Nirṇayasindhu प्रथमः परिच्छेदः Chapter 2

ॐ श्रीगणेशाय नमः ।

श्रीनिर्णयसिन्धुः

प्रथमः परिच्छेदः
Chapter Two · The Saṅkrānti · Verses 1–29

संक्रान्तिनिर्णयः

Having named the solar month, the author turns aside to the Sun's entry into each sign. Around every entry there is a holy time, sixteen ghaṭikās either side as a general rule, but it differs sign by sign, and he packs the whole table into a verse of his own. When the entry comes so near dusk or dawn that the holy time would fall in the dark, it moves to the other side; an entry at night belongs to the day before or the day after by whether it falls before or after midnight, with Cancer and Capricorn ruled apart. Then the gift proper to each sign, from a ram at Aries to land and garlands at Pisces; the three-night fast at the solstices and equinoxes, which a householder with a son does not keep; and the śrāddha owed at each entry, which is done without piṇḍas. The author sets aside Śūlapāṇi's view that the piṇḍas are optional. The ayanāṃśa shifts the holy time of the solstices, and the entries are named Viṣṇupada, Ṣaḍaśīti, Viṣuva and Ayana. For marriage and other auspicious work, sixteen nāḍīs on either side are avoided. Last, whether bathing and gifts may be done at night: the older authorities allow it only for Cancer and Capricorn, but the author concludes that the choice holds for every entry and local custom settles it. He ends with the bath for a man in whose birth-star the Sun enters, and he rejects the ban on the evening twilight prayer on a saṅkrānti as having no root. सौर मास का नाम आने पर ग्रन्थकार प्रसंगवश सूर्य के हर राशि में प्रवेश, अर्थात् संक्रान्ति, का निर्णय करते हैं। हर संक्रान्ति के आस-पास पुण्यकाल होता है — सामान्य नियम से दोनों ओर सोलह घड़ी — पर यह राशि-राशि में भिन्न है, और ग्रन्थकार पूरी तालिका अपने एक श्लोक में बाँध देते हैं। संक्रान्ति सन्ध्या या प्रभात के इतने पास हो कि पुण्यकाल अँधेरे में पड़े, तो वह दूसरी ओर चला जाता है। रात की संक्रान्ति आधी रात से पहले हो तो पिछले दिन की, बाद में हो तो अगले दिन की मानी जाती है; कर्क और मकर का नियम अलग है। फिर हर राशि का विशेष दान, मेष में मेढ़े से लेकर मीन में भूमि और माला तक। अयन और विषुव में तीन रात का उपवास, जो पुत्रवान् गृहस्थ नहीं करता; और हर संक्रान्ति का श्राद्ध, जो पिण्ड के बिना होता है। पिण्ड ऐच्छिक हैं, यह शूलपाणि का मत ग्रन्थकार नहीं मानते। अयनांश से अयन का पुण्यकाल खिसकता है, और संक्रान्तियों के नाम विष्णुपद, षडशीति, विषुव और अयन हैं। विवाह आदि शुभ कार्यों में दोनों ओर सोलह घड़ी छोड़ी जाती हैं। अन्त में, रात में स्नान-दान हो सकता है या नहीं: पुराने आचार्य केवल कर्क और मकर में छूट देते हैं, पर ग्रन्थकार का निष्कर्ष है कि सब संक्रान्तियों में विकल्प है और देश का आचार उसे तय करता है। अन्त में जिसके जन्म-नक्षत्र में संक्रान्ति हो उसका स्नान, और संक्रान्ति पर सायं-सन्ध्या के निषेध को वे निर्मूल कहकर छोड़ देते हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 सौरमासप्रसङ्गात्संक्रान्तिनिर्णय उच्यते । तत्र ‘पूर्वतोऽपि परतोऽपि संक्रमात् पुण्यकालघटिकास्तु षोडश’ इति सामान्यतः पुण्यकालः सर्वैरुक्तः । विशेषस्तूच्यते ।

sauramāsaprasaṅgātsaṃkrāntinirṇaya ucyate | tatra ‘pūrvato'pi parato'pi saṃkramāt puṇyakālaghaṭikāstu ṣoḍaśa’ iti sāmānyataḥ puṇyakālaḥ sarvairuktaḥ | viśeṣastūcyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.1. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सौर मास के प्रसंग से अब संक्रान्ति — सूर्य का राशि में प्रवेश — का निर्णय कहा जाता है। सामान्य रूप से सबने कहा है: "संक्रमण से पहले भी सोलह और बाद में भी सोलह घड़ियाँ पुण्यकाल हैं।" अब विशेष बात कहते हैं।

Since the solar month came up, the saṅkrānti — the Sun's entry into a sign — is now told. As a general rule all authorities say: "The holy time is sixteen ghaṭikās before the entry and sixteen after." Now the particulars.

Word by wordपदार्थ

सौर-मास-प्रसङ्गात् (saura-māsa-prasaṅgāt) — since the solar month came upसौर मास के प्रसंग सेसंक्रान्ति-निर्णयः (saṃkrānti-nirṇayaḥ) — the saṅkrāntiसंक्रान्ति का निर्णयउच्यते (ucyate) — is now toldकहा जाता हैतत्र (tatra) — on thisइस विषय मेंपूर्वतः (pūrvataḥ) — beforeपहलेअपि (api) — bothभीपरतः (parataḥ) — afterबाद मेंसंक्रमात् (saṃkramāt) — the entryसंक्रमण सेपुण्यकाल-घटिकाः (puṇyakāla-ghaṭikāḥ) — the ghaṭikās of holy timeपुण्यकाल की घड़ियाँतु (tu) — areतोषोडश (ṣoḍaśa) — sixteenसोलहइति (iti) — soयहसामान्यतः (sāmānyataḥ) — as a general ruleसामान्य रूप सेपुण्यकालः (puṇyakālaḥ) — the holy timeपुण्यकालसर्वैः (sarvaiḥ) — by allसबनेउक्तः (uktaḥ) — is givenकहा हैविशेषः (viśeṣaḥ) — the particularsविशेषउच्यते (ucyate) — are toldकहा जाता है

Verse 2

२2 अत्र मामकाः संग्रहश्लोकाः—‘प्रागूर्ध्वा दश, पूर्वतः षडवनिः, तद्वत्पराः, पूर्वतस्त्रिंशत्, षोडश पूर्वतोऽथ परतः, पूर्वाः पराः स्युर्दश । पूर्वाः षोडश, चोत्तरा ऋतुभुवः, पश्चात्खवेदाः, पुनः पूर्वाः षोडश, चोत्तराः पुनरथो पुण्यास्तु मेषादितः ॥’ इति,

atra māmakāḥ saṃgrahaślokāḥ—‘prāgūrdhvā daśa, pūrvataḥ ṣaḍavaniḥ, tadvatparāḥ, pūrvatastriṃśat, ṣoḍaśa pūrvato'tha parataḥ, pūrvāḥ parāḥ syurdaśa | pūrvāḥ ṣoḍaśa, cottarā ṛtubhuvaḥ, paścātkhavedāḥ, punaḥ pūrvāḥ ṣoḍaśa, cottarāḥ punaratho puṇyāstu meṣāditaḥ’ iti, ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.2. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस पर मेरे अपने संग्रह-श्लोक हैं: "मेष से गिनें तो पुण्य घड़ियाँ ये हैं: पहले और बाद दस; पहले सोलह; बाद सोलह; पहले तीस; पहले सोलह; फिर बाद सोलह; पहले और बाद दस; पहले सोलह; बाद सोलह; बाद चालीस; फिर पहले सोलह; और बाद सोलह।"

On this I have my own summary verses: "Counting from Aries, the holy ghaṭikās are: ten before and after; sixteen before; sixteen after; thirty before; sixteen before; then sixteen after; ten before and after; sixteen before; sixteen after; forty after; again sixteen before; and sixteen after."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — on thisइस परमामकाः (māmakāḥ) — my ownमेरेसंग्रह-श्लोकाः (saṃgraha-ślokāḥ) — summary versesसंग्रह-श्लोकप्राक्-ऊर्ध्वाः (prāk-ūrdhvāḥ) — before and afterपहले और बाददश (daśa) — tenदसपूर्वतः (pūrvataḥ) — beforeपहलेषट्-अवनिः (ṣaṭ-avaniḥ) — sixteenसोलहतद्वत् (tadvat) — likewiseवैसे हीपराः (parāḥ) — afterबाद कीत्रिंशत् (triṃśat) — thirtyतीसषोडश (ṣoḍaśa) — sixteenसोलहअथ (atha) — thenफिरपरतः (parataḥ) — afterबाद मेंपूर्वाः (pūrvāḥ) — beforeपहले कीस्युः (syuḥ) — areहैंच (ca) — andऔरउत्तराः (uttarāḥ) — afterबाद कीऋतु-भुवः (ṛtu-bhuvaḥ) — sixteenसोलहपश्चात् (paścāt) — afterपीछेख-वेदाः (kha-vedāḥ) — fortyचालीसपुनः (punaḥ) — againफिरअथो (atho) — thenफिरपुण्याः (puṇyāḥ) — holyपुण्यमेष-आदितः (meṣa-āditaḥ) — counting from Ariesमेष से आरम्भ करके

Verse 3

३3 अस्यार्थः—मेषे प्रागूर्ध्वं च दश घटिकाः पुण्यकालः, वृषे पूर्वाः षोडश, मिथुने पराः षोडश, कर्के पूर्वास्त्रिंशत्, सिंहे पूर्वाः षोडश, कन्यायां पराः षोडश, तुलायां प्रागूर्ध्वा दश, वृश्चिके पूर्वाः षोडश, धनुषि पराः षोडश, मकरे चत्वारिंशत्पराः । इदं च हेमाद्रिमतेनोक्तम् । माधवमते त्वत्र परा विंशतिः पुण्याः, कुम्भे पूर्वाः षोडश, मीने पराः षोडशेति ।

asyārthaḥ—meṣe prāgūrdhvaṃ ca daśa ghaṭikāḥ puṇyakālaḥ, vṛṣe pūrvāḥ ṣoḍaśa, mithune parāḥ ṣoḍaśa, karke pūrvāstriṃśat, siṃhe pūrvāḥ ṣoḍaśa, kanyāyāṃ parāḥ ṣoḍaśa, tulāyāṃ prāgūrdhvā daśa, vṛścike pūrvāḥ ṣoḍaśa, dhanuṣi parāḥ ṣoḍaśa, makare catvāriṃśatparāḥ | idaṃ ca hemādrimatenoktam | mādhavamate tvatra parā viṃśatiḥ puṇyāḥ, kumbhe pūrvāḥ ṣoḍaśa, mīne parāḥ ṣoḍaśeti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.3. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसका अर्थ यह है। मेष में पहले दस और बाद दस घड़ी पुण्यकाल है। वृष में पहले सोलह। मिथुन में बाद सोलह। कर्क में पहले तीस। सिंह में पहले सोलह। कन्या में बाद सोलह। तुला में पहले दस और बाद दस। वृश्चिक में पहले सोलह। धनु में बाद सोलह। मकर में बाद चालीस। यह हेमाद्रि के मत से कहा गया। माधव के मत में मकर में बाद बीस घड़ी पुण्य हैं। कुम्भ में पहले सोलह। मीन में बाद सोलह।

The meaning is this. In Aries the holy time is ten ghaṭikās before and ten after. In Taurus, sixteen before. In Gemini, sixteen after. In Cancer, thirty before. In Leo, sixteen before. In Virgo, sixteen after. In Libra, ten before and ten after. In Scorpio, sixteen before. In Sagittarius, sixteen after. In Capricorn, forty after. This follows Hemādri's view. In Mādhava's view, in Capricorn it is twenty after. In Aquarius, sixteen before. In Pisces, sixteen after.

Word by wordपदार्थ

अस्य (asya) — itsइसकाअर्थः (arthaḥ) — meaningअर्थमेषे (meṣe) — in Ariesमेष मेंप्राक् (prāk) — beforeपहलेऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — afterबादच (ca) — andऔरदश (daśa) — tenदसघटिकाः (ghaṭikāḥ) — ghaṭikāsघड़ियाँपुण्यकालः (puṇyakālaḥ) — are holy timeपुण्यकाल हैवृषे (vṛṣe) — in Taurusवृष मेंपूर्वाः (pūrvāḥ) — beforeपहले कीषोडश (ṣoḍaśa) — sixteenसोलहमिथुने (mithune) — in Geminiमिथुन मेंपराः (parāḥ) — afterबाद कीकर्के (karke) — in Cancerकर्क मेंत्रिंशत् (triṃśat) — thirtyतीससिंहे (siṃhe) — in Leoसिंह मेंकन्यायाम् (kanyāyām) — in Virgoकन्या मेंतुलायाम् (tulāyām) — in Libraतुला मेंवृश्चिके (vṛścike) — in Scorpioवृश्चिक मेंधनुषि (dhanuṣi) — in Sagittariusधनु मेंमकरे (makare) — in Capricornमकर मेंचत्वारिंशत् (catvāriṃśat) — fortyचालीसइदम् (idam) — thisयहहेमाद्रि-मतेन (hemādri-matena) — by Hemādri's viewहेमाद्रि के मत सेउक्तम् (uktam) — is givenकहा गयामाधव-मते (mādhava-mate) — in Mādhava's viewमाधव के मत मेंतु (tu) — butतोअत्र (atra) — hereयहाँविंशतिः (viṃśatiḥ) — twentyबीसपुण्याः (puṇyāḥ) — are holyपुण्य हैंकुम्भे (kumbhe) — in Aquariusकुम्भ मेंमीने (mīne) — in Piscesमीन मेंइति (iti) — soऐसा

Verse 4

४4 ‘याप्युत्तरा पुण्यतमा मयोक्ता सायं भवेत्सा यदि सापि पूर्वा । पूर्वा तु योक्ता यदि सा विभाते साप्युत्तरा रात्रिनिषेधतः स्यात् ॥ अर्वाङ् निशीथाद्यदि संक्रमः स्यात्पूर्वेऽह्नि पुण्यं परतः परेऽह्नि । आसन्नयामद्वयमेव पुण्यं निशीथमध्ये तु दिनद्वयं स्यात् ॥ कर्के झषेऽप्येवमिति ह्युवाच हेमाद्रिसूरिश्च तथाऽपरार्कः । झषः प्रदोषे यदि वार्धरात्रे परेऽह्नि पुण्यं त्वथ कर्कटश्चेत् ॥ प्रभातकाले यदि वा निशीथे पूर्वेऽह्नि पुण्यं त्विति माधवार्यः ॥’ अत्र मूलवचनानि माधवापरार्कहेमाद्र्यादिषु द्रष्टव्यानि ।

‘yāpyuttarā puṇyatamā mayoktā sāyaṃ bhavetsā yadi sāpi pūrvā | pūrvā tu yoktā yadi sā vibhāte sāpyuttarā rātriniṣedhataḥ syāt | arvāṅ niśīthādyadi saṃkramaḥ syātpūrve'hni puṇyaṃ parataḥ pare'hni | āsannayāmadvayameva puṇyaṃ niśīthamadhye tu dinadvayaṃ syāt | karke jhaṣe'pyevamiti hyuvāca hemādrisūriśca tathā'parārkaḥ | jhaṣaḥ pradoṣe yadi vārdharātre pare'hni puṇyaṃ tvatha karkaṭaścet | prabhātakāle yadi vā niśīthe pūrve'hni puṇyaṃ tviti mādhavāryaḥ’ | atra mūlavacanāni mādhavāparārkahemādryādiṣu draṣṭavyāni ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.4. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"जहाँ मैंने कहा कि सबसे पुण्य समय संक्रमण के बाद है, पर संक्रमण सायंकाल हो, तो वह समय पहले का होता है। जहाँ मैंने कहा कि पहले का है, पर संक्रमण प्रभात में हो, तो वह बाद का हो जाता है, क्योंकि रात्रि का निषेध है। यदि संक्रमण आधी रात से पहले हो तो पुण्य पिछले दिन है; बाद में हो तो अगले दिन — केवल पास के दो प्रहर। ठीक आधी रात में हो तो दोनों दिन पुण्य हैं। हेमाद्रि और अपरार्क ने कहा कि कर्क और मकर में भी यही है। पर आर्य माधव कहते हैं: मकर प्रदोष में या आधी रात में हो तो पुण्य अगले दिन है; कर्क प्रभात में या आधी रात में हो तो पिछले दिन।" इनके मूल वचन माधव, अपरार्क, हेमाद्रि आदि में देखने चाहिए।

"Where I said the holiest time comes after the entry, but the entry falls at dusk, then that time is before it. Where I said it comes before, but the entry falls at dawn, then it is after, because the night is barred. If the entry falls before midnight, the holy time is on the day before; if after, on the next day — only the two nearest watches. If exactly at midnight, both days are holy. Hemādri and Aparārka said the same holds for Cancer and Capricorn. But the revered Mādhava says: if Capricorn comes in the early night or at midnight, the holy time is on the next day; if Cancer comes at dawn or at midnight, it is on the day before." The source texts should be looked up in Mādhava, Aparārka, Hemādri and others.

Word by wordपदार्थ

या (yā) — the time whichजोअपि (api) — evenभीउत्तरा (uttarā) — afterबाद कापुण्यतमा (puṇyatamā) — holiestसबसे पुण्यमया (mayā) — by meमेरे द्वाराउक्ता (uktā) — has been givenकहा गयासायम् (sāyam) — at duskसायंकालभवेत् (bhavet) — fallsहोसा (sā) — thatवहयदि (yadi) — ifयदिपूर्वा (pūrvā) — beforeपहले कातु (tu) — andऔरविभाते (vibhāte) — at dawnप्रभात मेंरात्रि-निषेधतः (rātri-niṣedhataḥ) — because the night is barredरात्रि के निषेध सेस्यात् (syāt) — becomesहो जाता हैअर्वाक् (arvāk) — beforeपहलेनिशीथात् (niśīthāt) — midnightआधी रात सेसंक्रमः (saṃkramaḥ) — the entryसंक्रमणपूर्वे (pūrve) — the day beforeपहलेअह्नि (ahni) — on the dayदिन मेंपुण्यम् (puṇyam) — holy timeपुण्यपरतः (parataḥ) — after thatउसके बादपरे (pare) — the nextअगलेआसन्न-याम-द्वयम् (āsanna-yāma-dvayam) — the two nearest watchesपास के दो प्रहरएव (eva) — onlyहीनिशीथ-मध्ये (niśītha-madhye) — exactly at midnightठीक आधी रात मेंदिन-द्वयम् (dina-dvayam) — both daysदोनों दिनकर्के (karke) — for Cancerकर्क मेंझषे (jhaṣe) — for Capricornमकर मेंएवम् (evam) — the sameइसी प्रकारइति (iti) — soऐसाहि (hi) — indeedहीउवाच (uvāca) — saidकहाहेमाद्रि-सूरिः (hemādri-sūriḥ) — the learned Hemādriहेमाद्रि आचार्यच (ca) — andऔरतथा (tathā) — so tooवैसे हीअपरार्कः (aparārkaḥ) — Aparārkaअपरार्कझषः (jhaṣaḥ) — Capricornमकरप्रदोषे (pradoṣe) — in the early nightप्रदोष मेंवा (vā) — orयाअर्धरात्रे (ardharātre) — at midnightआधी रात मेंअथ (atha) — butपरकर्कटः (karkaṭaḥ) — Cancerकर्कचेत् (cet) — ifयदिप्रभात-काले (prabhāta-kāle) — at dawnप्रभात मेंनिशीथे (niśīthe) — at midnightआधी रात मेंमाधव-आर्यः (mādhava-āryaḥ) — the revered Mādhavaआर्य माधवमूल-वचनानि (mūla-vacanāni) — the source textsमूल वचनमाधव-अपरार्क-हेमाद्रि-आदिषु (mādhava-aparārka-hemādri-ādiṣu) — in Mādhava, Aparārka, Hemādri and othersमाधव, अपरार्क, हेमाद्रि आदि मेंद्रष्टव्यानि (draṣṭavyāni) — should be looked upदेखने चाहिए

Verse 5

५5 सर्वासु संक्रान्तिषु दानविशेषो हेमाद्रौ दानकाण्ड उक्तः । विश्वामित्रः—‘मेषसंक्रमणे भानोर्मेषदानं महाफलम् । वृषसंक्रमणे दानं गवां प्रोक्तं तथैव च ॥ वस्त्रान्नपानदानानि मिथुने विहितानि तु । घृतधेनुप्रदानं च कर्कटेऽपि विशिष्यते ॥ ससुवर्णं छत्रदानं सिंहेऽपि विहितं सदा । कन्याप्रवेशे वस्त्राणां वेश्मनां दानमेव च ॥ तुलाप्रवेशे तिलानां गोरसानामभीष्टदम् । अन्नकीचलिते भानौ दीपदानं महाफलम् ॥ (अन्नकी=वृश्चिकः) धनुःप्रवेशे वस्त्राणां यानानां च महाफलम् । झषप्रवेशे दारूणां दानमग्नेस्तथैव च ॥ कुम्भप्रवेशे दानं तु गवामम्बुतृणस्य च । मीनप्रवेशे स्थानानां मालानामपि चोत्तमम् ॥’ इति ।

sarvāsu saṃkrāntiṣu dānaviśeṣo hemādrau dānakāṇḍa uktaḥ | viśvāmitraḥ—‘meṣasaṃkramaṇe bhānormeṣadānaṃ mahāphalam; vṛṣasaṃkramaṇe dānaṃ gavāṃ proktaṃ tathaiva ca | vastrānnapānadānāni mithune vihitāni tu; ghṛtadhenupradānaṃ ca karkaṭe'pi viśiṣyate | sasuvarṇaṃ chatradānaṃ siṃhe'pi vihitaṃ sadā; kanyāpraveśe vastrāṇāṃ veśmanāṃ dānameva ca | tulāpraveśe tilānāṃ gorasānāmabhīṣṭadam; annakīcalite bhānau dīpadānaṃ mahāphalam; (annakī=vṛścikaḥ) | dhanuḥpraveśe vastrāṇāṃ yānānāṃ ca mahāphalam; jhaṣapraveśe dārūṇāṃ dānamagnestathaiva ca | kumbhapraveśe dānaṃ tu gavāmambutṛṇasya ca; mīnapraveśe sthānānāṃ mālānāmapi cottamam’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.5. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हर संक्रान्ति का विशेष दान हेमाद्रि के दानकाण्ड में कहा गया है। विश्वामित्र कहते हैं: "सूर्य के मेष में जाने पर मेढ़े का दान महान फल देता है। वृष में जाने पर गायों का दान कहा गया है। मिथुन में वस्त्र, अन्न और पेय का दान विहित है। कर्क में घृत-धेनु का दान श्रेष्ठ है। सिंह में सोने सहित छाते का दान सदा विहित है। कन्या में जाने पर वस्त्र और घर दे। तुला में जाने पर तिल और गोरस का दान मनोरथ पूरा करता है। सूर्य के वृश्चिक में जाने पर (अन्नकी का अर्थ वृश्चिक है) दीपदान महान फल देता है। धनु में जाने पर वस्त्र और वाहन महान फल देते हैं। मकर में जाने पर लकड़ी और अग्नि का दान करे। कुम्भ में जाने पर गाय, जल और घास दे। मीन में जाने पर भूमि और माला उत्तम हैं।"

The particular gift for each entry is given in Hemādri's book on gifts. Viśvāmitra says: "When the Sun enters Aries, the gift of a ram brings great fruit. When it enters Taurus, the gift of cows is taught. In Gemini, gifts of clothes, food and drink are enjoined. In Cancer, the gift of a cow made of ghee is best. In Leo, the gift of an umbrella with gold is always enjoined. When it enters Virgo, give clothes and houses. When it enters Libra, a gift of sesame and milk products grants one's wishes. When the Sun moves into Scorpio (annakī means Scorpio), the gift of lamps brings great fruit. When it enters Sagittarius, clothes and carriages bring great fruit. When it enters Capricorn, give firewood, and fire as well. When it enters Aquarius, give cows, water and grass. When it enters Pisces, land and garlands are best."

Word by wordपदार्थ

सर्वासु (sarvāsu) — in allसबसंक्रान्तिषु (saṃkrāntiṣu) — the entriesसंक्रान्तियों मेंदान-विशेषः (dāna-viśeṣaḥ) — the particular giftविशेष दानहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंदान-काण्डे (dāna-kāṇḍe) — in the book on giftsदानकाण्ड मेंउक्तः (uktaḥ) — is givenकहा गया हैविश्वामित्रः (viśvāmitraḥ) — Viśvāmitra saysविश्वामित्र कहते हैंमेष-संक्रमणे (meṣa-saṃkramaṇe) — at the entry into Ariesमेष-संक्रान्ति मेंभानोः (bhānoḥ) — of the Sunसूर्य कीमेष-दानम् (meṣa-dānam) — the gift of a ramमेढ़े का दानमहा-फलम् (mahā-phalam) — brings great fruitमहान फल देता हैवृष-संक्रमणे (vṛṣa-saṃkramaṇe) — at the entry into Taurusवृष-संक्रान्ति मेंदानम् (dānam) — the giftदानगवाम् (gavām) — of cowsगायों काप्रोक्तम् (proktam) — is taughtकहा गया हैतथा (tathā) — likewiseवैसेएव (eva) — tooहीच (ca) — andऔरवस्त्र-अन्न-पान-दानानि (vastra-anna-pāna-dānāni) — gifts of clothes, food and drinkवस्त्र, अन्न और पेय का दानमिथुने (mithune) — in Geminiमिथुन मेंविहितानि (vihitāni) — are enjoinedविहित हैंतु (tu) — indeedतोघृत-धेनु-प्रदानम् (ghṛta-dhenu-pradānam) — the gift of a cow made of gheeघृत-धेनु का दानकर्कटे (karkaṭe) — in Cancerकर्क मेंअपि (api) — tooभीविशिष्यते (viśiṣyate) — is bestश्रेष्ठ हैस-सुवर्णम् (sa-suvarṇam) — with goldसोने सहितछत्र-दानम् (chatra-dānam) — the gift of an umbrellaछाते का दानसिंहे (siṃhe) — in Leoसिंह मेंविहितम् (vihitam) — is enjoinedविहित हैसदा (sadā) — alwaysसदाकन्या-प्रवेशे (kanyā-praveśe) — at the entry into Virgoकन्या-संक्रान्ति मेंवस्त्राणाम् (vastrāṇām) — of clothesवस्त्रों कावेश्मनाम् (veśmanām) — of housesघरों कातुला-प्रवेशे (tulā-praveśe) — at the entry into Libraतुला-संक्रान्ति मेंतिलानाम् (tilānām) — of sesameतिलों कागोरसानाम् (gorasānām) — of milk productsगोरस काअभीष्ट-दम् (abhīṣṭa-dam) — grants one's wishesमनोरथ देने वालाअन्नकी-चलिते (annakī-calite) — when he moves into Scorpioवृश्चिक में जाने परभानौ (bhānau) — the Sunसूर्य केदीप-दानम् (dīpa-dānam) — the gift of lampsदीपदानअन्नकी (annakī) — annakīअन्नकीवृश्चिकः (vṛścikaḥ) — is Scorpioवृश्चिक हैधनुः-प्रवेशे (dhanuḥ-praveśe) — at the entry into Sagittariusधनु-संक्रान्ति मेंयानानाम् (yānānām) — of carriagesवाहनों काझष-प्रवेशे (jhaṣa-praveśe) — at the entry into Capricornमकर-संक्रान्ति मेंदारूणाम् (dārūṇām) — of firewoodलकड़ी काअग्नेः (agneḥ) — of fireअग्नि काकुम्भ-प्रवेशे (kumbha-praveśe) — at the entry into Aquariusकुम्भ-संक्रान्ति मेंअम्बु-तृणस्य (ambu-tṛṇasya) — of water and grassजल और घास कामीन-प्रवेशे (mīna-praveśe) — at the entry into Piscesमीन-संक्रान्ति मेंस्थानानाम् (sthānānām) — of landभूमि कामालानाम् (mālānām) — of garlandsमालाओं काउत्तमम् (uttamam) — is bestउत्तम हैइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 6

६6 अत्रोपवासमाह हेमाद्रावापस्तम्बः—‘अयने विषुवे चैव त्रिरात्रोपोषितो नरः । स्नात्वा यस्त्वर्चयेद्भानुं सर्वकामफलं लभेत् ॥’

atropavāsamāha hemādrāvāpastambaḥ—‘ayane viṣuve caiva trirātropoṣito naraḥ | snātvā yastvarcayedbhānuṃ sarvakāmaphalaṃ labhet’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.6. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ हेमाद्रि में आपस्तम्ब उपवास बताते हैं: "अयन और विषुव में जो मनुष्य तीन रात उपवास करके, स्नान करके सूर्य की पूजा करता है, वह सब कामनाओं का फल पाता है।"

Here Āpastamba, in Hemādri, teaches a fast: "At a solstice or an equinox, a man who fasts for three nights, bathes and worships the Sun gains the fruit of every wish."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँउपवासम् (upavāsam) — a fastउपवासआह (āha) — teachesकहते हैंहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंआपस्तम्बः (āpastambaḥ) — Āpastambaआपस्तम्बअयने (ayane) — at a solsticeअयन मेंविषुवे (viṣuve) — at an equinoxविषुव मेंच (ca) — andऔरएव (eva) — tooभीत्रि-रात्र-उपोषितः (tri-rātra-upoṣitaḥ) — having fasted three nightsतीन रात उपवास करकेनरः (naraḥ) — a manमनुष्यस्नात्वा (snātvā) — having bathedस्नान करकेयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — indeedतोअर्चयेत् (arcayet) — worshipsपूजा करेभानुम् (bhānum) — the Sunसूर्य कीसर्व-काम-फलम् (sarva-kāma-phalam) — the fruit of every wishसब कामनाओं का फललभेत् (labhet) — gainsपाता है

Verse 7

७7 अशक्तौ तु वृद्धवसिष्ठः—‘अयने संक्रमे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । अहोरात्रोषितः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’

aśaktau tu vṛddhavasiṣṭhaḥ—‘ayane saṃkrame caiva grahaṇe candrasūryayoḥ | ahorātroṣitaḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.7. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो इतना न कर सके, उसके लिए वृद्धवसिष्ठ कहते हैं: "अयन में, संक्रान्ति में, और चन्द्र-सूर्य के ग्रहण में जो एक दिन-रात उपवास करके स्नान करता है, वह सब पापों से छूट जाता है।"

For one who cannot, Vṛddha-Vasiṣṭha says: "At a solstice, at a saṅkrānti, and at an eclipse of Moon or Sun, one who fasts for a day and a night and bathes is freed from all sins."

Word by wordपदार्थ

अशक्तौ (aśaktau) — for one who cannotअसमर्थ होने परतु (tu) — butतोवृद्धवसिष्ठः (vṛddhavasiṣṭhaḥ) — Vṛddha-Vasiṣṭha saysवृद्धवसिष्ठ कहते हैंअयने (ayane) — at a solsticeअयन मेंसंक्रमे (saṃkrame) — at a saṅkrāntiसंक्रान्ति मेंच (ca) — andऔरएव (eva) — tooभीग्रहणे (grahaṇe) — at an eclipseग्रहण मेंचन्द्र-सूर्ययोः (candra-sūryayoḥ) — of Moon or Sunचन्द्र-सूर्य केअहोरात्र-उषितः (ahorātra-uṣitaḥ) — having fasted a day and a nightएक दिन-रात उपवास करकेस्नात्वा (snātvā) — having bathedस्नान करकेसर्व-पापैः (sarva-pāpaiḥ) — from all sinsसब पापों सेप्रमुच्यते (pramucyate) — is freedछूट जाता है

Verse 8

८8 अत्रोपवासः संक्रमदिने, दानादि तु पुण्यकालदिन इत्याचार्यचूडामणिः । विधिलाघवात्पुण्यकालदिन एवोभयमिति वृद्धाः । इदं च पुत्रिगृहस्थातिरिक्तविषयम् ।

atropavāsaḥ saṃkramadine, dānādi tu puṇyakāladina ityācāryacūḍāmaṇiḥ | vidhilāghavātpuṇyakāladina evobhayamiti vṛddhāḥ | idaṃ ca putrigṛhasthātiriktaviṣayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.8. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आचार्यचूडामणि कहते हैं कि उपवास संक्रमण के दिन होता है, पर दान आदि पुण्यकाल के दिन। वृद्ध कहते हैं कि दोनों पुण्यकाल के दिन ही होते हैं, क्योंकि इससे विधि सरल होती है। और यह उपवास पुत्रवान् गृहस्थ के लिए नहीं है।

Ācāryacūḍāmaṇi says the fast is kept on the day of the entry, but gifts and the rest are given on the day of the holy time. The elders say both are done on the day of the holy time, since that makes the rule simpler. And this fast is not for a householder who has a son.

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँउपवासः (upavāsaḥ) — the fastउपवाससंक्रम-दिने (saṃkrama-dine) — on the day of the entryसंक्रमण के दिनदान-आदि (dāna-ādi) — gifts and the restदान आदितु (tu) — butतोपुण्यकाल-दिने (puṇyakāla-dine) — on the day of the holy timeपुण्यकाल के दिनइति (iti) — soऐसाआचार्य-चूडामणिः (ācārya-cūḍāmaṇiḥ) — Ācāryacūḍāmaṇi saysआचार्यचूडामणिविधि-लाघवात् (vidhi-lāghavāt) — since the rule is simplerविधि की सरलता सेएव (eva) — onlyहीउभयम् (ubhayam) — bothदोनोंवृद्धाः (vṛddhāḥ) — the elders sayवृद्ध कहते हैंइदम् (idam) — thisयहच (ca) — andऔरपुत्रि-गृहस्थ-अतिरिक्त-विषयम् (putri-gṛhastha-atirikta-viṣayam) — is for those other than a householder with a sonपुत्रवान् गृहस्थ को छोड़कर दूसरों के लिए है

Verse 9

९9 ‘आदित्येऽहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । उपवासो न कर्तव्यः पुत्रिणा गृहिणा तथा ॥’ इति जैमिनिवचनात् ।

‘āditye'hani saṃkrāntau grahaṇe candrasūryayoḥ | upavāso na kartavyaḥ putriṇā gṛhiṇā tathā’ iti jaiminivacanāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.9. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि जैमिनि का वचन है: "रविवार को, संक्रान्ति में, और चन्द्र-सूर्य के ग्रहण में पुत्रवान् गृहस्थ को उपवास नहीं करना चाहिए।"

For Jaimini says: "On a Sunday, at a saṅkrānti, and at an eclipse of Moon or Sun, a householder who has a son should not fast."

Word by wordपदार्थ

आदित्ये (āditye) — on Sundayरविवार कोअहनि (ahani) — on the dayदिनसंक्रान्तौ (saṃkrāntau) — at a saṅkrāntiसंक्रान्ति मेंग्रहणे (grahaṇe) — at an eclipseग्रहण मेंचन्द्र-सूर्ययोः (candra-sūryayoḥ) — of Moon or Sunचन्द्र-सूर्य केउपवासः (upavāsaḥ) — a fastउपवासन (na) — notनहींकर्तव्यः (kartavyaḥ) — should be keptकरना चाहिएपुत्रिणा (putriṇā) — by one who has a sonपुत्रवान् कोगृहिणा (gṛhiṇā) — by a householderगृहस्थ कोतथा (tathā) — soवैसेइति (iti) — soऐसाजैमिनि-वचनात् (jaimini-vacanāt) — because of Jaimini's wordsजैमिनि के वचन से

Verse 10

१०10 अत्र श्राद्धमुक्तं हेमाद्रौ विष्णुधर्मे—‘श्राद्धं संक्रमणे भानोः प्रशस्तं पृथिवीपते’ ।

atra śrāddhamuktaṃ hemādrau viṣṇudharme—‘śrāddhaṃ saṃkramaṇe bhānoḥ praśastaṃ pṛthivīpate’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.10. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ श्राद्ध भी कहा गया है। हेमाद्रि विष्णुधर्म से कहते हैं: "हे राजन्, सूर्य की संक्रान्ति में श्राद्ध प्रशस्त है।"

A śrāddha is also taught here. Hemādri quotes the Viṣṇudharma: "A śrāddha at the Sun's entry into a sign is praised, O king."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँश्राद्धम् (śrāddham) — a śrāddhaश्राद्धउक्तम् (uktam) — is taughtकहा गया हैहेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंविष्णुधर्मे (viṣṇudharme) — from the Viṣṇudharmaविष्णुधर्म सेसंक्रमणे (saṃkramaṇe) — at the entryसंक्रमण मेंभानोः (bhānoḥ) — of the Sunसूर्य केप्रशस्तम् (praśastam) — is praisedप्रशस्त हैपृथिवी-पते (pṛthivī-pate) — O lord of the earthहे राजन्

Verse 11

११11 अपरार्केऽपि विष्णुः—‘आदित्यसंक्रमश्चैव विशेषेणायनद्वयम् । व्यतीपातोऽथ जन्मर्क्षं चन्द्रसूर्यग्रहस्तथा ॥ एतांस्तु श्राद्धकालान्वै काम्यानाह प्रजापतिः ।’ इति ।

aparārke'pi viṣṇuḥ—‘ādityasaṃkramaścaiva viśeṣeṇāyanadvayam | vyatīpāto'tha janmarkṣaṃ candrasūryagrahastathā | etāṃstu śrāddhakālānvai kāmyānāha prajāpatiḥ’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.11. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अपरार्क में भी विष्णु कहते हैं: "सूर्य की संक्रान्ति, और विशेष रूप से दोनों अयन; व्यतीपात; जन्म-नक्षत्र; और चन्द्र-सूर्य का ग्रहण — प्रजापति ने इन्हें काम्य श्राद्ध के समय कहा है।"

Aparārka also quotes Viṣṇu: "The Sun's entry into a sign, and above all the two solstices; Vyatīpāta; one's birth-star; and an eclipse of Moon or Sun — Prajāpati called these the optional times for śrāddha."

Word by wordपदार्थ

अपरार्के (aparārke) — in Aparārkaअपरार्क मेंअपि (api) — alsoभीविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇu saysविष्णु कहते हैंआदित्य-संक्रमः (āditya-saṃkramaḥ) — the Sun's entry into a signसूर्य की संक्रान्तिच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीविशेषेण (viśeṣeṇa) — above allविशेष रूप सेअयन-द्वयम् (ayana-dvayam) — the two solsticesदोनों अयनव्यतीपातः (vyatīpātaḥ) — Vyatīpātaव्यतीपातअथ (atha) — thenफिरजन्म-ऋक्षम् (janma-ṛkṣam) — one's birth-starजन्म-नक्षत्रचन्द्र-सूर्य-ग्रहः (candra-sūrya-grahaḥ) — an eclipse of Moon or Sunचन्द्र-सूर्य का ग्रहणतथा (tathā) — tooभीएतान् (etān) — theseइन्हेंतु (tu) — indeedतोश्राद्ध-कालान् (śrāddha-kālān) — times for śrāddhaश्राद्ध के समयवै (vai) — surelyनिश्चय हीकाम्यान् (kāmyān) — optional, done for a wishकाम्यआह (āha) — calledकहा हैप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — Prajāpatiप्रजापति ने

Verse 12

१२12 द्वादशादिदिनैरर्वागयनांशप्रवृत्तावपि पुण्यं वक्तुमयनग्रहणम् । अन्यथा संक्रमेण सिद्धेरयनग्रहणं व्यर्थं स्यादित्यपरार्कः ।

dvādaśādidinairarvāgayanāṃśapravṛttāvapi puṇyaṃ vaktumayanagrahaṇam | anyathā saṃkrameṇa siddherayanagrahaṇaṃ vyarthaṃ syādityaparārkaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.12. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अपरार्क बताते हैं कि अयन को अलग से क्यों कहा। अयनांश के कारण वास्तविक अयन संक्रान्ति से बारह आदि दिन पहले आता है, और यह वचन उस समय को भी पुण्य बताता है। नहीं तो अयन का नाम लेना व्यर्थ होता, क्योंकि "सूर्य की संक्रान्ति" में वह आ ही जाता है।

Aparārka explains why the solstices are named separately. The true solstice comes twelve days or so before the Sun's entry, by the ayanāṃśa, and the verse declares that time holy too. Otherwise naming the solstices would be pointless, since "the Sun's entry" already covers them.

Word by wordपदार्थ

द्वादश-आदि-दिनैः (dvādaśa-ādi-dinaiḥ) — by twelve days or soबारह आदि दिनअर्वाक् (arvāk) — earlierपहलेअयनांश-प्रवृत्तौ (ayanāṃśa-pravṛttau) — when the ayanāṃśa point comesअयनांश के आरम्भ होने परअपि (api) — alsoभीपुण्यम् (puṇyam) — holy timeपुण्यवक्तुम् (vaktum) — to declareकहने के लिएअयन-ग्रहणम् (ayana-grahaṇam) — solstices are namedअयन का ग्रहण हैअन्यथा (anyathā) — otherwiseनहीं तोसंक्रमेण (saṃkrameṇa) — by the word "entry"संक्रमण सेसिद्धेः (siddheḥ) — since it is already coveredसिद्ध होने सेव्यर्थम् (vyartham) — pointlessव्यर्थस्यात् (syāt) — would beहोताइति (iti) — soऐसाअपरार्कः (aparārkaḥ) — Aparārka saysअपरार्क कहते हैं

Verse 13

१३13 हेमाद्रावपि गालवः—‘अयनांशकतुल्येन कालेनैव स्फुटं भवेत् । मृगकर्कादिगे सूर्ये याम्योदगयने सति ॥ तदा संक्रान्तिकाले स्युरुक्ता विष्णुपदादयः ॥’ इति ।

hemādrāvapi gālavaḥ—‘ayanāṃśakatulyena kālenaiva sphuṭaṃ bhavet | mṛgakarkādige sūrye yāmyodagayane sati | tadā saṃkrāntikāle syuruktā viṣṇupadādayaḥ’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.13. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हेमाद्रि में गालव भी कहते हैं: "वास्तविक दक्षिणायन और उत्तरायण सूर्य के मकर और कर्क में पहुँचने से अयनांश के बराबर समय पहले होते हैं। उस समय भी विष्णुपद आदि नाम वाली संक्रान्तियाँ होती हैं।"

Gālava too, in Hemādri, says: "The true southern and northern courses come earlier than the Sun's reaching Capricorn and Cancer by a time equal to the ayanāṃśa. At that time too, Viṣṇupada and the other named entries hold."

Word by wordपदार्थ

हेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंअपि (api) — alsoभीगालवः (gālavaḥ) — Gālava saysगालव कहते हैंअयनांशक-तुल्येन (ayanāṃśaka-tulyena) — equal to the ayanāṃśaअयनांश के बराबरकालेन (kālena) — by a timeसमय सेएव (eva) — justहीस्फुटम् (sphuṭam) — the true oneस्पष्टभवेत् (bhavet) — comesहोता हैमृग-कर्क-आदि-गे (mṛga-karka-ādi-ge) — at the start of Capricorn and Cancerमकर और कर्क के आरम्भ मेंसूर्ये (sūrye) — when the Sunसूर्य केयाम्य-उदक्-अयने (yāmya-udak-ayane) — the southern and northern coursesदक्षिणायन और उत्तरायणसति (sati) — beingहोने परतदा (tadā) — thenतबसंक्रान्ति-काले (saṃkrānti-kāle) — at the time of the entryसंक्रान्ति के समयस्युः (syuḥ) — holdहोते हैंउक्ताः (uktāḥ) — namedकहे गएविष्णुपद-आदयः (viṣṇupada-ādayaḥ) — Viṣṇupada and the restविष्णुपद आदिइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 14

१४14 अयनांशकच्युतिरूपे संक्रान्तिकालेऽपि विष्णुपदादयः प्रवर्तन्ते । तेन तत्प्रयुक्तं पुण्यकालादि तत्रापि ज्ञेयमिति स एव व्याचख्यौ । तच्च मेषायनं वृषायनमित्यादि सर्वत्र ज्ञेयम् ।

ayanāṃśakacyutirūpe saṃkrāntikāle'pi viṣṇupadādayaḥ pravartante | tena tatprayuktaṃ puṇyakālādi tatrāpi jñeyamiti sa eva vyācakhyau | tacca meṣāyanaṃ vṛṣāyanamityādi sarvatra jñeyam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.14. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार अयनांश से खिसके हुए संक्रान्ति-समय में भी विष्णुपद आदि होते हैं। उन्होंने ही व्याख्या की कि उनसे जुड़ा पुण्यकाल आदि वहाँ भी जानना चाहिए। और यह हर राशि में लागू है — "मेषायन", "वृषायन" इत्यादि।

So Viṣṇupada and the rest also hold at the entry time shifted back by the ayanāṃśa. He himself explained that the holy time and the rest that go with them are to be understood there as well. And this applies to every sign — the "Aries course", the "Taurus course", and so on.

Word by wordपदार्थ

अयनांशक-च्युति-रूपे (ayanāṃśaka-cyuti-rūpe) — shifted back by the ayanāṃśaअयनांश से खिसके हुएसंक्रान्ति-काले (saṃkrānti-kāle) — at the entry timeसंक्रान्ति के समय मेंअपि (api) — alsoभीविष्णुपद-आदयः (viṣṇupada-ādayaḥ) — Viṣṇupada and the restविष्णुपद आदिप्रवर्तन्ते (pravartante) — holdहोते हैंतेन (tena) — soइसलिएतत्-प्रयुक्तम् (tat-prayuktam) — that goes with themउनसे जुड़ापुण्यकाल-आदि (puṇyakāla-ādi) — holy time and the restपुण्यकाल आदितत्र (tatra) — thereवहाँज्ञेयम् (jñeyam) — should be understoodजानना चाहिएइति (iti) — soऐसासः (saḥ) — heउन्होंनेएव (eva) — himselfहीव्याचख्यौ (vyācakhyau) — explainedव्याख्या कीतत् (tat) — thatवहच (ca) — andऔरमेष-अयनम् (meṣa-ayanam) — the Aries courseमेषायनवृष-अयनम् (vṛṣa-ayanam) — the Taurus courseवृषायनइत्यादि (ityādi) — and so onइत्यादिसर्वत्र (sarvatra) — for every signसब जगह

Verse 15

१५15 माधवीयेऽपि जाबालिः—‘संक्रान्तिषु यथा कालस्तदीयेऽप्ययने तथा । अयने विंशतिः पूर्वा मकरे विंशतिः पराः ॥’ इति ।

mādhavīye'pi jābāliḥ—‘saṃkrāntiṣu yathā kālastadīye'pyayane tathā | ayane viṃśatiḥ pūrvā makare viṃśatiḥ parāḥ’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.15. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माधव के ग्रन्थ में जाबालि भी कहते हैं: "जैसा संक्रान्तियों में पुण्यकाल है, वैसा ही उनके अयन में है। अयन में पहले बीस घड़ी; मकर में बाद बीस।"

In Mādhava's work, Jābāli also says: "As the holy time is at the entries, so it is in the course that belongs to each. At the solstice it is twenty ghaṭikās before; at the Capricorn entry, twenty after."

Word by wordपदार्थ

माधवीये (mādhavīye) — in Mādhava's workमाधव के ग्रन्थ मेंअपि (api) — alsoभीजाबालिः (jābāliḥ) — Jābāli saysजाबालि कहते हैंसंक्रान्तिषु (saṃkrāntiṣu) — at the entriesसंक्रान्तियों मेंयथा (yathā) — asजैसेकालः (kālaḥ) — the holy timeकालतदीये (tadīye) — belonging to itउसकेअयने (ayane) — in the courseअयन मेंतथा (tathā) — soवैसेविंशतिः (viṃśatiḥ) — twentyबीसपूर्वाः (pūrvāḥ) — beforeपहले कीमकरे (makare) — at Capricornमकर मेंपराः (parāḥ) — afterबाद कीइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 16

१६16 मकरायने पूर्वा विंशतिघटिकाः पुण्याः, मकरसंक्रान्तौ तु पश्चाद्विंशतिः । अन्यत्रायने तत्संक्रान्तिवदित्यर्थः ।

makarāyane pūrvā viṃśatighaṭikāḥ puṇyāḥ, makarasaṃkrāntau tu paścādviṃśatiḥ | anyatrāyane tatsaṃkrāntivadityarthaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.16. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अर्थ यह है: मकरायन में पहले की बीस घड़ियाँ पुण्य हैं, पर मकर-संक्रान्ति में बाद की बीस। दूसरे अयनों में नियम उनकी संक्रान्ति के समान है।

The meaning is: at the Capricorn solstice the twenty ghaṭikās before are holy, but at the Capricorn entry the twenty after. For the other courses, the rule is the same as for their entry.

Word by wordपदार्थ

मकर-अयने (makara-ayane) — at the Capricorn solsticeमकरायन मेंपूर्वाः (pūrvāḥ) — beforeपहले कीविंशति-घटिकाः (viṃśati-ghaṭikāḥ) — twenty ghaṭikāsबीस घड़ियाँपुण्याः (puṇyāḥ) — are holyपुण्य हैंमकर-संक्रान्तौ (makara-saṃkrāntau) — at the Capricorn entryमकर-संक्रान्ति मेंतु (tu) — butतोपश्चात् (paścāt) — afterबादविंशतिः (viṃśatiḥ) — twentyबीसअन्यत्र (anyatra) — for the otherदूसरेअयने (ayane) — coursesअयनों मेंतत्-संक्रान्ति-वत् (tat-saṃkrānti-vat) — as for that entryउस संक्रान्ति के समानइति (iti) — thisयहअर्थः (arthaḥ) — is the meaningअर्थ है

Verse 17

१७17 विष्णुपदादिस्वरूपं च दीपिकायामुक्तम्—‘हर्यङ्घ्रिर्वृषसिंहवृश्चिकघटेष्वर्कस्य यः संक्रमः, कन्यामीनधनुर्नृयुक्षु षडशीत्याख्यं, तुलामेषयोः । प्रोक्तं तद्विषुवं, झषेऽयनमुदक्, कर्काटके दक्षिणम्’ इति । हर्यङ्घ्रिः=विष्णुपदं, नृयुक्=मिथुनम् ।

viṣṇupadādisvarūpaṃ ca dīpikāyāmuktam—‘haryaṅghrirvṛṣasiṃhavṛścikaghaṭeṣvarkasya yaḥ saṃkramaḥ, kanyāmīnadhanurnṛyukṣu ṣaḍaśītyākhyaṃ, tulāmeṣayoḥ | proktaṃ tadviṣuvaṃ, jhaṣe'yanamudak, karkāṭake dakṣiṇam’ iti | haryaṅghriḥ=viṣṇupadaṃ, nṛyuk=mithunam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.17. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विष्णुपद आदि का स्वरूप दीपिका में कहा है: "सूर्य का वृष, सिंह, वृश्चिक और कुम्भ में संक्रमण हरि का चरण (विष्णुपद) है। कन्या, मीन, धनु और मिथुन में वह षडशीति कहलाता है। तुला और मेष में विषुव कहलाता है। मकर में उत्तरायण और कर्क में दक्षिणायन है।" हर्यङ्घ्रि का अर्थ विष्णुपद है, और नृयुक् का अर्थ मिथुन।

What Viṣṇupada and the rest are is told in the Dīpikā: "The Sun's entry into Taurus, Leo, Scorpio and Aquarius is Hari's foot. Into Virgo, Pisces, Sagittarius and Gemini it is called Ṣaḍaśīti. Into Libra and Aries it is called Viṣuva. Into Capricorn it is the northern course; into Cancer, the southern." "Hari's foot" means Viṣṇupada, and "the human pair" means Gemini.

Word by wordपदार्थ

विष्णुपद-आदि-स्वरूपम् (viṣṇupada-ādi-svarūpam) — what Viṣṇupada and the rest areविष्णुपद आदि का स्वरूपच (ca) — andऔरदीपिकायाम् (dīpikāyām) — in the Dīpikāदीपिका मेंउक्तम् (uktam) — is toldकहा हैहरि-अङ्घ्रिः (hari-aṅghriḥ) — Hari's footहरि का चरणवृष-सिंह-वृश्चिक-घटेषु (vṛṣa-siṃha-vṛścika-ghaṭeṣu) — in Taurus, Leo, Scorpio and Aquariusवृष, सिंह, वृश्चिक और कुम्भ मेंअर्कस्य (arkasya) — of the Sunसूर्य कायः (yaḥ) — whichजोसंक्रमः (saṃkramaḥ) — entryसंक्रमणकन्या-मीन-धनुः-नृयुक्षु (kanyā-mīna-dhanuḥ-nṛyukṣu) — in Virgo, Pisces, Sagittarius and Geminiकन्या, मीन, धनु और मिथुन मेंषडशीति-आख्यम् (ṣaḍaśīti-ākhyam) — is called Ṣaḍaśītiषडशीति नाम वालातुला-मेषयोः (tulā-meṣayoḥ) — in Libra and Ariesतुला और मेष मेंप्रोक्तम् (proktam) — is calledकहा गयातत् (tat) — thatवहविषुवम् (viṣuvam) — Viṣuvaविषुवझषे (jhaṣe) — in Capricornमकर मेंअयनम् (ayanam) — the courseअयनउदक् (udak) — northernउत्तरकर्काटके (karkāṭake) — in Cancerकर्क मेंदक्षिणम् (dakṣiṇam) — southernदक्षिणहरि-अङ्घ्रिः (hari-aṅghriḥ) — "Hari's foot"हर्यङ्घ्रिविष्णुपदम् (viṣṇupadam) — means Viṣṇupadaविष्णुपद हैनृयुक् (nṛyuk) — "the human pair"नृयुक्मिथुनम् (mithunam) — means Geminiमिथुन है

Verse 18

१८18 अत्र च पिण्डरहितं श्राद्धं कुर्यात् । तथा चापरार्के मात्स्ये—‘अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । संक्रान्तिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वपणादृते ॥’ इति ।

atra ca piṇḍarahitaṃ śrāddhaṃ kuryāt | tathā cāparārke mātsye—‘ayanadvitaye śrāddhaṃ viṣuvadvitaye tathā | saṃkrāntiṣu ca sarvāsu piṇḍanirvapaṇādṛte’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.18. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ श्राद्ध पिण्ड के बिना करे। अपरार्क में मत्स्यपुराण से कहा है: "दोनों अयनों में, दोनों विषुवों में, और सब संक्रान्तियों में श्राद्ध पिण्ड-दान के बिना होता है।"

Here the śrāddha is done without piṇḍas. So Aparārka quotes the Matsya: "At the two solstices, at the two equinoxes, and at all the entries, the śrāddha is done without offering piṇḍas."

Word by wordपदार्थ

अत्र (atra) — hereयहाँच (ca) — andऔरपिण्ड-रहितम् (piṇḍa-rahitam) — without piṇḍasपिण्ड के बिनाश्राद्धम् (śrāddham) — the śrāddhaश्राद्धकुर्यात् (kuryāt) — one should doकरेतथा (tathā) — soवैसेअपरार्के (aparārke) — in Aparārkaअपरार्क मेंमात्स्ये (mātsye) — from the Matsyaमत्स्यपुराण सेअयन-द्वितये (ayana-dvitaye) — at the two solsticesदोनों अयनों मेंविषुव-द्वितये (viṣuva-dvitaye) — at the two equinoxesदोनों विषुवों मेंसंक्रान्तिषु (saṃkrāntiṣu) — at the entriesसंक्रान्तियों मेंसर्वासु (sarvāsu) — allसबपिण्ड-निर्वपणात् (piṇḍa-nirvapaṇāt) — the offering of piṇḍasपिण्ड-दान केऋते (ṛte) — withoutबिनाइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 19

१९19 श्राद्धशूलपाणिस्त्वस्य निर्मूलत्वात्, समूलत्वेऽपि ‘ततःप्रभृति संक्रान्तावुपरागादिपर्वसु । त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं मृताहनि ॥’ इति मात्स्योक्तेर्ग्रहणाग्रहणवद्विकल्प एवेत्याह ।

śrāddhaśūlapāṇistvasya nirmūlatvāt, samūlatve'pi ‘tataḥprabhṛti saṃkrāntāvuparāgādiparvasu | tripiṇḍamācarecchrāddhamekoddiṣṭaṃ mṛtāhani’ iti mātsyoktergrahaṇāgrahaṇavadvikalpa evetyāha ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.19. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर श्राद्ध पर लिखते हुए शूलपाणि कहते हैं कि यह केवल विकल्प है। वे कहते हैं कि यह वचन निर्मूल है। और यदि मूलसहित हो भी, तो मत्स्यपुराण यह भी कहता है: "तब से संक्रान्ति में और ग्रहण आदि पर्वों में तीन पिण्डों वाला श्राद्ध करे, और मृत्यु-तिथि पर एकोद्दिष्ट।" इसलिए, वे कहते हैं, पिण्ड दिए भी जा सकते हैं और नहीं भी, जैसे वैदिक यज्ञ में पात्र लेने और न लेने का विकल्प है।

But Śūlapāṇi, writing on śrāddha, says it is only a choice. He says the verse has no root. And even if it has, the Matsya also says: "From then on, at a saṅkrānti and at eclipses and other holy days, do the śrāddha with three piṇḍas, and on the death-day the single-person rite." So, he says, the piṇḍas may be given or not, as with taking or not taking the cup in a Vedic rite.

Word by wordपदार्थ

श्राद्ध-शूलपाणिः (śrāddha-śūlapāṇiḥ) — Śūlapāṇi, on śrāddhaश्राद्ध पर शूलपाणितु (tu) — butतोअस्य (asya) — of thisइसकेनिर्मूलत्वात् (nirmūlatvāt) — because it has no rootनिर्मूल होने सेसमूलत्वे (samūlatve) — if it has a rootमूलसहित होने परअपि (api) — evenभीततः-प्रभृति (tataḥ-prabhṛti) — from then onतब सेसंक्रान्तौ (saṃkrāntau) — at a saṅkrāntiसंक्रान्ति मेंउपराग-आदि-पर्वसु (uparāga-ādi-parvasu) — at eclipses and other holy daysग्रहण आदि पर्वों मेंत्रि-पिण्डम् (tri-piṇḍam) — with three piṇḍasतीन पिण्डों वालाआचरेत् (ācaret) — one should doकरेश्राद्धम् (śrāddham) — śrāddhaश्राद्धएकोद्दिष्टम् (ekoddiṣṭam) — the single-person riteएकोद्दिष्टमृत-अहनि (mṛta-ahani) — on the death-dayमृत्यु-तिथि परइति (iti) — soऐसामात्स्य-उक्तेः (mātsya-ukteḥ) — because the Matsya saysमत्स्यपुराण के कथन सेग्रहण-अग्रहण-वत् (grahaṇa-agrahaṇa-vat) — like taking or not takingलेने और न लेने की तरहविकल्पः (vikalpaḥ) — a choiceविकल्पएव (eva) — onlyहीआह (āha) — saysकहते हैं

Verse 20

२०20 तन्न । अस्य पार्वणानुवादकत्वेन पिण्डाविधायकत्वात् । पिण्डो व्यक्तिः । अन्यथैकपदे पिण्डानुवादे त्रित्वविधौ च वषट्कर्तुः प्रथमभक्षवद्वैरूप्यापत्तेः । तथा चोभयसमूलत्वे पिण्डरहितं पार्वणं कर्तव्यमित्युभयवचनयोरर्थः । त्रिपिण्डशब्देनैकोद्दिष्टव्यावर्तनमात्रम् ।

tanna | asya pārvaṇānuvādakatvena piṇḍāvidhāyakatvāt | piṇḍo vyaktiḥ | anyathaikapade piṇḍānuvāde tritvavidhau ca vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣavadvairūpyāpatteḥ | tathā cobhayasamūlatve piṇḍarahitaṃ pārvaṇaṃ kartavyamityubhayavacanayorarthaḥ | tripiṇḍaśabdenaikoddiṣṭavyāvartanamātram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.20. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह ठीक नहीं। मत्स्यपुराण का वह वचन केवल पार्वण श्राद्ध का अनुवाद करता है; पिण्ड का विधान नहीं करता। वहाँ "पिण्ड" केवल तीन पितरों का सूचक है। नहीं तो एक ही पद को पिण्ड का अनुवाद भी करना पड़ता और तीन की संख्या का विधान भी, और उसके दो अर्थ हो जाते, जैसा वषट्कर्ता के पहले भक्षण में होता है। इसलिए यदि दोनों वचन मूलसहित हों, तो दोनों का अर्थ है: पार्वण श्राद्ध पिण्ड के बिना करे। "त्रिपिण्ड" शब्द केवल उसे एकोद्दिष्ट से अलग करता है।

That is not right. The Matsya verse only restates the pārvaṇa rite; it does not enjoin piṇḍas. "Piṇḍa" there only marks the three persons honoured. Otherwise one word would have to both restate the piṇḍa and enjoin the number three, and it would split into two senses, as in the case of the vaṣaṭ-priest's first draught. So if both verses have a root, together they mean: do the pārvaṇa rite without piṇḍas. "With three piṇḍas" only sets it apart from the single-person rite.

Word by wordपदार्थ

तत् (tat) — thatवहन (na) — is not rightठीक नहींअस्य (asya) — this verseइस वचन केपार्वण-अनुवादकत्वेन (pārvaṇa-anuvādakatvena) — by only restating the pārvaṇa riteपार्वण का अनुवाद करने सेपिण्ड-अविधायकत्वात् (piṇḍa-avidhāyakatvāt) — since it does not enjoin piṇḍasपिण्ड का विधान न करने सेपिण्डः (piṇḍaḥ) — "piṇḍa"पिण्डव्यक्तिः (vyaktiḥ) — marks the personsव्यक्ति का सूचक हैअन्यथा (anyathā) — otherwiseनहीं तोएक-पदे (eka-pade) — in one wordएक पद मेंपिण्ड-अनुवादे (piṇḍa-anuvāde) — restating the piṇḍaपिण्ड के अनुवाद मेंत्रित्व-विधौ (tritva-vidhau) — enjoining threeतीन के विधान मेंच (ca) — andऔरवषट्कर्तुः (vaṣaṭkartuḥ) — of the vaṣaṭ-priestवषट्कर्ता केप्रथम-भक्ष-वत् (prathama-bhakṣa-vat) — as with the first draughtपहले भक्षण की तरहवैरूप्य-आपत्तेः (vairūpya-āpatteḥ) — the word would be split in two sensesदो रूपों का दोष आने सेतथा (tathā) — soइस प्रकारउभय-समूलत्वे (ubhaya-samūlatve) — if both have a rootदोनों के मूलसहित होने परपिण्ड-रहितम् (piṇḍa-rahitam) — without piṇḍasपिण्ड के बिनापार्वणम् (pārvaṇam) — the pārvaṇa riteपार्वणकर्तव्यम् (kartavyam) — is to be doneकरना चाहिएइति (iti) — thisयहउभय-वचनयोः (ubhaya-vacanayoḥ) — of both versesदोनों वचनों काअर्थः (arthaḥ) — is the meaningअर्थ हैत्रि-पिण्ड-शब्देन (tri-piṇḍa-śabdena) — the word "three piṇḍas""त्रिपिण्ड" शब्द सेएकोद्दिष्ट-व्यावर्तन-मात्रम् (ekoddiṣṭa-vyāvartana-mātram) — only sets aside the single-person riteकेवल एकोद्दिष्ट को अलग करना है

Verse 21

२१21 मङ्गलकृत्येषु विशेषमाह ज्योतिर्निबन्धे नारदः—‘त्याज्याः सूर्यस्य संक्रान्तेः पूर्वतः परतस्तथा । विवाहादिषु कार्येषु नाड्यः षोडश षोडश ॥’ इति ।

maṅgalakṛtyeṣu viśeṣamāha jyotirnibandhe nāradaḥ—‘tyājyāḥ sūryasya saṃkrānteḥ pūrvataḥ paratastathā | vivāhādiṣu kāryeṣu nāḍyaḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa’ iti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.21. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मंगल कार्यों के लिए ज्योतिर्निबन्ध में नारद विशेष नियम कहते हैं: "विवाह आदि कार्यों में सूर्य की संक्रान्ति से पहले सोलह और बाद सोलह घड़ियाँ छोड़नी चाहिए।"

For auspicious work Nārada, in the Jyotirnibandha, gives a special rule: "For marriage and like undertakings, avoid sixteen nāḍīs before the Sun's entry and sixteen after."

Word by wordपदार्थ

मङ्गल-कृत्येषु (maṅgala-kṛtyeṣu) — for auspicious workमंगल कार्यों मेंविशेषम् (viśeṣam) — a special ruleविशेषआह (āha) — givesकहते हैंज्योतिर्निबन्धे (jyotirnibandhe) — in the Jyotirnibandhaज्योतिर्निबन्ध मेंनारदः (nāradaḥ) — Nāradaनारदत्याज्याः (tyājyāḥ) — are to be avoidedछोड़नी चाहिएसूर्यस्य (sūryasya) — of the Sunसूर्य कीसंक्रान्तेः (saṃkrānteḥ) — the entryसंक्रान्ति सेपूर्वतः (pūrvataḥ) — beforeपहलेपरतः (parataḥ) — afterबादतथा (tathā) — andऔरविवाह-आदिषु (vivāha-ādiṣu) — in marriage and the likeविवाह आदिकार्येषु (kāryeṣu) — in undertakingsकार्यों मेंनाड्यः (nāḍyaḥ) — nāḍīsघड़ियाँषोडश (ṣoḍaśa) — sixteenसोलहइति (iti) — so it saysऐसा

Verse 22

२२22 एतत्पुण्यकालोपलक्षणम् । ‘भानोः संक्रान्तिभोगश्च कुलिकश्चार्धयामकः ।’ इति ज्योतिःप्रकाशे वर्ज्येषु परिगणनात् ।

etatpuṇyakālopalakṣaṇam | ‘bhānoḥ saṃkrāntibhogaśca kulikaścārdhayāmakaḥ’ iti jyotiḥprakāśe varjyeṣu parigaṇanāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.22. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ये सोलह घड़ियाँ पूरे पुण्यकाल की सूचक हैं। क्योंकि ज्योतिःप्रकाश में वर्ज्य समयों में "सूर्य का संक्रान्ति-भोग, कुलिक और अर्धयाम" गिने गए हैं।

The sixteen stand for the whole holy time. For the Jyotiḥprakāśa lists among the times to avoid "the span of the Sun's entry, Kulika and Ardhayāma."

Word by wordपदार्थ

एतत् (etat) — thisयहपुण्यकाल-उपलक्षणम् (puṇyakāla-upalakṣaṇam) — stands for the whole holy timeपूरे पुण्यकाल का सूचक हैभानोः (bhānoḥ) — of the Sunसूर्य कासंक्रान्ति-भोगः (saṃkrānti-bhogaḥ) — the span of the entryसंक्रान्ति-भोगच (ca) — andऔरकुलिकः (kulikaḥ) — Kulikaकुलिकअर्धयामकः (ardhayāmakaḥ) — Ardhayāmaअर्धयामइति (iti) — soऐसाज्योतिःप्रकाशे (jyotiḥprakāśe) — in the Jyotiḥprakāśaज्योतिःप्रकाश मेंवर्ज्येषु (varjyeṣu) — among things to avoidवर्ज्य बातों मेंपरिगणनात् (parigaṇanāt) — because it is listedगिने जाने से

Verse 23

२३23 अयनव्यतिरिक्तासु दशसु संक्रान्तिषु रात्रौ स्नानश्राद्धादि न कार्यम् ।

ayanavyatiriktāsu daśasu saṃkrāntiṣu rātrau snānaśrāddhādi na kāryam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.23. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अयन को छोड़कर शेष दस संक्रान्तियों में रात में स्नान, श्राद्ध आदि नहीं करने चाहिए।

At the ten entries other than the solstices, bathing, śrāddha and the like are not done at night.

Word by wordपदार्थ

अयन-व्यतिरिक्तासु (ayana-vyatiriktāsu) — other than the solsticesअयन को छोड़करदशसु (daśasu) — at the tenदससंक्रान्तिषु (saṃkrāntiṣu) — entriesसंक्रान्तियों मेंरात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंस्नान-श्राद्ध-आदि (snāna-śrāddha-ādi) — bathing, śrāddha and the likeस्नान, श्राद्ध आदिन (na) — notनहींकार्यम् (kāryam) — should be doneकरना चाहिए

Verse 24

२४24 ‘अह्नि संक्रमणे कृत्स्नमहः पुण्यं प्रकीर्तितम् । रात्रौ संक्रमणे भानोर्दिनार्धं स्नानदानयोः ॥ अर्धरात्रादधस्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरि क्रिया । ऊर्ध्वं संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्प्रहरद्वयम् ॥ पूर्णे चेदर्धरात्रे तु यदा संक्रमते रविः । प्राहुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटौ ॥’ इति वृद्धवसिष्ठादिवचनैरहःपुण्यत्वोक्त्या ‘रात्रौ संक्रमणे भानोर्दिवा कुर्यात्तु तत्क्रियाम् । पूर्वस्मात्परतो वापि प्रत्यासन्नस्य तत्फलम् ॥’ इति वसिष्ठवचनाच्चार्थाद्रात्रौ स्नानादिनिषेधप्रतीतेः ।

‘ahni saṃkramaṇe kṛtsnamahaḥ puṇyaṃ prakīrtitam; rātrau saṃkramaṇe bhānordinārdhaṃ snānadānayoḥ | ardharātrādadhastasminmadhyāhnasyopari kriyā; ūrdhvaṃ saṃkramaṇe cordhvamudayātpraharadvayam | pūrṇe cedardharātre tu yadā saṃkramate raviḥ; prāhurdinadvayaṃ puṇyaṃ muktvā makarakarkaṭau’ | iti vṛddhavasiṣṭhādivacanairahaḥpuṇyatvoktyā ‘rātrau saṃkramaṇe bhānordivā kuryāttu tatkriyām | pūrvasmātparato vāpi pratyāsannasya tatphalam’ iti vasiṣṭhavacanāccārthādrātrau snānādiniṣedhapratīteḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.24. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह वृद्धवसिष्ठ आदि के वचनों से निकलता है, जो दिन को पुण्य कहते हैं: "दिन में संक्रमण हो तो पूरा दिन पुण्य कहा गया है। रात में हो तो स्नान और दान के लिए आधा दिन पुण्य है। आधी रात से पहले हो तो उस दिन मध्याह्न के बाद कर्म करे। आधी रात के बाद हो तो सूर्योदय से दो प्रहर तक। यदि सूर्य ठीक आधी रात में संक्रमण करे तो दोनों दिन पुण्य कहते हैं — मकर और कर्क को छोड़कर।" और वसिष्ठ कहते हैं: "सूर्य रात में संक्रमण करे तो उसका कर्म दिन में करे, पहले दिन या बाद वाले दिन, जो समीप हो; वही फल देता है।" इनसे अर्थ से रात में स्नान आदि का निषेध प्रतीत होता है।

This follows from what Vṛddha-Vasiṣṭha and others say, calling the day holy: "When the entry falls by day, the whole day is declared holy. When it falls at night, half a day is holy for bathing and gifts. If it falls before midnight, the rite is done after noon that day. If after midnight, in the two watches after sunrise. If the Sun enters exactly at midnight, they say both days are holy — except for Capricorn and Cancer." And Vasiṣṭha says: "When the Sun enters at night, do its rite by day, on the day before or the day after, whichever is nearer; that brings its fruit." By implication, bathing and the like are banned at night.

Word by wordपदार्थ

अह्नि (ahni) — by dayदिन मेंसंक्रमणे (saṃkramaṇe) — when the entry fallsसंक्रमण होने परकृत्स्नम् (kṛtsnam) — the wholeपूराअहः (ahaḥ) — dayदिनपुण्यम् (puṇyam) — is holyपुण्यप्रकीर्तितम् (prakīrtitam) — is declaredकहा गया हैरात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंभानोः (bhānoḥ) — of the Sunसूर्य कादिन-अर्धम् (dina-ardham) — half a dayआधा दिनस्नान-दानयोः (snāna-dānayoḥ) — for bathing and giftsस्नान और दान के लिएअर्धरात्रात् (ardharātrāt) — midnightआधी रात सेअधः (adhaḥ) — beforeपहलेतस्मिन् (tasmin) — on that dayउस दिनमध्याह्नस्य (madhyāhnasya) — noonमध्याह्न केउपरि (upari) — afterबादक्रिया (kriyā) — the riteकर्मऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — afterबादच (ca) — andऔरउदयात् (udayāt) — from sunriseसूर्योदय सेप्रहर-द्वयम् (prahara-dvayam) — two watchesदो प्रहरपूर्णे (pūrṇe) — exactlyठीकचेत् (cet) — ifयदिअर्धरात्रे (ardharātre) — at midnightआधी रात मेंतु (tu) — butतोयदा (yadā) — whenजबसंक्रमते (saṃkramate) — entersसंक्रमण करता हैरविः (raviḥ) — the Sunसूर्यप्राहुः (prāhuḥ) — they sayकहते हैंदिन-द्वयम् (dina-dvayam) — both daysदोनों दिनमुक्त्वा (muktvā) — exceptछोड़करमकर-कर्कटौ (makara-karkaṭau) — Capricorn and Cancerमकर और कर्क कोइति (iti) — soऐसावृद्धवसिष्ठ-आदि-वचनैः (vṛddhavasiṣṭha-ādi-vacanaiḥ) — by the words of Vṛddha-Vasiṣṭha and othersवृद्धवसिष्ठ आदि के वचनों सेअहः-पुण्यत्व-उक्त्या (ahaḥ-puṇyatva-uktyā) — by saying the day is holyदिन को पुण्य कहने सेदिवा (divā) — by dayदिन मेंकुर्यात् (kuryāt) — one should doकरेतत्-क्रियाम् (tat-kriyām) — its riteउसका कर्मपूर्वस्मात् (pūrvasmāt) — on the day beforeपहले दिनपरतः (parataḥ) — afterबादवा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीप्रत्यासन्नस्य (pratyāsannasya) — the nearer oneसमीप वाले कातत्-फलम् (tat-phalam) — its fruitउसका फलवसिष्ठ-वचनात् (vasiṣṭha-vacanāt) — from Vasiṣṭha's wordsवसिष्ठ के वचन सेअर्थात् (arthāt) — by implicationअर्थ सेस्नान-आदि-निषेध-प्रतीतेः (snāna-ādi-niṣedha-pratīteḥ) — since a ban on bathing and the like followsस्नान आदि का निषेध प्रतीत होने से

Verse 25

२५25 यानि तु—‘विवाहव्रतसंक्रान्तिप्रतिष्ठाऋतुजन्मसु । तथोपरागपातादौ स्नाने दाने निशा शुभा ॥’ इति, ‘राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु । स्नानदानादिकं कुर्युर्निशि काम्यव्रतेषु च ॥’ इत्यादीनि विष्णुगोभिलादिवचनानि, तानि मकरकर्कसंक्रान्तिविषयाणि । ‘मुक्त्वा मकरकर्कटौ’ इति तयोर्दिवानुष्ठानस्य पर्युदस्तत्वादिति हेमाद्रिमाधवादयः ।

yāni tu—‘vivāhavratasaṃkrāntipratiṣṭhāṛtujanmasu; tathoparāgapātādau snāne dāne niśā śubhā’ iti, | ‘rāhudarśanasaṃkrāntivivāhātyayavṛddhiṣu; snānadānādikaṃ kuryurniśi kāmyavrateṣu ca’ ityādīni viṣṇugobhilādivacanāni, tāni makarakarkasaṃkrāntiviṣayāṇi | ‘muktvā makarakarkaṭau’ iti tayordivānuṣṭhānasya paryudastatvāditi hemādrimādhavādayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.25. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर विष्णु, गोभिल आदि के ऐसे वचन हैं: "विवाह, व्रत, संक्रान्ति, प्रतिष्ठा, ऋतु और जन्म में, तथा ग्रहण, व्यतीपात आदि में स्नान और दान के लिए रात शुभ है," और "ग्रहण, संक्रान्ति, विवाह, मृत्यु और जन्म में, तथा काम्य व्रतों में स्नान, दान आदि रात में करें।" हेमाद्रि, माधव आदि कहते हैं कि ये केवल मकर और कर्क की संक्रान्ति के विषय में हैं। क्योंकि "मकर और कर्क को छोड़कर" ये शब्द इन दोनों को दिन में करने के नियम से अलग करते हैं।

But there are sayings of Viṣṇu, Gobhila and others such as: "At marriage, a vow, a saṅkrānti, a dedication, the season and a birth, and at eclipses, Vyatīpāta and the like, the night is fit for bathing and gifts," and "At an eclipse, a saṅkrānti, a marriage, a death and a birth, and in optional vows, bathing, gifts and the like may be done at night." Hemādri, Mādhava and others say these concern only the Capricorn and Cancer entries. For the words "except Capricorn and Cancer" exclude these two from the rule of doing the rite by day.

Word by wordपदार्थ

यानि (yāni) — those whichजोतु (tu) — butतोविवाह-व्रत-संक्रान्ति-प्रतिष्ठा-ऋतु-जन्मसु (vivāha-vrata-saṃkrānti-pratiṣṭhā-ṛtu-janmasu) — at marriage, vows, saṅkrānti, dedication, the season and birthविवाह, व्रत, संक्रान्ति, प्रतिष्ठा, ऋतु और जन्म मेंतथा (tathā) — andतथाउपराग-पात-आदौ (uparāga-pāta-ādau) — at eclipses, Vyatīpāta and the likeग्रहण, व्यतीपात आदि मेंस्नाने (snāne) — for bathingस्नान मेंदाने (dāne) — for giftsदान मेंनिशा (niśā) — the nightरातशुभा (śubhā) — is fitशुभ हैइति (iti) — soऐसाराहु-दर्शन-संक्रान्ति-विवाह-अत्यय-वृद्धिषु (rāhu-darśana-saṃkrānti-vivāha-atyaya-vṛddhiṣu) — at an eclipse, saṅkrānti, marriage, death and birthग्रहण, संक्रान्ति, विवाह, मृत्यु और जन्म मेंस्नान-दान-आदिकम् (snāna-dāna-ādikam) — bathing, gifts and the likeस्नान, दान आदिकुर्युः (kuryuḥ) — should be doneकरेंनिशि (niśi) — at nightरात मेंकाम्य-व्रतेषु (kāmya-vrateṣu) — in optional vowsकाम्य व्रतों मेंच (ca) — andऔरइत्यादीनि (ityādīni) — and the likeइत्यादिविष्णु-गोभिल-आदि-वचनानि (viṣṇu-gobhila-ādi-vacanāni) — the sayings of Viṣṇu, Gobhila and othersविष्णु, गोभिल आदि के वचनतानि (tāni) — theyवेमकर-कर्क-संक्रान्ति-विषयाणि (makara-karka-saṃkrānti-viṣayāṇi) — concern the Capricorn and Cancer entriesमकर और कर्क की संक्रान्ति के विषय में हैंमुक्त्वा (muktvā) — exceptछोड़करमकर-कर्कटौ (makara-karkaṭau) — Capricorn and Cancerमकर और कर्क कोतयोः (tayoḥ) — for these twoइन दोनों केदिवा-अनुष्ठानस्य (divā-anuṣṭhānasya) — of doing it by dayदिन में करने कापर्युदस्तत्वात् (paryudastatvāt) — since it is excludedअपवाद होने सेहेमाद्रि-माधव-आदयः (hemādri-mādhava-ādayaḥ) — Hemādri, Mādhava and othersहेमाद्रि, माधव आदि

Verse 26

२६26 वस्तुतस्तु प्रागुक्तवचनेन तयोर्दिनद्वयपुण्यत्वादेरेव पर्युदासान्मकरकर्कटयोरपि ‘स्नानं दानं परेऽहनि’ इत्यादिभिरहःपुण्यत्वोक्तेः, अहःपुण्यत्वानुपपत्त्या कल्प्यरात्रिनिषेधस्य च प्रत्यक्षरात्रिविधिना बाधात्सर्वसंक्रान्तिषु रात्रावनुष्ठानविकल्पः, स च देशाचाराद्व्यवतिष्ठत इति युक्तः पन्थाः । अयनयोस्तु वक्तव्यो विशेषः श्रावणे माघे च वक्ष्यते ।

vastutastu prāguktavacanena tayordinadvayapuṇyatvādereva paryudāsānmakarakarkaṭayorapi ‘snānaṃ dānaṃ pare'hani’ ityādibhirahaḥpuṇyatvokteḥ, ahaḥpuṇyatvānupapattyā kalpyarātriniṣedhasya ca pratyakṣarātrividhinā bādhātsarvasaṃkrāntiṣu rātrāvanuṣṭhānavikalpaḥ, sa ca deśācārādvyavatiṣṭhata iti yuktaḥ panthāḥ | ayanayostu vaktavyo viśeṣaḥ śrāvaṇe māghe ca vakṣyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.26. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वास्तव में, पहले कहा वचन मकर और कर्क को केवल "दोनों दिन पुण्य" वाले नियम से अलग करता है। इन दोनों में भी "स्नान और दान अगले दिन" जैसे वचन दिन को पुण्य कहते हैं। रात का निषेध स्पष्ट नहीं कहा गया; वह केवल दिन को पुण्य कहने से अनुमान किया जाता है। और अनुमान से निकला निषेध रात की स्पष्ट विधि के आगे टिकता नहीं। इसलिए सब संक्रान्तियों में रात में अनुष्ठान करना विकल्प है, और देश का आचार तय करता है कि कौन-सा पक्ष लिया जाए। यही उचित मार्ग है। दोनों अयनों की विशेष बातें श्रावण और माघ में कही जाएँगी।

In truth, though, the verse quoted above excludes Capricorn and Cancer only from the rule that both days are holy. For those two as well, sayings like "bathing and gifts on the next day" call the day holy. The ban on night is not stated; it is only inferred from the day being called holy. And an inferred ban gives way to an express rule that allows the night. So at every entry, doing the rite at night is a choice, and local custom settles which way it goes. That is the right way. The particulars of the two solstices will be told under Śrāvaṇa and Māgha.

Word by wordपदार्थ

वस्तुतः (vastutaḥ) — in truthवास्तव मेंतु (tu) — howeverतोप्राक्-उक्त-वचनेन (prāk-ukta-vacanena) — by the verse quoted aboveपहले कहे वचन सेतयोः (tayoḥ) — for those twoउन दोनों केदिन-द्वय-पुण्यत्व-आदेः (dina-dvaya-puṇyatva-ādeḥ) — only the both-days-holy rule and the likeदोनों दिन पुण्य होने आदि काएव (eva) — onlyहीपर्युदासात् (paryudāsāt) — since it excludesअपवाद होने सेमकर-कर्कटयोः (makara-karkaṭayoḥ) — for Capricorn and Cancerमकर और कर्क मेंअपि (api) — tooभीस्नानम् (snānam) — bathingस्नानदानम् (dānam) — giftsदानपरे (pare) — on the nextअगलेअहनि (ahani) — dayदिनइत्यादिभिः (ityādibhiḥ) — by such sayingsइत्यादि वचनों सेअहः-पुण्यत्व-उक्तेः (ahaḥ-puṇyatva-ukteḥ) — since the day is called holyदिन को पुण्य कहने सेअहः-पुण्यत्व-अनुपपत्त्या (ahaḥ-puṇyatva-anupapattyā) — from the difficulty of the day being holyदिन के पुण्य होने की अनुपपत्ति सेकल्प्य-रात्रि-निषेधस्य (kalpya-rātri-niṣedhasya) — of the ban on night that is only inferredअनुमान से निकले रात्रि-निषेध काच (ca) — andऔरप्रत्यक्ष-रात्रि-विधिना (pratyakṣa-rātri-vidhinā) — by the express rule allowing nightस्पष्ट रात्रि-विधि सेबाधात् (bādhāt) — since it is overruledबाधित होने सेसर्व-संक्रान्तिषु (sarva-saṃkrāntiṣu) — at every entryसब संक्रान्तियों मेंरात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंअनुष्ठान-विकल्पः (anuṣṭhāna-vikalpaḥ) — doing it is a choiceअनुष्ठान का विकल्प हैसः (saḥ) — thatवहदेश-आचारात् (deśa-ācārāt) — by local customदेश के आचार सेव्यवतिष्ठते (vyavatiṣṭhate) — is settledव्यवस्थित होता हैइति (iti) — thisयहयुक्तः (yuktaḥ) — the rightउचितपन्थाः (panthāḥ) — wayमार्ग हैअयनयोः (ayanayoḥ) — of the solsticesअयनों कावक्तव्यः (vaktavyaḥ) — yet to be toldकहने योग्यविशेषः (viśeṣaḥ) — the particularsविशेषश्रावणे (śrāvaṇe) — under Śrāvaṇaश्रावण मेंमाघे (māghe) — under Māghaमाघ मेंवक्ष्यते (vakṣyate) — will be toldकहा जाएगा

Verse 27

२७27 ज्योतिर्निबन्धे गर्गः—‘यस्य जन्मर्क्षमासाद्य रविसंक्रमणं भवेत् । तन्मासाभ्यन्तरे तस्य वैरक्लेशधनक्षयाः ॥ तगरसरोरुहपत्रै रजनीसिद्धार्थलोध्रसंयुक्तैः । स्नानं जन्मर्क्षगते रविसंक्रमणे नृणां शुभदम् ॥’

jyotirnibandhe gargaḥ—‘yasya janmarkṣamāsādya ravisaṃkramaṇaṃ bhavet; tanmāsābhyantare tasya vairakleśadhanakṣayāḥ | tagarasaroruhapatrai rajanīsiddhārthalodhrasaṃyuktaiḥ; snānaṃ janmarkṣagate ravisaṃkramaṇe nṛṇāṃ śubhadam’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.27. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ज्योतिर्निबन्ध में गर्ग कहते हैं: "जिसके जन्म-नक्षत्र में सूर्य की संक्रान्ति हो, उस मास के भीतर उसे वैर, क्लेश और धन की हानि होती है। जन्म-नक्षत्र में सूर्य की संक्रान्ति होने पर तगर और कमल के पत्तों से, हल्दी, सफ़ेद सरसों और लोध मिलाकर किया स्नान शुभ देता है।"

Garga, in the Jyotirnibandha, says: "If the Sun's entry falls in a man's birth-star, within that month he meets enmity, trouble and loss of wealth. When the Sun's entry falls in one's birth-star, a bath with tagara and lotus leaves, mixed with turmeric, white mustard and lodhra, brings good."

Word by wordपदार्थ

ज्योतिर्निबन्धे (jyotirnibandhe) — in the Jyotirnibandhaज्योतिर्निबन्ध मेंगर्गः (gargaḥ) — Garga saysगर्ग कहते हैंयस्य (yasya) — whoseजिसकेजन्म-ऋक्षम् (janma-ṛkṣam) — birth-starजन्म-नक्षत्र कोआसाद्य (āsādya) — reachingप्राप्त करकेरवि-संक्रमणम् (ravi-saṃkramaṇam) — the Sun's entryसूर्य की संक्रान्तिभवेत् (bhavet) — happensहोतत्-मास-अभ्यन्तरे (tat-māsa-abhyantare) — within that monthउस मास के भीतरतस्य (tasya) — for himउसकेवैर-क्लेश-धन-क्षयाः (vaira-kleśa-dhana-kṣayāḥ) — enmity, trouble and loss of wealthवैर, क्लेश और धन की हानितगर-सरोरुह-पत्रैः (tagara-saroruha-patraiḥ) — with tagara and lotus leavesतगर और कमल के पत्तों सेरजनी-सिद्धार्थ-लोध्र-संयुक्तैः (rajanī-siddhārtha-lodhra-saṃyuktaiḥ) — mixed with turmeric, white mustard and lodhraहल्दी, सफ़ेद सरसों और लोध से युक्तस्नानम् (snānam) — a bathस्नानजन्म-ऋक्ष-गते (janma-ṛkṣa-gate) — when it falls in the birth-starजन्म-नक्षत्र में होने पररवि-संक्रमणे (ravi-saṃkramaṇe) — the Sun's entryसूर्य की संक्रान्तिनृणाम् (nṛṇām) — for peopleमनुष्यों के लिएशुभ-दम् (śubha-dam) — brings goodशुभ देने वाला है

Verse 28

२८28 हेमाद्रौ—‘अह्नि चेद्रात्रियुग्मं स्याद्रात्रौ चेद्वासरद्वयम् । संक्रान्तिः पक्षिणी ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥’

hemādrau—‘ahni cedrātriyugmaṃ syādrātrau cedvāsaradvayam | saṃkrāntiḥ pakṣiṇī jñeyā dānādhyayanakarmasu’ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.28. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हेमाद्रि में कहा है: "संक्रान्ति दिन में हो तो दो रातों तक, रात में हो तो दो दिनों तक रहती है। दान और अध्ययन के कर्मों में ऐसी संक्रान्ति को पक्षिणी जानना चाहिए।"

Hemādri says: "If the entry falls by day it spans two nights; if at night, two days. For gifts and study, such a saṅkrānti is known as pakṣiṇī, spanning two."

Word by wordपदार्थ

हेमाद्रौ (hemādrau) — in Hemādriहेमाद्रि मेंअह्नि (ahni) — by dayदिन मेंचेत् (cet) — ifयदिरात्रि-युग्मम् (rātri-yugmam) — two nightsदो रातेंस्यात् (syāt) — it isहोरात्रौ (rātrau) — at nightरात मेंवासर-द्वयम् (vāsara-dvayam) — two daysदो दिनसंक्रान्तिः (saṃkrāntiḥ) — the saṅkrāntiसंक्रान्तिपक्षिणी (pakṣiṇī) — spanning twoपक्षिणीज्ञेया (jñeyā) — is known asजाननी चाहिएदान-अध्ययन-कर्मसु (dāna-adhyayana-karmasu) — for gifts and studyदान और अध्ययन के कर्मों में

Verse 29

२९29 यत्तु गौडाः—‘संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते द्वादश्यां श्राद्धवासरे । सायंसंध्यां न कुर्वीत कुर्वंश्च पितृहा भवेत् ॥’ इति कर्मोपदेशिन्यां व्यासोक्तेः सायं पुण्यकाले संध्यानिषेधमाहुस्तन्निर्मूलम् । अन्यच्च बहु वक्तव्यं विस्तरभीतेर्नोच्यते ॥

yattu gauḍāḥ—‘saṃkrāntyāṃ pakṣayorante dvādaśyāṃ śrāddhavāsare | sāyaṃsaṃdhyāṃ na kurvīta kurvaṃśca pitṛhā bhavet’ iti karmopadeśinyāṃ vyāsokteḥ sāyaṃ puṇyakāle saṃdhyāniṣedhamāhustannirmūlam | anyacca bahu vaktavyaṃ vistarabhīternocyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Nirṇayasindhu, First Pariccheda 2.29. https://occultguide.com/scripture/nirnayasindhu/prathama-pariccheda-the-sankranti#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

गौड कर्मोपदेशिनी में व्यास का वचन देते हैं: "संक्रान्ति में, दोनों पक्षों के अन्त में, द्वादशी में और श्राद्ध के दिन सायं-सन्ध्या न करे; जो करता है वह पितरों का घातक होता है।" इससे वे पुण्यकाल में सायं-सन्ध्या का निषेध कहते हैं। वह निर्मूल है। और भी बहुत कहा जा सकता है, पर विस्तार के भय से नहीं कहा जाता।

The Gauḍas cite Vyāsa in the Karmopadeśinī: "On a saṅkrānti, at the end of either fortnight, on the twelfth tithi and on a śrāddha day, do not do the evening twilight prayer; one who does it kills his fathers." From this they assert a ban on the evening prayer during the holy time. That has no root. Much more could be said, but it is left out for fear of length.

Word by wordपदार्थ

यत् (yat) — whatजोतु (tu) — butतोगौडाः (gauḍāḥ) — the Gauḍasगौडसंक्रान्त्याम् (saṃkrāntyām) — on a saṅkrāntiसंक्रान्ति मेंपक्षयोः (pakṣayoḥ) — of the fortnightsपक्षों केअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंद्वादश्याम् (dvādaśyām) — on the twelfthद्वादशी मेंश्राद्ध-वासरे (śrāddha-vāsare) — on a śrāddha dayश्राद्ध के दिनसायं-संध्याम् (sāyaṃ-saṃdhyām) — the evening twilight prayerसायं-सन्ध्यान (na) — notनहींकुर्वीत (kurvīta) — one should doकरेकुर्वन् (kurvan) — one who does itकरने वालाच (ca) — andऔरपितृ-हा (pitṛ-hā) — a killer of his fathersपितरों का घातकभवेत् (bhavet) — becomesहोता हैइति (iti) — soऐसाकर्मोपदेशिन्याम् (karmopadeśinyām) — in the Karmopadeśinīकर्मोपदेशिनी मेंव्यास-उक्तेः (vyāsa-ukteḥ) — from Vyāsa's wordsव्यास के वचन सेसायम् (sāyam) — in the eveningसायंकालपुण्यकाले (puṇyakāle) — during the holy timeपुण्यकाल मेंसंध्या-निषेधम् (saṃdhyā-niṣedham) — a ban on the twilight prayerसन्ध्या का निषेधआहुः (āhuḥ) — assertकहते हैंतत् (tat) — thatवहनिर्मूलम् (nirmūlam) — has no rootनिर्मूल हैअन्यत् (anyat) — otherऔरबहु (bahu) — muchबहुतवक्तव्यम् (vaktavyam) — could be saidकहने योग्यविस्तर-भीतेः (vistara-bhīteḥ) — for fear of lengthविस्तार के भय सेन (na) — notनहींउच्यते (ucyate) — is saidकहा जाता

❁ ❁ ❁

इति संक्रान्तिनिर्णयः ॥

Here ends the determination of the saṅkrānti.

संक्रान्ति-निर्णय समाप्त हुआ।

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.