Bhagavad Gītā अध्यायाः Chapter 11
Lang
IAST
Words
Explain

ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।

श्रीमद्भगवद्गीता

अध्यायाः
Chapter Eleven · The Yoga of the Vision of the Cosmic Form · Verses 1–55

विश्वरूपदर्शनयोगः

Arjuna says his confusion is gone after hearing the last chapters, and asks, if it is possible, to see with his own eyes the sovereign form Kṛṣṇa has described. Kṛṣṇa agrees, but human eyes cannot see it, so he gives Arjuna divine sight. Sañjaya, who has been granted the same sight, describes to the blind king what appears: a form with countless mouths and eyes, ornaments and weapons, brighter than a thousand suns rising at once, with the whole universe standing in it, divided in countless ways. Arjuna, his hair on end, bows and speaks a hymn of what he sees. It begins in wonder: all the gods, Brahmā on his lotus, the sages and serpents, arms and eyes without end, no beginning, middle or end anywhere. It turns to terror: the three worlds tremble, the mouths blaze with fangs, and into them rush Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, the sons of Dhṛtarāṣṭra and the heroes of Arjuna's own side, some caught between the teeth with their heads crushed, like rivers pouring into the ocean or moths into a flame. Arjuna asks who this terrible one is. Kṛṣṇa answers that he is Time, grown mighty, come to destroy the worlds: even without Arjuna none of these warriors will survive. They are already slain by him; Arjuna is only to be the instrument. Arjuna, trembling, praises him again, and asks forgiveness for every time he treated him as a mere friend, calling him "Kṛṣṇa", "Yādava", "friend", joking with him at meals and at rest. Frightened, he asks to see the familiar four-armed form again. Kṛṣṇa shows it and then his gentle human form, and Arjuna's mind comes back to itself. Kṛṣṇa closes by saying that this vision cannot be won by Vedas, austerity, gifts or sacrifice, only by undivided devotion; and the one who works for him, holds him supreme, loves him, is free from attachment and has no enmity toward any being, comes to him. अर्जुन कहते हैं कि पिछले अध्यायों को सुनकर उनका मोह दूर हो गया है, और पूछते हैं कि यदि सम्भव हो तो श्रीकृष्ण ने जिस ईश्वरीय रूप का वर्णन किया है उसे वे अपनी आँखों से देखें। श्रीकृष्ण स्वीकार करते हैं, पर मनुष्य की आँखें उसे नहीं देख सकतीं, इसलिए वे अर्जुन को दिव्य दृष्टि देते हैं। सञ्जय, जिन्हें भी वही दृष्टि मिली है, अन्धे राजा को बताते हैं कि क्या प्रकट हुआ: अनगिनत मुखों और नेत्रों, आभूषणों और शस्त्रों वाला रूप, एक साथ उदित हज़ार सूर्यों से भी अधिक प्रकाशमान, जिसमें पूरा ब्रह्माण्ड अनेक भागों में बँटा हुआ एक जगह स्थित है। अर्जुन रोमांचित होकर प्रणाम करते हैं और जो देखते हैं उसकी स्तुति करते हैं। वह आश्चर्य से आरम्भ होती है: सब देवता, कमल पर बैठे ब्रह्मा, ऋषि और नाग, अनन्त भुजाएँ और नेत्र, कहीं आदि, मध्य या अन्त नहीं। फिर वह भय में बदलती है: तीनों लोक काँप रहे हैं, मुख दाढ़ों से भयानक होकर जल रहे हैं, और उनमें भीष्म, द्रोण, कर्ण, धृतराष्ट्र के पुत्र और अर्जुन के अपने पक्ष के योद्धा दौड़े जा रहे हैं, कुछ दाँतों के बीच फँसे चूर्ण हुए सिरों के साथ दिख रहे हैं, जैसे नदियाँ समुद्र में या पतंगे आग में। अर्जुन पूछते हैं कि यह भयंकर रूप वाला कौन है। श्रीकृष्ण उत्तर देते हैं कि वे बढ़ा हुआ काल हैं, लोकों का नाश करने आए हैं: अर्जुन के बिना भी इनमें से कोई योद्धा नहीं बचेगा। वे पहले ही उनके द्वारा मारे जा चुके हैं; अर्जुन को केवल निमित्त बनना है। अर्जुन काँपते हुए फिर स्तुति करते हैं, और उन सब बातों के लिए क्षमा माँगते हैं जब उन्होंने उन्हें केवल मित्र समझा, "हे कृष्ण", "हे यादव", "हे सखा" कहकर पुकारा, खाते और आराम करते समय उनसे हँसी-मज़ाक किया। डरकर वे फिर से वही परिचित चतुर्भुज रूप देखना चाहते हैं। श्रीकृष्ण वह रूप और फिर अपना सौम्य मनुष्य रूप दिखाते हैं, और अर्जुन का मन फिर अपनी स्थिति में आ जाता है। श्रीकृष्ण अन्त में कहते हैं कि यह दर्शन न वेदों से, न तप से, न दान से, न यज्ञ से मिलता है, केवल अनन्य भक्ति से; और जो उनके लिए कर्म करता है, उन्हें परम मानता है, उनका भक्त है, आसक्ति से रहित है और किसी प्राणी से वैर नहीं रखता, वह उन्हें प्राप्त होता है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 25:53

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

अर्जुन उवाच — Arjuna said: अर्जुन बोले:

Verse 1

१1 मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ ॥

madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam | yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.1. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझ पर कृपा करने के लिए आपने जो परम गोपनीय अध्यात्म नामक वचन कहा, उससे मेरा यह मोह नष्ट हो गया है।

Out of grace to me you have spoken the supreme secret concerning the self. By that word this delusion of mine is gone.

Word by wordपदार्थ

मत्-अनुग्रहाय (mat-anugrahāya) — out of grace to meमुझ पर कृपा करने के लिएपरमम् (paramam) — supremeपरमगुह्यम् (guhyam) — secretगोपनीयअध्यात्म-संज्ञितम् (adhyātma-saṃjñitam) — concerning the selfअध्यात्म नामकयत् (yat) — whichजोत्वया (tvayā) — by youआपनेउक्तम् (uktam) — spokenकहावचः (vacaḥ) — wordवचनतेन (tena) — by thatउससेमोहः (mohaḥ) — delusionमोहअयम् (ayam) — thisयहविगतः (vigataḥ) — is goneनष्ट हो गयामम (mama) — myमेरा

Verse 2

२2 भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā | tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.2. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे कमलनयन, मैंने आपसे प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय विस्तार से सुने हैं, और आपकी अविनाशी महिमा भी।

I have heard from you in detail of the rise and passing away of beings, O lotus-eyed one, and also of your unending greatness.

Word by wordपदार्थ

भव-अप्ययौ (bhava-apyayau) — the rise and passing awayउत्पत्ति और प्रलयहि (hi) — indeedक्योंकिभूतानाम् (bhūtānām) — of beingsप्राणियों केश्रुतौ (śrutau) — have been heardसुने गएविस्तरशः (vistaraśaḥ) — in detailविस्तार सेमया (mayā) — by meमैंनेत्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेकमल-पत्र-अक्ष (kamala-patra-akṣa) — O lotus-eyed oneहे कमलनयनमाहात्म्यम् (māhātmyam) — greatnessमहिमाअपि (api) — alsoभीच (ca) — andऔरअव्ययम् (avyayam) — unendingअविनाशी

Verse 3

३3 एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara | draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.3. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे परमेश्वर, आप अपने को जैसा कहते हैं, वह ठीक ऐसा ही है। फिर भी हे पुरुषोत्तम, मैं आपके ईश्वरीय रूप को देखना चाहता हूँ।

O supreme Lord, it is just as you say of yourself. Yet I wish to see your sovereign form, O highest of persons.

Explanationव्याख्या

अर्जुन को सुनी हुई बात पर सन्देह नहीं है। जिस पर वे पहले से विश्वास करते हैं, उसे अपनी आँखों से देखना चाहते हैं।

Arjuna does not doubt what he has heard. He wants to see with his own eyes what he already believes.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soऐसाएतत् (etat) — thisयहयथा (yathā) — asजैसाआत्थ (āttha) — sayकहते हैंत्वम् (tvam) — youआपआत्मानम् (ātmānam) — yourselfअपने कोपरम-ईश्वर (parama-īśvara) — O supreme Lordहे परमेश्वरद्रष्टुम् (draṣṭum) — to seeदेखनाइच्छामि (icchāmi) — I wishचाहता हूँते (te) — yourआपकेरूपम् (rūpam) — formरूप कोऐश्वरम् (aiśvaram) — sovereignईश्वरीयपुरुषोत्तम (puruṣottama) — O highest of personsहे पुरुषोत्तम

Verse 4

४4 मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho | yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.4. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे प्रभो, यदि आप मानते हैं कि मेरे द्वारा वह देखा जा सकता है, तो हे योगेश्वर, आप मुझे अपने अविनाशी स्वरूप का दर्शन कराइए।

If you think it possible for me to see it, O Lord, then, O Lord of yoga, show me your imperishable self.

Word by wordपदार्थ

मन्यसे (manyase) — you thinkमानते हैंयदि (yadi) — ifयदितत् (tat) — itवहशक्यम् (śakyam) — possibleसम्भवमया (mayā) — by meमेरे द्वाराद्रष्टुम् (draṣṭum) — to be seenदेखा जानाइति (iti) — thusऐसाप्रभो (prabho) — O Lordहे प्रभोयोग-ईश्वर (yoga-īśvara) — O Lord of yogaहे योगेश्वरततः (tataḥ) — thenतोमे (me) — to meमुझेत्वम् (tvam) — youआपदर्शय (darśaya) — showदिखाइएआत्मानम् (ātmānam) — yourselfअपनेअव्ययम् (avyayam) — imperishableअविनाशी स्वरूप को

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 5

५5 पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.5. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे पार्थ, मेरे सैकड़ों और हज़ारों, अनेक प्रकार के, दिव्य, और अनेक रंगों और आकृतियों वाले रूपों को देखो।

See my forms, O son of Pṛthā, by hundreds and by thousands, divine, of many kinds, of many colours and shapes.

Word by wordपदार्थ

पश्य (paśya) — seeदेखोमे (me) — myमेरेपार्थ (pārtha) — O son of Pṛthāहे पार्थरूपाणि (rūpāṇi) — formsरूपों कोशतशः (śataśaḥ) — by hundredsसैकड़ोंअथ (atha) — andतथासहस्रशः (sahasraśaḥ) — by thousandsहज़ारोंनाना-विधानि (nānā-vidhāni) — of many kindsअनेक प्रकार केदिव्यानि (divyāni) — divineदिव्यनाना-वर्ण-आकृतीनि (nānā-varṇa-ākṛtīni) — of many colours and shapesअनेक रंगों और आकृतियों वालेच (ca) — andऔर

Verse 6

६6 पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā | bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.6. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे भारत, आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनीकुमारों और मरुतों को देखो। पहले न देखे हुए बहुत से आश्चर्यों को देखो।

See the Ādityas, the Vasus, the Rudras, the two Aśvins and the Maruts. See many wonders never seen before, O Bhārata.

Word by wordपदार्थ

पश्य (paśya) — seeदेखोआदित्यान् (ādityān) — the Ādityasआदित्यों कोवसून् (vasūn) — the Vasusवसुओं कोरुद्रान् (rudrān) — the Rudrasरुद्रों कोअश्विनौ (aśvinau) — the two Aśvinsदोनों अश्विनीकुमारों कोमरुतः (marutaḥ) — the Marutsमरुतों कोतथा (tathā) — andतथाबहूनि (bahūni) — manyबहुत सेअदृष्ट-पूर्वाणि (adṛṣṭa-pūrvāṇi) — never seen beforeपहले न देखे हुएपश्य (paśya) — seeदेखोआश्चर्याणि (āścaryāṇi) — wondersआश्चर्यों कोभारत (bhārata) — O Bhārataहे भारत

Verse 7

७7 इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.7. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे गुडाकेश, अब मेरे इस शरीर में एक जगह स्थित चर-अचर सहित सम्पूर्ण जगत् को देखो, और जो कुछ दूसरा देखना चाहते हो वह भी देखो।

See now, O conqueror of sleep, the whole world, with all that moves and does not move, standing in one place here in my body, and whatever else you wish to see.

Explanationव्याख्या

"जो कुछ दूसरा देखना चाहते हो" में युद्ध का परिणाम भी आता है, जिसे अर्जुन श्लोक 26 से 30 में देखते हैं।

"Whatever else you wish to see" includes the outcome of the war, which Arjuna does see in verses 26 to 30.

Word by wordपदार्थ

इह (iha) — hereयहाँएकस्थम् (ekastham) — standing in one placeएक जगह स्थितजगत् (jagat) — the worldजगत् कोकृत्स्नम् (kṛtsnam) — wholeसम्पूर्णपश्य (paśya) — seeदेखोअद्य (adya) — nowअबस-चर-अचरम् (sa-cara-acaram) — with all that moves and does not moveचर-अचर सहितमम (mama) — myमेरेदेहे (dehe) — in bodyशरीर मेंगुडाकेश (guḍākeśa) — O conqueror of sleepहे गुडाकेशयत् (yat) — whateverजोच (ca) — andऔरअन्यत् (anyat) — elseदूसराद्रष्टुम् (draṣṭum) — to seeदेखनाइच्छसि (icchasi) — you wishचाहते हो

Verse 8

८8 न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā | divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.8. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

परन्तु तुम मुझे अपने इन नेत्रों से नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य नेत्र देता हूँ। मेरे ईश्वरीय योग को देखो।

But you cannot see me with these eyes of your own. I give you a divine eye. See my sovereign power.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींतु (tu) — butपरन्तुमाम् (mām) — meमुझेशक्यसे (śakyase) — you canसकतेद्रष्टुम् (draṣṭum) — seeदेखअनेन (anena) — with theseइनएव (eva) — aloneहीस्व-चक्षुषा (sva-cakṣuṣā) — your own eyesअपने नेत्रों सेदिव्यम् (divyam) — divineदिव्यददामि (dadāmi) — I giveदेता हूँते (te) — to youतुम्हेंचक्षुः (cakṣuḥ) — eyeनेत्रपश्य (paśya) — seeदेखोमे (me) — myमेरेयोगम् (yogam) — powerयोग कोऐश्वरम् (aiśvaram) — sovereignईश्वरीय

सञ्जय उवाच — Sañjaya said: सञ्जय बोले:

Verse 9

९9 एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥

evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ | darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.9. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजन्, ऐसा कहकर फिर महायोगेश्वर हरि ने पार्थ को अपना परम ईश्वरीय रूप दिखाया।

O king, having spoken thus, Hari, the great Lord of yoga, then showed the son of Pṛthā his supreme sovereign form.

Explanationव्याख्या

सञ्जय अन्धे राजा धृतराष्ट्र से कह रहे हैं, और उन्हें मिली दिव्य दृष्टि से जो देख रहे हैं वह बता रहे हैं।

Sañjaya is speaking to the blind king Dhṛtarāṣṭra, reporting what he sees through the sight granted to him.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस प्रकारउक्त्वा (uktvā) — having spokenकहकरततः (tataḥ) — thenफिरराजन् (rājan) — O kingहे राजन्महा-योग-ईश्वरः (mahā-yoga-īśvaraḥ) — the great Lord of yogaमहायोगेश्वरहरिः (hariḥ) — Hariहरिदर्शयामास (darśayāmāsa) — showedदिखायापार्थाय (pārthāya) — to the son of Pṛthāपार्थ कोपरमम् (paramam) — supremeपरमरूपम् (rūpam) — formरूपऐश्वरम् (aiśvaram) — sovereignईश्वरीय

Verse 10

१०10 अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam | anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.10. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अनेक मुखों और नेत्रों वाला, अनेक अद्भुत दर्शनों वाला, अनेक दिव्य आभूषणों वाला, और अनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए —

With many mouths and eyes, many wondrous sights, many divine ornaments, and many divine weapons raised —

Explanationव्याख्या

श्लोक 10 और 11 मिलकर रूप का वर्णन करने वाला एक वाक्य हैं।

Verses 10 and 11 form one sentence describing the form.

Word by wordपदार्थ

अनेक-वक्त्र-नयनम् (aneka-vaktra-nayanam) — with many mouths and eyesअनेक मुख और नेत्रों वालाअनेक-अद्भुत-दर्शनम् (aneka-adbhuta-darśanam) — with many wondrous sightsअनेक अद्भुत दर्शनों वालाअनेक-दिव्य-आभरणम् (aneka-divya-ābharaṇam) — with many divine ornamentsअनेक दिव्य आभूषणों वालादिव्य-अनेक-उद्यत-आयुधम् (divya-aneka-udyata-āyudham) — with many divine weapons raisedअनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए

Verse 11

११11 दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.11. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

— दिव्य माला और वस्त्र धारण किए हुए, दिव्य गन्ध का लेप किए हुए, सब आश्चर्यों से भरा हुआ: अनन्त देव, सब ओर मुख वाला।

— wearing divine garlands and garments, anointed with divine fragrance, full of every wonder: the god, endless, facing every way.

Word by wordपदार्थ

दिव्य-माल्य-अम्बर-धरम् (divya-mālya-ambara-dharam) — wearing divine garlands and garmentsदिव्य माला और वस्त्र धारण किए हुएदिव्य-गन्ध-अनुलेपनम् (divya-gandha-anulepanam) — anointed with divine fragranceदिव्य गन्ध का लेप किए हुएसर्व-आश्चर्य-मयम् (sarva-āścarya-mayam) — full of every wonderसब आश्चर्यों से भरादेवम् (devam) — the godदेवअनन्तम् (anantam) — endlessअनन्तविश्वतः-मुखम् (viśvataḥ-mukham) — facing every wayसब ओर मुख वाला

Verse 12

१२12 दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā | yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.12. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि आकाश में हज़ार सूर्यों का प्रकाश एक साथ उदित हो, तो वह शायद उस महात्मा के प्रकाश के समान हो।

If the light of a thousand suns were to rise in the sky at once, it might be like the light of that great being.

Word by wordपदार्थ

दिवि (divi) — in the skyआकाश मेंसूर्य-सहस्रस्य (sūrya-sahasrasya) — of a thousand sunsहज़ार सूर्यों काभवेत् (bhavet) — were to beहोयुगपत् (yugapat) — at onceएक साथउत्थिता (utthitā) — risenउदितयदि (yadi) — ifयदिभाः (bhāḥ) — the lightप्रकाशसदृशी (sadṛśī) — likeसमानसा (sā) — thatवहस्यात् (syāt) — might beहोभासः (bhāsaḥ) — the lightप्रकाश केतस्य (tasya) — of thatउसमहात्मनः (mahātmanaḥ) — great beingमहात्मा के

Verse 13

१३13 तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā | apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.13. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब पाण्डुपुत्र अर्जुन ने वहाँ देवों के देव के शरीर में अनेक प्रकार से विभक्त सम्पूर्ण जगत् को एक जगह स्थित देखा।

There, in the body of the God of gods, the son of Pāṇḍu then saw the whole world, divided in many ways, standing in one place.

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — thereवहाँएकस्थम् (ekastham) — standing in one placeएक जगह स्थितजगत् (jagat) — the worldजगत् कोकृत्स्नम् (kṛtsnam) — wholeसम्पूर्णप्रविभक्तम् (pravibhaktam) — dividedविभक्तअनेकधा (anekadhā) — in many waysअनेक प्रकार सेअपश्यत् (apaśyat) — sawदेखादेव-देवस्य (deva-devasya) — of the God of godsदेवों के देव केशरीरे (śarīre) — in the bodyशरीर मेंपाण्डवः (pāṇḍavaḥ) — the son of Pāṇḍuपाण्डुपुत्रतदा (tadā) — thenतब

Verse 14

१४14 ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ ॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.14. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब आश्चर्य से भरे और रोमांचित धनञ्जय ने देव को सिर से प्रणाम करके हाथ जोड़कर कहा।

Then Dhanañjaya, filled with wonder, his hair standing on end, bowed his head to the god and spoke with joined palms.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thenतबसः (saḥ) — heवहविस्मय-आविष्टः (vismaya-āviṣṭaḥ) — filled with wonderआश्चर्य से भराहृष्ट-रोमा (hṛṣṭa-romā) — his hair standing on endरोमांचितधनञ्जयः (dhanañjayaḥ) — Dhanañjayaधनञ्जयप्रणम्य (praṇamya) — bowingप्रणाम करकेशिरसा (śirasā) — his headसिर सेदेवम् (devam) — to the godदेव कोकृत-अञ्जलिः (kṛta-añjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़करअभाषत (abhāṣata) — spokeबोले

अर्जुन उवाच — Arjuna said: अर्जुन बोले:

Verse 15

१५15 पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥

paśyāmi devāṃstava deva dehe | sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān | brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha- | mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.15. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देव, मैं आपके शरीर में सब देवताओं को, अनेक प्रकार के प्राणियों के समूहों को, कमल के आसन पर बैठे स्वामी ब्रह्मा को, सब ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देखता हूँ।

O God, in your body I see all the gods and the hosts of every kind of being: Brahmā, the lord, seated on the lotus, all the seers and the divine serpents.

Explanationव्याख्या

अर्जुन जो देखते हैं उसकी स्तुति श्लोक 31 तक चलती है।

Arjuna's hymn of what he sees runs to verse 31.

Word by wordपदार्थ

पश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँदेवान् (devān) — the godsदेवताओं कोतव (tava) — yourआपकेदेव (deva) — O Godहे देवदेहे (dehe) — in the bodyशरीर मेंसर्वान् (sarvān) — allसबतथा (tathā) — andतथाभूत-विशेष-सङ्घान् (bhūta-viśeṣa-saṅghān) — the hosts of every kind of beingअनेक प्रकार के प्राणियों के समूहों कोब्रह्माणम् (brahmāṇam) — Brahmāब्रह्मा कोईशम् (īśam) — the lordस्वामीकमल-आसन-स्थम् (kamala-āsana-stham) — seated on the lotusकमल के आसन पर बैठेऋषीन् (ṛṣīn) — the seersऋषियों कोच (ca) — andऔरसर्वान् (sarvān) — allसबउरगान् (uragān) — serpentsसर्पों कोच (ca) — andऔरदिव्यान् (divyān) — divineदिव्य

Verse 16

१६16 अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥

anekabāhūdaravaktranetraṃ | paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam | nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ | paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.16. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे विश्वेश्वर, हे विश्वरूप, मैं आपको अनेक भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों वाला और सब ओर अनन्त रूपों वाला देखता हूँ। मैं आपका न अन्त देखता हूँ, न मध्य, और न आदि।

I see you on every side, with many arms, bellies, mouths and eyes, of endless form. I see no end in you, no middle and no beginning, O Lord of all, O you whose form is all.

Word by wordपदार्थ

अनेक-बाहु-उदर-वक्त्र-नेत्रम् (aneka-bāhu-udara-vaktra-netram) — with many arms, bellies, mouths and eyesअनेक भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों वालेपश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँत्वाम् (tvām) — youआपकोसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideसब ओरअनन्त-रूपम् (ananta-rūpam) — of endless formअनन्त रूपों वालेन (na) — noनअन्तम् (antam) — endअन्तन (na) — noनमध्यम् (madhyam) — middleमध्यन (na) — norनपुनः (punaḥ) — againफिरतव (tava) — yourआपकाआदिम् (ādim) — beginningआदिपश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँविश्व-ईश्वर (viśva-īśvara) — O Lord of allहे विश्वेश्वरविश्व-रूप (viśva-rūpa) — O you whose form is allहे विश्वरूप

Verse 17

१७17 किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca | tejorāśiṃ sarvato dīptimantam | paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād | dīptānalārkadyutimaprameyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.17. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए हुए, सब ओर से प्रकाशमान तेज के पुंज, कठिनता से देखे जाने योग्य, सब ओर जलती अग्नि और सूर्य के समान प्रकाश वाले और अप्रमेय देखता हूँ।

I see you wearing a crown, bearing a mace and a discus, a mass of light blazing on every side, hard to look at, bright all around as blazing fire and the sun, beyond measure.

Word by wordपदार्थ

किरीटिनम् (kirīṭinam) — wearing a crownमुकुट धारण किएगदिनम् (gadinam) — bearing a maceगदा धारण किएचक्रिणम् (cakriṇam) — bearing a discusचक्र धारण किएच (ca) — andऔरतेजः-राशिम् (tejaḥ-rāśim) — a mass of lightतेज के पुंजसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideसब ओरदीप्तिमन्तम् (dīptimantam) — blazingप्रकाशमानपश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँत्वाम् (tvām) — youआपकोदुर्निरीक्ष्यम् (durnirīkṣyam) — hard to look atकठिनता से देखे जाने योग्यसमन्तात् (samantāt) — all aroundसब ओर सेदीप्त-अनल-अर्क-द्युतिम् (dīpta-anala-arka-dyutim) — bright as blazing fire and the sunजलती अग्नि और सूर्य के समान प्रकाश वालेअप्रमेयम् (aprameyam) — beyond measureअप्रमेय

Verse 18

१८18 त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ | tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā | sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.18. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप ही जानने योग्य परम अक्षर हैं। आप ही इस विश्व के परम आश्रय हैं। आप अविनाशी और सनातन धर्म के रक्षक हैं। मेरे मत में आप ही सनातन पुरुष हैं।

You are the supreme imperishable, the one to be known. You are the final resting place of this universe. You are unchanging, the guardian of the eternal dharma. I hold you to be the eternal Person.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपअक्षरम् (akṣaram) — the imperishableअक्षरपरमम् (paramam) — supremeपरमवेदितव्यम् (veditavyam) — to be knownजानने योग्यत्वम् (tvam) — youआपअस्य (asya) — of thisइसविश्वस्य (viśvasya) — universeविश्व केपरम् (param) — finalपरमनिधानम् (nidhānam) — resting placeआश्रयत्वम् (tvam) — youआपअव्ययः (avyayaḥ) — unchangingअविनाशीशाश्वत-धर्म-गोप्ता (śāśvata-dharma-goptā) — guardian of the eternal dharmaसनातन धर्म के रक्षकसनातनः (sanātanaḥ) — eternalसनातनत्वम् (tvam) — youआपपुरुषः (puruṣaḥ) — Personपुरुषमतः (mataḥ) — I holdमाने गए हैंमे (me) — by meमेरे

Verse 19

१९19 अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥

anādimadhyāntamanantavīrya- | manantabāhuṃ śaśisūryanetram | paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ | svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.19. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आपको आदि, मध्य और अन्त से रहित, अनन्त सामर्थ्य वाले, अनन्त भुजाओं वाले, चन्द्रमा और सूर्य रूपी नेत्रों वाले, जलती अग्नि रूपी मुख वाले और अपने तेज से इस विश्व को तपाते हुए देखता हूँ।

I see you without beginning, middle or end, of endless might, with endless arms, the moon and the sun your eyes, your mouth a blazing fire, scorching this universe with your own radiance.

Word by wordपदार्थ

अनादि-मध्य-अन्तम् (anādi-madhya-antam) — without beginning, middle or endआदि, मध्य और अन्त से रहितअनन्त-वीर्यम् (ananta-vīryam) — of endless mightअनन्त सामर्थ्य वालेअनन्त-बाहुम् (ananta-bāhum) — with endless armsअनन्त भुजाओं वालेशशि-सूर्य-नेत्रम् (śaśi-sūrya-netram) — with the moon and sun as eyesचन्द्रमा और सूर्य रूपी नेत्रों वालेपश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँत्वाम् (tvām) — youआपकोदीप्त-हुताश-वक्त्रम् (dīpta-hutāśa-vaktram) — your mouth a blazing fireजलती अग्नि रूपी मुख वालेस्व-तेजसा (sva-tejasā) — with your own radianceअपने तेज सेविश्वम् (viśvam) — universeविश्व कोइदम् (idam) — thisइसतपन्तम् (tapantam) — scorchingतपाते हुए

Verse 20

२०20 द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi | vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ | dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ | lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.20. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का यह सारा स्थान और सब दिशाएँ एक आपसे ही व्याप्त हैं। हे महात्मन्, आपके इस अद्भुत और भयंकर रूप को देखकर तीनों लोक अत्यन्त व्याकुल हैं।

The space between heaven and earth and all the directions are filled by you alone. Seeing this wondrous and terrible form of yours, O great one, the three worlds tremble.

Explanationव्याख्या

यहाँ से दर्शन आश्चर्य से भय की ओर मुड़ता है।

From here the vision turns from wonder to fear.

Word by wordपदार्थ

द्यावा-पृथिव्योः (dyāvā-pṛthivyoḥ) — between heaven and earthस्वर्ग और पृथ्वी केइदम् (idam) — thisयहअन्तरम् (antaram) — spaceबीच का स्थानहि (hi) — indeedहीव्याप्तम् (vyāptam) — is filledव्याप्त हैत्वया (tvayā) — by youआपसेएकेन (ekena) — aloneएकदिशः (diśaḥ) — the directionsदिशाएँच (ca) — andऔरसर्वाः (sarvāḥ) — allसबदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरअद्भुतम् (adbhutam) — wondrousअद्भुतरूपम् (rūpam) — formरूप कोउग्रम् (ugram) — terribleभयंकरतव (tava) — yourआपकेइदम् (idam) — thisइसलोक-त्रयम् (loka-trayam) — the three worldsतीनों लोकप्रव्यथितम् (pravyathitam) — trembleअत्यन्त व्याकुल हैंमहात्मन् (mahātman) — O great oneहे महात्मन्

Verse 21

२१21 अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ ॥

amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti | kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti | svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ | stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.21. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ये देवताओं के समूह आपमें प्रवेश कर रहे हैं। कुछ डरे हुए हाथ जोड़कर आपका गुणगान कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह "कल्याण हो" कहकर उत्तम स्तोत्रों से आपकी स्तुति कर रहे हैं।

These hosts of gods are entering into you. Some, afraid, praise you with joined palms. Hosts of great seers and perfected ones cry "May all be well!" and hymn you with rich hymns.

Word by wordपदार्थ

अमी (amī) — theseयेहि (hi) — indeedहीत्वाम् (tvām) — youआपमेंसुर-सङ्घाः (sura-saṅghāḥ) — hosts of godsदेवताओं के समूहविशन्ति (viśanti) — enterप्रवेश करते हैंकेचित् (kecit) — someकुछभीताः (bhītāḥ) — afraidडरे हुएप्राञ्जलयः (prāñjalayaḥ) — with joined palmsहाथ जोड़करगृणन्ति (gṛṇanti) — praiseगुणगान करते हैंस्वस्ति (svasti) — may all be wellकल्याण होइति (iti) — thusऐसाउक्त्वा (uktvā) — sayingकहकरमहर्षि-सिद्ध-सङ्घाः (maharṣi-siddha-saṅghāḥ) — hosts of great seers and perfected onesमहर्षियों और सिद्धों के समूहस्तुवन्ति (stuvanti) — hymnस्तुति करते हैंत्वाम् (tvām) — youआपकीस्तुतिभिः (stutibhiḥ) — with hymnsस्तोत्रों सेपुष्कलाभिः (puṣkalābhiḥ) — richउत्तम

Verse 22

२२22 रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā | viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca | gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā | vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.22. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रुद्र और आदित्य, वसु और साध्यगण, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, मरुत और पितर, गन्धर्वों, यक्षों, असुरों और सिद्धों के समूह: ये सब विस्मित होकर आपको देख रहे हैं।

The Rudras and Ādityas, the Vasus and the Sādhyas, the Viśvedevas, the two Aśvins, the Maruts and the ancestors, hosts of gandharvas, yakṣas, asuras and perfected ones: all of them gaze at you in amazement.

Explanationव्याख्या

"पितर" के लिए मूल शब्द "ऊष्मपा" है, यानी गरम भोजन पीने वाले: माना जाता था कि पितर अपने लिए दिए गए भोजन का केवल गरम भाग ग्रहण करते हैं।

"The ancestors" translates a word meaning "drinkers of warm food": the ancestors were said to take only the warm part of the offerings made to them.

Word by wordपदार्थ

रुद्र-आदित्याः (rudra-ādityāḥ) — the Rudras and Ādityasरुद्र और आदित्यवसवः (vasavaḥ) — the Vasusवसुये (ye) — whoजोच (ca) — andऔरसाध्याः (sādhyāḥ) — the Sādhyasसाध्यगणविश्वे (viśve) — the Viśvedevasविश्वेदेवअश्विनौ (aśvinau) — the two Aśvinsदोनों अश्विनीकुमारमरुतः (marutaḥ) — the Marutsमरुतच (ca) — andऔरऊष्मपाः (ūṣmapāḥ) — the ancestorsपितरच (ca) — andऔरगन्धर्व-यक्ष-असुर-सिद्ध-सङ्घाः (gandharva-yakṣa-asura-siddha-saṅghāḥ) — hosts of gandharvas, yakṣas, asuras and perfected onesगन्धर्वों, यक्षों, असुरों और सिद्धों के समूहवीक्षन्ते (vīkṣante) — gaze atदेखते हैंत्वाम् (tvām) — youआपकोविस्मिताः (vismitāḥ) — amazedविस्मित होकरच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीसर्वे (sarve) — allसब

Verse 23

२३23 रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ | mahābāho bahubāhūrupādam | bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ | dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.23. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे महाबाहो, आपके बहुत मुखों और नेत्रों वाले, बहुत भुजाओं, जाँघों और पैरों वाले, बहुत पेटों वाले और बहुत दाढ़ों से विकराल महान् रूप को देखकर सब लोक व्याकुल हैं, और मैं भी।

Seeing your vast form, O mighty-armed, with many mouths and eyes, many arms, thighs and feet, many bellies, terrible with many tusks, the worlds tremble, and so do I.

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — formरूप कोमहत् (mahat) — vastमहान्ते (te) — yourआपकेबहु-वक्त्र-नेत्रम् (bahu-vaktra-netram) — with many mouths and eyesबहुत मुखों और नेत्रों वालेमहाबाहो (mahābāho) — O mighty-armedहे महाबाहोबहु-बाहु-ऊरु-पादम् (bahu-bāhu-ūru-pādam) — with many arms, thighs and feetबहुत भुजाओं, जाँघों और पैरों वालेबहु-उदरम् (bahu-udaram) — with many belliesबहुत पेटों वालेबहु-दंष्ट्रा-करालम् (bahu-daṃṣṭrā-karālam) — terrible with many tusksबहुत दाढ़ों से विकरालदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरलोकाः (lokāḥ) — the worldsसब लोकप्रव्यथिताः (pravyathitāḥ) — trembleव्याकुल हैंतथा (tathā) — and soतथाअहम् (aham) — Iमैं

Verse 24

२४24 नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ | vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram | dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā | dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.24. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे विष्णो, आकाश को छूते हुए, प्रकाशमान, अनेक रंगों वाले, फैलाए हुए मुखों और प्रकाशमान विशाल नेत्रों वाले आपको देखकर मैं भीतर से व्याकुल हूँ। मुझे न धीरज मिलता है, न शान्ति।

Seeing you touching the sky, blazing, of many colours, with gaping mouths and huge blazing eyes, I am shaken to the core. I find no courage and no peace, O Viṣṇu.

Word by wordपदार्थ

नभः-स्पृशम् (nabhaḥ-spṛśam) — touching the skyआकाश को छूते हुएदीप्तम् (dīptam) — blazingप्रकाशमानअनेक-वर्णम् (aneka-varṇam) — of many coloursअनेक रंगों वालेव्यात्त-आननम् (vyātta-ānanam) — with gaping mouthsफैलाए हुए मुखों वालेदीप्त-विशाल-नेत्रम् (dīpta-viśāla-netram) — with huge blazing eyesप्रकाशमान विशाल नेत्रों वालेदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरहि (hi) — indeedहीत्वाम् (tvām) — youआपकोप्रव्यथित-अन्तरात्मा (pravyathita-antarātmā) — shaken to the coreभीतर से व्याकुलधृतिम् (dhṛtim) — courageधीरजन (na) — notनहींविन्दामि (vindāmi) — I findपाताशमम् (śamam) — peaceशान्तिच (ca) — andऔरविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuहे विष्णो

Verse 25

२५25 दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni | dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni | diśo na jāne na labhe ca śarma | prasīda deveśa jagannivāsa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.25. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दाढ़ों से विकराल और प्रलयकाल की अग्नि के समान आपके मुखों को देखते ही मुझे दिशाओं का ज्ञान नहीं रहता और सुख नहीं मिलता। हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न होइए!

Just seeing your mouths, terrible with tusks, like the fire at the end of time, I lose all sense of direction and find no comfort. Be gracious, O Lord of gods, O refuge of the world!

Word by wordपदार्थ

दंष्ट्रा-करालानि (daṃṣṭrā-karālāni) — terrible with tusksदाढ़ों से विकरालच (ca) — andऔरते (te) — yourआपकेमुखानि (mukhāni) — mouthsमुखों कोदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरएव (eva) — justहीकाल-अनल-सन्निभानि (kāla-anala-sannibhāni) — like the fire at the end of timeप्रलयकाल की अग्नि के समानदिशः (diśaḥ) — the directionsदिशाओं कोन (na) — notनहींजाने (jāne) — I knowजानतान (na) — notनहींलभे (labhe) — I findपाताच (ca) — andऔरशर्म (śarma) — comfortसुखप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होइएदेव-ईश (deva-īśa) — O Lord of godsहे देवेशजगत्-निवास (jagat-nivāsa) — O refuge of the worldहे जगन्निवास

Verse 26

२६26 अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ | sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ | bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau | sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.26. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धृतराष्ट्र के ये सब पुत्र राजाओं के समूहों सहित, भीष्म, द्रोण और वह सूतपुत्र कर्ण, और हमारे पक्ष के मुख्य योद्धा भी —

All these sons of Dhṛtarāṣṭra, with the hosts of kings, Bhīṣma, Droṇa, and that charioteer's son Karṇa, together with the chief warriors of our side too —

Explanationव्याख्या

यह और अगला श्लोक मिलकर एक वाक्य हैं। अर्जुन अब युद्ध होने से पहले ही उसका परिणाम देख रहे हैं।

This verse and the next form one sentence. Arjuna now sees the war's outcome before it has been fought.

Word by wordपदार्थ

अमी (amī) — theseयेच (ca) — andऔरत्वाम् (tvām) — into youआपमेंधृतराष्ट्रस्य (dhṛtarāṣṭrasya) — of Dhṛtarāṣṭraधृतराष्ट्र केपुत्राः (putrāḥ) — sonsपुत्रसर्वे (sarve) — allसबसह (saha) — togetherसाथएव (eva) — indeedहीअवनि-पाल-सङ्घैः (avani-pāla-saṅghaiḥ) — with the hosts of kingsराजाओं के समूहों केभीष्मः (bhīṣmaḥ) — Bhīṣmaभीष्मद्रोणः (droṇaḥ) — Droṇaद्रोणसूत-पुत्रः (sūta-putraḥ) — the charioteer's sonसूतपुत्र कर्णतथा (tathā) — andतथाअसौ (asau) — thatवहसह (saha) — togetherसाथअस्मदीयैः (asmadīyaiḥ) — with oursहमारे पक्ष केअपि (api) — tooभीयोध-मुख्यैः (yodha-mukhyaiḥ) — the chief warriorsमुख्य योद्धाओं के

Verse 27

२७27 वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti | daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni | kecidvilagnā daśanāntareṣu | sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.27. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

— वेग से दौड़ते हुए आपके दाढ़ों से विकराल भयानक मुखों में प्रवेश कर रहे हैं। कुछ चूर्ण हुए सिरों सहित दाँतों के बीच में फँसे हुए दिखाई देते हैं।

— are rushing into your fearful mouths, terrible with tusks. Some are seen caught between the teeth, their heads crushed to powder.

Word by wordपदार्थ

वक्त्राणि (vaktrāṇi) — the mouthsमुखों मेंते (te) — yourआपकेत्वरमाणाः (tvaramāṇāḥ) — rushingवेग से दौड़ते हुएविशन्ति (viśanti) — enterप्रवेश करते हैंदंष्ट्रा-करालानि (daṃṣṭrā-karālāni) — terrible with tusksदाढ़ों से विकरालभयानकानि (bhayānakāni) — fearfulभयानककेचित् (kecit) — someकुछविलग्नाः (vilagnāḥ) — caughtफँसे हुएदशन-अन्तरेषु (daśana-antareṣu) — between the teethदाँतों के बीच मेंसन्दृश्यन्ते (sandṛśyante) — are seenदिखाई देते हैंचूर्णितैः (cūrṇitaiḥ) — crushedचूर्ण हुएउत्तम-अङ्गैः (uttama-aṅgaiḥ) — with headsसिरों सहित

Verse 28

२८28 यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ | samudramevābhimukhā dravanti | tathā tavāmī naralokavīrā | viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.28. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे नदियों के बहुत से जल-प्रवाह समुद्र की ओर ही दौड़ते हैं, वैसे ही मनुष्य-लोक के ये वीर आपके सब ओर से जलते हुए मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

Just as the many torrents of rivers run toward the ocean alone, so these heroes of the world of men enter your mouths, blazing on every side.

Word by wordपदार्थ

यथा (yathā) — just asजैसेनदीनाम् (nadīnām) — of riversनदियों केबहवः (bahavaḥ) — manyबहुत सेअम्बु-वेगाः (ambu-vegāḥ) — torrentsजल के प्रवाहसमुद्रम् (samudram) — the oceanसमुद्र कीएव (eva) — onlyहीअभिमुखाः (abhimukhāḥ) — towardओरद्रवन्ति (dravanti) — runदौड़ते हैंतथा (tathā) — soवैसे हीतव (tava) — yourआपकेअमी (amī) — theseयेनर-लोक-वीराः (nara-loka-vīrāḥ) — heroes of the world of menमनुष्य-लोक के वीरविशन्ति (viśanti) — enterप्रवेश करते हैंवक्त्राणि (vaktrāṇi) — mouthsमुखों मेंअभिविज्वलन्ति (abhivijvalanti) — blazing on every sideसब ओर से जलते हुए

Verse 29

२९29 यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ॥

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā | viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ | tathaiva nāśāya viśanti lokā- | stavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.29. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे पतंगे नष्ट होने के लिए बड़े वेग से जलती हुई अग्नि में प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये सब लोक भी नष्ट होने के लिए बड़े वेग से आपके मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

Just as moths rush at full speed into a blazing fire to their destruction, so the worlds too rush at full speed into your mouths to their destruction.

Explanationव्याख्या

दोनों उपमाएँ अलग हैं। नदियाँ स्वभाव से, बिना चुने, समुद्र की ओर बहती हैं; पतंगे अपनी चाह से खिंचकर आग में गिरते हैं। दर्शन में दोनों तरह की मृत्यु है।

The two images differ. Rivers run to the ocean by their nature, without choosing; moths fly into the flame drawn by their own desire. Both kinds of death are in the vision.

Word by wordपदार्थ

यथा (yathā) — just asजैसेप्रदीप्तम् (pradīptam) — blazingजलती हुईज्वलनम् (jvalanam) — fireअग्नि मेंपतङ्गाः (pataṅgāḥ) — mothsपतंगेविशन्ति (viśanti) — enterप्रवेश करते हैंनाशाय (nāśāya) — to their destructionनष्ट होने के लिएसमृद्ध-वेगाः (samṛddha-vegāḥ) — at full speedबड़े वेग सेतथा (tathā) — soवैसे हीएव (eva) — alsoहीनाशाय (nāśāya) — to their destructionनष्ट होने के लिएविशन्ति (viśanti) — enterप्रवेश करते हैंलोकाः (lokāḥ) — the worldsसब लोकतव (tava) — yourआपकेअपि (api) — tooभीवक्त्राणि (vaktrāṇi) — mouthsमुखों मेंसमृद्ध-वेगाः (samṛddha-vegāḥ) — at full speedबड़े वेग से

Verse 30

३०30 लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्- लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥

lelihyase grasamānaḥ samantāl- | lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ | tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ | bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.30. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे विष्णो, आप सम्पूर्ण लोकों को अपने जलते हुए मुखों से सब ओर से निगलते हुए चाट रहे हैं। आपका उग्र प्रकाश सम्पूर्ण जगत् को तेज से भरकर तपा रहा है।

Devouring all the worlds on every side with your blazing mouths, you lick your lips. Your fierce rays fill the whole world with radiance and scorch it, O Viṣṇu.

Word by wordपदार्थ

लेलिह्यसे (lelihyase) — you lick your lipsचाट रहे हैंग्रसमानः (grasamānaḥ) — devouringनिगलते हुएसमन्तात् (samantāt) — on every sideसब ओर सेलोकान् (lokān) — the worldsलोकों कोसमग्रान् (samagrān) — allसम्पूर्णवदनैः (vadanaiḥ) — with mouthsमुखों सेज्वलद्भिः (jvaladbhiḥ) — blazingजलते हुएतेजोभिः (tejobhiḥ) — with radianceतेज सेआपूर्य (āpūrya) — fillingभरकरजगत् (jagat) — the worldजगत् कोसमग्रम् (samagram) — wholeसम्पूर्णभासः (bhāsaḥ) — raysप्रकाशतव (tava) — yourआपकाउग्राः (ugrāḥ) — fierceउग्रप्रतपन्ति (pratapanti) — scorchतपा रहा हैविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuहे विष्णो

Verse 31

३१31 आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥

ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo | namo'stu te devavara prasīda | vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ | na hi prajānāmi tava pravṛttim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.31. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझे बताइए, उग्र रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ, आपको नमस्कार है। प्रसन्न होइए! मैं आप आदिपुरुष को जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपकी प्रवृत्ति को नहीं समझता।

Tell me, who are you, of such terrible form? I bow to you, O best of gods. Be gracious! I wish to know you, the first one, for I do not understand your purpose.

Word by wordपदार्थ

आख्याहि (ākhyāhi) — tellबताइएमे (me) — meमुझेकः (kaḥ) — whoकौनभवान् (bhavān) — youआपउग्र-रूपः (ugra-rūpaḥ) — of terrible formउग्र रूप वालेनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारअस्तु (astu) — beहोते (te) — to youआपकोदेव-वर (deva-vara) — O best of godsहे देवश्रेष्ठप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होइएविज्ञातुम् (vijñātum) — to knowजाननाइच्छामि (icchāmi) — I wishचाहता हूँभवन्तम् (bhavantam) — youआपकोआद्यम् (ādyam) — the firstआदिपुरुषन (na) — notनहींहि (hi) — forक्योंकिप्रजानामि (prajānāmi) — I understandजानतातव (tava) — yourआपकीप्रवृत्तिम् (pravṛttim) — purposeप्रवृत्ति को

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 32

३२32 कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥

kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho | lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ | ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve | ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.32. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं लोकों का नाश करने वाला बढ़ा हुआ काल हूँ, और यहाँ लोकों का नाश करने के लिए प्रवृत्त हुआ हूँ। तुम्हारे बिना भी विपक्ष की सेनाओं में जो योद्धा स्थित हैं, वे सब नहीं रहेंगे।

I am Time, grown mighty, the destroyer of the worlds, engaged here in destroying them. Even without you, none of the warriors standing in the opposing armies will live.

Explanationव्याख्या

11.31 के अर्जुन के प्रश्न का उत्तर। जो मनुष्यों द्वारा तय होने वाला युद्ध लगता है, वह काल का काम है, और उसका अन्त पहले से निश्चित है।

The answer to Arjuna's question in 11.31. What looks like a war decided by men is the working of Time, and its end is already fixed.

Word by wordपदार्थ

कालः (kālaḥ) — Timeकालअस्मि (asmi) — I amहूँलोक-क्षय-कृत् (loka-kṣaya-kṛt) — destroyer of the worldsलोकों का नाश करने वालाप्रवृद्धः (pravṛddhaḥ) — grown mightyबढ़ा हुआलोकान् (lokān) — the worldsलोकों कोसमाहर्तुम् (samāhartum) — to destroyनष्ट करने के लिएइह (iha) — hereयहाँप्रवृत्तः (pravṛttaḥ) — engagedप्रवृत्त हुआऋते (ṛte) — withoutबिनाअपि (api) — evenभीत्वाम् (tvām) — youतुम्हारेन (na) — notनहींभविष्यन्ति (bhaviṣyanti) — will liveरहेंगेसर्वे (sarve) — allसबये (ye) — whoजोअवस्थिताः (avasthitāḥ) — standस्थित हैंप्रत्यनीकेषु (pratyanīkeṣu) — in the opposing armiesविपक्ष की सेनाओं मेंयोधाः (yodhāḥ) — the warriorsयोद्धा

Verse 33

३३33 तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva | jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | mayaivaite nihatāḥ pūrvameva | nimittamātraṃ bhava savyasācin ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.33. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए तुम उठो और यश प्राप्त करो। शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य को भोगो। ये सब पहले ही मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं। हे सव्यसाची, तुम केवल निमित्त बनो।

Therefore rise up and win glory. Conquer your enemies and enjoy a prosperous kingdom. They have already been slain by me. Be merely the instrument, O you who draw the bow with either hand.

Explanationव्याख्या

"निमित्त" होने से अर्जुन कठपुतली नहीं बनते। उन्हें फिर भी कर्म करना है, और अच्छी तरह करना है; जो छोड़ना है वह यह मान्यता है कि परिणाम उनका अपना किया हुआ है।

Being an "instrument" does not make Arjuna a puppet. He still has to act, and act well; what he gives up is the belief that the outcome is his own doing.

Word by wordपदार्थ

तस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएत्वम् (tvam) — youतुमउत्तिष्ठ (uttiṣṭha) — rise upउठोयशः (yaśaḥ) — gloryयशलभस्व (labhasva) — winप्राप्त करोजित्वा (jitvā) — conqueringजीतकरशत्रून् (śatrūn) — your enemiesशत्रुओं कोभुङ्क्ष्व (bhuṅkṣva) — enjoyभोगोराज्यम् (rājyam) — kingdomराज्य कोसमृद्धम् (samṛddham) — prosperousसमृद्धमया (mayā) — by meमेरे द्वाराएव (eva) — alreadyहीएते (ete) — theseयेनिहताः (nihatāḥ) — have been slainमारे जा चुके हैंपूर्वम् (pūrvam) — beforeपहलेएव (eva) — alreadyहीनिमित्त-मात्रम् (nimitta-mātram) — merely the instrumentकेवल निमित्तभव (bhava) — beबनोसव्यसाचिन् (savyasācin) — O you who draw the bow with either handहे सव्यसाची

Verse 34

३४34 द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca | karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān | mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā | yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.34. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और दूसरे भी वीर योद्धा, जो मेरे द्वारा मारे हुए हैं, उन्हें तुम मारो। व्याकुल मत हो। युद्ध करो! तुम युद्ध में शत्रुओं को जीतोगे।

Droṇa and Bhīṣma, Jayadratha and Karṇa, and the other brave warriors, already slain by me: kill them. Do not be troubled. Fight! You will conquer your rivals in battle.

Explanationव्याख्या

जिन चार के नाम लिए गए हैं, वे वही योद्धा हैं जिनसे अर्जुन सबसे अधिक डरते थे, हर एक किसी कारण से: द्रोण उनके गुरु, भीष्म पितामह, जयद्रथ वरदान से रक्षित, और कर्ण शस्त्रों में उनके बराबर।

The four named are the warriors Arjuna feared most, each for a reason: Droṇa his teacher, Bhīṣma his grandsire, Jayadratha protected by a boon, and Karṇa his equal in arms.

Word by wordपदार्थ

द्रोणम् (droṇam) — Droṇaद्रोण कोच (ca) — andऔरभीष्मम् (bhīṣmam) — Bhīṣmaभीष्म कोच (ca) — andऔरजयद्रथम् (jayadratham) — Jayadrathaजयद्रथ कोच (ca) — andऔरकर्णम् (karṇam) — Karṇaकर्ण कोतथा (tathā) — andतथाअन्यान् (anyān) — otherदूसरेअपि (api) — alsoभीयोध-वीरान् (yodha-vīrān) — brave warriorsवीर योद्धाओं कोमया (mayā) — by meमेरे द्वाराहतान् (hatān) — already slainमारे हुएत्वम् (tvam) — youतुमजहि (jahi) — killमारोमा (mā) — do notमतव्यथिष्ठाः (vyathiṣṭhāḥ) — be troubledव्याकुल होयुध्यस्व (yudhyasva) — fightयुद्ध करोजेता (jetā) — will conquerजीतोगेअसि (asi) — youतुमरणे (raṇe) — in battleयुद्ध मेंसपत्नान् (sapatnān) — your rivalsशत्रुओं को

सञ्जय उवाच — Sañjaya said: सञ्जय बोले:

Verse 35

३५35 एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥

etacchrutvā vacanaṃ keśavasya | kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī | namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ | sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.35. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

केशव के इस वचन को सुनकर मुकुटधारी अर्जुन हाथ जोड़े काँपते हुए नमस्कार करके, और अत्यन्त डरे हुए फिर प्रणाम करके, गद्गद वाणी से श्रीकृष्ण से फिर बोले।

Hearing these words of Keśava, the crowned Arjuna, trembling, his palms joined, bowed, and bowing low once more, overcome with fear, spoke again to Kṛṣṇa in a choking voice.

Word by wordपदार्थ

एतत् (etat) — thisयहश्रुत्वा (śrutvā) — hearingसुनकरवचनम् (vacanam) — wordवचन कोकेशवस्य (keśavasya) — of Keśavaकेशव केकृत-अञ्जलिः (kṛta-añjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़े हुएवेपमानः (vepamānaḥ) — tremblingकाँपते हुएकिरीटी (kirīṭī) — the crowned oneमुकुटधारी अर्जुननमस्कृत्वा (namaskṛtvā) — bowingनमस्कार करकेभूयः (bhūyaḥ) — againफिरएव (eva) — once moreभीआह (āha) — saidबोलेकृष्णम् (kṛṣṇam) — to Kṛṣṇaश्रीकृष्ण सेस-गद्गदम् (sa-gadgadam) — in a choking voiceगद्गद वाणी सेभीत-भीतः (bhīta-bhītaḥ) — overcome with fearअत्यन्त डरे हुएप्रणम्य (praṇamya) — bowing lowप्रणाम करके

अर्जुन उवाच — Arjuna said: अर्जुन बोले:

Verse 36

३६36 स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥ ३६ ॥

sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā | jagatprahṛṣyatyanurajyate ca | rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti | sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.36. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे हृषीकेश, यह उचित ही है कि आपके कीर्तन से जगत् हर्षित होता है और अनुराग को प्राप्त होता है; राक्षस डरकर सब दिशाओं में भागते हैं; और सिद्धों के सब समूह आपको नमस्कार करते हैं।

It is right, O Hṛṣīkeśa, that the world rejoices and is filled with love at your praise; that the rākṣasas flee in fear in all directions; and that all the hosts of perfected ones bow to you.

Word by wordपदार्थ

स्थाने (sthāne) — rightlyउचित ही हैहृषीकेश (hṛṣīkeśa) — O Hṛṣīkeśaहे हृषीकेशतव (tava) — yourआपकेप्रकीर्त्या (prakīrtyā) — at the praiseकीर्तन सेजगत् (jagat) — the worldजगत्प्रहृष्यति (prahṛṣyati) — rejoicesहर्षित होता हैअनुरज्यते (anurajyate) — is filled with loveअनुराग को प्राप्त होता हैच (ca) — andऔररक्षांसि (rakṣāṃsi) — the rākṣasasराक्षसभीतानि (bhītāni) — in fearडरकरदिशः (diśaḥ) — in all directionsदिशाओं मेंद्रवन्ति (dravanti) — fleeभागते हैंसर्वे (sarve) — allसबनमस्यन्ति (namasyanti) — bowनमस्कार करते हैंच (ca) — andऔरसिद्ध-सङ्घाः (siddha-saṅghāḥ) — hosts of perfected onesसिद्धों के समूह

Verse 37

३७37 कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥

kasmācca te na nameranmahātman | garīyase brahmaṇo'pyādikartre | ananta deveśa jagannivāsa | tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.37. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे महात्मन्, ब्रह्मा से भी श्रेष्ठ आदिकर्ता आपको वे नमस्कार क्यों न करें? हे अनन्त, हे देवेश, हे जगन्निवास, आप ही अक्षर हैं: सत्, असत्, और उनसे परे जो है वह भी।

And why should they not bow to you, O great one, who are greater even than Brahmā, the first creator? O endless one, O Lord of gods, O refuge of the world, you are the imperishable: what is, what is not, and what lies beyond both.

Word by wordपदार्थ

कस्मात् (kasmāt) — whyक्योंच (ca) — andऔरते (te) — to youआपकोन (na) — notनहींनमेरन् (nameran) — should they bowनमस्कार करेंमहात्मन् (mahātman) — O great oneहे महात्मन्गरीयसे (garīyase) — who are greaterश्रेष्ठब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — than Brahmāब्रह्मा से भीअपि (api) — evenभीआदि-कर्त्रे (ādi-kartre) — the first creatorआदिकर्ताअनन्त (ananta) — O endless oneहे अनन्तदेव-ईश (deva-īśa) — O Lord of godsहे देवेशजगत्-निवास (jagat-nivāsa) — O refuge of the worldहे जगन्निवासत्वम् (tvam) — youआपअक्षरम् (akṣaram) — the imperishableअक्षरसत् (sat) — what isसत्असत् (asat) — what is notअसत्तत् (tat) — thatउससेपरम् (param) — beyondपरेयत् (yat) — whichजो

Verse 38

३८38 त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa- | stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma | tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.38. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप आदिदेव और पुरातन पुरुष हैं। आप इस विश्व के परम आश्रय हैं। आप जानने वाले और जानने योग्य हैं, और परम धाम हैं। हे अनन्तरूप, यह विश्व आपसे व्याप्त है।

You are the first god, the ancient Person. You are the final resting place of this universe. You are the knower and the known, and the supreme abode. The universe is pervaded by you, O you of endless form.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपआदि-देवः (ādi-devaḥ) — the first godआदिदेवपुरुषः (puruṣaḥ) — Personपुरुषपुराणः (purāṇaḥ) — ancientपुरातनत्वम् (tvam) — youआपअस्य (asya) — of thisइसविश्वस्य (viśvasya) — universeविश्व केपरम् (param) — finalपरमनिधानम् (nidhānam) — resting placeआश्रयवेत्ता (vettā) — the knowerजानने वालेअसि (asi) — areहैंवेद्यम् (vedyam) — the knownजानने योग्यच (ca) — andऔरपरम् (param) — supremeपरमच (ca) — andऔरधाम (dhāma) — abodeधामत्वया (tvayā) — by youआपसेततम् (tatam) — is pervadedव्याप्त हैविश्वम् (viśvam) — the universeविश्वअनन्त-रूप (ananta-rūpa) — O you of endless formहे अनन्तरूप

Verse 39

३९39 वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥

vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ | prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca | namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ | punaśca bhūyo'pi namo namaste ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.39. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप ही वायु, यम, अग्नि, वरुण और चन्द्रमा हैं। आप ही प्रजापति और सबके प्रपितामह हैं। आपको नमस्कार हो, हज़ार बार नमस्कार हो, और फिर बार-बार नमस्कार हो, नमस्कार हो।

You are Vāyu, Yama, Agni, Varuṇa and the moon. You are Prajāpati and the great-grandsire of all. I bow to you, I bow to you a thousand times, and again and yet again I bow, I bow to you.

Explanationव्याख्या

प्रजापति ब्रह्मा हैं, जो प्रजा के पितामह हैं; उनके भी मूल होने से श्रीकृष्ण प्रपितामह हैं।

Prajāpati is Brahmā, the grandsire of creatures; Kṛṣṇa as his source is the great-grandsire.

Word by wordपदार्थ

वायुः (vāyuḥ) — Vāyu, the windवायुयमः (yamaḥ) — Yamaयमअग्निः (agniḥ) — Agni, fireअग्निवरुणः (varuṇaḥ) — Varuṇaवरुणशशाङ्कः (śaśāṅkaḥ) — the moonचन्द्रमाप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — Prajāpati, lord of creaturesप्रजापतित्वम् (tvam) — youआपप्रपितामहः (prapitāmahaḥ) — the great-grandsireप्रपितामहच (ca) — andऔरनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारते (te) — to youआपकोअस्तु (astu) — beहोसहस्र-कृत्वः (sahasra-kṛtvaḥ) — a thousand timesहज़ार बारपुनः (punaḥ) — againफिरच (ca) — andऔरभूयः (bhūyaḥ) — yet againफिरअपि (api) — alsoभीनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारते (te) — to youआपको

Verse 40

४०40 नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥

namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste | namo'stu te sarvata eva sarva | anantavīryāmitavikramastvaṃ | sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.40. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे सर्वात्मन्, आपको आगे से और पीछे से नमस्कार है, सब ओर से ही नमस्कार है। आपका सामर्थ्य अनन्त और पराक्रम अपार है। आप सबको व्याप्त किए हुए हैं, इसलिए आप ही सर्वरूप हैं।

I bow to you in front and behind; I bow to you on every side, O you who are all. Your strength is endless and your might boundless. You pervade all, and so you are all.

Word by wordपदार्थ

नमः (namaḥ) — bowingनमस्कारपुरस्तात् (purastāt) — in frontआगे सेअथ (atha) — andऔरपृष्ठतः (pṛṣṭhataḥ) — behindपीछे सेते (te) — to youआपकोनमः (namaḥ) — bowingनमस्कारअस्तु (astu) — beहोते (te) — to youआपकोसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideसब ओर सेएव (eva) — indeedहीसर्व (sarva) — O allहे सर्वात्मन्अनन्त-वीर्य (ananta-vīrya) — O you of endless strengthहे अनन्त सामर्थ्य वालेअमित-विक्रमः (amita-vikramaḥ) — of boundless mightअपार पराक्रम वालेत्वम् (tvam) — youआपसर्वम् (sarvam) — allसबकोसमाप्नोषि (samāpnoṣi) — pervadeव्याप्त करते हैंततः (tataḥ) — thereforeइसलिएअसि (asi) — areहैंसर्वः (sarvaḥ) — allसर्वरूप

Verse 41

४१41 सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ | he kṛṣṇa he yādava he sakheti | ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ | mayā pramādātpraṇayena vāpi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.41. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको सखा मानकर, मैंने प्रमाद से या प्रेम से भी हठपूर्वक "हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा" इस प्रकार जो कुछ कहा है —

Thinking of you as a friend, not knowing this greatness of yours, I have rashly called you "O Kṛṣṇa, O Yādava, O friend", out of carelessness or even out of affection.

Explanationव्याख्या

यह और अगला श्लोक मिलकर एक वाक्य हैं। अर्जुन ने अभी ही देखा है कि उनका मित्र कौन है, और जिन परिचित नामों से वे वर्षों से पुकारते रहे, वे अचानक अनादर जैसे लगते हैं।

This verse and the next form one sentence. Arjuna has only now seen who his friend is, and the familiar names he used for years suddenly feel like disrespect.

Word by wordपदार्थ

सखा (sakhā) — a friendसखाइति (iti) — asऐसामत्वा (matvā) — thinkingमानकरप्रसभम् (prasabham) — rashlyहठपूर्वकयत् (yat) — whateverजोउक्तम् (uktam) — was saidकहा गयाहे (he) — Oहेकृष्ण (kṛṣṇa) — Kṛṣṇaकृष्णहे (he) — Oहेयादव (yādava) — Yādavaयादवहे (he) — Oहेसखा (sakhā) — friendसखाइति (iti) — thusइस प्रकारअजानता (ajānatā) — not knowingन जानते हुएमहिमानम् (mahimānam) — greatnessमहिमा कोतव (tava) — yourआपकीइदम् (idam) — thisइसमया (mayā) — by meमेरे द्वाराप्रमादात् (pramādāt) — out of carelessnessप्रमाद सेप्रणयेन (praṇayena) — out of affectionप्रेम सेवा (vā) — orयाअपि (api) — evenभी

Verse 42

४२42 यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥

yaccāvahāsārthamasatkṛto'si | vihāraśayyāsanabhojaneṣu | eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ | tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.42. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

— और हे अच्युत, खेलने, सोने, बैठने और भोजन के समय, अकेले में या दूसरों के सामने भी, हँसी के लिए जो आपका अपमान किया गया, उस सबके लिए मैं अप्रमेय आपसे क्षमा माँगता हूँ।

— and whatever slight I gave you in jest, at play, at rest, sitting or eating, O Acyuta, when alone or in front of others: for all of that I beg forgiveness of you, who are beyond measure.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whateverजोच (ca) — andऔरअवहास-अर्थम् (avahāsa-artham) — in jestहँसी के लिएअसत्कृतः (asatkṛtaḥ) — slightedअपमानितअसि (asi) — you wereकिए गए होविहार-शय्या-आसन-भोजनेषु (vihāra-śayyā-āsana-bhojaneṣu) — at play, at rest, sitting or eatingखेलने, सोने, बैठने और भोजन के समयएकः (ekaḥ) — aloneअकेलेअथवा (athavā) — orअथवाअपि (api) — evenभीअच्युत (acyuta) — O Acyutaहे अच्युततत्-समक्षम् (tat-samakṣam) — in front of othersउनके सामनेतत् (tat) — thatउसके लिएक्षामये (kṣāmaye) — beg forgivenessक्षमा माँगता हूँत्वाम् (tvām) — youआपसेअहम् (aham) — Iमैंअप्रमेयम् (aprameyam) — who are beyond measureअप्रमेय

Verse 43

४३43 पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥

pitāsi lokasya carācarasya | tvamasya pūjyaśca gururgarīyān | na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo | lokatraye'pyapratimaprabhāva ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.43. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप इस चर-अचर लोक के पिता हैं। आप इसके पूज्य, गुरु और सबसे श्रेष्ठ हैं। हे अनुपम प्रभाव वाले, तीनों लोकों में आपके समान भी कोई नहीं है, तो अधिक कैसे होगा?

You are the father of the world, of all that moves and does not move. You are worthy of its worship, its teacher and the greatest. O you of matchless power, there is no one equal to you in the three worlds; how could there be anyone greater?

Word by wordपदार्थ

पिता (pitā) — fatherपिताअसि (asi) — you areहैंलोकस्य (lokasya) — of the worldलोक केचर-अचरस्य (cara-acarasya) — of all that moves and does not moveचर और अचरत्वम् (tvam) — youआपअस्य (asya) — of itइसकेपूज्यः (pūjyaḥ) — worthy of worshipपूज्यच (ca) — andऔरगुरुः (guruḥ) — teacherगुरुगरीयान् (garīyān) — greatestश्रेष्ठन (na) — notनहींत्वत्-समः (tvat-samaḥ) — equal to youआपके समानअस्ति (asti) — there isहैअभ्यधिकः (abhyadhikaḥ) — greaterअधिककुतः (kutaḥ) — how could there beकैसे होगाअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसरालोक-त्रये (loka-traye) — in the three worldsतीनों लोकों मेंअपि (api) — evenभीअप्रतिम-प्रभाव (apratima-prabhāva) — O you of matchless powerहे अनुपम प्रभाव वाले

Verse 44

४४44 तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ | prasādaye tvāmahamīśamīḍyam | piteva putrasya sakheva sakhyuḥ | priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.44. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए मैं शरीर को झुकाकर प्रणाम करके स्तुति के योग्य आप ईश्वर को प्रसन्न करना चाहता हूँ। हे देव, जैसे पिता पुत्र के, सखा सखा के और प्रिय प्रिया के अपराध सहता है, वैसे ही आप मेरे अपराध सहने के योग्य हैं।

Therefore, bowing and laying my body down before you, I seek the grace of you, the Lord worthy of praise. As a father bears with a son, a friend with a friend, a lover with the beloved, so please bear with me, O God.

Explanationव्याख्या

अन्तिम चरण दो प्रकार से पढ़ा जाता है: "प्रिय प्रिया के", या शब्दों को दूसरे ढंग से अलग करके "प्रिय प्रिय के"। दोनों में निकट और क्षमाशील प्रेम का भाव एक ही है।

The last pada is read in two ways: "a lover with the beloved", or, dividing the words differently, "a dear one with a dear one". The sense of close, forgiving love is the same.

Word by wordपदार्थ

तस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएप्रणम्य (praṇamya) — bowingप्रणाम करकेप्रणिधाय (praṇidhāya) — laying downझुकाकरकायम् (kāyam) — the bodyशरीर कोप्रसादये (prasādaye) — I seek the graceप्रसन्न करना चाहता हूँत्वाम् (tvām) — of youआपकोअहम् (aham) — Iमैंईशम् (īśam) — the Lordईश्वरईड्यम् (īḍyam) — worthy of praiseस्तुति के योग्यपिता (pitā) — a fatherपिताइव (iva) — asजैसेपुत्रस्य (putrasya) — a sonपुत्र कासखा (sakhā) — a friendसखाइव (iva) — asजैसेसख्युः (sakhyuḥ) — a friendसखा काप्रियः (priyaḥ) — a loverप्रियप्रियायाः (priyāyāḥ) — the belovedप्रिया काअर्हसि (arhasi) — pleaseयोग्य हैंदेव (deva) — O Godहे देवसोढुम् (soḍhum) — to bear withसहने के

Verse 45

४५45 अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā | bhayena ca pravyathitaṃ mano me | tadeva me darśaya deva rūpaṃ | prasīda deveśa jagannivāsa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.45. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पहले न देखे हुए इस रूप को देखकर मैं हर्षित हूँ, पर मेरा मन भय से अत्यन्त व्याकुल है। हे देव, मुझे अपना वही रूप दिखाइए। हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न होइए!

I am thrilled to have seen what was never seen before, yet my mind is shaken with fear. Show me that other form of yours, O God. Be gracious, O Lord of gods, O refuge of the world!

Word by wordपदार्थ

अदृष्ट-पूर्वम् (adṛṣṭa-pūrvam) — never seen beforeपहले न देखे हुए कोहृषितः (hṛṣitaḥ) — thrilledहर्षितअस्मि (asmi) — I amहूँदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरभयेन (bhayena) — with fearभय सेच (ca) — andऔरप्रव्यथितम् (pravyathitam) — shakenअत्यन्त व्याकुल हैमनः (manaḥ) — mindमनमे (me) — myमेरातत् (tat) — thatवहीएव (eva) — veryहीमे (me) — to meमुझेदर्शय (darśaya) — showदिखाइएदेव (deva) — O Godहे देवरूपम् (rūpam) — formरूपप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होइएदेव-ईश (deva-īśa) — O Lord of godsहे देवेशजगत्-निवास (jagat-nivāsa) — O refuge of the worldहे जगन्निवास

Verse 46

४६46 किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahasta- | micchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva | tenaiva rūpeṇa caturbhujena | sahasrabāho bhava viśvamūrte ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.46. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आपको वैसे ही मुकुट धारण किए, गदा धारण किए और हाथ में चक्र लिए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहो, हे विश्वमूर्ते, आप उसी चार भुजाओं वाले रूप में हो जाइए।

I wish to see you as before, wearing a crown, bearing a mace, discus in hand. O thousand-armed one, whose form is the universe, take that same four-armed form.

Explanationव्याख्या

कुछ लोग "वैसे ही" का अर्थ वह चतुर्भुज रूप लेते हैं जो अर्जुन पहले से जानते थे; दूसरे वह रूप जो उन्होंने दर्शन के आरम्भ में मुकुट, गदा और चक्र के साथ देखा था (11.17)। दोनों तरह, यह ऐसा रूप है जिसे वे देख सकें।

Some take "as before" to mean the four-armed form Arjuna already knew Kṛṣṇa to have; others take it as the form he had just glimpsed with crown, mace and discus at the start of the vision (11.17). Either way, it is a form he can bear to look at.

Word by wordपदार्थ

किरीटिनम् (kirīṭinam) — wearing a crownमुकुट धारण किएगदिनम् (gadinam) — bearing a maceगदा धारण किएचक्र-हस्तम् (cakra-hastam) — discus in handहाथ में चक्र लिएइच्छामि (icchāmi) — I wishचाहता हूँत्वाम् (tvām) — youआपकोद्रष्टुम् (draṣṭum) — to seeदेखनाअहम् (aham) — Iमैंतथा (tathā) — asवैसेएव (eva) — beforeहीतेन (tena) — in thatउसीएव (eva) — sameहीरूपेण (rūpeṇa) — formरूप सेचतुः-भुजेन (catuḥ-bhujena) — four-armedचार भुजाओं वालेसहस्र-बाहो (sahasra-bāho) — O thousand-armed oneहे सहस्रबाहोभव (bhava) — becomeहो जाइएविश्व-मूर्ते (viśva-mūrte) — O you whose form is the universeहे विश्वमूर्ते

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 47

४७47 मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥

mayā prasannena tavārjunedaṃ | rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt | tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ | yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.47. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे अर्जुन, मैंने प्रसन्न होकर अपने योग से तुम्हें यह परम, तेजोमय, विश्वरूप, अनन्त और आदि रूप दिखाया है, जिसे तुम्हारे सिवा पहले किसी ने नहीं देखा।

Out of grace, O Arjuna, I have shown you by my own power this supreme form, full of light, universal, endless and first, which no one but you has seen before.

Word by wordपदार्थ

मया (mayā) — by meमैंनेप्रसन्नेन (prasannena) — graciousप्रसन्न होकरतव (tava) — to youतुम्हेंअर्जुन (arjuna) — O Arjunaहे अर्जुनइदम् (idam) — thisयहरूपम् (rūpam) — formरूपपरम् (param) — supremeपरमदर्शितम् (darśitam) — has been shownदिखाया गयाआत्म-योगात् (ātma-yogāt) — by my own powerअपने योग सेतेजोमयम् (tejomayam) — full of lightतेजोमयविश्वम् (viśvam) — universalविश्वरूपअनन्तम् (anantam) — endlessअनन्तआद्यम् (ādyam) — firstआदियत् (yat) — whichजोमे (me) — myमेरात्वत्-अन्येन (tvat-anyena) — by anyone but youतुम्हारे सिवा दूसरे सेन (na) — notनहींदृष्ट-पूर्वम् (dṛṣṭa-pūrvam) — seen beforeपहले देखा गया

Verse 48

४८48 न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥

na vedayajñādhyayanairna dānai- | rna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ | evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke | draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.48. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे कुरुप्रवीर, मनुष्यलोक में ऐसे रूप वाला मैं न वेदों, यज्ञों और अध्ययन से, न दान से, न क्रियाओं से, न उग्र तपों से तुम्हारे सिवा दूसरे के द्वारा देखा जा सकता हूँ।

Not by Vedas, sacrifices or study, not by gifts, not by rites, not by severe austerities can I be seen in such a form in the world of men by anyone but you, O hero of the Kurus.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनवेद-यज्ञ-अध्ययनैः (veda-yajña-adhyayanaiḥ) — by Vedas, sacrifices or studyवेदों, यज्ञों और अध्ययन सेन (na) — notनदानैः (dānaiḥ) — by giftsदान सेन (na) — notनच (ca) — andऔरक्रियाभिः (kriyābhiḥ) — by ritesक्रियाओं सेन (na) — notनतपोभिः (tapobhiḥ) — by austeritiesतपों सेउग्रैः (ugraiḥ) — severeउग्रएवम्-रूपः (evam-rūpaḥ) — in such a formऐसे रूप वालाशक्यः (śakyaḥ) — can beसकता हूँअहम् (aham) — Iमैंनृ-लोके (nṛ-loke) — in the world of menमनुष्यलोक मेंद्रष्टुम् (draṣṭum) — seenदेखा जात्वत्-अन्येन (tvat-anyena) — by anyone but youतुम्हारे सिवा दूसरे सेकुरु-प्रवीर (kuru-pravīra) — O hero of the Kurusहे कुरुप्रवीर

Verse 49

४९49 मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४९ ॥

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo | dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam | vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ | tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.49. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरे इस ऐसे भयंकर रूप को देखकर तुम व्याकुल मत हो और मूढ़ भाव को प्राप्त मत हो। भय-रहित और प्रसन्न मन वाले होकर तुम फिर मेरे उसी रूप को देखो।

Do not be afraid or bewildered at seeing this terrible form of mine. Free from fear and glad at heart, behold again that same form of mine.

Word by wordपदार्थ

मा (mā) — do notमतते (te) — yourतुम्हेंव्यथा (vyathā) — fearव्याकुलतामा (mā) — do notमतच (ca) — andऔरविमूढ-भावः (vimūḍha-bhāvaḥ) — bewildermentमूढ़ भावदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकररूपम् (rūpam) — formरूप कोघोरम् (ghoram) — terribleभयंकरईदृक् (īdṛk) — suchऐसेमम (mama) — myमेरेइदम् (idam) — thisइसव्यपेत-भीः (vyapeta-bhīḥ) — free from fearभय-रहितप्रीत-मनाः (prīta-manāḥ) — with a glad mindप्रसन्न मन वालेपुनः (punaḥ) — againफिरत्वम् (tvam) — youतुमतत् (tat) — thatउसीएव (eva) — sameहीमे (me) — myमेरेरूपम् (rūpam) — formरूप कोइदम् (idam) — thisइसप्रपश्य (prapaśya) — beholdदेखो

सञ्जय उवाच — Sañjaya said: सञ्जय बोले:

Verse 50

५०50 इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥

ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā | svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ | āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ | bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.50. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वासुदेव ने अर्जुन से ऐसा कहकर फिर अपना रूप दिखाया। और महात्मा ने फिर सौम्य शरीर वाले होकर इस डरे हुए अर्जुन को धीरज दिया।

Having spoken thus to Arjuna, Vāsudeva showed him his own form again. Becoming once more gentle in form, the great one comforted him in his fear.

Explanationव्याख्या

"अपना रूप" को कुछ लोग पहले चतुर्भुज और फिर मनुष्य रूप मानते हैं, दूसरे सीधे मनुष्य रूप। अगला श्लोक उनके "सौम्य मनुष्य रूप" की बात करता है।

"His own form" is read by some as the four-armed form and then the human one, by others as the human form directly. The next verse speaks of his "gentle human form".

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारअर्जुनम् (arjunam) — to Arjunaअर्जुन सेवासुदेवः (vāsudevaḥ) — Vāsudevaवासुदेव नेतथा (tathā) — soवैसाउक्त्वा (uktvā) — having spokenकहकरस्वकम् (svakam) — his ownअपनारूपम् (rūpam) — formरूपदर्शयामास (darśayāmāsa) — showedदिखायाभूयः (bhūyaḥ) — againफिरआश्वासयामास (āśvāsayāmāsa) — comfortedधीरज दियाच (ca) — andऔरभीतम् (bhītam) — frightenedडरे हुएएनम् (enam) — himइसेभूत्वा (bhūtvā) — becomingहोकरपुनः (punaḥ) — againफिरसौम्य-वपुः (saumya-vapuḥ) — of gentle formसौम्य शरीर वालेमहात्मा (mahātmā) — the great oneमहात्मा

अर्जुन उवाच — Arjuna said: अर्जुन बोले:

Verse 51

५१51 दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥

dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.51. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे जनार्दन, आपके इस सौम्य मनुष्य रूप को देखकर अब मैं स्थिर चित्त हो गया हूँ और अपनी स्वाभाविक स्थिति को प्राप्त हो गया हूँ।

Seeing this gentle human form of yours, O Janārdana, I am calm in mind now, and have returned to my own nature.

Word by wordपदार्थ

दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingदेखकरइदम् (idam) — thisइसमानुषम् (mānuṣam) — humanमनुष्यरूपम् (rūpam) — formरूप कोतव (tava) — yourआपकेसौम्यम् (saumyam) — gentleसौम्यजनार्दन (janārdana) — O Janārdanaहे जनार्दनइदानीम् (idānīm) — nowअबअस्मि (asmi) — I amहूँसंवृत्तः (saṃvṛttaḥ) — becomeहो गयास-चेताः (sa-cetāḥ) — calm in mindस्थिर चित्तप्रकृतिम् (prakṛtim) — my own natureअपनी स्वाभाविक स्थिति कोगतः (gataḥ) — returnedप्राप्त

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 52

५२52 सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥

sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama | devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.52. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरा यह रूप जो तुमने देखा है, उसका दर्शन अत्यन्त दुर्लभ है। देवता भी इस रूप के दर्शन की सदा इच्छा रखते हैं।

This form of mine that you have seen is very hard to see. Even the gods ever long to see it.

Explanationव्याख्या

"यह रूप" को कुछ लोग अभी समेटा गया विश्वरूप मानते हैं, और दूसरे अब अर्जुन के सामने खड़ा सौम्य रूप। दोनों में बात एक है: अर्जुन ने जो देखा वह दुर्लभ कृपा है।

"This form" is read by some as the cosmic form just withdrawn, and by others as the gentle form now before Arjuna. Both readings keep the point: what Arjuna has seen is a rare grace.

Word by wordपदार्थ

सु-दुर्दर्शम् (su-durdarśam) — very hard to seeअत्यन्त दुर्लभ दर्शन वालाइदम् (idam) — thisयहरूपम् (rūpam) — formरूपदृष्टवान् (dṛṣṭavān) — have seenदेखा हैअसि (asi) — youतुमनेयत् (yat) — whichजोमम (mama) — myमेरादेवाः (devāḥ) — the godsदेवताअपि (api) — evenभीअस्य (asya) — thisइसरूपस्य (rūpasya) — formरूप केनित्यम् (nityam) — everसदादर्शन-काङ्क्षिणः (darśana-kāṅkṣiṇaḥ) — long to seeदर्शन की इच्छा रखते हैं

Verse 53

५३53 नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā | śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.53. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v53. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे तुमने मुझे देखा है, इस प्रकार मैं न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से देखा जा सकता हूँ।

Not by the Vedas, not by austerity, not by gifts and not by sacrifice can I be seen in the way that you have seen me.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनअहम् (aham) — Iमैंवेदैः (vedaiḥ) — by the Vedasवेदों सेन (na) — notनतपसा (tapasā) — by austerityतप सेन (na) — notनदानेन (dānena) — by giftsदान सेन (na) — notनच (ca) — andऔरइज्यया (ijyayā) — by sacrificeयज्ञ सेशक्यः (śakyaḥ) — canसकता हूँएवम्-विधः (evam-vidhaḥ) — in this wayइस प्रकारद्रष्टुम् (draṣṭum) — be seenदेखा जादृष्टवान् (dṛṣṭavān) — have seenदेखा हैअसि (asi) — youतुमनेमाम् (mām) — meमुझेयथा (yathā) — asजैसे

Verse 54

५४54 भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥

bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.54. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v54. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

परन्तु हे अर्जुन, अनन्य भक्ति से मैं इस प्रकार तत्त्व से जाना, देखा और प्रवेश किया जा सकता हूँ, हे परन्तप।

But by undivided devotion, O Arjuna, I can be known in this way, truly seen, and entered into, O scorcher of foes.

Explanationव्याख्या

तीन चरण: भगवान् को जानना, देखना और उनमें प्रवेश करना। कुछ लोग अन्तिम को उनसे एक हो जाना मानते हैं; दूसरे उनके साथ स्थायी मिलन।

Three steps: to know God, to see him, and to enter into him. Some read the last as becoming one with him; others as entering into lasting communion with him.

Word by wordपदार्थ

भक्त्या (bhaktyā) — by devotionभक्ति सेतु (tu) — butपरन्तुअनन्यया (ananyayā) — undividedअनन्यशक्यः (śakyaḥ) — canसकता हूँअहम् (aham) — Iमैंएवम्-विधः (evam-vidhaḥ) — in this wayइस प्रकारअर्जुन (arjuna) — O Arjunaहे अर्जुनज्ञातुम् (jñātum) — be knownजानाद्रष्टुम् (draṣṭum) — be seenदेखाच (ca) — andऔरतत्त्वेन (tattvena) — trulyतत्त्व सेप्रवेष्टुम् (praveṣṭum) — be entered intoप्रवेश कियाच (ca) — andऔरपरन्तप (parantapa) — O scorcher of foesहे परन्तप

Verse 55

५५55 मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥

matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Bhagavad Gītā 11.55. https://occultguide.com/scripture/bhagavad-gita/adhyayas-adhyaya-eleven-the-yoga-of-the-vision-of-the-cosmic-form#v55. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे पाण्डव, जो मेरे लिए कर्म करने वाला, मुझे परम मानने वाला, मेरा भक्त, आसक्ति-रहित और सब प्राणियों में वैर-रहित है, वह मुझे प्राप्त होता है।

Whoever works for me, holds me supreme, is devoted to me, is free from attachment and has no enmity toward any being, comes to me, O son of Pāṇḍu.

Explanationव्याख्या

अध्याय दर्शन पर नहीं, जीने के एक ढंग पर समाप्त होता है। युद्ध के दर्शन के तुरन्त बाद "सब प्राणियों में वैर-रहित" होना ध्यान देने योग्य है: जिसे युद्ध करना है, वह भी बिना द्वेष के युद्ध करे।

The chapter ends not on the vision but on a way of living. "No enmity toward any being" is striking right after a vision of war: even the one who must fight is to fight without hatred.

Word by wordपदार्थ

मत्-कर्म-कृत् (mat-karma-kṛt) — who works for meमेरे लिए कर्म करने वालामत्-परमः (mat-paramaḥ) — who holds me supremeमुझे परम मानने वालामत्-भक्तः (mat-bhaktaḥ) — devoted to meमेरा भक्तसङ्ग-वर्जितः (saṅga-varjitaḥ) — free from attachmentआसक्ति-रहितनिर्वैरः (nirvairaḥ) — without enmityवैर-रहितसर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu) — toward any beingसब प्राणियों मेंयः (yaḥ) — whoजोसः (saḥ) — heवहमाम् (mām) — to meमुझेएति (eti) — comesप्राप्त होता हैपाण्डव (pāṇḍava) — O son of Pāṇḍuहे पाण्डव

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.