणवोद्गीथ तर्जनीभ्यां स्वाहा । सर्ववागीश्वरेश्वर मध्यमाभ्यां वषट् । सर्ववेदमयाचिन्त्य अनामिकाभ्यां हुं । सर्वं बोधय बोधय कनिष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु ॥१९॥

tataḥ karāṅganyāsau : oṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | udgiratpraṇavodgītha tarjanībhyāṃ svāhā | sarvavāgīśvareśvara madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | sarvavedamayācintya anāmikābhyāṃ huṃ | sarvaṃ bodhaya bodhaya kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu ||

२० ततो ध्यानम् शरच्छशाङ्कप्रभमश्ववक्त्रं मुक्तामयैराभरणैः प्रदीप्तम् । रथाङ्गशङ्खाञ्चितबाहुयुग्मं जानुद्वयन्यस्तकरं भजामः ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा वैष्णवोक्तपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा हसूमित्यनेन मूर्तिं सङ्कल्पयेत् ॥ तथा च बीजेन मूर्तिं सङ्कल्प्य बीजमुद्धरेत्, यथा । वियद्भृगुस्थमर्घीशबिन्दुमद्बीजमीरितम् । ततः पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् ॥ यथा : केशरेषु चतुर्दिक्षु चतुर्वेदान् ऋग्यजुःसामाथर्वान्, विदिक्षु अङ्गस्मृतिन्यायसर्वशास्त्राणि पूजयेत् । अर्चयेत्पत्रमध्येषु विधानेनाङ्गदेवताः । तद्बहिरिन्द्रादीन्वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥२०॥

tato dhyānam | śaracchaśāṅkaprabhamaśvavaktraṃ muktāmayairābharaṇaiḥ pradīptam | rathāṅgaśaṅkhāñcitabāhuyugmaṃ jānudvayanyastakaraṃ bhajāmaḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kṛtvā vaiṣṇavoktapīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā hasūmityanena mūrtiṃ saṅkalpayet | tathā ca | bījena mūrtiṃ saṅkalpya bījamuddharet, yathā | viyadbhṛgusthamarghīśabindumadbījamīritam | tataḥ punardhyātvā āvāhanādi-pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet || yathā : keśareṣu caturdikṣu caturvedān ṛgyajuḥsāmātharvān, vidikṣu aṅgasmṛtinyāyasarvaśāstrāṇi pūjayet | arcayetpatramadhyeṣu vidhānenāṅgadevatāḥ | tadbahirindrādīnvajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

२१ अस्य पुरश्चरणं त्रयस्त्रिंशल्लक्षजपः । तथा च वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं कुन्दपुष्पैर्मधुप्लुतैः । दशांशं वैष्णवे वह्नौ जुहुयान्मन्त्रवित्तमः ॥२१॥

asya puraścaraṇaṃ trayastriṃśallakṣajapaḥ | tathā ca | varṇalakṣaṃ japenmantraṃ kundapuṣpairmadhuplutaiḥ | daśāṃśaṃ vaiṣṇave vahnau juhuyānmantravittamaḥ ||

२२ अथ हयग्रीवैकाक्षरमन्त्रः स च हकार सकारषष्ठस्वरबिन्द्वात्मकः । तथा च कल्पे वियद्भृगुस्थमर्घीशबिन्दुमद्बीजमीरितम् । एकाक्षरो मनुः प्रोक्तश्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥२२॥

atha hayagrīvaikākṣaramantraḥ | sa ca hakāra sakāraṣaṣṭhasvarabindvātmakaḥ | tathā ca kalpe | viyadbhṛgusthamarghīśabindumadbījamīritam | ekākṣaro manuḥ proktaścaturvargaphalapradaḥ ||

२३ अस्य ब्रह्मा ऋषिरनुष्टुप्छन्दः हयग्रीवरूपी विष्णुर्देवता हकारो बीजं ऊकारः कीलकं सकारः शक्तिः । ह्सां ह्सीं ह्सूं ह्सैं ह्सौं ह्सः इति षडङ्गकल्पना ॥२३॥

asya brahmā ṛṣiranuṣṭupchandaḥ hayagrīvarūpī viṣṇurdevatā hakāro bījaṃ ūkāraḥ kīlakaṃ sakāraḥ śaktiḥ | hsāṃ hsīṃ hsūṃ hsaiṃ hsauṃ hsaḥ iti ṣaḍaṅgakalpanā ||

२४ ध्यानम् धवलनलिननिष्ठं क्षीरगौरं कराब्जैर्जपवलयसरोजे पुस्तकाभीष्टदाने । दधतममलवस्त्राकल्पजालाभिरामं तुरगवदनजिष्णुं नौमि विद्याप्रविष्णुम् ॥ अन्यच्च शरच्छशाङ्कप्रभमश्ववक्त्रं मुक्तामयैराभरणैरुपेतम् । रथाङ्गशङ्खोर्ध्वकरञ्च विद्याव्याख्यानमुद्राढ्यकरं नमामि ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । तत्राङ्गैः प्रथममावरणम् । प्रज्ञाहय-मेधाहय-स्मृतिहय-विद्याहय-लक्ष्मीहय-वागीशीहय-विद्याविलासहय-नादविमर्दनहयैरष्टभिर्द्वितीयम् । लक्ष्मी-सरस्वती-रति-प्रीति-कीर्ति-कान्ति-तुष्टि-पुष्टिस्तृतीयम् । कुमुदादिभिर्गजैश्चतुर्थम् । इन्द्रादिभिः पञ्चमम् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥२४॥

dhyānam | dhavalanalinaniṣṭhaṃ kṣīragauraṃ karābjairjapavalayasaroje pustakābhīṣṭadāne | dadhatamamalavastrākalpajālābhirāmaṃ turagavadanajiṣṇuṃ naumi vidyāpraviṣṇum | anyacca | śaracchaśāṅkaprabhamaśvavaktraṃ muktāmayairābharaṇairupetam | rathāṅgaśaṅkhordhvakarañca vidyāvyākhyānamudrāḍhyakaraṃ namāmi | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kṛtvā pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | tatrāṅgaiḥ prathamamāvaraṇam | prajñāhaya-medhāhaya-smṛtihaya-vidyāhaya-lakṣmīhaya-vāgīśīhaya-vidyāvilāsahaya-nādavimardanahayairaṣṭabhirdvitīyam | lakṣmī-sarasvatī-rati-prīti-kīrti-kānti-tuṣṭi-puṣṭistṛtīyam | kumudādibhirgajaiścaturtham | indrādibhiḥ pañcamam | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

२५ अस्य पुरश्चरणं चतुर्लक्षजपः । तथा च वेदलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्ततः । आज्येन दशांशहोमः ॥२५॥

asya puraścaraṇaṃ caturlakṣajapaḥ | tathā ca | vedalakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyāttataḥ | ājyena daśāṃśahomaḥ ||

२६ मन्त्रान्तरम् हयग्रीवैकाक्षरादिचतुर्थ्यन्तहयशिरः शब्दो नमोऽन्तः । तथा च कल्पे हयशिरःपदं ङेऽन्तं हृदन्तञ्च समुद्धरेत् । स्वबीजादिरयं मन्त्रश्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥२६॥

mantrāntaram | hayagrīvaikākṣarādicaturthyantahayaśiraḥ śabdo namo'ntaḥ | tathā ca kalpe | hayaśiraḥpadaṃ ṅe'ntaṃ hṛdantañca samuddharet | svabījādirayaṃ mantraścaturvargaphalapradaḥ ||

२७ अस्य ब्रह्मा ऋषिरनुष्टुप्छन्दो हयग्रीवरूपी विष्णुर्देवता अन्यत्सर्वमेकाक्षरवत् ॥२७॥

asya brahmā ṛṣiranuṣṭupchando hayagrīvarūpī viṣṇurdevatā anyatsarvamekākṣaravat ||

२८ मन्त्रान्तरम् उद्गिरत्प्रणवोद्गीथ सर्ववागीश्वरेश्वर । सर्ववेदमयाचिन्त्य सर्वं बोधय बोधय ॥ स्वाहान्तो मनुराख्यातो बीजः प्रणवसम्पुटः ॥२८॥

mantrāntaram | udgiratpraṇavodgītha sarvavāgīśvareśvara | sarvavedamayācintya sarvaṃ bodhaya bodhaya | svāhānto manurākhyāto bījaḥ praṇavasampuṭaḥ ||

२९ मन्त्रान्तरम् विश्वोत्तीर्ण स्वरूपाय चिन्मायानन्दरूपिणे । तुभ्यं नमो हयग्रीव विद्याराजाय विष्णवे ॥ स्वाहान्तो मनुराख्यातो हंसेन सम्पुटीकृतः ॥२९॥

mantrāntaram | viśvottīrṇa svarūpāya cinmāyānandarūpiṇe | tubhyaṃ namo hayagrīva vidyārājāya viṣṇave | svāhānto manurākhyāto haṃsena sampuṭīkṛtaḥ ||

३० एतयोर्मन्त्रयोः पूर्वोक्तहयग्रीवमन्त्रवत्सर्वं ज्ञातव्यम् ॥३०॥

etayormantrayoḥ pūrvoktahayagrīvamantravatsarvaṃ jñātavyam ||

३१ अथ नृसिंहमन्त्रः निबन्धे उग्रं वीरं वदेत्पूर्वं महाविष्णुमनन्तरम् । ज्वलन्तं पदमाभाष्य सर्वतोमुखमीरयेत् । नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं वदेत्ततः । नमाम्यहमिति प्रोक्तो मन्त्रराजः सुरद्रुमः ॥ अयं मन्त्रो मायापुटितो भवति तदा सर्वकामफलप्रदः । तथा च कल्पे ह्रल्लेखापुटितश्चेत् स्यात्सर्वकामफलप्रदः ॥३१॥

atha nṛsiṃhamantraḥ | nibandhe | ugraṃ vīraṃ vadetpūrvaṃ mahāviṣṇumanantaram | jvalantaṃ padamābhāṣya sarvatomukhamīrayet | nṛsiṃhaṃ bhīṣaṇaṃ bhadraṃ mṛtyumṛtyuṃ vadettataḥ | namāmyahamiti prokto mantrarājaḥ suradrumaḥ | ayaṃ mantro māyāpuṭito bhavati tadā sarvakāmaphalapradaḥ | tathā ca kalpe | hrallekhāpuṭitaścet syātsarvakāmaphalapradaḥ ||

३२ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः, मुखे अनुष्टुप्छन्दसे नमः, हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः ॥३२॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādivaiṣṇavoktapīṭhamantrāntaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ, mukhe anuṣṭupchandase namaḥ, hṛdi nṛsiṃhāya devatāyai namaḥ ||

३३ ततः कराङ्गन्यासौ चतुर्भिर्हृदयं वर्णैः शिरस्तावद्भिरक्षरैः । शिखाष्टाभिः समुद्दिष्टा षड्भिः कवचमीरितम् । तावद्भिर्नयनं प्रोक्तमस्त्रं स्यात्करणाक्षरैः ॥३३॥

tataḥ karāṅganyāsau | caturbhirhṛdayaṃ varṇaiḥ śirastāvadbhirakṣaraiḥ | śikhāṣṭābhiḥ samuddiṣṭā ṣaḍbhiḥ kavacamīritam | tāvadbhirnayanaṃ proktamastraṃ syātkaraṇākṣaraiḥ ||

३४ ततो मन्त्रन्यासः शिरोललाटनेत्रेषु मुखबाह्वङ्घ्रिसन्धिषु । साग्रेषु कुक्षौ हृदये गले पार्श्वद्वये पुनः । अपराङ्गे च ककुदि न्यसेद्वर्णान्यथाक्रमम् ॥३४॥

tato mantranyāsaḥ | śirolalāṭanetreṣu mukhabāhvaṅghrisandhiṣu | sāgreṣu kukṣau hṛdaye gale pārśvadvaye punaḥ | aparāṅge ca kakudi nyasedvarṇānyathākramam ||

३५ ततो ध्यानम् माणिक्याद्रिसमप्रभं निजरुचा संत्रस्तरक्षोगणं जानुन्यस्तकराम्बुजं त्रिनयनं रत्नोल्लसद्भूषणम् । बाहुभ्यां धृतशङ्खचक्रमनिशं दंष्ट्रोग्रवक्त्रोल्लसज्ज्वालाजिह्वमुदग्रकेशनिचयं वन्दे नृसिंहं विभुम् ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं विधाय वैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । तद्यथा : केशरेष्वग्न्यादिकोणे मध्ये दिक्षु च षडङ्गानि पूजयेत् । यथा : उग्रं वीरं हृदयाय नमः । महाविष्णुं शिरसे स्वाहा । ज्वलन्तं सर्वतोमुखं शिखायै वषट् । नृसिंहं भीषणं कवचाय हुं । भद्रं मृत्युमृत्युं नेत्रत्रयाय वौषट् । नमाम्यहं अस्त्राय फट् । ततः पूर्वादिदले गरुडं शङ्करं शेषं ब्रह्माणञ्च पूजयेत्, विदिग्दलेषु श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिञ्च प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । तद्बहिरिन्द्रादीन्वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥३५॥

tato dhyānam | māṇikyādrisamaprabhaṃ nijarucā saṃtrastarakṣogaṇaṃ jānunyastakarāmbujaṃ trinayanaṃ ratnollasadbhūṣaṇam | bāhubhyāṃ dhṛtaśaṅkhacakramaniśaṃ daṃṣṭrogravaktrollasajjvālājihvamudagrakeśanicayaṃ vande nṛsiṃhaṃ vibhum | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ vidhāya vaiṣṇavoktapīṭhapūjāṃ kṛtvā punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | tadyathā : keśareṣvagnyādikoṇe madhye dikṣu ca ṣaḍaṅgāni pūjayet | yathā : ugraṃ vīraṃ hṛdayāya namaḥ | mahāviṣṇuṃ śirase svāhā | jvalantaṃ sarvatomukhaṃ śikhāyai vaṣaṭ | nṛsiṃhaṃ bhīṣaṇaṃ kavacāya huṃ | bhadraṃ mṛtyumṛtyuṃ netratrayāya vauṣaṭ | namāmyahaṃ astrāya phaṭ | tataḥ pūrvādidale garuḍaṃ śaṅkaraṃ śeṣaṃ brahmāṇañca pūjayet, vidigdaleṣu śriyaṃ hriyaṃ dhṛtiṃ puṣṭiñca praṇavādinamo'ntena pūjayet | tadbahirindrādīnvajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

३६ अस्य पुरश्चरणं द्वात्रिंशल्लक्षजपः । तथा च वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं घृतप्लुतः । पायसान्नैः प्रजुहुयाद्विधिवत्पूजितेऽनले ॥३६॥

asya puraścaraṇaṃ dvātriṃśallakṣajapaḥ | tathā ca | varṇalakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ ghṛtaplutaḥ | pāyasānnaiḥ prajuhuyādvidhivatpūjite'nale ||

३७ मन्त्रान्तरम् निबन्धे पाशः शक्तिर्नरहरिरंकुशो वर्म फट् मनुः । षडक्षरो नरहरेः कथितः सर्वकामदः ॥३७॥

mantrāntaram | nibandhe | pāśaḥ śaktirnarahariraṃkuśo varma phaṭ manuḥ | ṣaḍakṣaro narahareḥ kathitaḥ sarvakāmadaḥ ||

३८ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः, मुखे पंक्तिच्छन्दसे नमः, हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः ॥३८॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavoktapīṭhamantrāntaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ, mukhe paṃkticchandase namaḥ, hṛdi nṛsiṃhāya devatāyai namaḥ ||

३९ ततः कराङ्गन्यासौ : आं अंगुष्ठाभ्यां नमः । ह्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । क्ष्रौं मध्यमाभ्यां वषट् । क्रों अनामिकाभ्यां हुं । हुं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । फट् करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु ॥३९॥

tataḥ karāṅganyāsau : āṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | hrīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | kṣrauṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | kroṃ anāmikābhyāṃ huṃ | huṃ kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ | phaṭ karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu ||

४० ततो ध्यानम् कोपादालोलजिह्वं विवृतनिजमुखं सोमसूर्याग्निनेत्रं पादादानाभिरक्तप्रभमुपरिसितं भिन्नदैत्येन्द्रगात्रम् । शङ्खं चक्रं च पाशांकुशकुलिशगदादारुणान्युद्वहन्तं भीमं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रं मणिमयविविधाकल्पमीडे नृसिंहम् ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा वैष्णवोक्तपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । तद्यथा : केशरेष्वग्न्यादिकोणे मध्ये दिक्षु च आं हृदयाय नमः इत्यादिना षडङ्गानि पूजयेत् । ततः पत्रेषु पूर्वादि शङ्खं चक्रं पाशम् अंकुशं वज्रं गदां खड्गं खेटकञ्च प्रणवादि-नमोऽन्तेन पूजयेत् । तथा च निबन्धे अङ्गावृतेर्बहिश्चक्रं शङ्खं पाशांकुशौ पुनः । वज्रं कौमोदकीं खड्गं खेट पत्रेषु पूजयेत् । ततः इन्द्रादीन्वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥४०॥

tato dhyānam | kopādālolajihvaṃ vivṛtanijamukhaṃ somasūryāgninetraṃ pādādānābhiraktaprabhamuparisitaṃ bhinnadaityendragātram | śaṅkhaṃ cakraṃ ca pāśāṃkuśakuliśagadādāruṇānyudvahantaṃ bhīmaṃ tīkṣṇogradaṃṣṭraṃ maṇimayavividhākalpamīḍe nṛsiṃham | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kṛtvā vaiṣṇavoktapīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | tadyathā : keśareṣvagnyādikoṇe madhye dikṣu ca āṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā ṣaḍaṅgāni pūjayet | tataḥ patreṣu pūrvādi śaṅkhaṃ cakraṃ pāśam aṃkuśaṃ vajraṃ gadāṃ khaḍgaṃ kheṭakañca praṇavādi-namo'ntena pūjayet | tathā ca nibandhe | aṅgāvṛterbahiścakraṃ śaṅkhaṃ pāśāṃkuśau punaḥ | vajraṃ kaumodakīṃ khaḍgaṃ kheṭa patreṣu pūjayet | tataḥ indrādīnvajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

४१ अस्य पुरश्चरणं षड्लक्षजपः । तथा ऋतुलक्षं जपेन्मन्त्रं घृतेन जुहुयात्ततः । तत्सहस्रं समिद्धेऽग्नौ तोषयेद्वसुना गुरुम् ॥४१॥

asya puraścaraṇaṃ ṣaḍlakṣajapaḥ | tathā | ṛtulakṣaṃ japenmantraṃ ghṛtena juhuyāttataḥ | tatsahasraṃ samiddhe'gnau toṣayedvasunā gurum ||

४२ मन्त्रान्तरम् क्षकारो वह्निमारूढो मनुबिन्दुसमन्वितः । एकाक्षरो मनुः प्रोक्तः सर्वकामफलप्रदः ॥४२॥

mantrāntaram | kṣakāro vahnimārūḍho manubindusamanvitaḥ | ekākṣaro manuḥ proktaḥ sarvakāmaphalapradaḥ ||

४३ अस्य पूजादिकं सर्वं मन्त्रराजवत् । विशेषस्तु अत्रिर्ऋषिर्गायत्रीच्छन्दः नृसिंहो देवता क्षकारो बीजं औकारः शक्तिः षड्दीर्घयुक्तबीजेनाङ्गकल्पना ॥४३॥

asya pūjādikaṃ sarvaṃ mantrarājavat | viśeṣastu atrirṛṣirgāyatrīcchandaḥ nṛsiṃho devatā kṣakāro bījaṃ aukāraḥ śaktiḥ ṣaḍdīrghayuktabījenāṅgakalpanā ||

४४ अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः । तथा च : वसुलक्षं जपेन्मन्त्रं इत्यादिवचनात् ॥४४॥

asya puraścaraṇamaṣṭalakṣajapaḥ | tathā ca : vasulakṣaṃ japenmantraṃ ityādivacanāt ||

४५ मन्त्रान्तरम् तथा च कल्पे जयद्वयं समुच्चार्य श्रीपूर्वो नृसिंहेत्यपि । अष्टाक्षरो मनुः प्रोक्तो भजतां कामदो मणिः ॥४५॥

mantrāntaram | tathā ca kalpe | jayadvayaṃ samuccārya śrīpūrvo nṛsiṃhetyapi | aṣṭākṣaro manuḥ prokto bhajatāṃ kāmado maṇiḥ ||

४६ अस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्रीच्छन्दो नृसिंहो देवता षड्दीर्घयुक्तबीजेनाङ्गकल्पना । ध्यानार्चनादिकं मन्त्रराजवत् ॥४६॥

asya brahmā ṛṣirgāyatrīcchando nṛsiṃho devatā ṣaḍdīrghayuktabījenāṅgakalpanā | dhyānārcanādikaṃ mantrarājavat ||

४७ अस्य पुरश्चरणमष्टलक्षजपः । वसुलक्षं जपेन्मन्त्रं इत्यादिवचनात् ॥४७॥

asya puraścaraṇamaṣṭalakṣajapaḥ | vasulakṣaṃ japenmantraṃ ityādivacanāt ||

४८ अथ हरिहरमन्त्रः मन्त्रदेवप्रकाशिन्याम् तारो माया प्रासादं शङ्करनारायणाय नमः प्रासादं माया तारः ॥४८॥

atha hariharamantraḥ | mantradevaprakāśinyām | tāro māyā prāsādaṃ śaṅkaranārāyaṇāya namaḥ prāsādaṃ māyā tāraḥ ||

४९ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्तं शैवोक्तं वा पीठन्यासं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि नारदऋषये नमः मुखे अनुष्टुप्छन्दसे नमः हृदि हरिहराय देवतायै नमः गुह्ये हौं बीजाय नमः पादयोः ह्रीं शक्तये नमः ॥४९॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavoktaṃ śaivoktaṃ vā pīṭhanyāsaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi nāradaṛṣaye namaḥ mukhe anuṣṭupchandase namaḥ hṛdi hariharāya devatāyai namaḥ guhye hauṃ bījāya namaḥ pādayoḥ hrīṃ śaktaye namaḥ ||

५० ततः कराङ्गन्यासौ : ह्रां अंगुष्ठाभ्यां नमः इत्यादि षड्दीर्घयुक्तबीजेन । एवं हृदयादिषु ॥५०॥

tataḥ karāṅganyāsau : hrāṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ ityādi ṣaḍdīrghayuktabījena | evaṃ hṛdayādiṣu ||

५१ ततो ध्यानम् शूलं चक्रं पाञ्चजन्यमभीतिं दधतं करैः । स्वस्वभूषाञ्छलीलाढ्यं देहं हरहरिं भजे ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥५१॥

tato dhyānam | śūlaṃ cakraṃ pāñcajanyamabhītiṃ dadhataṃ karaiḥ | svasvabhūṣāñchalīlāḍhyaṃ dehaṃ harahariṃ bhaje | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

५२ ततो वैष्णवोक्तां शैवोक्तां वा पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । केशरेष्वग्न्यादिकोणे मध्ये दिक्षु च ह्रां हृदयाय नमः इत्यादिना पूजयेत् । ततः पत्रेषु ॐ लक्ष्म्यै नमः एवं सरस्वत्यै नारायण्यै धरायै भूधरायै अम्बिकायै त्र्यम्बकायै गङ्गायै गङ्गाधरायै । तद्बहिरिन्द्रादीन् पूजयेत् । अत्र वज्रादिपूजा नास्ति अनुक्तत्वात् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥५२॥

tato vaiṣṇavoktāṃ śaivoktāṃ vā pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādi pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | keśareṣvagnyādikoṇe madhye dikṣu ca hrāṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā pūjayet | tataḥ patreṣu oṃ lakṣmyai namaḥ evaṃ sarasvatyai nārāyaṇyai dharāyai bhūdharāyai ambikāyai tryambakāyai gaṅgāyai gaṅgādharāyai | tadbahirindrādīn pūjayet | atra vajrādipūjā nāsti anuktatvāt | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

५३ अस्य पुरश्चरणं लक्षजपः । घृतपायसेनायुतहोमः । तथा च लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः । पायसैर्हवनं कार्यं संस्कृते हव्यवाहने ॥५३॥

asya puraścaraṇaṃ lakṣajapaḥ | ghṛtapāyasenāyutahomaḥ | tathā ca | lakṣamekaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ ghṛtaplutaiḥ | pāyasairhavanaṃ kāryaṃ saṃskṛte havyavāhane ||

५४ अथ वराहमन्त्राः तारो नमो भगवते वराहरूपाय भूर्भुवःस्वःपतये भूपतित्वं मे देहि ददापय ठद्वयम् । अयं मन्त्रस्त्रयस्त्रिंशदक्षरः । तथा च निबन्धे तारो नमो भगवते वराहपदमीरयेत् । रूपाय भूर्भुवः स्वः स्यात् पतये तदनन्तरम् । भूपतित्वं मे पदान्ते देह्यन्ते च ददापय । वह्निजायावधिर्मन्त्रः स्यात्त्रयस्त्रिंशदक्षरः ॥५४॥

atha varāhamantrāḥ | tāro namo bhagavate varāharūpāya bhūrbhuvaḥsvaḥpataye bhūpatitvaṃ me dehi dadāpaya ṭhadvayam | ayaṃ mantrastrayastriṃśadakṣaraḥ | tathā ca nibandhe | tāro namo bhagavate varāhapadamīrayet | rūpāya bhūrbhuvaḥ svaḥ syāt pataye tadanantaram | bhūpatitvaṃ me padānte dehyante ca dadāpaya | vahnijāyāvadhirmantraḥ syāttrayastriṃśadakṣaraḥ ||

५५ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठमन्त्रान्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् ॥ शिरसि भार्गवऋषये नमः । मुखे अनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदि आदिवराहाय देवतायै नमः ॥५५॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādivaiṣṇavoktapīṭhamantrāntaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt || śirasi bhārgavaṛṣaye namaḥ | mukhe anuṣṭupchandase namaḥ | hṛdi ādivarāhāya devatāyai namaḥ ||

५६ ततः कराङ्गन्यासौ : एकदंष्ट्राय अंगुष्ठाभ्यां नमः । व्योमोल्काय तर्जनीभ्यां स्वाहा । तेजोऽधिपतये मध्यमाभ्यां वषट् । विश्वरूपाय अनामिकाभ्यां हुं । महादंष्ट्राय कनिष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । तथा च भार्गवो मुनिराख्यातश्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवतादिवराहश्च मन्त्रस्य कथितो बुधैः । एकदंष्ट्राय हृदयं व्योमोल्काय शिरः स्मृतम् । शिखा तेजोऽधिपतये विश्वरूपाय वर्म च । महादंष्ट्राय अस्त्रं स्यात् पञ्चाङ्गमिति कल्पयेत् ॥५६॥

tataḥ karāṅganyāsau : ekadaṃṣṭrāya aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | vyomolkāya tarjanībhyāṃ svāhā | tejo'dhipataye madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | viśvarūpāya anāmikābhyāṃ huṃ | mahādaṃṣṭrāya kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca | bhārgavo munirākhyātaśchando'nuṣṭubudāhṛtam | devatādivarāhaśca mantrasya kathito budhaiḥ | ekadaṃṣṭrāya hṛdayaṃ vyomolkāya śiraḥ smṛtam | śikhā tejo'dhipataye viśvarūpāya varma ca | mahādaṃṣṭrāya astraṃ syāt pañcāṅgamiti kalpayet ||

५७ अस्य यन्त्रं प्रपञ्चसारे अष्टपत्रमथ पद्ममुल्लसत्कर्णिकं विधिवदारचय्य मण्डलम् । रविसहस्रसन्निभं शूकरं यजत तत्र सिद्धये ॥५७॥

asya yantraṃ prapañcasāre | aṣṭapatramatha padmamullasatkarṇikaṃ vidhivadāracayya maṇḍalam | ravisahasrasannibhaṃ śūkaraṃ yajata tatra siddhaye ||

५८ ततो ध्यानम् आपादं जानुदेशाद्वरकनकनिभं नाभिदेशादधस्तान्मुक्ताभं कण्ठदेशात्तरुणरविनिभं मस्तकान्नीलभासम् । ईडे हस्तैर्दधानं रथचरणदरौ खड्गखेटौ गदाख्यं शक्तिं दानाभये च क्षितिधरणलसद्दंष्ट्रमाद्यं वराहम् ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनादि-वैष्णवोक्त पीठपूजादि कर्म कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । केशरेषु अग्न्यादिकोणेषु दिक्षु च एकदंष्ट्राय हृदयाय नमः । व्योमोल्काय शिरसे स्वाहा । तेजोऽधिपतये शिखायै वषट् । विश्वरूपाय कवचाय हुं । चतुर्दिक्षु महादंष्ट्राय अस्त्राय फट् । तद्बहिः पत्रेषु ॐ चक्राय नमः एवं शङ्खाय खड्गाय खेटकाय गदायै शक्तये वराय अभयाय । तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥५८॥

tato dhyānam | āpādaṃ jānudeśādvarakanakanibhaṃ nābhideśādadhastānmuktābhaṃ kaṇṭhadeśāttaruṇaravinibhaṃ mastakānnīlabhāsam | īḍe hastairdadhānaṃ rathacaraṇadarau khaḍgakheṭau gadākhyaṃ śaktiṃ dānābhaye ca kṣitidharaṇalasaddaṃṣṭramādyaṃ varāham | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanādi-vaiṣṇavokta pīṭhapūjādi karma kṛtvā punardhyātvāvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | keśareṣu agnyādikoṇeṣu dikṣu ca ekadaṃṣṭrāya hṛdayāya namaḥ | vyomolkāya śirase svāhā | tejo'dhipataye śikhāyai vaṣaṭ | viśvarūpāya kavacāya huṃ | caturdikṣu mahādaṃṣṭrāya astrāya phaṭ | tadbahiḥ patreṣu oṃ cakrāya namaḥ evaṃ śaṅkhāya khaḍgāya kheṭakāya gadāyai śaktaye varāya abhayāya | tadbahirindrādīn vajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

५९ अस्य पुरश्चरणं लक्षजपः । तथा च लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं मधुराक्तैः सरोरुहैः । जुहुयात्तद्दशांशेन पीठे विष्णुं प्रपूजयेत् ॥५९॥

asya puraścaraṇaṃ lakṣajapaḥ | tathā ca | lakṣamekaṃ japenmantraṃ madhurāktaiḥ saroruhaiḥ | juhuyāttaddaśāṃśena pīṭhe viṣṇuṃ prapūjayet ||

६० विष्णुमन्त्रं रात्रौ न जपेत् । तथा च न जपेद्वैष्णवं रात्रौ शैवे शाक्ते न दुष्यति । इति वैशम्पायनसंहितावचनात् । इति विष्णुमन्त्रपरिच्छेदः ॥६०॥

viṣṇumantraṃ rātrau na japet | tathā ca | na japedvaiṣṇavaṃ rātrau śaive śākte na duṣyati | iti vaiśampāyanasaṃhitāvacanāt | iti viṣṇumantraparicchedaḥ ||