बृहत्तन्त्रसारः

२ अस्य पूजा : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्तपीठन्यासान्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । यथा : शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः, मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः, हृदि श्रीरामाय देवतायै नमः ॥२॥

asya pūjā : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavoktapīṭhanyāsāntaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | yathā : śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ, mukhe gāyatrīcchandase namaḥ, hṛdi śrīrāmāya devatāyai namaḥ ||

३ ततः कराङ्गन्यासौ : रां अंगुष्ठाभ्यां नमः, रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा, रूं मध्यमाभ्यां वषट्, रैं अनामिकाभ्यां हुं, रौं कनिष्ठाभ्यां वौषट्, रः करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु रां हृदयाय नमः इत्यादि ॥३॥

tataḥ karāṅganyāsau : rāṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ, rīṃ tarjanībhyāṃ svāhā, rūṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ, raiṃ anāmikābhyāṃ huṃ, rauṃ kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ, raḥ karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu rāṃ hṛdayāya namaḥ ityādi ||

४ ततः मन्त्रन्यासः : ब्रह्मरन्ध्रे रां नमः, भ्रुवोर्मध्ये रां नमः, हृदि मां नमः, नाभौ यं नमः, लिङ्गे नं नमः, पादयोः मं नमः । ततो मूर्तिपञ्जरन्यासादिकं पूर्वोक्तं विधाय ध्यायेत् : कालाम्भोधरकान्तिकान्तमनिशं वीरासनाध्यासीनं मुद्रां ज्ञानमयीं दधानमपरं हस्ताम्बुजं जानुनि । सीतां पार्श्वगतां सरोरुहकरां विद्युन्निभां राघवं पश्यन्तं मुकुटाङ्गदादिविविधाकल्पोज्ज्वलाङ्गं भजे ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥४॥

tataḥ mantranyāsaḥ : brahmarandhre rāṃ namaḥ, bhruvormadhye rāṃ namaḥ, hṛdi māṃ namaḥ, nābhau yaṃ namaḥ, liṅge naṃ namaḥ, pādayoḥ maṃ namaḥ | tato mūrtipañjaranyāsādikaṃ pūrvoktaṃ vidhāya dhyāyet : | kālāmbhodharakāntikāntamaniśaṃ vīrāsanādhyāsīnaṃ mudrāṃ jñānamayīṃ dadhānamaparaṃ hastāmbujaṃ jānuni | sītāṃ pārśvagatāṃ saroruhakarāṃ vidyunnibhāṃ rāghavaṃ paśyantaṃ mukuṭāṅgadādivividhākalpojjvalāṅgaṃ bhaje | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

५ ततः पीठपूजां विधाय वैष्णवोक्तपीठशक्तीः पीठमनुञ्च सम्पूज्य, पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत ॥५॥

tataḥ pīṭhapūjāṃ vidhāya vaiṣṇavoktapīṭhaśaktīḥ pīṭhamanuñca sampūjya, punardhyātvā āvāhanādi pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabheta ||

६ देववामपार्श्वे श्रीं सीतायै नमः । अग्रे ॐ शार्ङ्गाय नमः, वामदक्षिणपार्श्वयोः ॐ शरेभ्यो नमः, ॐ चापाय नमः । तद्बहिः केशरेषु अग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च रां हृदयाय नमः इत्यादिना षडङ्गानि पूजयेत् ॥६॥

devavāmapārśve śrīṃ sītāyai namaḥ | agre oṃ śārṅgāya namaḥ, vāmadakṣiṇapārśvayoḥ oṃ śarebhyo namaḥ, oṃ cāpāya namaḥ | tadbahiḥ keśareṣu agnyādikoṇeṣu madhye dikṣu ca rāṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā ṣaḍaṅgāni pūjayet ||

७ ततो दलेषु पूर्वादिदिक्षु ॐ हनूमते नमः, एवं सुग्रीवाय भरताय विभीषणाय लक्ष्मणाय अङ्गदाय शत्रुघ्नाय जाम्बवते । दलाग्रेषु ॐ सृष्टये नमः, एवं जयन्ताय विजयाय सुराष्ट्राय राष्ट्रवर्धनाय अकोपाय धर्मपालाय सुमन्त्राय । ततः इन्द्रादीन्वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥७॥

tato daleṣu pūrvādidikṣu oṃ hanūmate namaḥ, evaṃ sugrīvāya bharatāya vibhīṣaṇāya lakṣmaṇāya aṅgadāya śatrughnāya jāmbavate | dalāgreṣu oṃ sṛṣṭaye namaḥ, evaṃ jayantāya vijayāya surāṣṭrāya rāṣṭravardhanāya akopāya dharmapālāya sumantrāya | tataḥ indrādīnvajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

८ अस्य पुरश्चरणं षड्लक्षजपः । तथा च : ऋतुलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांशं कमलैः शुभैः । जुहुयादर्चिते वह्नौ ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥८॥

asya puraścaraṇaṃ ṣaḍlakṣajapaḥ | tathā ca : | ṛtulakṣaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ kamalaiḥ śubhaiḥ | juhuyādarcite vahnau brāhmaṇānbhojayettataḥ ||

९ अयं मन्त्रः षड्विधः । तथा च : स्वकामशक्तिवाक्लक्ष्मीताराद्यः पञ्चवर्णकः । षडक्षरः षड्विधः स्याच्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥९॥

ayaṃ mantraḥ ṣaḍvidhaḥ | tathā ca : | svakāmaśaktivāklakṣmītārādyaḥ pañcavarṇakaḥ | ṣaḍakṣaraḥ ṣaḍvidhaḥ syāccaturvargaphalapradaḥ ||

१० ब्रह्मा सम्मोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्तिरव्ययः । अगस्त्यः श्रीशिवः प्रोक्तो मुनयोऽत्र क्रमादिमे ॥१०॥

brahmā sammohanaḥ śaktirdakṣiṇāmūrtiravyayaḥ | agastyaḥ śrīśivaḥ prokto munayo'tra kramādime ||

११ अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रमुनिर्मनोः । छन्दो गायत्रीसंज्ञञ्च श्रीरामश्चैव देवता । ध्यानपूजादिकं सर्वं पूर्ववच्च समाचरेत् ॥११॥

athavā kāmabījāderviśvāmitramunirmanoḥ | chando gāyatrīsaṃjñañca śrīrāmaścaiva devatā | dhyānapūjādikaṃ sarvaṃ pūrvavacca samācaret ||

१२ मन्त्रान्तरम् जानकीवल्लभं ङेऽन्तं वह्निजाया हुमादिकम् । दशाक्षरोऽयं मन्त्रः स्याद्वसिष्ठः स्यादृषिर्विराट् ॥१२॥

mantrāntaram | jānakīvallabhaṃ ṅe'ntaṃ vahnijāyā humādikam | daśākṣaro'yaṃ mantraḥ syādvasiṣṭhaḥ syādṛṣirvirāṭ ||

१३ छन्दश्च देवता रामः सीतापाणिपरिग्रहः । आद्यं बीजं द्विठः शक्तिः कामेनाङ्गक्रिया मता ॥१३॥

chandaśca devatā rāmaḥ sītāpāṇiparigrahaḥ | ādyaṃ bījaṃ dviṭhaḥ śaktiḥ kāmenāṅgakriyā matā ||

१४ शिरोललाटभ्रूमध्यतालुकण्ठेषु हृद्यपि । नाभ्यूरुजानुपादेषु दशार्णान्विन्यसेन्मनोः ॥१४॥

śirolalāṭabhrūmadhyatālukaṇṭheṣu hṛdyapi | nābhyūrujānupādeṣu daśārṇānvinyasenmanoḥ ||

१५ ततो ध्यानम् : अयोध्यानगरे रम्ये रत्नसौन्दर्यमण्डपे । मन्दारपुष्पैराबद्धवितानतोरणान्विते । सिंहासनसमारूढं पुष्पकोपरि राघवम् । रक्षोभिर्हरिभिर्देवैर्दिव्ययानगतैः शुभैः । संस्तूयमानं मुनिभिः सर्वज्ञैः परिशोभितम् । सीतालंकृतवामाङ्गं लक्ष्मणेनोपसेवितम् । श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् । ध्यायन्नेवं जपेन्मन्त्रं वर्णलक्षमनन्यधीः । दशांशं जुहुयाद्बिल्वपुष्पैर्मधुरसंयुतैः । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् ॥१५॥

tato dhyānam : | ayodhyānagare ramye ratnasaundaryamaṇḍape | mandārapuṣpairābaddhavitānatoraṇānvite | siṃhāsanasamārūḍhaṃ puṣpakopari rāghavam | rakṣobhirharibhirdevairdivyayānagataiḥ śubhaiḥ | saṃstūyamānaṃ munibhiḥ sarvajñaiḥ pariśobhitam | sītālaṃkṛtavāmāṅgaṃ lakṣmaṇenopasevitam | śyāmaṃ prasannavadanaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | dhyāyannevaṃ japenmantraṃ varṇalakṣamananyadhīḥ | daśāṃśaṃ juhuyādbilvapuṣpairmadhurasaṃyutaiḥ | anyatsarvaṃ pūrvavat ||

१६ मन्त्रान्तरम् : वह्निर्नारायणेनाढ्यो जठरः केवलस्तथा । द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥१६॥

mantrāntaram : | vahnirnārāyaṇenāḍhyo jaṭharaḥ kevalastathā | dvyakṣaro mantrarājo'yaṃ sarvābhīṣṭaphalapradaḥ ||

१७ श्रीमायामन्मथैकैकबीजाद्यन्तगतो मनुः । चतुर्वर्णः स एव स्यात्षड्वर्णो वाञ्छितप्रदः । स्वाहान्तो हुंफडन्तो वा नमोऽन्तो वा भवेन्मनुः । तारमायारमानङ्गवाक्स्वबीजैस्तु षड्विधः । द्व्यक्षरो मन्त्रराजः स्यात्सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥१७॥

śrīmāyāmanmathaikaikabījādyantagato manuḥ | caturvarṇaḥ sa eva syātṣaḍvarṇo vāñchitapradaḥ | svāhānto huṃphaḍanto vā namo'nto vā bhavenmanuḥ | tāramāyāramānaṅgavāksvabījaistu ṣaḍvidhaḥ | dvyakṣaro mantrarājaḥ syātsarvābhīṣṭaphalapradaḥ ||

१८ द्व्यक्षरश्चन्द्रभद्रान्तो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः । रामाय हृन्मनुः प्रोक्तो मन्त्रः पञ्चाक्षरः परः । पञ्चाशन्मातृकावर्णप्रत्येकपूर्वको मनुः । लक्ष्मीवाङ्मन्मथादिश्च तारादिः स्यादनेकधा । तेन अं रामाय नमः इत्यादि षडक्षरः । वह्निस्थं शयनं विष्णोरर्धचन्द्रविभूषितम् । एकाक्षरो मनुः प्रोक्तो मन्त्रराजः सुरद्रुमः । ब्रह्मा ऋषिः स्याद्गायत्रीच्छन्दो रामश्च देवता ॥१८॥

dvyakṣaraścandrabhadrānto mantro'yaṃ caturakṣaraḥ | rāmāya hṛnmanuḥ prokto mantraḥ pañcākṣaraḥ paraḥ | pañcāśanmātṛkāvarṇapratyekapūrvako manuḥ | lakṣmīvāṅmanmathādiśca tārādiḥ syādanekadhā | tena aṃ rāmāya namaḥ ityādi ṣaḍakṣaraḥ | vahnisthaṃ śayanaṃ viṣṇorardhacandravibhūṣitam | ekākṣaro manuḥ prokto mantrarājaḥ suradrumaḥ | brahmā ṛṣiḥ syādgāyatrīcchando rāmaśca devatā ||

१९ एकाक्षरे तु द्वादशलक्षजपः पुरश्चरणम् । तथा च : भानुलक्षं जपेन्मन्त्रं इति वचनात् । अन्येषां षड्लक्षजप इति विशेषः ॥ एतेषां ध्यानपूजादिकं प्रागुक्तषडक्षरवत् ॥१९॥

ekākṣare tu dvādaśalakṣajapaḥ puraścaraṇam | tathā ca : bhānulakṣaṃ japenmantraṃ iti vacanāt | anyeṣāṃ ṣaḍlakṣajapa iti viśeṣaḥ || eteṣāṃ dhyānapūjādikaṃ prāguktaṣaḍakṣaravat ||

१ अथ श्रीकृष्णमन्त्राः गोपीजन पदस्यान्ते वल्लभाय द्विठावधिः । अयं दशाक्षरो मन्त्रो दृष्टादृष्टफलप्रदः । अयं मन्त्रः कामबीजादिः । राशिनक्षत्रविचारे पुनर्बीजरहितेन विचारः ॥१॥

atha śrīkṛṣṇamantrāḥ | gopījana padasyānte vallabhāya dviṭhāvadhiḥ | ayaṃ daśākṣaro mantro dṛṣṭādṛṣṭaphalapradaḥ | ayaṃ mantraḥ kāmabījādiḥ | rāśinakṣatravicāre punarbījarahitena vicāraḥ ||

२ बीजपूर्वो जपश्चास्य रहस्यं कथितं मुने । लुप्तबीजस्वभावत्वाद्दशाक्षर इहोच्यते । इति गौतमीयात् ॥२॥

bījapūrvo japaścāsya rahasyaṃ kathitaṃ mune | luptabījasvabhāvatvāddaśākṣara ihocyate | iti gautamīyāt ||

३ भोगमोक्षैकनिलयो लुप्तबीजो दशाक्षरः । उद्धरेत्तु पृथक्त्वेन कामबीजं महामुने । तद्योगात्फलदो मन्त्रो नान्यथा सिद्धये भवेत् ॥३॥

bhogamokṣaikanilayo luptabījo daśākṣaraḥ | uddharettu pṛthaktvena kāmabījaṃ mahāmune | tadyogātphalado mantro nānyathā siddhaye bhavet ||

४ अस्य पूजाप्रयोगः : विष्णुमन्त्रोक्तवैष्णवाचमनं कृत्वा प्रातःकृत्यादि तत्त्वन्यासान्तं कर्म विधाय प्राणायामं कुर्यात् । तथा च गौतमीये : एवं तत्त्वानि विन्यस्य प्राणायामत्रयं चरेत् । कामबीजस्यैकवारजपेन दक्षिणनासया वायुं रेचयेत् । पुनः सप्तवारजपेन वामनासया वायुं पूरयेत् । ततो नासापुटौ धृत्वा विंशतिवारजपेन वायुं कुम्भयेत् । पुनर्वामनासया रेचयेत्, दक्षिणेन पूरयेत् उभाभ्यां कुम्भयेत् । पुनर्दक्षिणेन रेचयेत्वामेनापूर्य उभाभ्यां कुम्भयेत् । तथा च : एकेन रेचयेत्कामबीजेनैव पृथक्पृथक् । पूरयेत्सप्तजप्तेन विंशत्या तेन धारयेत् । सर्वेषु कृष्णमन्त्रेषु बीजेनानेन वा जपेत् । यद्वा मूलेनैव मन्त्रेण सर्वत्र प्राणायामः ॥४॥

asya pūjāprayogaḥ : viṣṇumantroktavaiṣṇavācamanaṃ kṛtvā prātaḥkṛtyādi tattvanyāsāntaṃ karma vidhāya prāṇāyāmaṃ kuryāt | tathā ca gautamīye : | evaṃ tattvāni vinyasya prāṇāyāmatrayaṃ caret | kāmabījasyaikavārajapena dakṣiṇanāsayā vāyuṃ recayet | punaḥ saptavārajapena vāmanāsayā vāyuṃ pūrayet | tato nāsāpuṭau dhṛtvā viṃśativārajapena vāyuṃ kumbhayet | punarvāmanāsayā recayet, dakṣiṇena pūrayet ubhābhyāṃ kumbhayet | punardakṣiṇena recayetvāmenāpūrya ubhābhyāṃ kumbhayet | tathā ca : | ekena recayetkāmabījenaiva pṛthakpṛthak | pūrayetsaptajaptena viṃśatyā tena dhārayet | sarveṣu kṛṣṇamantreṣu bījenānena vā japet | yadvā mūlenaiva mantreṇa sarvatra prāṇāyāmaḥ ||

५ तदुक्तं क्रमदीपिकायाम् : पवनसंयमनस्त्वमुनाचरेत्यमिह जप्तुमासौ मनुमिच्छति । यदि दशाक्षर जपति तदा दशाक्षरेण चेत्तत्र चाष्टाविंशतिवारं रेचयेत् । पूरयेद्वामतस्तद्धारयेत्तत्प्रमाणतः । प्राणायामे भवेदेको रेचकपूरककुम्भकैः । अष्टादशाक्षरेण चेद्द्वादशैवं समाचरेत् । अन्यमनुभिर्वर्णानुरूपमित्युक्तत्वात् । तत्तन्मन्त्रवर्णसंख्याकै रेचकादित्रयं कुर्यात् ॥५॥

taduktaṃ kramadīpikāyām : pavanasaṃyamanastvamunācaretyamiha japtumāsau manumicchati | yadi daśākṣara japati tadā daśākṣareṇa cettatra cāṣṭāviṃśativāraṃ recayet | pūrayedvāmatastaddhārayettatpramāṇataḥ | prāṇāyāme bhavedeko recakapūrakakumbhakaiḥ | aṣṭādaśākṣareṇa ceddvādaśaivaṃ samācaret | anyamanubhirvarṇānurūpamityuktatvāt | tattanmantravarṇasaṃkhyākai recakāditrayaṃ kuryāt ||

५क रेचयेन्मारुतं दक्षया दक्षिणः पूरयेद्वामया मध्यमाभ्यां पुनर्धारयेदित्यादि । एतत्तु श्रीकृष्णमन्त्रविषयं, नान्यत्र ॥५क॥

recayenmārutaṃ dakṣayā dakṣiṇaḥ pūrayedvāmayā madhyamābhyāṃ punardhārayedityādi | etattu śrīkṛṣṇamantraviṣayaṃ, nānyatra ||

६ ततः पीठन्यासं विधाय केशरेषु मध्ये च विमलादिपीठमन्वन्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् ॥ तद्यथा : शिरसि नारदऋषये नमः, मुखे विराट्छन्दसे नमः, हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः, गुह्ये क्लीं बीजाय नमः, पादयोः स्वाहा शक्तये नमः । मन्त्राधिष्ठातृदेवतायै दुर्गायै नमः इति दुर्गां नमस्कुर्यात् ॥६॥

tataḥ pīṭhanyāsaṃ vidhāya keśareṣu madhye ca vimalādipīṭhamanvantaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt || tadyathā : śirasi nāradaṛṣaye namaḥ, mukhe virāṭchandase namaḥ, hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ, guhye klīṃ bījāya namaḥ, pādayoḥ svāhā śaktaye namaḥ | mantrādhiṣṭhātṛdevatāyai durgāyai namaḥ iti durgāṃ namaskuryāt ||

७ ततः प्रणवपुटितं मूलमन्त्रं करयोर्मध्ये पृष्ठे पार्श्वे च त्रिशो विन्यस्य प्रणवपुटितान् सबिन्दूमूलवर्णान् अंगुलीनां पर्वसु नमोऽन्तेन न्यसेत् । तद्यथा : दक्षिणांगुष्ठे त्रिषु पर्वसु ॐ गों ॐ नमः । दक्षिणतर्जन्यां ॐ पीं ॐ नमः । दक्षिणमध्यमायां ॐ जं ॐ नमः । दक्षिण अनामिकायां ॐ नं ॐ नमः । दक्षिणकनिष्ठायां ॐ वं ॐ नमः । वामकनिष्ठायां ॐ ल्लं ॐ नमः । वामानामिकायां ॐ भां ॐ नमः । वाममध्यमायां ॐ यं ॐ नमः । वामतर्जन्यां ॐ स्वां ॐ नमः । वामांगुष्ठे ॐ हां ॐ नमः । अयंतु सृष्टिन्यासः । एवं दक्षिणांगुष्ठपूर्वा वामकनिष्ठान्ता स्थितिः । संहृतिश्च वामांगुष्ठादिदक्षिणांगुष्ठान्ता । पुनः सृष्टिस्थितीति पञ्चधा कुर्यात् ॥७॥

tataḥ praṇavapuṭitaṃ mūlamantraṃ karayormadhye pṛṣṭhe pārśve ca triśo vinyasya praṇavapuṭitān sabindūmūlavarṇān aṃgulīnāṃ parvasu namo'ntena nyaset | tadyathā : dakṣiṇāṃguṣṭhe triṣu parvasu oṃ goṃ oṃ namaḥ | dakṣiṇatarjanyāṃ oṃ pīṃ oṃ namaḥ | dakṣiṇamadhyamāyāṃ oṃ jaṃ oṃ namaḥ | dakṣiṇa anāmikāyāṃ oṃ naṃ oṃ namaḥ | dakṣiṇakaniṣṭhāyāṃ oṃ vaṃ oṃ namaḥ | vāmakaniṣṭhāyāṃ oṃ llaṃ oṃ namaḥ | vāmānāmikāyāṃ oṃ bhāṃ oṃ namaḥ | vāmamadhyamāyāṃ oṃ yaṃ oṃ namaḥ | vāmatarjanyāṃ oṃ svāṃ oṃ namaḥ | vāmāṃguṣṭhe oṃ hāṃ oṃ namaḥ | ayaṃtu sṛṣṭinyāsaḥ | evaṃ dakṣiṇāṃguṣṭhapūrvā vāmakaniṣṭhāntā sthitiḥ | saṃhṛtiśca vāmāṃguṣṭhādidakṣiṇāṃguṣṭhāntā | punaḥ sṛṣṭisthitīti pañcadhā kuryāt ||

८ तथा च गौतमीये : संहृतिर्दोषसङ्घानां हारिणी परिकीर्तिता । विद्याप्रदश्च सृष्ट्यन्तो वर्णानां शुद्धचेतसाम् । स्थित्यन्तः स्याद्गृहस्थानां त्रयं कामानुरूपतः । सहजानौ वानप्रस्थे स्थित्यन्तं कश्चिदिच्छति । संहारान्तो मुनीनाञ्च विरक्तस्य च सर्वशः । अशक्तश्चेदेकमात्रं कुर्यात् । तथा च : न्यासत्रयं सदा कुर्यादशक्तावेक एव हि । इति गौतमीयात् ॥८॥

tathā ca gautamīye : | saṃhṛtirdoṣasaṅghānāṃ hāriṇī parikīrtitā | vidyāpradaśca sṛṣṭyanto varṇānāṃ śuddhacetasām | sthityantaḥ syādgṛhasthānāṃ trayaṃ kāmānurūpataḥ | sahajānau vānaprasthe sthityantaṃ kaścidicchati | saṃhārānto munīnāñca viraktasya ca sarvaśaḥ | aśaktaścedekamātraṃ kuryāt | tathā ca : | nyāsatrayaṃ sadā kuryādaśaktāveka eva hi | iti gautamīyāt ||

९ ततः स्थितिक्रमेणांगुलीषु दशाक्षराणि विन्यसेत् । तद्यथा : प्रणवपुटितं सर्वत्र । गों नमो दक्षांगुष्ठे । पीं नमस्तर्जन्याम् । जं नमो मध्यमायाम् । नं नमोऽनामिकायाम् । वं नमः कनिष्ठायाम् । ल्लं नमो वामांगुष्ठे । भां नमो वामतर्जन्याम् । यं नमो वाममध्यमायाम् । स्वां नमो वामानामिकायाम् । हां नमो वामकनिष्ठायां । ततः करयोरंगुलीषु पञ्चाङ्गन्यासः । यथा आचक्राय स्वाहा अंगुष्ठाभ्यां नमः । विचक्राय स्वाहा तर्जनीभ्यां स्वाहा । सुचक्राय स्वाहा मध्यमाभ्यां वषट् । त्रैलोक्यरक्षणचक्राय स्वाहा अनामिकाभ्यां हुं । असुरान्तकचक्राय स्वाहा कनिष्ठाभ्यां फट् ॥९॥

tataḥ sthitikrameṇāṃgulīṣu daśākṣarāṇi vinyaset | tadyathā : praṇavapuṭitaṃ sarvatra | goṃ namo dakṣāṃguṣṭhe | pīṃ namastarjanyām | jaṃ namo madhyamāyām | naṃ namo'nāmikāyām | vaṃ namaḥ kaniṣṭhāyām | llaṃ namo vāmāṃguṣṭhe | bhāṃ namo vāmatarjanyām | yaṃ namo vāmamadhyamāyām | svāṃ namo vāmānāmikāyām | hāṃ namo vāmakaniṣṭhāyāṃ | tataḥ karayoraṃgulīṣu pañcāṅganyāsaḥ | yathā ācakrāya svāhā aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | vicakrāya svāhā tarjanībhyāṃ svāhā | sucakrāya svāhā madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | trailokyarakṣaṇacakrāya svāhā anāmikābhyāṃ huṃ | asurāntakacakrāya svāhā kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ ||

१० ततो मूलमन्त्रपुटितान् सबिन्दून्मातृकावर्णान् मातृकास्थानेषु न्यसेत् । ततः प्रणवपुटितं मूलमन्त्रं आकेशादापादम् आपादादाकेशं क्रमात्त्रिवारं विन्यस्य संहारसृष्टिभेदेन दशतत्त्वानि विन्यसेत् । तथा च क्रमदीपिकायाम् : संहृतावनुगतो मनुवर्यः सृष्टिवर्त्मनि भवेत् प्रतियातः । उद्धृतिः खलु पुरोक्तवदेषां न्यासकर्म कथयाम्यधुनेति । तद्यथा : पादयोः गों नमः पराय पृथिवीतत्त्वात्मने नमः । लिङ्गे पीं नमः पराय जलतत्त्वात्मने नमः । हृदि जं नमः पराय तेजस्तत्त्वात्मने नमः । मुखे नं नमः पराय वायुतत्त्वात्मने नमः । शिरसि वं नमः परायाकाशतत्त्वात्मने नमः । ल्लं नमः परायाहङ्कारतत्त्वात्मने नमः । भां नमः पराय महत्तत्त्वात्मने नमः । एतद्द्वयं हृदि न्यस्यमिति । यं नमः पराय प्रकृतितत्त्वात्मने नमः स्वां नमः पराय पुरुषतत्त्वात्मने नमः । हां नमः पराय परतत्त्वात्मने नमः । एतत्त्रितयं सर्वगात्रे । इति संहारन्यासः । अथ सृष्टिन्यासः : हां नमः पराय परतत्त्वात्मने नमः । स्वां नमः पराय पुरुषतत्त्वात्मने नमः । यं नमः पराय प्रकृतितत्त्वात्मने नमः । एतत्त्रितयं सर्वगात्रे । हृदि भां नमः पराय महत्तत्त्वात्मने नमः । ल्लं नमः परायाहङ्कारतत्त्वात्मने नमः । शिरसि वं नमः परायाकाशतत्त्वात्मने नमः । मुखे नं नमः पराय वायुतत्त्वात्मने नमः । हृदि जं नमः पराय तेजस्तत्त्वात्मने नमः । लिङ्गे पीं नमः पराय जलतत्त्वात्मने नमः । पादयोः गों नमः पराय पृथिवीतत्त्वात्मने नमः । इति सृष्टिन्यासः ॥१०॥

tato mūlamantrapuṭitān sabindūnmātṛkāvarṇān mātṛkāsthāneṣu nyaset | tataḥ praṇavapuṭitaṃ mūlamantraṃ ākeśādāpādam āpādādākeśaṃ kramāttrivāraṃ vinyasya saṃhārasṛṣṭibhedena daśatattvāni vinyaset | tathā ca kramadīpikāyām : | saṃhṛtāvanugato manuvaryaḥ sṛṣṭivartmani bhavet pratiyātaḥ | uddhṛtiḥ khalu puroktavadeṣāṃ nyāsakarma kathayāmyadhuneti | tadyathā : pādayoḥ goṃ namaḥ parāya pṛthivītattvātmane namaḥ | liṅge pīṃ namaḥ parāya jalatattvātmane namaḥ | hṛdi jaṃ namaḥ parāya tejastattvātmane namaḥ | mukhe naṃ namaḥ parāya vāyutattvātmane namaḥ | śirasi vaṃ namaḥ parāyākāśatattvātmane namaḥ | llaṃ namaḥ parāyāhaṅkāratattvātmane namaḥ | bhāṃ namaḥ parāya mahattattvātmane namaḥ | etaddvayaṃ hṛdi nyasyamiti | yaṃ namaḥ parāya prakṛtitattvātmane namaḥ svāṃ namaḥ parāya puruṣatattvātmane namaḥ | hāṃ namaḥ parāya paratattvātmane namaḥ | etattritayaṃ sarvagātre | iti saṃhāranyāsaḥ | atha sṛṣṭinyāsaḥ : hāṃ namaḥ parāya paratattvātmane namaḥ | svāṃ namaḥ parāya puruṣatattvātmane namaḥ | yaṃ namaḥ parāya prakṛtitattvātmane namaḥ | etattritayaṃ sarvagātre | hṛdi bhāṃ namaḥ parāya mahattattvātmane namaḥ | llaṃ namaḥ parāyāhaṅkāratattvātmane namaḥ | śirasi vaṃ namaḥ parāyākāśatattvātmane namaḥ | mukhe naṃ namaḥ parāya vāyutattvātmane namaḥ | hṛdi jaṃ namaḥ parāya tejastattvātmane namaḥ | liṅge pīṃ namaḥ parāya jalatattvātmane namaḥ | pādayoḥ goṃ namaḥ parāya pṛthivītattvātmane namaḥ | iti sṛṣṭinyāsaḥ ||

१०क सृष्ट्यादिन्यासे अंगुलिनियमो निबन्धे : शिरसि विहिता मध्या सैवाक्ष्णि तर्जनिकान्विता । श्रवसि रहितांगुष्ठा ज्येष्ठान्वितोपकनिष्ठिका । नसि वदने सर्वाः सज्यायसी हृदि तर्जनी । प्रथमयुता मध्यमा नाभौ श्रवणि विहिता लिङ्गे । ता एवांगुलयो जान्वोः सांगुष्ठास्तु पदद्वये । स्थानार्णयोर्विनिमयो नांगुलिस्थानयोर्भवेत् । तद्यथा : शिरसि गों नमो मध्यमांगुल्या । नेत्रयोः पीं नमस्तर्जनीमध्यमाभ्याम् । कर्णयोः जं नमः अंगुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । घ्राणे नं नमोऽङ्गुष्ठानामिकाभ्याम् । मुखे वं नमः सर्वांगुलीभिः । हृदि ल्लं नमोऽङ्गुष्ठतर्जनीभ्याम् । नाभौ भां नमः अंगुष्ठमध्यमाभ्याम् । लिङ्गे यं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । जानुनोः स्वां नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । पादयोः हां नमः सर्वांगुलीभिः । इति सृष्टिक्रमः । अथ स्थितिक्रमः : हृदि गों नमोऽङ्गुष्ठतर्जनीभ्याम् । नाभौ पीं नमोऽङ्गुष्ठमध्यमाभ्याम् । लिङ्गे जं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । जानुनोः नं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । पादयोः वं नमः सर्वांगुलीभिः । शिरसि ल्लं नमो मध्यमया । नेत्रयोः भां नमो मध्यमातर्जनीभ्याम् । कर्णयोः यं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । घ्राणे स्वां नमोऽङ्गुष्ठानामिकाभ्याम् । मुखे हां नमः सर्वांगुलीभिः । अथ संहारक्रमः : पादयोः गों नमः सर्वांगुलीभिः । जानुनोः पीं नमः अंगुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । लिङ्गे जं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । नाभौ नं नमोऽङ्गुष्ठमध्यमाभ्याम् । हृदि वं नमोऽङ्गुष्ठतर्जनीभ्याम् । मुखे ल्लं नमः सर्वांगुलीभिः । घ्राणे भां नमोऽङ्गुष्ठानामिकाभ्याम् । कर्णयोः यं नमोऽङ्गुष्ठरहिताभिरंगुलीभिः । नेत्रयोः स्वां नमो मध्यमातर्जनीभ्याम् । मूर्ध्नि हां नमो मध्यमांगुल्या । इति संहारक्रमः । पुनः सृष्टिस्थिती विन्यसेत् । तथा च : विद्यार्थी ब्रह्मचारी च पुनः सृष्टिं समाचरेत् । गृहस्थश्च पुनः सृष्टिस्थिती कुर्याद्विशेषतः । यतिर्वैराग्ययुक्तश्च संहारान्तं न्यसेत्ततः । एतेन विद्यार्थिब्रह्मचारिणां चतुर्धा गृहस्थानां पञ्चधा । यतिविरक्तादीनाञ्च त्रिधा न्यासः ॥१०क॥

sṛṣṭyādinyāse aṃguliniyamo nibandhe : | śirasi vihitā madhyā saivākṣṇi tarjanikānvitā | śravasi rahitāṃguṣṭhā jyeṣṭhānvitopakaniṣṭhikā | nasi vadane sarvāḥ sajyāyasī hṛdi tarjanī | prathamayutā madhyamā nābhau śravaṇi vihitā liṅge | tā evāṃgulayo jānvoḥ sāṃguṣṭhāstu padadvaye | sthānārṇayorvinimayo nāṃgulisthānayorbhavet | tadyathā : śirasi goṃ namo madhyamāṃgulyā | netrayoḥ pīṃ namastarjanīmadhyamābhyām | karṇayoḥ jaṃ namaḥ aṃguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | ghrāṇe naṃ namo'ṅguṣṭhānāmikābhyām | mukhe vaṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | hṛdi llaṃ namo'ṅguṣṭhatarjanībhyām | nābhau bhāṃ namaḥ aṃguṣṭhamadhyamābhyām | liṅge yaṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | jānunoḥ svāṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | pādayoḥ hāṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | iti sṛṣṭikramaḥ | atha sthitikramaḥ : hṛdi goṃ namo'ṅguṣṭhatarjanībhyām | nābhau pīṃ namo'ṅguṣṭhamadhyamābhyām | liṅge jaṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | jānunoḥ naṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | pādayoḥ vaṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | śirasi llaṃ namo madhyamayā | netrayoḥ bhāṃ namo madhyamātarjanībhyām | karṇayoḥ yaṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | ghrāṇe svāṃ namo'ṅguṣṭhānāmikābhyām | mukhe hāṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | atha saṃhārakramaḥ : pādayoḥ goṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | jānunoḥ pīṃ namaḥ aṃguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | liṅge jaṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | nābhau naṃ namo'ṅguṣṭhamadhyamābhyām | hṛdi vaṃ namo'ṅguṣṭhatarjanībhyām | mukhe llaṃ namaḥ sarvāṃgulībhiḥ | ghrāṇe bhāṃ namo'ṅguṣṭhānāmikābhyām | karṇayoḥ yaṃ namo'ṅguṣṭharahitābhiraṃgulībhiḥ | netrayoḥ svāṃ namo madhyamātarjanībhyām | mūrdhni hāṃ namo madhyamāṃgulyā | iti saṃhārakramaḥ | punaḥ sṛṣṭisthitī vinyaset | tathā ca : | vidyārthī brahmacārī ca punaḥ sṛṣṭiṃ samācaret | gṛhasthaśca punaḥ sṛṣṭisthitī kuryādviśeṣataḥ | yatirvairāgyayuktaśca saṃhārāntaṃ nyasettataḥ | etena vidyārthibrahmacāriṇāṃ caturdhā gṛhasthānāṃ pañcadhā | yativiraktādīnāñca tridhā nyāsaḥ ||

११ न्यासः संहारान्तो मस्करिवैखानसेषु विहितोऽयम् । स्थित्यन्तो गृहमेधिषु सृष्ट्यन्तो वर्णिनामिति प्राहुः । वैराग्ययुजि गृहस्थे संहारान्तं केचिदाहुराचार्याः । सहजानौ वनवासिनि स्थितिश्च विद्यार्थिनां तथा सृष्टिः । केचित्तु न्यासत्रये विपर्यासमामनन्ति, तेन सर्वैरेव त्रिधा न्यासः कर्तव्यः ॥११॥

nyāsaḥ saṃhārānto maskarivaikhānaseṣu vihito'yam | sthityanto gṛhamedhiṣu sṛṣṭyanto varṇināmiti prāhuḥ | vairāgyayuji gṛhasthe saṃhārāntaṃ kecidāhurācāryāḥ | sahajānau vanavāsini sthitiśca vidyārthināṃ tathā sṛṣṭiḥ | kecittu nyāsatraye viparyāsamāmananti, tena sarvaireva tridhā nyāsaḥ kartavyaḥ ||

१२ अथ विभूतिपञ्जरन्यासः । निबन्धे : वच्म्यपरं न्यासवरं विभूत्यभिधं भूतिकरम् । मन्त्रदशावृत्तिमयं गुप्ततमं मन्त्रिवरैः । तद्यथा : आधारे गों नमः, लिङ्गे पीं नमः, नाभौ जं नमः, हृदि नं नमः, गले वं नमः, मुखे ल्लं नमः, अंसयोः भां नमः यं नमः, ऊर्वोः स्वां नमः, हां नमः, कन्धरायां गों नमः, नाभौ पीं नमः, कुक्षौ जं नमः, हृदि नं नमः, स्तनयोः वं नमः, ल्लं नमः, पार्श्वयोः भां नमः, यं नमः, श्रोण्योः स्वां नमः, हां नमः । शिरसि गों, मुखे पीं, नेत्रयोः जं नं, कर्णयोः वं, ल्लं, नासापुटयोः भां यं, कपोलयोः स्वां हां । एवं दक्षिणकरस्य मूलसन्ध्यग्रकेषु पञ्च, तदंगुलीषु पञ्च । वामकरमूलसन्ध्यग्रकेषु पञ्च, तदंगुलीषु पञ्च । एवं दक्षिणपादमूलसन्ध्यग्रकेषु पञ्च, तदंगुलीषु पञ्च । वामपादमूलसन्ध्यग्रकेषु पञ्च, तदंगुलीषु पञ्च । मूर्ध्नि गों, तत्पूर्वे पीं, तद्दक्षिणे जं, तत्पश्चिमे नं, तदुत्तरे वं, मूर्ध्नि ल्लं, भुजयोः भां यं, ऊर्वोः स्वां हां । शिरसि गों, नेत्रयोः पीं, मुखे जं, कण्ठे नं, हृदि वं, जठरे ल्लं, मूलाधारे भां, लिङ्गे यं, जानुयोः स्वां, पादयोः हां । श्रोत्रयोः गों, गण्डयोः पीं, अंसयोः जं, स्तनयोः नं, पार्श्वयोः वं, लिङ्गे ल्लं, ऊर्वोः भां, जानुनोः यं, जङ्घयोः स्वां, पादयोः हां । एतानि नमोऽन्तानि विन्यसेत् ॥१२॥

atha vibhūtipañjaranyāsaḥ | nibandhe : | vacmyaparaṃ nyāsavaraṃ vibhūtyabhidhaṃ bhūtikaram | mantradaśāvṛttimayaṃ guptatamaṃ mantrivaraiḥ | tadyathā : ādhāre goṃ namaḥ, liṅge pīṃ namaḥ, nābhau jaṃ namaḥ, hṛdi naṃ namaḥ, gale vaṃ namaḥ, mukhe llaṃ namaḥ, aṃsayoḥ bhāṃ namaḥ yaṃ namaḥ, ūrvoḥ svāṃ namaḥ, hāṃ namaḥ, kandharāyāṃ goṃ namaḥ, nābhau pīṃ namaḥ, kukṣau jaṃ namaḥ, hṛdi naṃ namaḥ, stanayoḥ vaṃ namaḥ, llaṃ namaḥ, pārśvayoḥ bhāṃ namaḥ, yaṃ namaḥ, śroṇyoḥ svāṃ namaḥ, hāṃ namaḥ | śirasi goṃ, mukhe pīṃ, netrayoḥ jaṃ naṃ, karṇayoḥ vaṃ, llaṃ, nāsāpuṭayoḥ bhāṃ yaṃ, kapolayoḥ svāṃ hāṃ | evaṃ dakṣiṇakarasya mūlasandhyagrakeṣu pañca, tadaṃgulīṣu pañca | vāmakaramūlasandhyagrakeṣu pañca, tadaṃgulīṣu pañca | evaṃ dakṣiṇapādamūlasandhyagrakeṣu pañca, tadaṃgulīṣu pañca | vāmapādamūlasandhyagrakeṣu pañca, tadaṃgulīṣu pañca | mūrdhni goṃ, tatpūrve pīṃ, taddakṣiṇe jaṃ, tatpaścime naṃ, taduttare vaṃ, mūrdhni llaṃ, bhujayoḥ bhāṃ yaṃ, ūrvoḥ svāṃ hāṃ | śirasi goṃ, netrayoḥ pīṃ, mukhe jaṃ, kaṇṭhe naṃ, hṛdi vaṃ, jaṭhare llaṃ, mūlādhāre bhāṃ, liṅge yaṃ, jānuyoḥ svāṃ, pādayoḥ hāṃ | śrotrayoḥ goṃ, gaṇḍayoḥ pīṃ, aṃsayoḥ jaṃ, stanayoḥ naṃ, pārśvayoḥ vaṃ, liṅge llaṃ, ūrvoḥ bhāṃ, jānunoḥ yaṃ, jaṅghayoḥ svāṃ, pādayoḥ hāṃ | etāni namo'ntāni vinyaset ||

१३ तत्र क्रमो गौतमीये : हस्तमूलादि सृष्टिः स्यान्मणिबन्धात् स्थितिः स्मृता । अंगुल्यग्रात्संहृतिश्च स्थित्यन्तं त्रितयं न्यसेत् । ततः पूर्ववन्मूर्तिपञ्जरन्यासः । ततः पूर्ववन्मूर्तिपञ्जरस्यैव सृष्टिस्थिती । ततो दशाङ्गपञ्चाङ्गन्यासौ । तद्यथा : हृदि गों, शिरसि पीं, शिखायां जं, सर्वाङ्गे नं, दिक्षु वं, दक्षपार्श्वे ल्लं, वामपार्श्वे भां, कटिदेशे यं, पृष्ठे स्वां, मूर्ध्नि हां । ततः पञ्चाङ्गन्यासः यथा : आचक्राय स्वाहा हृदयाय नमः । विचक्राय स्वाहा शिरसे स्वाहा । सुचक्राय स्वाहा शिखायै वषट् । त्रैलोक्यरक्षणचक्राय स्वाहा । कवचाय हुं असुरान्तकचक्राय स्वाहा अस्त्राय फट् । ततो नारायणमन्त्रोक्त-किरीट-केयूरेत्यादिमन्त्रेण व्यापकं विधाय वेणुबिल्वादिमुद्रां प्रदर्श्य ॐ सुदर्शनाय अस्त्राय फडिति मन्त्रे दिग्बन्धनं कुर्यात् । किरीटादिन्यासस्तु सर्वत्र विष्णुमन्त्रे ॥१३॥

tatra kramo gautamīye : | hastamūlādi sṛṣṭiḥ syānmaṇibandhāt sthitiḥ smṛtā | aṃgulyagrātsaṃhṛtiśca sthityantaṃ tritayaṃ nyaset | tataḥ pūrvavanmūrtipañjaranyāsaḥ | tataḥ pūrvavanmūrtipañjarasyaiva sṛṣṭisthitī | tato daśāṅgapañcāṅganyāsau | tadyathā : hṛdi goṃ, śirasi pīṃ, śikhāyāṃ jaṃ, sarvāṅge naṃ, dikṣu vaṃ, dakṣapārśve llaṃ, vāmapārśve bhāṃ, kaṭideśe yaṃ, pṛṣṭhe svāṃ, mūrdhni hāṃ | tataḥ pañcāṅganyāsaḥ yathā : ācakrāya svāhā hṛdayāya namaḥ | vicakrāya svāhā śirase svāhā | sucakrāya svāhā śikhāyai vaṣaṭ | trailokyarakṣaṇacakrāya svāhā | kavacāya huṃ asurāntakacakrāya svāhā astrāya phaṭ | tato nārāyaṇamantrokta-kirīṭa-keyūretyādimantreṇa vyāpakaṃ vidhāya veṇubilvādimudrāṃ pradarśya oṃ sudarśanāya astrāya phaḍiti mantre digbandhanaṃ kuryāt | kirīṭādinyāsastu sarvatra viṣṇumantre ||

१४ ततो ध्यायेत् : स्मेरद्वृन्दावने रम्ये मोहयन्तमनारतम् । गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं गोपकन्याः सहस्रशः । आत्मनो वदनाम्भोजे प्रेरिताक्षिमधुव्रताः । पीडिताः कामबाणेन चिरमाश्लेषणोत्सुकाः । मुक्ताहारलसत्पीनतुङ्गस्तनभारनताः । स्रस्तधम्मिल्लवसना मदस्खलितभाषणाः । दन्तपंक्तिप्रभोद्भासिस्पन्दमानाधराञ्चिताः । विलोभयन्तीर्विविधैर्विभ्रमैर्भावगर्वितैः । फुल्लेन्दीवरकान्तिमिन्दुवदनं बर्हावतंसप्रियं श्रीवत्साङ्कमुदारकौस्तुभधरं पीताम्बरं सुन्दरम् । गोपीनां नयनोत्पलार्चिततनुं गोगोपसङ्घावृतं गोविन्दं कलवेणुवादनपरं दिव्याङ्गभूषं भजे ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ।

tato dhyāyet : | smeradvṛndāvane ramye mohayantamanāratam | govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ gopakanyāḥ sahasraśaḥ | ātmano vadanāmbhoje preritākṣimadhuvratāḥ | pīḍitāḥ kāmabāṇena ciramāśleṣaṇotsukāḥ | muktāhāralasatpīnatuṅgastanabhāranatāḥ | srastadhammillavasanā madaskhalitabhāṣaṇāḥ | dantapaṃktiprabhodbhāsispandamānādharāñcitāḥ | vilobhayantīrvividhairvibhramairbhāvagarvitaiḥ | phullendīvarakāntiminduvadanaṃ barhāvataṃsapriyaṃ śrīvatsāṅkamudārakaustubhadharaṃ pītāmbaraṃ sundaram | gopīnāṃ nayanotpalārcitatanuṃ gogopasaṅghāvṛtaṃ govindaṃ kalaveṇuvādanaparaṃ divyāṅgabhūṣaṃ bhaje | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

१५ ततो वैष्णवोक्तपीठमन्वन्तां पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय देवशरीरे सृष्टि-स्थितिदशाङ्गपञ्चाङ्गन्यासक्रमेण पूजयेत् । ततो मुखे ॐ वेणवे नमः, हृदि ॐ वनमालायै नमः ॐ कौस्तुभाय नमः ॐ श्रीवत्साय नमः । ततः अपरं पञ्चपुष्पाञ्जलिं दद्यात् । शुक्लचन्दनपङ्किलां श्वेततुलसीं रक्तचन्दनपङ्किलां रक्ततुलसीं मूलेन दक्षिणवामपार्श्वयोर्दद्यात् । तथा तुलसीद्वयं करवीरद्वयं पद्मद्वयञ्च शिरसि दद्यात् । सर्वाणि पुष्पाणि सर्वतनौ दद्यात् । तथा च गौतमीये : दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् । वामे च रुक्मिणी रक्ता नित्या रजोगुणान्विता । तुलसीयुगलं पार्श्वद्वयगन्धद्वयान्वितम् । हयारियुगलं पार्श्वद्वये दक्षिणवामके । पञ्चपुष्पं मूर्ध्नि देशे मूलेन दक्षवामके । षड्भिः सर्वतनौ दद्यात्पुनः शिरसि सर्वतः । तत आवरणं पूजयेत् । पूर्वे ॐ दामाय नमः, दक्षिणे ॐ सुदामाय नमः, पश्चिमे ॐ वासुदेवाय नमः, उत्तरे ॐ किङ्किण्यै नमः, केशरेषु अग्न्यादिकोणे ॐ आचक्राय स्वाहा हृदयाय नमः, नैर्ऋते ॐ विचक्राय स्वाहा शिरसे स्वाहा, वायुकोणे ॐ सुचक्राय स्वाहा शिखायै वषट्, ईशाने ॐ त्रैलोक्यरक्षणचक्राय स्वाहा कवचाय हुं, चतुर्दिक्षु ॐ असुरान्तकचक्राय स्वाहा अस्त्राय फट् । ततः पत्रेषु पूर्वादि ॐ रुक्मिण्यै नमः, एवं सत्यभामायै नाग्नजित्यै सुनन्दायै मित्रविन्दायै सुलक्षणायै जाम्बवत्यै सुशीलायै । पत्राग्रेषु पूर्वादि ॐ वसुदेवाय नमः, एवं देवक्यै नन्दाय यशोदायै बलभद्राय सुभद्रायै गोपेभ्यः गोपीभ्यः । तद्बाह्ये मध्ये च पूर्वादिक्रमेण ॐ मन्दाराय नमः, एवं सन्तानकाय पारिजाताय कल्पवृक्षाय हरिचन्दनाय । तद्बाह्ये इन्द्रादीन्वज्रादींश्च पूजयेत् । ततः कृष्णाष्टकं पूजयेत् । ॐ श्रीकृष्णाय नमः, एवं वासुदेवाय देवकीनन्दनाय नारायणाय यदुश्रेष्ठाय वार्ष्णेयाय धर्मसंस्थापनाय असुराक्रान्तभारहारिणे । सर्वत्र प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । अशक्तश्चेदङ्गे वज्रादींश्च पूजयेत् ॥ तथा च गौतमीये : अथवाङ्गं दिक्पतिभिस्तदस्त्रैरपि चार्चयेत् । एवमभ्यर्च्यन्कृष्णं काममुक्त्योः स भाजनम् । एतद्यजनाशक्तश्चेत्कृष्णाष्टकेन पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥१५॥

tato vaiṣṇavoktapīṭhamanvantāṃ pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya devaśarīre sṛṣṭi-sthitidaśāṅgapañcāṅganyāsakrameṇa pūjayet | tato mukhe oṃ veṇave namaḥ, hṛdi oṃ vanamālāyai namaḥ oṃ kaustubhāya namaḥ oṃ śrīvatsāya namaḥ | tataḥ aparaṃ pañcapuṣpāñjaliṃ dadyāt | śuklacandanapaṅkilāṃ śvetatulasīṃ raktacandanapaṅkilāṃ raktatulasīṃ mūlena dakṣiṇavāmapārśvayordadyāt | tathā tulasīdvayaṃ karavīradvayaṃ padmadvayañca śirasi dadyāt | sarvāṇi puṣpāṇi sarvatanau dadyāt | tathā ca gautamīye : | dakṣiṇe vāsudevākhyaṃ svacchaṃ caitanyamavyayam | vāme ca rukmiṇī raktā nityā rajoguṇānvitā | tulasīyugalaṃ pārśvadvayagandhadvayānvitam | hayāriyugalaṃ pārśvadvaye dakṣiṇavāmake | pañcapuṣpaṃ mūrdhni deśe mūlena dakṣavāmake | ṣaḍbhiḥ sarvatanau dadyātpunaḥ śirasi sarvataḥ | tata āvaraṇaṃ pūjayet | pūrve oṃ dāmāya namaḥ, dakṣiṇe oṃ sudāmāya namaḥ, paścime oṃ vāsudevāya namaḥ, uttare oṃ kiṅkiṇyai namaḥ, keśareṣu agnyādikoṇe oṃ ācakrāya svāhā hṛdayāya namaḥ, nairṛte oṃ vicakrāya svāhā śirase svāhā, vāyukoṇe oṃ sucakrāya svāhā śikhāyai vaṣaṭ, īśāne oṃ trailokyarakṣaṇacakrāya svāhā kavacāya huṃ, caturdikṣu oṃ asurāntakacakrāya svāhā astrāya phaṭ | tataḥ patreṣu pūrvādi oṃ rukmiṇyai namaḥ, evaṃ satyabhāmāyai nāgnajityai sunandāyai mitravindāyai sulakṣaṇāyai jāmbavatyai suśīlāyai | patrāgreṣu pūrvādi oṃ vasudevāya namaḥ, evaṃ devakyai nandāya yaśodāyai balabhadrāya subhadrāyai gopebhyaḥ gopībhyaḥ | tadbāhye madhye ca pūrvādikrameṇa oṃ mandārāya namaḥ, evaṃ santānakāya pārijātāya kalpavṛkṣāya haricandanāya | tadbāhye indrādīnvajrādīṃśca pūjayet | tataḥ kṛṣṇāṣṭakaṃ pūjayet | oṃ śrīkṛṣṇāya namaḥ, evaṃ vāsudevāya devakīnandanāya nārāyaṇāya yaduśreṣṭhāya vārṣṇeyāya dharmasaṃsthāpanāya asurākrāntabhārahāriṇe | sarvatra praṇavādinamo'ntena pūjayet | aśaktaścedaṅge vajrādīṃśca pūjayet || tathā ca gautamīye : | athavāṅgaṃ dikpatibhistadastrairapi cārcayet | evamabhyarcyankṛṣṇaṃ kāmamuktyoḥ sa bhājanam | etadyajanāśaktaścetkṛṣṇāṣṭakena pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

१६ अस्य पुरश्चरणं दशलक्षजपः । तथा च : दशलक्षमक्षयफलप्रदं मनुं प्रतिजप्य निर्मलमतिर्दशाक्षरम् । जुहुयात्सिताज्यमधुरप्लुतैर्नवैररुणाम्बुजैर्हुताशने दशायुतम् ॥१६॥

asya puraścaraṇaṃ daśalakṣajapaḥ | tathā ca : | daśalakṣamakṣayaphalapradaṃ manuṃ pratijapya nirmalamatirdaśākṣaram | juhuyātsitājyamadhuraplutairnavairaruṇāmbujairhutāśane daśāyutam ||

१७ अथ शुषिरयुगलवर्णं चेन्मनुं पञ्चलक्षं प्रजपेत्तु जुहुयाच्च प्रोक्तक्लृप्त्यार्धलक्षम् । अमलमतिरभावे पायसैरम्बुजानां ससितघृतसुसिक्तैरारभेद्धोमकर्म ॥१७॥

atha śuṣirayugalavarṇaṃ cenmanuṃ pañcalakṣaṃ prajapettu juhuyācca proktaklṛptyārdhalakṣam | amalamatirabhāve pāyasairambujānāṃ sasitaghṛtasusiktairārabheddhomakarma ||

१८ श्रीकृष्णस्य त्रयोदशाक्षर मन्त्राः दशाक्षरादौ श्रीमायाकामः मायाश्रीकामः काममायाश्रीस्त्रिविधस्त्रयोदशाक्षरो भवति ॥ तथा च : श्रीशक्तिमारपूर्वश्च शक्तिश्रीमारपूर्वकः । कामशक्तिरमापूर्वो दशार्णो मनवस्त्रयः । इति सनत्कुमारवचनात् ॥१८॥

śrīkṛṣṇasya trayodaśākṣara mantrāḥ | daśākṣarādau śrīmāyākāmaḥ māyāśrīkāmaḥ kāmamāyāśrīstrividhastrayodaśākṣaro bhavati || tathā ca : | śrīśaktimārapūrvaśca śaktiśrīmārapūrvakaḥ | kāmaśaktiramāpūrvo daśārṇo manavastrayaḥ | iti sanatkumāravacanāt ||

१९ एतेषां पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्तपीठन्यासान्तं कर्म विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् ॥ तद्यथा : शिरसि नारदऋषये नमः, मुखे विराड्गायत्रीच्छन्दसे नमः, हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः । ततः कराङ्गन्यासौ : आचक्राय स्वाहा अंगुष्ठाभ्यां नमः, आचक्राय स्वाहा हृदयाय नमः, इत्यादि दशाक्षरवद्विन्यसेत् । ततः फलार्थी चेद्दशतत्त्वमूर्तिपञ्जरौ न्यसेत् । ततः किरीटमन्त्रेण व्यापकं विधाय यथाशक्ति मुद्रां प्रदर्श्य ॐ नमः सुदर्शनाय अस्त्राय फडिति दिग्बन्धनं विधाय ध्यायेत् ॥१९॥

eteṣāṃ pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavoktapīṭhanyāsāntaṃ karma vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt || tadyathā : śirasi nāradaṛṣaye namaḥ, mukhe virāḍgāyatrīcchandase namaḥ, hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ | tataḥ karāṅganyāsau : ācakrāya svāhā aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ, ācakrāya svāhā hṛdayāya namaḥ, ityādi daśākṣaravadvinyaset | tataḥ phalārthī ceddaśatattvamūrtipañjarau nyaset | tataḥ kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ vidhāya yathāśakti mudrāṃ pradarśya oṃ namaḥ sudarśanāya astrāya phaḍiti digbandhanaṃ vidhāya dhyāyet ||

२० आद्ये मनौ दशाक्षरवद्ध्यानं द्वितीये रत्नाभिषेकवत् । तृतीये तु ध्यानम् : शङ्खचक्रधनुर्बाणपाशांकुशधरोऽरुणः । वेणुं धमन्धृतो दोर्भ्यां ध्येयः कृष्णो दिवाकरे ॥२०॥

ādye manau daśākṣaravaddhyānaṃ dvitīye ratnābhiṣekavat | tṛtīye tu dhyānam : | śaṅkhacakradhanurbāṇapāśāṃkuśadharo'ruṇaḥ | veṇuṃ dhamandhṛto dorbhyāṃ dhyeyaḥ kṛṣṇo divākare ||

२१ गौतमीयमते तु अत्रापि दशाक्षरवद्ध्यानम् । तथा च : रमादिकामादिमन्त्रद्वयमधिकृत्य, अनयोर्मन्त्रयोर्मन्त्री आचक्राद्यैः षडङ्गकम् । कुर्याद्दशार्णवत्सर्वं ध्यानपूजादिकं सुधीः । एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥२१॥

gautamīyamate tu atrāpi daśākṣaravaddhyānam | tathā ca : ramādikāmādimantradvayamadhikṛtya, | anayormantrayormantrī ācakrādyaiḥ ṣaḍaṅgakam | kuryāddaśārṇavatsarvaṃ dhyānapūjādikaṃ sudhīḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

२२ ततो वैष्णवोक्तपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं पूर्वोक्त वेण्वादिपूजनञ्च विधाय आवरणपूजामारभेत । अस्यावरणानि अङ्गेन्द्रवज्रादीनि । ततः कृष्णाष्टकं सम्पूज्य धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥२२॥

tato vaiṣṇavoktapīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ pūrvokta veṇvādipūjanañca vidhāya āvaraṇapūjāmārabheta | asyāvaraṇāni aṅgendravajrādīni | tataḥ kṛṣṇāṣṭakaṃ sampūjya dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

२३ एतेषां पुरश्चरणं पञ्चलक्षजपः । तथा च : पञ्चलक्षं जपेत्तावदयुतं पायसेन च । जुहुयात् संस्कृते वह्नौ मन्त्री सर्वार्थसिद्धये ॥२३॥

eteṣāṃ puraścaraṇaṃ pañcalakṣajapaḥ | tathā ca : | pañcalakṣaṃ japettāvadayutaṃ pāyasena ca | juhuyāt saṃskṛte vahnau mantrī sarvārthasiddhaye ||

२४ मन्त्रान्तरम् कृष्णायपदमाभाष्य गोविन्दाय ततः परम् । गोपीजनपदस्यान्ते वल्लभाय द्विठावधि । कामबीजादिराख्यातो मनुरष्टादशाक्षरः ॥२४॥

mantrāntaram | kṛṣṇāyapadamābhāṣya govindāya tataḥ param | gopījanapadasyānte vallabhāya dviṭhāvadhi | kāmabījādirākhyāto manuraṣṭādaśākṣaraḥ ||

२५ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्तपीठमन्वन्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । यथा : शिरसि नारदऋषये नमः । मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः । हृदि कृष्णाय देवतायै नमः । गुह्ये क्लीं बीजाय नमः । पादयोः स्वाहा शक्तये नमः । ततः प्रणवपुटितं मन्त्रं त्रिशः करयोर्व्याप्य कराङ्गन्यासौ कुर्यात् । क्लीं अंगुष्ठाभ्यां नमः । गोविन्दाय तर्जनीभ्यां स्वाहा । गोपीजन मध्यमाभ्यां वषट् । वल्लभाय अनामिकाभ्यां हुम् । स्वाहा कनिष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । ततो मूलेन मूर्धादिपादपर्यन्तं त्रिशो व्याप्य आपादादिमूर्धपर्यन्तं प्रणवेन सकृद्व्याप्य मन्त्रन्यासं कुर्यात् । मूर्ध्नि ललाटे भ्रूमध्ये कर्णयोश्चक्षुषोर्घ्राणयोर्वदने ग्रीवायां हृदि नाभौ कट्यां लिङ्गे जानुनोः जङ्घयोः एषु स्थानेषु प्रत्येकमन्त्रवर्णान् नमोऽन्तान्न्यसेत्, शिरसि प्रणवञ्च न्यसेत् ॥२५॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavoktapīṭhamanvantaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | yathā : śirasi nāradaṛṣaye namaḥ | mukhe gāyatrīcchandase namaḥ | hṛdi kṛṣṇāya devatāyai namaḥ | guhye klīṃ bījāya namaḥ | pādayoḥ svāhā śaktaye namaḥ | tataḥ praṇavapuṭitaṃ mantraṃ triśaḥ karayorvyāpya karāṅganyāsau kuryāt | klīṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | govindāya tarjanībhyāṃ svāhā | gopījana madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | vallabhāya anāmikābhyāṃ hum | svāhā kaniṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tato mūlena mūrdhādipādaparyantaṃ triśo vyāpya āpādādimūrdhaparyantaṃ praṇavena sakṛdvyāpya mantranyāsaṃ kuryāt | mūrdhni lalāṭe bhrūmadhye karṇayoścakṣuṣorghrāṇayorvadane grīvāyāṃ hṛdi nābhau kaṭyāṃ liṅge jānunoḥ jaṅghayoḥ eṣu sthāneṣu pratyekamantravarṇān namo'ntānnyaset, śirasi praṇavañca nyaset ||

२६ ततो नयन-मुख-हृदय-गुह्यांघ्रिषु मन्त्रस्य पदपञ्चकं नमोऽन्तं न्यसेत् । पदपञ्चकञ्च चतुश्चतुस्तथा द्वयम् । ततोऽङ्गन्यासं कुर्यात् । क्लीं कृष्णाय हृदयाय नमः । गोविन्दाय शिरसे स्वाहा । गोपीजन शिखायै वषट् । वल्लभाय कवचाय हुं । स्वाहा अस्त्राय फट् । तथा च : चतुःकरणवेदाब्धिनेत्रसंख्याक्षरैः क्रमात् । पञ्चाङ्गानि मनोः कुर्यान्मन्त्रविज्जाति संयुतैः । नमः स्वाहा-वषट्-वौषट्-हुं-फडन्ताश्च जातयः । ततो दशतत्त्वमूर्तिपञ्जरन्यासौ विधाय किरीटमन्त्रेण व्यापकं यथाशक्ति मुद्रां बद्ध्वा ॐ नमः सुदर्शनाय अस्त्राय फडिति दिग्बन्धनं कृत्वा दशाक्षरोक्तं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा वैष्णवोक्तपीठमन्वन्तां पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय क्लीमित्याद्यक्षरैस्तत्तदङ्गेषु न्यासक्रमेण क्लीं कृष्णाय हृदयाय नमः इत्यादिना अङ्गमन्त्रेण सम्पूज्य च पुनः पञ्चपुष्पाञ्जलीन् दद्यात् । ततो वेण्वादिपूजनं कृत्वा दशाक्षरोक्तावरणपूजाञ्च कृत्वा धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणं दशाक्षरपटलोक्तम् ॥२६॥

tato nayana-mukha-hṛdaya-guhyāṃghriṣu mantrasya padapañcakaṃ namo'ntaṃ nyaset | padapañcakañca catuścatustathā dvayam | tato'ṅganyāsaṃ kuryāt | klīṃ kṛṣṇāya hṛdayāya namaḥ | govindāya śirase svāhā | gopījana śikhāyai vaṣaṭ | vallabhāya kavacāya huṃ | svāhā astrāya phaṭ | tathā ca : | catuḥkaraṇavedābdhinetrasaṃkhyākṣaraiḥ kramāt | pañcāṅgāni manoḥ kuryānmantravijjāti saṃyutaiḥ | namaḥ svāhā-vaṣaṭ-vauṣaṭ-huṃ-phaḍantāśca jātayaḥ | tato daśatattvamūrtipañjaranyāsau vidhāya kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ yathāśakti mudrāṃ baddhvā oṃ namaḥ sudarśanāya astrāya phaḍiti digbandhanaṃ kṛtvā daśākṣaroktaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kṛtvā vaiṣṇavoktapīṭhamanvantāṃ pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādi-pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya klīmityādyakṣaraistattadaṅgeṣu nyāsakrameṇa klīṃ kṛṣṇāya hṛdayāya namaḥ ityādinā aṅgamantreṇa sampūjya ca punaḥ pañcapuṣpāñjalīn dadyāt | tato veṇvādipūjanaṃ kṛtvā daśākṣaroktāvaraṇapūjāñca kṛtvā dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet | asya puraścaraṇaṃ daśākṣarapaṭaloktam ||

२७ मन्त्रान्तरम् शक्तिश्रीपूर्वकश्चाष्टादशार्णो विंशदक्षरः ॥२७॥

mantrāntaram | śaktiśrīpūrvakaścāṣṭādaśārṇo viṃśadakṣaraḥ ||

२८ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्त पीठमन्वन्तं पीठन्यासं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः, मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः, हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः, गुह्ये क्लीं बीजाय नमः, पादयोः स्वाहा शक्तये नमः । ततः कराङ्गन्यासौ : ह्रीं श्रीं क्लीं अंगुष्ठाभ्यां नमः । कृष्णाय तर्जनीभ्यां स्वाहा । गोविन्दाय मध्यमाभ्यां वषट् । गोपीजन अनामिकाभ्यां हुं । वल्लभाय कनिष्ठाभ्यां वौषट्, स्वाहा करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु ॥२८॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavokta pīṭhamanvantaṃ pīṭhanyāsaṃ vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ, mukhe gāyatrīcchandase namaḥ, hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ, guhye klīṃ bījāya namaḥ, pādayoḥ svāhā śaktaye namaḥ | tataḥ karāṅganyāsau : hrīṃ śrīṃ klīṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | kṛṣṇāya tarjanībhyāṃ svāhā | govindāya madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | gopījana anāmikābhyāṃ huṃ | vallabhāya kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ, svāhā karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu ||

२९ ततो मूलेन व्यापकं कृत्वा मन्त्रपुटितान् मातृकावर्णान् तत्तत्स्थानेषु न्यसेत् । ततो दशतत्त्वानि विन्यस्य पुनर्मूलेन व्यापकं कुर्यात् ॥२९॥

tato mūlena vyāpakaṃ kṛtvā mantrapuṭitān mātṛkāvarṇān tattatsthāneṣu nyaset | tato daśatattvāni vinyasya punarmūlena vyāpakaṃ kuryāt ||

३० ततो मन्त्रन्यासः : मूर्ध्नि ह्रीं नमः, ललाटे श्रीं नमः, भ्रूमध्ये क्लीं नमः, नेत्रयोः कृं नमः, कर्णयोः ष्णां नमः, नसोः यं नमः, वदने गों नमः, चिबुके विं नमः, कण्ठे न्दां नमः, दोर्मूले यं नमः, हृदि गों नमः, उदरे पीं नमः, नाभौ जं नमः, लिङ्गे नं नमः, आधारे वं नमः, कट्यां ल्लं नमः, जान्वोः भां नमः, जङ्घयोः यं नमः, गुल्फयोः स्वां नमः, पादयोः हां नमः । इति सृष्टिः । हृदि ह्रीं, उदरे श्रीं, नाभौ क्लीं, लिङ्गे कृं, आधारे ष्णां, कट्यां यं, जान्वोः गों, जङ्घयोः विं, गुल्फयोः न्दां, पादयोः यं, मूर्ध्नि गों, कपाले पीं, भ्रूमध्ये जं, नेत्रयोः नं, कर्णयोः वं, नसोः ल्लं, वदने भां, चिबुके यं, कण्ठे स्वां, दोर्मूले हां । इति स्थितिः । पादयोः ह्रीं, गुल्फयोः श्रीं, जङ्घयोः क्लीं, जान्वोः कृं, कट्यां ष्णां, आधारे यं, लिङ्गे गों, नाभौ विं, उदरे न्दां, हृदि यं, दोर्मूले गों, कण्ठे पीं, चिबुके जं, वदने नं, नसोः वं, कर्णयोः ल्लं, नेत्रयोः भां, भ्रूमध्ये यं, ललाटे स्वां, मस्तके हां । सर्वत्र नमोऽन्तान् न्यसेत् । इति संहारन्यासः । पुनः सृष्टिस्थिती कृत्वा मूर्तिपञ्जरं विन्यस्य मूर्तिपञ्जरस्य सृष्टिस्थिती विन्यस्य षडङ्गानि न्यसेत् । ह्रीं श्रीं क्लीं हृदयाय नमः । कृष्णाय शिरसे स्वाहा । गोविन्दाय शिखायै वषट् । गोपीजन कवचाय हुं । वल्लभाय नेत्राभ्यां वौषट् । स्वाहा अस्त्राय फट् । तथा च : सृष्टिस्थिती च विन्यस्य षडङ्गानि समाचरेत् । गुणाग्निवेदकरणकरणाक्ष्यक्षरैर्मनोः ॥३०॥

tato mantranyāsaḥ : mūrdhni hrīṃ namaḥ, lalāṭe śrīṃ namaḥ, bhrūmadhye klīṃ namaḥ, netrayoḥ kṛṃ namaḥ, karṇayoḥ ṣṇāṃ namaḥ, nasoḥ yaṃ namaḥ, vadane goṃ namaḥ, cibuke viṃ namaḥ, kaṇṭhe ndāṃ namaḥ, dormūle yaṃ namaḥ, hṛdi goṃ namaḥ, udare pīṃ namaḥ, nābhau jaṃ namaḥ, liṅge naṃ namaḥ, ādhāre vaṃ namaḥ, kaṭyāṃ llaṃ namaḥ, jānvoḥ bhāṃ namaḥ, jaṅghayoḥ yaṃ namaḥ, gulphayoḥ svāṃ namaḥ, pādayoḥ hāṃ namaḥ | iti sṛṣṭiḥ | hṛdi hrīṃ, udare śrīṃ, nābhau klīṃ, liṅge kṛṃ, ādhāre ṣṇāṃ, kaṭyāṃ yaṃ, jānvoḥ goṃ, jaṅghayoḥ viṃ, gulphayoḥ ndāṃ, pādayoḥ yaṃ, mūrdhni goṃ, kapāle pīṃ, bhrūmadhye jaṃ, netrayoḥ naṃ, karṇayoḥ vaṃ, nasoḥ llaṃ, vadane bhāṃ, cibuke yaṃ, kaṇṭhe svāṃ, dormūle hāṃ | iti sthitiḥ | pādayoḥ hrīṃ, gulphayoḥ śrīṃ, jaṅghayoḥ klīṃ, jānvoḥ kṛṃ, kaṭyāṃ ṣṇāṃ, ādhāre yaṃ, liṅge goṃ, nābhau viṃ, udare ndāṃ, hṛdi yaṃ, dormūle goṃ, kaṇṭhe pīṃ, cibuke jaṃ, vadane naṃ, nasoḥ vaṃ, karṇayoḥ llaṃ, netrayoḥ bhāṃ, bhrūmadhye yaṃ, lalāṭe svāṃ, mastake hāṃ | sarvatra namo'ntān nyaset | iti saṃhāranyāsaḥ | punaḥ sṛṣṭisthitī kṛtvā mūrtipañjaraṃ vinyasya mūrtipañjarasya sṛṣṭisthitī vinyasya ṣaḍaṅgāni nyaset | hrīṃ śrīṃ klīṃ hṛdayāya namaḥ | kṛṣṇāya śirase svāhā | govindāya śikhāyai vaṣaṭ | gopījana kavacāya huṃ | vallabhāya netrābhyāṃ vauṣaṭ | svāhā astrāya phaṭ | tathā ca : | sṛṣṭisthitī ca vinyasya ṣaḍaṅgāni samācaret | guṇāgnivedakaraṇakaraṇākṣyakṣarairmanoḥ ||

३१ ततः पूर्ववन्मुद्रादिदर्शनं दिग्बन्धनञ्च कृत्वा किरीटमन्त्रेण व्यापकं विधाय यथाशक्ति मुद्रां बध्वा ध्यायेत् ॥३१॥

tataḥ pūrvavanmudrādidarśanaṃ digbandhanañca kṛtvā kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ vidhāya yathāśakti mudrāṃ badhvā dhyāyet ||

३२ तद्यथा : द्वारावत्यां सहस्रार्कभासुरैर्भवनोत्तमैः । अनल्पैः कल्पवृक्षैश्च परीते मणिमण्डपे । ज्वलद्रत्नमयस्तम्भद्वारतोरणकुड्यके । फुल्लस्रगुल्लसच्चित्रवितानालम्बिमौक्तिके । पद्मरागस्थलीराजद्रत्ननद्योश्च मध्यतः । अनारतगलद्रत्नधारस्य स्वस्तरोरधः । रत्नदीपावलीभिश्च प्रदीपितदिगन्तरे । उद्यदादित्यसङ्काशमणिसिंहासनाम्बुजे । समासीनोऽच्युतो ध्येयो द्रुतहाटकसन्निभः । समानोदितचन्द्रार्कतडित्कोटिसमद्युतिः । सर्वाङ्गसुन्दरः सौम्यः सर्वाभरणभूषितः । पीतवासाश्चक्रशङ्खगदापद्मोज्ज्वलद्भुजः । अनारतच्छलद्रत्नधारौघकलसं स्पृशन् । वामपादाम्बुजाग्रेण सुष्णता पल्लवच्छविम् । रुक्मिणीसत्यभामे द्वे मूर्ध्नि रत्नौघधारया । सिञ्चन्त्यौ दक्षवामस्थे स्वदोःस्थकलसोत्थया । नाग्नजिती सुनन्दा च दिशन्त्यौ कलसौ तयोः । ताभ्याञ्च दक्षवामस्थे मित्रविन्दासुलक्षणे । रत्ननद्योः समुद्धृत्य रत्नपूर्णौ घटौ तयोः । जाम्बवती सुशीला च दिशन्त्यौ दक्षवामके । वह्निःषोडश साहस्रसंख्याताः परितः प्रियाः । ध्येयाः कनकरत्नौघधाराम्बुकलसोज्ज्वलाः । तद्बहिश्चाष्टनिधयः पूरयन्तो धनैर्धराम् । तद्बहिर्वृष्णयः सर्वे पुरोवच्चसुरादयः । एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥३२॥

tadyathā : | dvārāvatyāṃ sahasrārkabhāsurairbhavanottamaiḥ | analpaiḥ kalpavṛkṣaiśca parīte maṇimaṇḍape | jvaladratnamayastambhadvāratoraṇakuḍyake | phullasragullasaccitravitānālambimauktike | padmarāgasthalīrājadratnanadyośca madhyataḥ | anāratagaladratnadhārasya svastaroradhaḥ | ratnadīpāvalībhiśca pradīpitadigantare | udyadādityasaṅkāśamaṇisiṃhāsanāmbuje | samāsīno'cyuto dhyeyo drutahāṭakasannibhaḥ | samānoditacandrārkataḍitkoṭisamadyutiḥ | sarvāṅgasundaraḥ saumyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ | pītavāsāścakraśaṅkhagadāpadmojjvaladbhujaḥ | anāratacchaladratnadhāraughakalasaṃ spṛśan | vāmapādāmbujāgreṇa suṣṇatā pallavacchavim | rukmiṇīsatyabhāme dve mūrdhni ratnaughadhārayā | siñcantyau dakṣavāmasthe svadoḥsthakalasotthayā | nāgnajitī sunandā ca diśantyau kalasau tayoḥ | tābhyāñca dakṣavāmasthe mitravindāsulakṣaṇe | ratnanadyoḥ samuddhṛtya ratnapūrṇau ghaṭau tayoḥ | jāmbavatī suśīlā ca diśantyau dakṣavāmake | vahniḥṣoḍaśa sāhasrasaṃkhyātāḥ paritaḥ priyāḥ | dhyeyāḥ kanakaratnaughadhārāmbukalasojjvalāḥ | tadbahiścāṣṭanidhayaḥ pūrayanto dhanairdharām | tadbahirvṛṣṇayaḥ sarve purovaccasurādayaḥ | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

३३ अस्य पूजायन्त्रम् : षट्कोणमध्यमष्टदलपद्मं विलिख्य षट्कोणमध्ये तु ससाध्यं कामबीजं विलिख्य अवशिष्टैः सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत् । ततः षट्कोणस्य प्राग्रक्षोऽनिलकोणेषु श्रीबीजं अवशिष्टेषु भुवनेश्वरीं लिखेत् । ततः षट्सन्धिषु क्लीं कृष्णाय नमः इति षड्वर्णान् लिखेत् । ततः केशरेषु कामदेवाय विद्महे पुष्पबाणाय धीमहि तन्नोऽनङ्गः प्रचोदयात् । इति गायत्र्यास्त्रीणि त्रीण्यक्षराणि पूर्वादिक्रमेण विलिखेत् । ततः पत्रेषु पूर्वादिक्रमेण नमः कामदेवाय सर्वजनप्रियाय सर्वजनसम्मोहनाय ज्वल ज्वल प्रज्वल सर्वजनस्य हृदयं मम वशं कुरु कुरु स्वाहा इति मालामन्त्रस्य षट्षडक्षराणि दलेषु विलिखेत् । मालामन्त्रमाह शारदायाम् : नमोऽन्ते कामदेवाय वदेत् सर्वजनन्ततः । प्रियाय सर्ववर्णान्ते जनसम्मोहनाय च । ज्वलद्वयं प्रज्वलान्तं वदेत् सर्वजनस्य च । हृदयं ममशब्दान्ते वशं कुरुयुगं शिरः । मालामनुरयञ्चाष्टचत्वारिंशतिकाक्षरैः । तद्बाह्ये मातृकया संवेष्टयेत् । ततो भूबिम्बे दिक्षु च श्रीबीजं विदिक्षु मायाबीजं विलिखेत् । तद्बाह्ये अष्टवज्राणि लिखेत् । तथा च : विलिप्य गन्धपङ्केन लिखेद्दलाम्बुजम् । कर्णिकायान्तु षट्कोणं ससाध्यं तत्र मन्मथम् । शिष्टैस्तं सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत् स्मरम् । प्राग्रक्षोऽनिलकोणेषु श्रियं शिष्टेषु संविदम् । षडक्षरं षट्सन्धिषु केशरेषु त्रिशस्त्रिशः । विलिखेत् स्मरगायत्रीं मालामन्त्रं दलाष्टके । षट्शः संलिख्य तद्बाह्ये वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः । भूबिम्बञ्च लिखेद्बाह्ये श्रीमाये दिग्विदिक्ष्वपि । भूगृहं चतुरस्रं स्यादष्टवज्रविभूषितम् । एतद्यन्त्रमष्टादशाक्षर-द्वाविंशत्यक्षर-द्वादशाक्षर-दशाक्षर-चतुर्दशाक्षर-एकादशाक्षराणामिति ॥३३॥

asya pūjāyantram : ṣaṭkoṇamadhyamaṣṭadalapadmaṃ vilikhya ṣaṭkoṇamadhye tu sasādhyaṃ kāmabījaṃ vilikhya avaśiṣṭaiḥ saptadaśabhirakṣarairveṣṭayet | tataḥ ṣaṭkoṇasya prāgrakṣo'nilakoṇeṣu śrībījaṃ avaśiṣṭeṣu bhuvaneśvarīṃ likhet | tataḥ ṣaṭsandhiṣu klīṃ kṛṣṇāya namaḥ iti ṣaḍvarṇān likhet | tataḥ keśareṣu kāmadevāya vidmahe puṣpabāṇāya dhīmahi tanno'naṅgaḥ pracodayāt | iti gāyatryāstrīṇi trīṇyakṣarāṇi pūrvādikrameṇa vilikhet | tataḥ patreṣu pūrvādikrameṇa namaḥ kāmadevāya sarvajanapriyāya sarvajanasammohanāya jvala jvala prajvala sarvajanasya hṛdayaṃ mama vaśaṃ kuru kuru svāhā iti mālāmantrasya ṣaṭṣaḍakṣarāṇi daleṣu vilikhet | mālāmantramāha śāradāyām : | namo'nte kāmadevāya vadet sarvajanantataḥ | priyāya sarvavarṇānte janasammohanāya ca | jvaladvayaṃ prajvalāntaṃ vadet sarvajanasya ca | hṛdayaṃ mamaśabdānte vaśaṃ kuruyugaṃ śiraḥ | mālāmanurayañcāṣṭacatvāriṃśatikākṣaraiḥ | tadbāhye mātṛkayā saṃveṣṭayet | tato bhūbimbe dikṣu ca śrībījaṃ vidikṣu māyābījaṃ vilikhet | tadbāhye aṣṭavajrāṇi likhet | tathā ca : | vilipya gandhapaṅkena likheddalāmbujam | karṇikāyāntu ṣaṭkoṇaṃ sasādhyaṃ tatra manmatham | śiṣṭaistaṃ saptadaśabhirakṣarairveṣṭayet smaram | prāgrakṣo'nilakoṇeṣu śriyaṃ śiṣṭeṣu saṃvidam | ṣaḍakṣaraṃ ṣaṭsandhiṣu keśareṣu triśastriśaḥ | vilikhet smaragāyatrīṃ mālāmantraṃ dalāṣṭake | ṣaṭśaḥ saṃlikhya tadbāhye veṣṭayenmātṛkākṣaraiḥ | bhūbimbañca likhedbāhye śrīmāye digvidikṣvapi | bhūgṛhaṃ caturasraṃ syādaṣṭavajravibhūṣitam | etadyantramaṣṭādaśākṣara-dvāviṃśatyakṣara-dvādaśākṣara-daśākṣara-caturdaśākṣara-ekādaśākṣarāṇāmiti ||

३४ यत्तु : पद्ममष्टपलाशन्तु चतुरस्रं सुलक्षणम् । चतुर्द्वारसमायुक्तं कामगर्भितकर्णिकम् । सामान्ययन्त्रमुद्दिष्टमष्टादशाक्षरे शृणु ॥३४॥

yattu : | padmamaṣṭapalāśantu caturasraṃ sulakṣaṇam | caturdvārasamāyuktaṃ kāmagarbhitakarṇikam | sāmānyayantramuddiṣṭamaṣṭādaśākṣare śṛṇu ||

३५ चतुरस्रं चतुर्द्वारं पद्ममष्टदलान्वितम् । षट्कोणगर्भकामाख्यं सप्तदशार्णवेष्टितम् । षडक्षरं मनुवरं षट्कोणे विलिखेत्ततः । इति गौतमीये अष्टादशाक्षरदशाक्षरयोर्यद्विशेषमुक्तं तदशक्तविषयम् । अन्यथा तापिन्यादिविरोधः स्यात् ॥३५॥

caturasraṃ caturdvāraṃ padmamaṣṭadalānvitam | ṣaṭkoṇagarbhakāmākhyaṃ saptadaśārṇaveṣṭitam | ṣaḍakṣaraṃ manuvaraṃ ṣaṭkoṇe vilikhettataḥ | iti gautamīye aṣṭādaśākṣaradaśākṣarayoryadviśeṣamuktaṃ tadaśaktaviṣayam | anyathā tāpinyādivirodhaḥ syāt ||

३६ ततः पूर्वोक्तपीठमन्वन्तां पीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय सृष्टिं स्थितिं षडङ्गञ्च सम्पूज्य ॐ किरीटाय नमः एवं कुण्डलाभ्यां शङ्खाय चक्राय गदायै पद्माय वनमालायै श्रीवत्साय कौस्तुभाय सर्वत्र प्रणवादि नमोऽन्तेन पूजयेत् । पुनः पञ्चपुष्पाञ्जलीन् दत्त्वा आवरणपूजामारभेत । यथा-षट्कोणेष्वग्न्यादि ह्रीं श्रीं क्लीं हृदयाय नमः । कृष्णाय शिरसे स्वाहा इत्यादिना षडङ्गानि पूजयेत् । ततो दिक्पत्रस्य मूले ॐ वासुदेवाय नमः एवं सङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय प्रणवादि-नमोऽन्तेन पूजयेत् । एवं विदिक्पत्रमूलेषु : ॐ शान्त्यै नमः एवं श्रियै सरस्वत्यै रत्यै । पत्रेषु पूर्वादि पूर्ववत् । रुक्मिण्याद्याः पूजयेत् । अत्र षोडशसहस्रमहिषीभ्यो नमः तद्बहिः पूर्वादि इन्द्रनिधि नीलनिधि मुकुन्दनिधि मकरनिधि आनन्दनिधि कच्छपनिधि पद्मनिधि शङ्खनिधिञ्च पूजयेत् । तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च पूजयेत् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥३६॥

tataḥ pūrvoktapīṭhamanvantāṃ pīṭhapūjāṃ vidhāya punardhyātvā āvāhanādi pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya sṛṣṭiṃ sthitiṃ ṣaḍaṅgañca sampūjya oṃ kirīṭāya namaḥ evaṃ kuṇḍalābhyāṃ śaṅkhāya cakrāya gadāyai padmāya vanamālāyai śrīvatsāya kaustubhāya sarvatra praṇavādi namo'ntena pūjayet | punaḥ pañcapuṣpāñjalīn dattvā āvaraṇapūjāmārabheta | yathā-ṣaṭkoṇeṣvagnyādi hrīṃ śrīṃ klīṃ hṛdayāya namaḥ | kṛṣṇāya śirase svāhā ityādinā ṣaḍaṅgāni pūjayet | tato dikpatrasya mūle oṃ vāsudevāya namaḥ evaṃ saṅkarṣaṇāya pradyumnāya aniruddhāya praṇavādi-namo'ntena pūjayet | evaṃ vidikpatramūleṣu : oṃ śāntyai namaḥ evaṃ śriyai sarasvatyai ratyai | patreṣu pūrvādi pūrvavat | rukmiṇyādyāḥ pūjayet | atra ṣoḍaśasahasramahiṣībhyo namaḥ tadbahiḥ pūrvādi indranidhi nīlanidhi mukundanidhi makaranidhi ānandanidhi kacchapanidhi padmanidhi śaṅkhanidhiñca pūjayet | tadbahirindrādīn vajrādīṃśca pūjayet | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

३७ अस्य पुरश्चरणं चतुर्लक्षजपः । तथा च : ध्यात्वैवं परमात्मानं विंशत्यर्णं मनुं जपेत् । चतुर्लक्षं हुनेदाज्यैश्चत्वारिंशत्सहस्रकम् ॥३७॥

asya puraścaraṇaṃ caturlakṣajapaḥ | tathā ca : | dhyātvaivaṃ paramātmānaṃ viṃśatyarṇaṃ manuṃ japet | caturlakṣaṃ hunedājyaiścatvāriṃśatsahasrakam ||

३८ मन्त्रान्तरम् : वाग्भवं कामबीजञ्च कृष्णाय भुवनेश्वरी । गोविन्दाय रमा गोपीजनवल्लभङेशिरः । चतुर्दशस्वरोपेतो भृगुः सर्गी तदूर्ध्वतः । द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वागीशत्वप्रदायकः ॥३८॥

mantrāntaram : | vāgbhavaṃ kāmabījañca kṛṣṇāya bhuvaneśvarī | govindāya ramā gopījanavallabhaṅeśiraḥ | caturdaśasvaropeto bhṛguḥ sargī tadūrdhvataḥ | dvāviṃśatyakṣaro mantro vāgīśatvapradāyakaḥ ||

३९ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्त पीठमन्वन्तं पीठन्यासं विधाय अष्टादशाक्षरवदृष्यादिन्यासं कराङ्गन्यासौ विधाय मुद्रादि दिग्बन्धनञ्च कृत्वा ध्यायेत् । यथा : वामोर्ध्वहस्ते दधतं विद्यासर्वस्वपुस्तकम् । अक्षमालाञ्च दक्षोर्ध्वे स्फाटिकीं मातृकामयीम् । शब्दब्रह्ममयं वेणुमधःपाणिद्वयेरितम् । गायन्तं पीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविम् । वह्निबर्हकृतोत्तंसं सर्वज्ञं सर्ववेदिभिः । उपासितं मुनिगणैरुपतिष्ठेद्धरिं सदा । एवं ध्यात्वा विंशत्यर्णवत् पूजयेत् ॥ विशेषस्तु : सृष्टिस्थिति तत्पूजनं नास्ति तद्वर्णाभावात् ॥३९॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavokta pīṭhamanvantaṃ pīṭhanyāsaṃ vidhāya aṣṭādaśākṣaravadṛṣyādinyāsaṃ karāṅganyāsau vidhāya mudrādi digbandhanañca kṛtvā dhyāyet | yathā : | vāmordhvahaste dadhataṃ vidyāsarvasvapustakam | akṣamālāñca dakṣordhve sphāṭikīṃ mātṛkāmayīm | śabdabrahmamayaṃ veṇumadhaḥpāṇidvayeritam | gāyantaṃ pītavasanaṃ śyāmalaṃ komalacchavim | vahnibarhakṛtottaṃsaṃ sarvajñaṃ sarvavedibhiḥ | upāsitaṃ munigaṇairupatiṣṭheddhariṃ sadā | evaṃ dhyātvā viṃśatyarṇavat pūjayet || viśeṣastu : sṛṣṭisthiti tatpūjanaṃ nāsti tadvarṇābhāvāt ||

४० अस्य पुरश्चरणं चतुर्लक्षजपः । तथा च : चतुर्लक्षं जपेन्मन्त्रमिमं मन्त्री सुसंयतः । पलाशपुष्पैः स्वादुक्तैश्चत्वारिंशत्सहस्रकम् । जुहुयात्कर्मणानेन मन्त्रसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥४०॥

asya puraścaraṇaṃ caturlakṣajapaḥ | tathā ca : | caturlakṣaṃ japenmantramimaṃ mantrī susaṃyataḥ | palāśapuṣpaiḥ svāduktaiścatvāriṃśatsahasrakam | juhuyātkarmaṇānena mantrasiddhirbhaveddhruvam ||

४१ मन्त्रान्तरम् : वाग्भवं कामबीजञ्च मायालक्ष्मीमनन्तरम् । दशार्णो मनुवर्यश्च भवेच्छक्राक्षरो मनुः । ब्रह्मसंहितायाम् : वाग्भवं भुवनेशानीं श्रीबीजं कामबीजकम् । दशार्णो मनुवर्यश्च भवेच्छक्राक्षरोऽपरः ॥४१॥

mantrāntaram : | vāgbhavaṃ kāmabījañca māyālakṣmīmanantaram | daśārṇo manuvaryaśca bhavecchakrākṣaro manuḥ | brahmasaṃhitāyām : | vāgbhavaṃ bhuvaneśānīṃ śrībījaṃ kāmabījakam | daśārṇo manuvaryaśca bhavecchakrākṣaro'paraḥ ||

४२ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्तपीठन्यासं कृत्वा ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः, मुखे गायत्रीछन्दसे नमः हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः ॥४२॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavoktapīṭhanyāsaṃ kṛtvā ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt | śirasi brahmaṇe ṛṣaye namaḥ, mukhe gāyatrīchandase namaḥ hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ ||

४३ अन्य न्यासपूजाजपहोमादि सर्वं दशाक्षरवत्कार्यम् ॥४३॥

anya nyāsapūjājapahomādi sarvaṃ daśākṣaravatkāryam ||

४४ ध्याने तु विशेषः : ध्यायेद्वृन्दावने रम्ये काञ्चनीभूमिमध्यगे । नानापुष्पलताकीर्णे वृक्षषण्डैश्च मण्डिते । कल्पाटवीतले सम्यक्श्रीमान्माणिक्यमण्डपे । नारदाद्यैर्मुनिश्रेष्ठैः स्तवद्भिः परिवारिते । रत्नसिंहासने ध्यायेदुपविष्टं कजोपरि । सजलजलदश्यामं रक्तपद्मायतेक्षणम् । रक्तपद्मस्फुरत्पादपाणिभ्यां परिमण्डितम् । नानारत्नसमारब्धभूषणैः परिभूषितम् । श्रीयुक्तवक्षसि भ्राजत्कौस्तुभोद्भासिताम्बरम् । तारहारवलीरम्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । रोचनातिलकप्रान्तकुन्तलभ्रमरायितम् । कन्दर्पचापसदृशचिह्निमालाविराजितम् । अनेकरत्नसंयुक्तं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । वह्निबर्हकृतोत्तंसं सर्वज्ञं सर्ववेदिभिः । उपासितं मुनिगणैरुपतिष्ठेद्धरिं सदा । इति ॥४४॥

dhyāne tu viśeṣaḥ : | dhyāyedvṛndāvane ramye kāñcanībhūmimadhyage | nānāpuṣpalatākīrṇe vṛkṣaṣaṇḍaiśca maṇḍite | kalpāṭavītale samyakśrīmānmāṇikyamaṇḍape | nāradādyairmuniśreṣṭhaiḥ stavadbhiḥ parivārite | ratnasiṃhāsane dhyāyedupaviṣṭaṃ kajopari | sajalajaladaśyāmaṃ raktapadmāyatekṣaṇam | raktapadmasphuratpādapāṇibhyāṃ parimaṇḍitam | nānāratnasamārabdhabhūṣaṇaiḥ paribhūṣitam | śrīyuktavakṣasi bhrājatkaustubhodbhāsitāmbaram | tārahāravalīramyaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam | rocanātilakaprāntakuntalabhramarāyitam | kandarpacāpasadṛśacihnimālāvirājitam | anekaratnasaṃyuktaṃ sphuranmakarakuṇḍalam | vahnibarhakṛtottaṃsaṃ sarvajñaṃ sarvavedibhiḥ | upāsitaṃ munigaṇairupatiṣṭheddhariṃ sadā | iti ||

४५ मन्त्रान्तरम् कामाक्षरं धरासंस्थं शान्तिबिन्दुविभूषितम् । त्रैलोक्यमोहनो विष्णुः कथितस्तव यत्नतः ॥४५॥

mantrāntaram | kāmākṣaraṃ dharāsaṃsthaṃ śāntibinduvibhūṣitam | trailokyamohano viṣṇuḥ kathitastava yatnataḥ ||

४६ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-वैष्णवोक्तपीठशक्तिपर्यन्तं विन्यस्य तदुपरि पक्षिराजाय स्वाहेति पीठमनुं न्यसेत् । ततः ऋष्यादिन्यासः । तद्यथा : शिरसि सम्मोहनऋषये नमः, मुखे गायत्रीच्छन्दसे नमः, हृदि त्रैलोक्यसम्मोहनाय विष्णवे नमः । तदुक्तम् : ऋषिः सम्मोहनच्छन्दो गायत्री परिकीर्तिता । त्रैलोक्यमोहनो विष्णुर्देवता समुदीरिता ॥४६॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-vaiṣṇavoktapīṭhaśaktiparyantaṃ vinyasya tadupari pakṣirājāya svāheti pīṭhamanuṃ nyaset | tataḥ ṛṣyādinyāsaḥ | tadyathā : śirasi sammohanaṛṣaye namaḥ, mukhe gāyatrīcchandase namaḥ, hṛdi trailokyasammohanāya viṣṇave namaḥ | taduktam : | ṛṣiḥ sammohanacchando gāyatrī parikīrtitā | trailokyamohano viṣṇurdevatā samudīritā ||

४७ ततः कराङ्गन्यासौ : क्लां अंगुष्ठाभ्यां नमः इत्यादि । क्लां हृदयाय नमः इत्यादि । तथा च निबन्धे : दीर्घषट्कयुजानेन कामबीजेन कल्पयेत् ॥४७॥

tataḥ karāṅganyāsau : klāṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ ityādi | klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādi | tathā ca nibandhe : | dīrghaṣaṭkayujānena kāmabījena kalpayet ||

४७क ततो बाणन्यासः : अंगुष्ठे द्रां शोषणबाणाय नमः । तर्जन्योः द्रीं मोहनबाणाय नमः । मध्यमयोः क्लीं सन्दीपनबाणाय नमः । अनामिकयोः ब्लूं तापनबाणाय नमः । कनिष्ठयोः सः मादनबाणाय नमः । तथा : मस्तकमुखहृदयगुह्यपादेषु न्यसेत् । तथा च निबन्धे : द्रामाद्यं शोषणं पूर्वं द्रीमाद्यं मोहनं ततः । सन्दीपनाख्यं क्लीमाद्यं ब्लूमाद्यं तापनं पुनः । सर्गान्तभृगुणा भूयो मादनं पञ्चमं न्यसेत् ॥४७क॥

tato bāṇanyāsaḥ : aṃguṣṭhe drāṃ śoṣaṇabāṇāya namaḥ | tarjanyoḥ drīṃ mohanabāṇāya namaḥ | madhyamayoḥ klīṃ sandīpanabāṇāya namaḥ | anāmikayoḥ blūṃ tāpanabāṇāya namaḥ | kaniṣṭhayoḥ saḥ mādanabāṇāya namaḥ | tathā : mastakamukhahṛdayaguhyapādeṣu nyaset | tathā ca nibandhe : | drāmādyaṃ śoṣaṇaṃ pūrvaṃ drīmādyaṃ mohanaṃ tataḥ | sandīpanākhyaṃ klīmādyaṃ blūmādyaṃ tāpanaṃ punaḥ | sargāntabhṛguṇā bhūyo mādanaṃ pañcamaṃ nyaset ||

४८ ततो ध्यायेत् : भग्नविद्रुमसङ्काशं सर्वतेजोमयं वपुः । किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । मुक्तासद्रत्नसन्नद्धतुलाकोटिसमुज्ज्वलम् । नानालङ्कारसुभगं पीताम्बरयुगावृतम् । गरुडोपरिसन्नद्धरक्तपङ्कजमध्यगम् । उत्तप्तहेमसङ्काशां लक्ष्मीं वामोरुसंस्थिताम् । सर्वालङ्कारसुभगां शुक्लवासोयुगावृताम् । सकामां लीलया देवं मोहयन्तं पुनः पुनः । शङ्खचक्रगदापद्मपाशांकुशधनुःशरान् । धारयन्तं जगन्नाथं रक्तपद्मारुणेक्षणम् । एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं विधाय न्यासक्रमेण दशाक्षरवत्पीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यानावाहनादिपंचपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय षडङ्गानि सम्पूज्य न्यासक्रमेण देवशरीरे पञ्चबाणान् सम्पूज्य ॐ किरीटाय नमः एवं कुण्डलाय शङ्खाय चक्राय गदायै पद्माय पाशाय अंकुशाय धनुषे शराय इति हस्तेषु पूजयेत् । स्तनोर्ध्वे श्रीवत्साय कौस्तुभाय, गले वनमालायै, नितम्बे पीतवसनाय, वामाङ्गे श्रीं लक्ष्म्यै नमः । सर्वत्र प्रणवादि नमोऽन्तेन पूजयेत् । ततः केशरेषु अग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च क्लीं हृदयाय नमः, क्लीं शिरसे स्वाहा इत्यादि षडङ्गानि पूजयेत् । ततः पूर्वादिदिक्षु चतुरो बाणान् सम्पूज्य कोणेषु पञ्चमं बाणं पूजयेत् । पत्रेषु ॐ लक्ष्म्यै नमः । एवं सरस्वत्यै रत्यै प्रीत्यै कीर्त्यै कान्त्यै तुष्ट्यै पुष्ट्यै तद्बहिर्लोकपालान्पूजयेत् । अत्र वज्रादिपूज्य नास्ति अनुक्तत्वात् । ततो धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥४८॥

tato dhyāyet : | bhagnavidrumasaṅkāśaṃ sarvatejomayaṃ vapuḥ | kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ keyūravalayānvitam | muktāsadratnasannaddhatulākoṭisamujjvalam | nānālaṅkārasubhagaṃ pītāmbarayugāvṛtam | garuḍoparisannaddharaktapaṅkajamadhyagam | uttaptahemasaṅkāśāṃ lakṣmīṃ vāmorusaṃsthitām | sarvālaṅkārasubhagāṃ śuklavāsoyugāvṛtām | sakāmāṃ līlayā devaṃ mohayantaṃ punaḥ punaḥ | śaṅkhacakragadāpadmapāśāṃkuśadhanuḥśarān | dhārayantaṃ jagannāthaṃ raktapadmāruṇekṣaṇam | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ vidhāya nyāsakrameṇa daśākṣaravatpīṭhapūjāṃ kṛtvā punardhyānāvāhanādipaṃcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya ṣaḍaṅgāni sampūjya nyāsakrameṇa devaśarīre pañcabāṇān sampūjya oṃ kirīṭāya namaḥ evaṃ kuṇḍalāya śaṅkhāya cakrāya gadāyai padmāya pāśāya aṃkuśāya dhanuṣe śarāya iti hasteṣu pūjayet | stanordhve śrīvatsāya kaustubhāya, gale vanamālāyai, nitambe pītavasanāya, vāmāṅge śrīṃ lakṣmyai namaḥ | sarvatra praṇavādi namo'ntena pūjayet | tataḥ keśareṣu agnyādikoṇeṣu madhye dikṣu ca klīṃ hṛdayāya namaḥ, klīṃ śirase svāhā ityādi ṣaḍaṅgāni pūjayet | tataḥ pūrvādidikṣu caturo bāṇān sampūjya koṇeṣu pañcamaṃ bāṇaṃ pūjayet | patreṣu oṃ lakṣmyai namaḥ | evaṃ sarasvatyai ratyai prītyai kīrtyai kāntyai tuṣṭyai puṣṭyai tadbahirlokapālānpūjayet | atra vajrādipūjya nāsti anuktatvāt | tato dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

४९ अस्य पुरश्चरणं द्वादशलक्षजपः । तथा च : रविलक्षं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः । अमृतत्रयसिक्तेन पायसेन विधानवित् । अथवा रविसाहस्रं हुनेत्तावच्च तर्पयेत् ॥४९॥

asya puraścaraṇaṃ dvādaśalakṣajapaḥ | tathā ca : | ravilakṣaṃ japenmantraṃ juhuyāttaddaśāṃśataḥ | amṛtatrayasiktena pāyasena vidhānavit | athavā ravisāhasraṃ hunettāvacca tarpayet ||

५० मन्त्रान्तरम् कामबीजं हृषीकेशाय हृन्मन्त्रोऽष्टाक्षरः परः । तथा च : हृषीकेशपदं ङेऽन्तं नमोऽन्तः कामपूर्वकः । अस्य न्यासपूजादिकं सर्वं पूर्ववत् ॥५०॥

mantrāntaram | kāmabījaṃ hṛṣīkeśāya hṛnmantro'ṣṭākṣaraḥ paraḥ | tathā ca : | hṛṣīkeśapadaṃ ṅe'ntaṃ namo'ntaḥ kāmapūrvakaḥ | asya nyāsapūjādikaṃ sarvaṃ pūrvavat ||

५१ लक्ष्मीर्माया कामबीजं ङेऽन्तं कृष्णपदं तथा । स्वाहेति मन्त्रराजोऽयं भजतां सुरपादपः ॥५१॥

lakṣmīrmāyā kāmabījaṃ ṅe'ntaṃ kṛṣṇapadaṃ tathā | svāheti mantrarājo'yaṃ bhajatāṃ surapādapaḥ ||

५२ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि वैष्णवोक्त पीठमन्वन्तं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासं कुर्यात् ॥ यथा : शिरसि नारदऋषये नमः । मुखे अनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदि श्रीकृष्णाय देवतायै नमः ॥५२॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi vaiṣṇavokta pīṭhamanvantaṃ vinyasya ṛṣyādinyāsaṃ kuryāt || yathā : śirasi nāradaṛṣaye namaḥ | mukhe anuṣṭupchandase namaḥ | hṛdi śrīkṛṣṇāya devatāyai namaḥ ||

५३ ततः कराङ्गन्यासौ : क्लां अंगुष्ठाभ्यां नमः इत्यादि एवं क्लां हृदयाय नमः इत्यादि ॥५३॥

tataḥ karāṅganyāsau : klāṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ ityādi evaṃ klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādi ||

५४ ततो ध्यानम् : कलायकुसुमश्यामं वृन्दावनगतं हरिम् । गोपगोपीगवावीतं पीतवस्त्रयुगावृतम् । नानालङ्कारसुभगं कौस्तुभोद्भासिवक्षसम् । सनकादिमुनिश्रेष्ठैः संस्तुतः परया मुदा । शङ्खचक्रलसद्बाहुं वेणुहस्तद्वयेरितम् । एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्य शङ्खस्थापनं कुर्यात् ॥५४॥

tato dhyānam : | kalāyakusumaśyāmaṃ vṛndāvanagataṃ harim | gopagopīgavāvītaṃ pītavastrayugāvṛtam | nānālaṅkārasubhagaṃ kaustubhodbhāsivakṣasam | sanakādimuniśreṣṭhaiḥ saṃstutaḥ parayā mudā | śaṅkhacakralasadbāhuṃ veṇuhastadvayeritam | evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjya śaṅkhasthāpanaṃ kuryāt ||

५५ ततो वैष्णवोक्त पीठमन्वन्तं पीठं सम्पूज्य पुनर्ध्यात्वा आवाहनादि-पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं विधाय आवरणपूजामारभेत ॥ यथा : केशरेषु अग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च क्लां हृदयाय नमः इत्यादिना पूजयेत् । तद्बहिरिन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविसर्जनान्तं कर्म समापयेत् ॥५५॥

tato vaiṣṇavokta pīṭhamanvantaṃ pīṭhaṃ sampūjya punardhyātvā āvāhanādi-pañcapuṣpāñjalidānaparyantaṃ vidhāya āvaraṇapūjāmārabheta || yathā : keśareṣu agnyādikoṇeṣu madhye dikṣu ca klāṃ hṛdayāya namaḥ ityādinā pūjayet | tadbahirindrādīn vajrādīṃśca sampūjya dhūpādivisarjanāntaṃ karma samāpayet ||

५६ अस्य पुरश्चरणं चतुर्लक्षजपः । तथा च : ध्यात्वैवं परमात्मानं चतुर्लक्षं मनुं जपेत् । दशांशं जुहुयान्मन्त्री कुसुमैर्नागवृक्षजैः ॥५६॥

asya puraścaraṇaṃ caturlakṣajapaḥ | tathā ca : | dhyātvaivaṃ paramātmānaṃ caturlakṣaṃ manuṃ japet | daśāṃśaṃ juhuyānmantrī kusumairnāgavṛkṣajaiḥ ||

५७ मन्त्रान्तरम् श्रीशक्तिस्मरकृष्णाय गोविन्दाय शिरो मनुः ॥५७॥

mantrāntaram | śrīśaktismarakṛṣṇāya govindāya śiro manuḥ ||

५८ अस्य पूजाप्रयोगः : प्रातःकृत्यादि-पूर्वोक्त पीठमन्वन्तं पीठन्यासं विधाय रत्नाभिषेकवदृष्यादिन्यासं कुर्यात् ॥५८॥

asya pūjāprayogaḥ : prātaḥkṛtyādi-pūrvokta pīṭhamanvantaṃ pīṭhanyāsaṃ vidhāya ratnābhiṣekavadṛṣyādinyāsaṃ kuryāt ||

५९ ततः कराङ्गन्यासौ यथा : श्रीं अंगुष्ठाभ्यां नमः । ह्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । क्लीं मध्यमाभ्यां वषट् । कृष्णाय अनामिकाभ्यां हुं । गोविन्दाय कनिष्ठाभ्यां वौषट् । स्वाहा करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु श्रीं हृदयाय नमः इत्यादि ॥५९॥

tataḥ karāṅganyāsau yathā : śrīṃ aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | hrīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | klīṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | kṛṣṇāya anāmikābhyāṃ huṃ | govindāya kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ | svāhā karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu śrīṃ hṛdayāya namaḥ ityādi ||

६० ततो मूर्तिपञ्जरन्यासं विधाय मुद्रादि-दिग्बन्धनं कृत्वा विंशत्यर्णोक्तं ध्यात्वा तद्विधानेन पूजयेत् । विशेषस्तु सृष्टिस्थितिक्रमेण न पूजयेत् । तत्तद्वर्णाभावात् अस्य पुरश्चरणं जपहोमश्च तथा ॥६०॥

tato mūrtipañjaranyāsaṃ vidhāya mudrādi-digbandhanaṃ kṛtvā viṃśatyarṇoktaṃ dhyātvā tadvidhānena pūjayet | viśeṣastu sṛṣṭisthitikrameṇa na pūjayet | tattadvarṇābhāvāt asya puraścaraṇaṃ japahomaśca tathā ||

६१ मन्त्रान्तरम् तारं हृद्भगवते रुक्मिणीवल्लभाय स्वाहा । तथा च : तारो हृद्भगवान् ङेऽन्तो रुक्मिणी वल्लभस्तथा । शिरोऽन्तः षोडशार्णोऽयं रुक्मिणीवल्लभाह्वयः ॥६१॥

mantrāntaram | tāraṃ hṛdbhagavate rukmiṇīvallabhāya svāhā | tathā ca : | tāro hṛdbhagavān ṅe'nto rukmiṇī vallabhastathā | śiro'ntaḥ ṣoḍaśārṇo'yaṃ rukmiṇīvallabhāhvayaḥ ||