॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
विद्येश्वरसंहिताअथ चतुर्विंशोऽध्यायः
Sūta expounds the greatness of sacred ash: its kinds, great (śrauta, smārta, laukika) and small, and the rule of wearing it with or without mantra according to varṇa and āśrama. He declares that no varṇa, āśrama, or gender is exempt from wearing the tripuṇḍra — women, widows, the fallen, even a caṇḍāla who wears it becomes worthy of worship — and that its power to burn away sin, from petty theft to the gravest crimes, has no equal, while its neglect or its reviling brings hell itself. He answers, with reverence, the request to keep this teaching secret, then sets out the detailed anatomy of the triple line: the nine deities presiding over each of its three strokes (built from the three sounds of the praṇava, the three fires, the three Vedas, the three guṇas, and Śiva's own three forms), and the schemes of thirty-two, sixteen, eight, and five bodily points at which it should be applied, each with its own presiding deities and mantras. सूत भस्म के माहात्म्य का वर्णन करते हैं — उसके महाभस्म (श्रौत, स्मार्त, लौकिक) और स्वल्पभस्म भेदों का, तथा वर्ण-आश्रम के अनुसार मन्त्रसहित या मन्त्ररहित धारण-विधि का। वे घोषणा करते हैं कि कोई भी वर्ण, आश्रम या स्त्री-पुरुष त्रिपुण्ड्रधारण से वंचित नहीं है — स्त्रियाँ, विधवाएँ, पतित, यहाँ तक कि त्रिपुण्ड्रधारी चाण्डाल भी पूज्य हो जाता है — और इसका पापनाशक प्रभाव, छोटी चोरी से लेकर घोरतम पापों तक, अद्वितीय है, जबकि इसकी उपेक्षा या निन्दा साक्षात् नरक की ओर ले जाती है। इस उपदेश को गोपनीय रखने के अनुरोध का आदरपूर्वक उत्तर देकर, वे त्रिपुण्ड्र की विस्तृत शारीरिक रचना का वर्णन करते हैं — प्रणव के तीन अक्षरों, तीन अग्नियों, तीन वेदों, तीन गुणों तथा शिव के त्रिविध स्वरूप से निर्मित तीनों रेखाओं के नौ-नौ अधिष्ठाता देवताओं का, तथा बत्तीस, सोलह, आठ और पाँच स्थानों की योजनाओं का, जिनमें से प्रत्येक के अपने देवता और मन्त्र हैं।
१ द्विविधं भस्म सम्प्रोक्तं सर्वमङ्गलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥
dvividhaṃ bhasma samproktaṃ sarvamaṅgaladaṃ param | tatprakāramahaṃ vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu ||
भस्म दो प्रकार का कहा गया है, जो सम्पूर्ण मंगल देने वाला और परम है; मैं उसका प्रकार कहता हूँ, सावधानी से सुनिए।
Ash is declared to be twofold, supremely giving of every auspiciousness; I shall declare its manner — hear it with attention.
द्वि-विधम् (dvi-vidham) — of two kindsभस्म (bhasma) — the sacred ashसम्प्रोक्तम् (samproktam) — is declaredसर्व-मङ्गल-दम् (sarva-maṅgala-dam) — granting every blessingपरम् (param) — supremeतत्-प्रकारम् (tat-prakāram) — its mannerअहम् (aham) — Iवक्ष्ये (vakṣye) — shall declareसावधानतया (sāvadhānatayā) — attentivelyशृणु (śṛṇu) — hear
२ एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम् ॥
ekaṃ jñeyaṃ mahābhasma dvitīyaṃ svalpasaṃjñakam | mahābhasma iti proktaṃ bhasma nānāvidhaṃ param ||
एक को महाभस्म जानना चाहिए, दूसरे को स्वल्पभस्म कहते हैं। महाभस्म भी नाना प्रकार का कहा गया है।
One is to be known as great ash; the second is called small ash. That called great ash is itself declared to be of many further kinds.
एकम् (ekam) — oneज्ञेयम् (jñeyam) — is to be known asमहा-भस्म (mahā-bhasma) — the great ashद्वितीयम् (dvitīyam) — the secondस्वल्प-संज्ञकम् (svalpa-saṃjñakam) — named the lesserमहा-भस्म (mahā-bhasma) — the great ashइति (iti) — thusप्रोक्तम् (proktam) — is declaredभस्म (bhasma) — the ashनाना-विधम् (nānā-vidham) — of many kindsपरम् (param) — supreme
३ तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रौतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम् ॥
tadbhasma trividhaṃ proktaṃ śrautaṃ smārtaṃ ca laukikam | bhasmaiva svalpasaṃjñaṃ hi bahudhā parikīrtitam ||
वह भस्म तीन प्रकार का कहा गया है — श्रौत, स्मार्त और लौकिक। स्वल्पसंज्ञक भस्म भी बहुत प्रकार का कहा गया है।
That [great] ash is declared to be threefold — śrauta, smārta and laukika; and that ash called small is itself proclaimed in many further varieties.
तत्-भस्म (tat-bhasma) — that ashत्रि-विधम् (tri-vidham) — of three kindsप्रोक्तम् (proktam) — is declaredश्रौतम् (śrautam) — of the Śrauta riteस्मार्तम् (smārtam) — of the Smārta riteच (ca) — andलौकिकम् (laukikam) — of the common fireभस्म (bhasma) — the ashएव (eva) — indeedस्वल्प-संज्ञम् (svalpa-saṃjñam) — named the lesserहि (hi) — indeedबहुधा (bahudhā) — in many waysपरिकीर्तितम् (parikīrtitam) — is declared
४ श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम् ॥
śrautaṃ bhasma tathā smārtaṃ dvijānāmeva kīrtitam | anyeṣāmapi sarveṣāmaparaṃ bhasma laukikam ||
श्रौत तथा स्मार्त भस्म केवल द्विजों के लिए ही कहा गया है; अन्य सभी के लिए दूसरा लौकिक भस्म है।
Śrauta ash and likewise smārta ash are declared for the twice-born alone; for all others too, the other, laukika ash [is prescribed].
श्रौतम् भस्म (śrautam bhasma) — the Śrauta ashतथा (tathā) — andस्मार्तम् (smārtam) — the Smārtaद्विजानाम् (dvijānām) — for the twice-bornएव (eva) — aloneकीर्तितम् (kīrtitam) — is declaredअन्येषाम् (anyeṣām) — for the othersअपि (api) — alsoसर्वेषाम् (sarveṣām) — for allअपरम् (aparam) — the otherभस्म (bhasma) — ashलौकिकम् (laukikam) — the common one
५ धारणं मन्त्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुङ्गवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मन्त्रवर्जितम् ॥
dhāraṇaṃ mantrataḥ proktaṃ dvijānāṃ munipuṅgavaiḥ | kevalaṃ dhāraṇaṃ jñeyamanyeṣāṃ mantravarjitam ||
मुनिश्रेष्ठों ने द्विजों के लिए मन्त्रपूर्वक धारण कहा है; अन्यों के लिए मन्त्ररहित केवल धारण ही जानना चाहिए।
Wearing with mantra is declared by the foremost of sages for the twice-born; for others, mere wearing, without mantra, is to be known [as prescribed].
धारणम् (dhāraṇam) — the wearingमन्त्रतः (mantrataḥ) — with mantraप्रोक्तम् (proktam) — is declaredद्विजानाम् (dvijānām) — for the twice-bornमुनि-पुङ्गवैः (muni-puṅgavaiḥ) — by the foremost sagesकेवलम् (kevalam) — merelyधारणम् (dhāraṇam) — the wearingज्ञेयम् (jñeyam) — is to be knownअन्येषाम् (anyeṣām) — for the othersमन्त्र-वर्जितम् (mantra-varjitam) — without mantra
६ आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसम्भवम् । तदपि द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुण्ड्रस्य महामुने ॥
āgneyamucyate bhasma dagdhagomayasambhavam | tadapi dravyamityuktaṃ tripuṇḍrasya mahāmune ||
जले हुए गोबर से उत्पन्न भस्म आग्नेय कहलाता है; हे महामुने, वह भी त्रिपुण्ड्र का द्रव्य कहा गया है।
Ash arisen from burnt cow-dung is called āgneya; that too, great sage, is declared to be a substance fit for the triple line.
आग्नेयम् (āgneyam) — of fireउच्यते (ucyate) — is calledभस्म (bhasma) — the ashदग्ध-गोमय-सम्भवम् (dagdha-gomaya-sambhavam) — arising from burnt cow-dungतत् (tat) — thatअपि (api) — tooद्रव्यम् (dravyam) — the substanceइति (iti) — thusउक्तम् (uktam) — is saidत्रिपुण्ड्रस्य (tripuṇḍrasya) — for the three-lined markमहा-मुने (mahā-mune) — O great sage
७ अग्निहोत्रोत्थितं भस्म सङ्ग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे ॥
agnihotrotthitaṃ bhasma saṅgrāhyaṃ vā manīṣibhiḥ | anyayajñotthitaṃ vāpi tripuṇḍrasya ca dhāraṇe ||
अग्निहोत्र से उत्पन्न भस्म को मनीषी पुरुषों द्वारा संगृहीत किया जाना चाहिए; अन्य यज्ञ से उत्पन्न भस्म भी त्रिपुण्ड्रधारण में काम आ सकता है।
Ash arisen from the agnihotra should be gathered by the wise; or ash arisen from another sacrifice too [may be used] for the wearing of the triple line.
अग्निहोत्र-उत्थितम् (agnihotra-utthitam) — risen from the agnihotraभस्म (bhasma) — the ashसङ्ग्राह्यम् (saṅgrāhyam) — is to be gatheredवा (vā) — orमनीषिभिः (manīṣibhiḥ) — by the thoughtfulअन्य-यज्ञ-उत्थितम् (anya-yajña-utthitam) — risen from another sacrificeवा अपि (vā api) — or elseत्रिपुण्ड्रस्य (tripuṇḍrasya) — of the three-lined markच (ca) — andधारणे (dhāraṇe) — in the wearing
८ अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्जाबालोपनिषद्गतैः । सप्तभिर्धूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च ॥
agnirityādibhirmantrairjābālopaniṣadgataiḥ | saptabhirdhūlanaṃ kāryaṃ bhasmanā sajalena ca ||
जाबालोपनिषद्गत "अग्निः" इत्यादि सात मन्त्रों से जलमिश्रित भस्म द्वारा धूलन (लेप) करना चाहिए।
With the seven mantras beginning "agnir iti" found in the Jābāla Upaniṣad, the smearing should be done with ash mixed with water.
अग्निः (agniḥ) — “agniḥ”इति-आदिभिः (iti-ādibhiḥ) — and the restमन्त्रैः (mantraiḥ) — with the mantrasजाबाल-उपनिषत्-गतैः (jābāla-upaniṣat-gataiḥ) — found in the Jābāla Upaniṣadसप्तभिः (saptabhiḥ) — with the sevenधूलनम् (dhūlanam) — the besmearingकार्यम् (kāryam) — should be doneभस्मना (bhasmanā) — with ashस-जलेन (sa-jalena) — moistenedच (ca) — and
९ वर्णानामाश्रमाणां च मन्त्रतोऽमन्त्रतोऽपि च । त्रिपुण्ड्रोद्धूलनं प्रोक्तं जाबालैरादरेण च ॥
varṇānāmāśramāṇāṃ ca mantrato'mantrato'pi ca | tripuṇḍroddhūlanaṃ proktaṃ jābālairādareṇa ca ||
2
जाबालों ने सभी वर्णों और आश्रमों के लिए मन्त्र से अथवा बिना मन्त्र के भी आदरपूर्वक त्रिपुण्ड्रोद्धूलन कहा है।
For [all] varṇas and āśramas, with mantra or even without mantra, the smearing of the triple line has been reverently declared by the followers of Jābāla.
वर्णानाम् (varṇānām) — of the classesआश्रमाणाम् (āśramāṇām) — of the stages of lifeच (ca) — andमन्त्रतः (mantrataḥ) — with mantraअमन्त्रतः (amantrataḥ) — without mantraअपि च (api ca) — as wellत्रिपुण्ड्र-उद्धूलनम् (tripuṇḍra-uddhūlanam) — the mark and the besmearingप्रोक्तम् (proktam) — is declaredजाबालैः (jābālaiḥ) — by the Jābālasआदरेण (ādareṇa) — with reverenceच (ca) — and
१० भस्मनोद्धूलनं चैव धृतं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति वै श्रुतिः ॥
bhasmanoddhūlanaṃ caiva dhṛtaṃ tiryak tripuṇḍrakam | pramādādapi mokṣārthī na tyajediti vai śrutiḥ ||
भस्मोद्धूलन तथा तिरछा त्रिपुण्ड्र धारण — मोक्षार्थी पुरुष प्रमाद से भी इन्हें न त्यागे, ऐसा श्रुति का कथन है।
The smearing of ash, and the horizontal triple line worn — one who seeks release should not abandon these even out of carelessness; thus indeed says the śruti.
भस्मना (bhasmanā) — with ashउद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearingच एव (ca eva) — andधृतम् (dhṛtam) — wornतिर्यक् (tiryak) — crosswiseत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markप्रमादात् (pramādāt) — through heedlessnessअपि (api) — evenमोक्ष-अर्थी (mokṣa-arthī) — one who seeks liberationन त्यजेत् (na tyajet) — should not abandonइति (iti) — thusवै (vai) — indeedश्रुतिः (śrutiḥ) — says the Vedic text
११ शिवेन विष्णुना चैव धृतं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम् । उमादेव्या च लक्ष्म्या च स्तुतमन्यैश्च नित्यशः ॥
śivena viṣṇunā caiva dhṛtaṃ tiryak tripuṇḍrakam | umādevyā ca lakṣmyā ca stutamanyaiśca nityaśaḥ ||
शिव और विष्णु दोनों ने तिरछा त्रिपुण्ड्र धारण किया है, और उमादेवी, लक्ष्मी तथा अन्यों ने भी नित्य इसकी प्रशंसा की है।
The horizontal triple line has been worn by Śiva and by Viṣṇu too, and has been praised, ever, by the goddess Umā, by Lakṣmī, and by others.
शिवेन (śivena) — by Śivaविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuच एव (ca eva) — andधृतम् (dhṛtam) — is wornतिर्यक् (tiryak) — crosswiseत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markउमा-देव्या (umā-devyā) — by the goddess Umāच (ca) — andलक्ष्म्या (lakṣmyā) — by Lakṣmīच (ca) — andस्तुतम् (stutam) — praisedअन्यैः (anyaiḥ) — by othersच (ca) — andनित्यशः (nityaśaḥ) — constantly
१२ ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपि च सङ्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrairapi ca saṅkaraiḥ | apabhraṃśairdhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmanā ||
ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों, शूद्रों, वर्णसंकरों तथा अपभ्रंशों (जातिभ्रष्टों) ने भी त्रिपुण्ड्रोद्धूलनरूप में भस्म धारण किया है।
By brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, śūdras, and by mixed castes too, and by the degraded, ash has been worn in the form of the triple line and the smearing.
ब्राह्मणैः (brāhmaṇaiḥ) — by brāhmaṇasक्षत्रियैः (kṣatriyaiḥ) — by kṣatriyasवैश्यैः (vaiśyaiḥ) — by vaiśyasशूद्रैः (śūdraiḥ) — by śūdrasअपि च (api ca) — alsoसङ्करैः (saṅkaraiḥ) — by those of mixed birthअपभ्रंशैः (apabhraṃśaiḥ) — by the fallenधृतम् (dhṛtam) — is wornभस्म (bhasma) — the ashत्रिपुण्ड्र-उद्धूलन-आत्मना (tripuṇḍra-uddhūlana-ātmanā) — in the form of the mark and the besmearing
१३ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye | teṣāṃ nāsti samācāro varṇāśramasamanvitaḥ ||
2
जो श्रद्धापूर्वक उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र का आचरण नहीं करते, उनका वर्णाश्रम-सम्बद्ध सदाचार नहीं माना जाता।
Those who do not, with faith, practise the smearing and the triple line — for them there is no good conduct endowed with varṇa and āśrama.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearing with ashत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andश्रद्धया (śraddhayā) — with faithन आचरन्ति (na ācaranti) — do not practiseये (ye) — those whoतेषाम् (teṣām) — for themन अस्ति (na asti) — there is noसमाचारः (samācāraḥ) — right conductवर्ण-आश्रम-समन्वितः (varṇa-āśrama-samanvitaḥ) — befitting class and stage of life
१४ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिः संसाराज्जन्मकोटिभिः ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye | teṣāṃ nāsti vinirmuktiḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ ||
जो श्रद्धापूर्वक उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र का आचरण नहीं करते, उनकी संसार से मुक्ति करोड़ों जन्मों में भी नहीं होती।
Those who do not, with faith, practise the smearing and the triple line — for them there is no release from saṃsāra, even through crores of births.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearing with ashत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andश्रद्धया (śraddhayā) — with faithन आचरन्ति (na ācaranti) — do not practiseये (ye) — those whoतेषाम् (teṣām) — for themन अस्ति (na asti) — there is noविनिर्मुक्तिः (vinirmuktiḥ) — releaseसंसारात् (saṃsārāt) — from worldly existenceजन्म-कोटिभिः (janma-koṭibhiḥ) — in ten million births
१५ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye | teṣāṃ nāsti śivajñānaṃ kalpakoṭiśatairapi ||
जो श्रद्धापूर्वक उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र का आचरण नहीं करते, उन्हें सौ करोड़ कल्पों में भी शिवज्ञान प्राप्त नहीं होता।
Those who do not, with faith, practise the smearing and the triple line — for them there is no knowledge of Śiva, even through a hundred crore kalpas.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearing with ashत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andश्रद्धया (śraddhayā) — with faithन आचरन्ति (na ācaranti) — do not practiseये (ye) — those whoतेषाम् (teṣām) — for themन अस्ति (na asti) — there is noशिव-ज्ञानम् (śiva-jñānam) — knowledge of Śivaकल्प-कोटि-शतैः (kalpa-koṭi-śataiḥ) — in a thousand million aeonsअपि (api) — even
१६ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye | te mahāpātakairyuktā iti śāstrīyanirṇayaḥ ||
जो श्रद्धापूर्वक उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र का आचरण नहीं करते, वे महापातकों से युक्त हो जाते हैं — यह शास्त्रीय निर्णय है।
Those who do not, with faith, practise the smearing and the triple line are joined with great sins — this is the conclusion of the scriptures.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearing with ashत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andश्रद्धया (śraddhayā) — with faithन आचरन्ति (na ācaranti) — do not practiseये (ye) — those whoते (te) — theyमहा-पातकैः (mahā-pātakaiḥ) — with the grave sinsयुक्ताः (yuktāḥ) — are joinedइति (iti) — thusशास्त्रीय-निर्णयः (śāstrīya-nirṇayaḥ) — is the ruling of the scriptures
१७ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye | teṣāmācaritaṃ sarvaṃ viparītaphalāya hi ||
जो श्रद्धापूर्वक उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र का आचरण नहीं करते, उनका सम्पूर्ण आचरण विपरीत फल देने वाला होता है।
Those who do not, with faith, practise the smearing and the triple line — all that they do turns to the opposite fruit indeed.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearing with ashत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andश्रद्धया (śraddhayā) — with faithन आचरन्ति (na ācaranti) — do not practiseये (ye) — those whoतेषाम् (teṣām) — of theirsआचरितम् (ācaritam) — what is performedसर्वम् (sarvam) — allविपरीत-फलाय (viparīta-phalāya) — tends to the contrary fruitहि (hi) — indeed
१८ महापातकयुक्तानां जन्तूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुण्ड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने ॥
mahāpātakayuktānāṃ jantūnāṃ śarvavidviṣām | tripuṇḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ mune ||
हे मुने! महापातकों से युक्त तथा शिव से द्वेष रखने वाले प्राणियों में त्रिपुण्ड्रोद्धूलन के प्रति दृढ़ द्वेष उत्पन्न होता है।
In creatures joined with great sins, hostile to Śarva, a firm hatred of the triple line and the smearing arises, sage.
महा-पातक-युक्तानाम् (mahā-pātaka-yuktānām) — of those joined with grave sinजन्तूनाम् (jantūnām) — of creaturesशर्व-विद्विषाम् (śarva-vidviṣām) — who hate Śarvaत्रिपुण्ड्र-उद्धूलन-द्वेषः (tripuṇḍra-uddhūlana-dveṣaḥ) — hatred of the mark and the ashजायते (jāyate) — arisesसु-दृढम् (su-dṛḍham) — very firmlyमुने (mune) — O sage
१९ शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्र्यायुषमात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः ॥
śivāgnikāryaṃ yaḥ kṛtvā kuryāttryāyuṣamātmavit | mucyate sarvapāpaistu spṛṣṭena bhasmanā naraḥ ||
जो आत्मज्ञानी पुरुष शिवाग्नि-कार्य करके त्र्यायुष (मन्त्र) का प्रयोग करता है, वह मात्र भस्म के स्पर्श से ही समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
Whatever self-knowing man, having performed the rite of Śiva's fire, then performs the tryāyuṣa [mantra] — that man is freed from every sin by the mere touch of ash.
शिव-अग्नि-कार्यम् (śiva-agni-kāryam) — the fire rite of Śivaयः (yaḥ) — whoकृत्वा (kṛtvā) — having doneकुर्यात् (kuryāt) — performsत्रि-आयुषम् (tri-āyuṣam) — the threefold life-mantraआत्म-वित् (ātma-vit) — the knower of the Selfमुच्यते (mucyate) — is freedसर्व-पापैः (sarva-pāpaiḥ) — from all sinsतु (tu) — indeedस्पृष्टेन (spṛṣṭena) — by the touchभस्मना (bhasmanā) — of ashनरः (naraḥ) — a man
२० सितेन भस्मना कुर्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते ॥
sitena bhasmanā kuryāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam | sarvapāpavinirmuktaḥ śivena saha modate ||
जो श्वेत भस्म से त्रिकाल त्रिपुण्ड्र धारण करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर शिव के साथ आनन्द भोगता है।
Whoever, with white ash, makes the triple line at the three sandhyās, freed of every sin, rejoices together with Śiva.
सितेन (sitena) — with whiteभस्मना (bhasmanā) — ashकुर्यात् (kuryāt) — makesत्रि-सन्ध्यम् (tri-sandhyam) — at the three twilightsयः (yaḥ) — whoत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markसर्व-पाप-विनिर्मुक्तः (sarva-pāpa-vinirmuktaḥ) — wholly freed from every sinशिवेन सह (śivena saha) — together with Śivaमोदते (modate) — he rejoices
२१ सितेन भस्मना कुर्याल्ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । योऽसावनादिभूतान्हि लोकानामोऽमृतो भवेत् ॥
sitena bhasmanā kuryāllalāṭe tu tripuṇḍrakam | yo'sāvanādibhūtānhi lokānāmo'mṛto bhavet ||
जो श्वेत भस्म से मस्तक पर त्रिपुण्ड्र धारण करता है, वह अनादिभूत लोकों को प्राप्त करके अमर हो जाता है।
Whoever makes the triple line on the forehead with white ash — that one, having reached the beginningless worlds, becomes immortal.
सितेन (sitena) — with whiteभस्मना (bhasmanā) — ashकुर्यात् (kuryāt) — makesललाटे (lalāṭe) — on the foreheadतु (tu) — indeedत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markयः असौ (yaḥ asau) — whoever he beअनादि-भूतान् (anādi-bhūtān) — beginninglessहि (hi) — indeedलोकान् (lokān) — the worldsआमः (āmaḥ) — reachingअमृतः (amṛtaḥ) — immortalभवेत् (bhavet) — he becomes
२२ अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुण्ड्रं च रचयित्वा तु विधिना भस्मना जपेत् ॥
akṛtvā bhasmanā snānaṃ na japedvai ṣaḍakṣaram | tripuṇḍraṃ ca racayitvā tu vidhinā bhasmanā japet ||
भस्मस्नान किए बिना षडक्षर मन्त्र का जप न करे; विधिपूर्वक भस्म से त्रिपुण्ड्र बनाकर ही जप करे।
Without having performed the bathing with ash, one should not recite the six-syllabled [mantra]; only having formed the triple line duly with ash should one recite.
अकृत्वा (akṛtvā) — without doingभस्मना (bhasmanā) — with ashस्नानम् (snānam) — the bathन जपेत् (na japet) — let him not repeatवै (vai) — indeedषट्-अक्षरम् (ṣaṭ-akṣaram) — the six-syllabled mantraत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andरचयित्वा (racayitvā) — having madeतु (tu) — indeedविधिना (vidhinā) — by ruleभस्मना (bhasmanā) — with ashजपेत् (japet) — let him repeat
२३ अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोऽपि वा । उपपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोऽपि वा ॥
adayo vādhamo vāpi sarvapāpānvito'pi vā | upapāpānvito vāpi mūrkho vā patito'pi vā ||
चाहे दयाहीन हो, अधम हो, सब पापों से युक्त हो, अथवा उपपापों से युक्त हो, मूर्ख हो, या पतित ही क्यों न हो —
Whether merciless, or base, or joined with every sin, or joined with minor sins, or foolish, or even fallen —
अदयः (adayaḥ) — pitilessवा (vā) — orअधमः (adhamaḥ) — baseवा अपि (vā api) — or elseसर्व-पाप-अन्वितः (sarva-pāpa-anvitaḥ) — laden with every sinअपि वा (api vā) — or evenउपपाप-अन्वितः (upapāpa-anvitaḥ) — laden with minor sinsवा अपि (vā api) — orमूर्खः (mūrkhaḥ) — a foolवा (vā) — orपतितः (patitaḥ) — an outcastअपि वा (api vā) — or even
२४ यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सान्निध्यं क्रियते सदा ॥
yasmindeśe vasennityaṃ bhūtiśāsanasaṃyutaḥ | sarvatīrthaiśca kratubhiḥ sānnidhyaṃ kriyate sadā ||
जिस देश में भूतिशासन से युक्त ऐसा व्यक्ति सदा निवास करता है, उस देश में सभी तीर्थों और यज्ञों की सन्निधि सदा बनी रहती है।
whatever land such a one, joined with the discipline of ash, always dwells in, in that land the presence of all holy fords and sacrifices is ever brought about.
यस्मिन् देशे (yasmin deśe) — in whatever placeवसेत् (vaset) — he dwellsनित्यम् (nityam) — constantlyभूति-शासन-संयुतः (bhūti-śāsana-saṃyutaḥ) — bearing the ash and the disciplineसर्व-तीर्थैः (sarva-tīrthaiḥ) — by all the holy fordsच (ca) — andक्रतुभिः (kratubhiḥ) — by the sacrificesसान्निध्यम् (sānnidhyam) — presenceक्रियते (kriyate) — is madeसदा (sadā) — always
२५ त्रिपुण्ड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोऽपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः ॥
tripuṇḍrasahito jīvaḥ pūjyaḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ | pāpānvito'pi śuddhātmā kiṃ punaḥ śraddhayā yutaḥ ||
त्रिपुण्ड्रसहित जीव सभी देवताओं और असुरों द्वारा पूज्य है; पापयुक्त होते हुए भी वह शुद्धात्मा है — श्रद्धायुक्त होने पर तो कहना ही क्या।
A soul furnished with the triple line is worshipped by all gods and demons, of pure self even though joined with sin — how much more so, one furnished with faith.
त्रिपुण्ड्र-सहितः (tripuṇḍra-sahitaḥ) — one bearing the three-lined markजीवः (jīvaḥ) — a living beingपूज्यः (pūjyaḥ) — to be honouredसर्वैः (sarvaiḥ) — by allसुर-असुरैः (sura-asuraiḥ) — gods and asurasपाप-अन्वितः (pāpa-anvitaḥ) — though laden with sinअपि (api) — evenशुद्ध-आत्मा (śuddha-ātmā) — of pure soulकिम् पुनः (kim punaḥ) — how much moreश्रद्धया युतः (śraddhayā yutaḥ) — one joined with faith
२६ यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिंस्तीर्थाः समागताः ॥
yasmindeśe śivajñānī bhūtiśāsanasaṃyutaḥ | gato yadṛcchayādyāpi tasmiṃstīrthāḥ samāgatāḥ ||
2
जिस देश में भूतिशासन से युक्त शिवज्ञानी यदृच्छा से भी चला जाता है, उस देश में सभी तीर्थ स्वयं आ जाते हैं।
To whatever land a knower of Śiva, joined with the discipline of ash, has gone even by chance — to that very land the holy fords have come together.
यस्मिन् देशे (yasmin deśe) — in whatever placeशिव-ज्ञानी (śiva-jñānī) — the knower of Śivaभूति-शासन-संयुतः (bhūti-śāsana-saṃyutaḥ) — bearing the ash and the disciplineगतः (gataḥ) — has goneयदृच्छया (yadṛcchayā) — by chanceअद्य अपि (adya api) — even nowतस्मिन् (tasmin) — thereतीर्थाः (tīrthāḥ) — the holy fordsसमागताः (samāgatāḥ) — have gathered
२७ बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिङ्गार्चनं सदा कार्यं जप्यो मन्त्रः षडक्षरः ॥
bahunātra kimuktena dhāryaṃ bhasma sadā budhaiḥ | liṅgārcanaṃ sadā kāryaṃ japyo mantraḥ ṣaḍakṣaraḥ ||
इस विषय में अधिक कहने से क्या लाभ — विद्वानों को सदा भस्म धारण करना चाहिए, सदा लिंगार्चन करना चाहिए, और षडक्षर मन्त्र का जप करना चाहिए।
What need of saying much on this — ash should always be worn by the wise; worship of the liṅga should always be performed, and the six-syllabled mantra recited.
बहुना (bahunā) — of muchअत्र (atra) — hereकिम् उक्तेन (kim uktena) — what use in speakingधार्यम् (dhāryam) — it should be wornभस्म (bhasma) — the ashसदा (sadā) — alwaysबुधैः (budhaiḥ) — by the wiseलिङ्ग-अर्चनम् (liṅga-arcanam) — the worship of the liṅgaसदा (sadā) — alwaysकार्यम् (kāryam) — to be doneजप्यः (japyaḥ) — to be repeatedमन्त्रः (mantraḥ) — the mantraषट्-अक्षरः (ṣaṭ-akṣaraḥ) — of six syllables
२८ ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम् ॥
brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudreṇa munibhiḥ suraiḥ | bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ na śakyaṃ paribhāṣitum ||
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, मुनियों तथा देवताओं द्वारा भी भस्मधारण के माहात्म्य का पूर्ण वर्णन करना सम्भव नहीं है।
Not even by Brahmā, or by Viṣṇu, or by Rudra, by sages or by gods, can the greatness of wearing ash be fully described.
ब्रह्मणा (brahmaṇā) — by Brahmāविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuवा अपि (vā api) — or evenरुद्रेण (rudreṇa) — by Rudraमुनिभिः (munibhiḥ) — by the sagesसुरैः (suraiḥ) — by the godsभस्म-धारण-माहात्म्यम् (bhasma-dhāraṇa-māhātmyam) — the greatness of wearing ashन शक्यम् (na śakyam) — it is not possibleपरिभाषितुम् (paribhāṣitum) — to describe
२९ इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोऽपि च । पापात्सकृत्त्रिपुण्ड्रस्य धारणात्सोऽपि मुच्यते ॥
iti varṇāśramācāro luptavarṇakriyo'pi ca | pāpātsakṛttripuṇḍrasya dhāraṇātso'pi mucyate ||
इस प्रकार जिसने वर्णाश्रम-आचार तथा वर्णोचित क्रियाएँ भी लुप्त कर दी हों, वह भी एक बार त्रिपुण्ड्र धारण करने मात्र से पाप से मुक्त हो जाता है।
Thus, even one whose varṇa-and-āśrama conduct and rites of varṇa have lapsed — even he is freed from sin by wearing the triple line even once.
इति (iti) — thusवर्ण-आश्रम-आचारः (varṇa-āśrama-ācāraḥ) — one following the conduct of class and stageलुप्त-वर्ण-क्रियः (lupta-varṇa-kriyaḥ) — one whose class duties have lapsedअपि च (api ca) — alsoपापात् (pāpāt) — from sinसकृत् (sakṛt) — but onceत्रिपुण्ड्रस्य (tripuṇḍrasya) — of the three-lined markधारणात् (dhāraṇāt) — from the wearingसः अपि (saḥ api) — he tooमुच्यते (mucyate) — is freed
३० ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ॥
ye bhasmadhāriṇaṃ tyaktvā karma kurvanti mānavāḥ | teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ ||
जो मनुष्य भस्मधारी को त्यागकर कर्म करते हैं, उनकी संसार से मुक्ति करोड़ों जन्मों में भी नहीं होती।
Those men who, forsaking a wearer of ash, perform their rites [without him] — for them there is no release from saṃsāra, even through crores of births.
ये (ye) — whoभस्म-धारिणम् (bhasma-dhāriṇam) — the wearer of ashत्यक्त्वा (tyaktvā) — having passed overकर्म (karma) — the riteकुर्वन्ति (kurvanti) — performमानवाः (mānavāḥ) — menतेषाम् (teṣām) — for themन अस्ति (na asti) — there is noविनिर्मोक्षः (vinirmokṣaḥ) — releaseसंसारात् (saṃsārāt) — from worldly existenceजन्म-कोटिभिः (janma-koṭibhiḥ) — in ten million births
३१ तेनाधीतं गुरोः सर्वं तेन सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृतम् ॥
tenādhītaṃ guroḥ sarvaṃ tena sarvamanuṣṭhitam | yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā kṛtam ||
जिस ब्राह्मण ने सिर पर भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण कर लिया है, उसने मानो गुरु से सब कुछ पढ़ लिया है और सब अनुष्ठान कर लिए हैं।
By that brahmin who has made the triple line of ash on his head — by him everything of the guru's has been studied, by him everything has been duly performed.
तेन (tena) — by himअधीतम् (adhītam) — has been studiedगुरोः (guroḥ) — from the teacherसर्वम् (sarvam) — everythingतेन (tena) — by himसर्वम् (sarvam) — everythingअनुष्ठितम् (anuṣṭhitam) — has been performedयेन (yena) — by whomविप्रेण (vipreṇa) — by the brāhmaṇaशिरसि (śirasi) — on the headत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markभस्मना (bhasmanā) — with ashकृतम् (kṛtam) — is made
३२ ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वन्ति ताडनम् । तेषां चण्डालतो जन्म ब्रह्मणूह्यं विपश्चिता ॥
ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvanti tāḍanam | teṣāṃ caṇḍālato janma brahmaṇūhyaṃ vipaścitā ||
जो मनुष्य भस्मधारी को देखकर उसे कष्ट पहुँचाते हैं, विद्वानों को उनका जन्म चाण्डाल से हुआ अनुमान करना चाहिए।
Those men who, seeing a wearer of ash, inflict harm upon him — their birth is to be inferred by the learned as being from a caṇḍāla.
ये (ye) — whoभस्म-धारिणम् (bhasma-dhāriṇam) — a wearer of ashदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — on seeingनराः (narāḥ) — menकुर्वन्ति (kurvanti) — offerताडनम् (tāḍanam) — a beatingतेषाम् (teṣām) — for themचण्डालतः (caṇḍālataḥ) — from a caṇḍālaजन्म (janma) — birthब्रह्मन् (brahman) — O brāhmaṇaऊह्यम् (ūhyam) — is to be inferredविपश्चिता (vipaścitā) — by the discerning
३३ मानस्तोकेन मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वङ्गेषु भक्तिमान् ॥
mānastokena mantreṇa mantritaṃ bhasma dhārayet | brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva prokteṣvaṅgeṣu bhaktimān ||
2
भक्तिमान् ब्राह्मण और क्षत्रिय दोनों "मा नस्तोके" मन्त्र से अभिमन्त्रित भस्म को कहे गए अंगों पर धारण करें।
With the mantra "mā nastoke", the devoted brahmin and kṣatriya alike should wear the ash so consecrated, on the limbs declared.
मा नः तोकेन (mā naḥ tokena) — with the “mā nas toke”मन्त्रेण (mantreṇa) — mantraमन्त्रितम् (mantritam) — hallowedभस्म (bhasma) — the ashधारयेत् (dhārayet) — let him wearब्राह्मणः (brāhmaṇaḥ) — the brāhmaṇaक्षत्रियः (kṣatriyaḥ) — the kṣatriyaच एव (ca eva) — andप्रोक्तेषु (prokteṣu) — on the declaredअङ्गेषु (aṅgeṣu) — parts of the bodyभक्तिमान् (bhaktimān) — the devout
३४ वैश्यस्त्र्यम्बकेनैव शूद्रः पञ्चाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्रवत् ॥
vaiśyastryambakenaiva śūdraḥ pañcākṣareṇa tu | anyāsāṃ vidhavāstrīṇāṃ vidhiḥ proktaśca śūdravat ||
2
वैश्य केवल त्र्यम्बक मन्त्र से, और शूद्र पंचाक्षर मन्त्र से भस्म धारण करे; विधवा स्त्रियों के लिए विधि शूद्रों के समान कही गई है।
A vaiśya [should wear it consecrated] with the "tryambaka" [mantra] alone; a śūdra with the five-syllabled [mantra]; the rule for other, widowed women is declared to be like that of a śūdra.
वैश्यः (vaiśyaḥ) — the vaiśyaत्र्यम्बकेन (tryambakena) — with the Tryambakaएव (eva) — indeedशूद्रः (śūdraḥ) — the śūdraपञ्च-अक्षरेण (pañca-akṣareṇa) — with the five-syllabledतु (tu) — indeedअन्यासाम् (anyāsām) — for the otherविधवा-स्त्रीणाम् (vidhavā-strīṇām) — for widowed womenविधिः (vidhiḥ) — the ruleप्रोक्तः (proktaḥ) — is declaredच (ca) — andशूद्रवत् (śūdravat) — as for the śūdra
३५ पञ्चब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्र्यम्बकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः ॥
pañcabrahmādimanubhirgṛhasthasya vidhīyate | tryambakena manunā vidhirvai brahmacāriṇaḥ ||
2
गृहस्थ के लिए पंचब्रह्म आदि मन्त्रों से विधान है; ब्रह्मचारी के लिए त्र्यम्बक मन्त्र से विधि है।
For the householder, [wearing] is prescribed with the five Brahma-mantras and the rest; the rule for the celibate student is indeed with the "tryambaka" mantra.
पञ्च-ब्रह्म-आदि-मनुभिः (pañca-brahma-ādi-manubhiḥ) — with the five Brahman mantras and the restगृहस्थस्य (gṛhasthasya) — for the householderविधीयते (vidhīyate) — it is prescribedत्र्यम्बकेन (tryambakena) — with the Tryambakaमनुना (manunā) — mantraविधिः (vidhiḥ) — the ruleवै (vai) — indeedब्रह्मचारिणः (brahmacāriṇaḥ) — for the student
३६ अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् ॥
aghoreṇātha manunā vipinasthavidhiḥ smṛtaḥ | yatistu praṇavenaiva tripuṇḍrādīni kārayet ||
2
वनस्थ के लिए अघोर मन्त्र से विधि स्मरण की गई है; संन्यासी तो केवल प्रणव मन्त्र से ही त्रिपुण्ड्रादि करे।
The rule for one dwelling in the forest is remembered as with the Aghora mantra; but the ascetic should perform the triple line and the rest with the praṇava alone.
अघोरेण (aghoreṇa) — with the Aghoraअथ (atha) — thenमनुना (manunā) — mantraविपिन-स्थ-विधिः (vipina-stha-vidhiḥ) — the rule for the forest-dwellerस्मृतः (smṛtaḥ) — is prescribedयतिः (yatiḥ) — the renunciantतु (tu) — indeedप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaएव (eva) — aloneत्रिपुण्ड्र-आदीनि (tripuṇḍra-ādīni) — the mark and the restकारयेत् (kārayet) — let him make
३७ अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोऽहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत् ॥
ativarṇāśramī nityaṃ śivo'haṃ bhāvanātparāt | śivayogī ca niyatamīśānenāpi dhārayet ||
2
वर्णाश्रम से परे व्यक्ति सदा "मैं शिव हूँ" इस परम भावना से धारण करे; और शिवयोगी भी सदा ईशान मन्त्र से ही धारण करे।
One beyond varṇa and āśrama should always [wear it] out of the supreme conviction "I am Śiva"; and the Śiva-yogi should always wear it, even with the Īśāna [mantra].
अति-वर्ण-आश्रमी (ati-varṇa-āśramī) — one beyond class and stageनित्यम् (nityam) — alwaysशिवः अहम् (śivaḥ aham) — “I am Śiva”भावनात् (bhāvanāt) — by that contemplationपरात् (parāt) — supremeशिव-योगी (śiva-yogī) — the yogin of Śivaच (ca) — andनियतम् (niyatam) — assuredlyईशानेन (īśānena) — with the Īśāna mantraअपि (api) — alsoधारयेत् (dhārayet) — let him wear it
३८ न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथा जीवैः सदेति शिवशासनम् ॥
na tyājyaṃ sarvavarṇaiśca bhasmadhāraṇamuttamam | anyairapi yathā jīvaiḥ sadeti śivaśāsanam ||
सभी वर्णों को उत्तम भस्मधारण नहीं त्यागना चाहिए; अन्य जीवों को भी इसे सदा धारण करना चाहिए — यही शिव का शासन है।
This excellent wearing of ash should not be abandoned by any varṇa; and likewise by other living beings too, it should always be — such is the ordinance of Śiva.
न त्याज्यम् (na tyājyam) — not to be abandonedसर्व-वर्णैः (sarva-varṇaiḥ) — by all the classesच (ca) — andभस्म-धारणम् (bhasma-dhāraṇam) — the wearing of ashउत्तमम् (uttamam) — the highestअन्यैः (anyaiḥ) — by othersअपि (api) — alsoयथा (yathā) — asजीवैः (jīvaiḥ) — by living beingsसदा (sadā) — alwaysइति (iti) — thusशिव-शासनम् (śiva-śāsanam) — is the ordinance of Śiva
३९ भस्मस्नानेन यावन्तः कणाः स्वाङ्गे प्रतिष्ठिताः । तावन्ति शिवलिङ्गानि तनौ धत्ते हि धारकः ॥
bhasmasnānena yāvantaḥ kaṇāḥ svāṅge pratiṣṭhitāḥ | tāvanti śivaliṅgāni tanau dhatte hi dhārakaḥ ||
भस्मस्नान से जितने कण अपने अंगों पर प्रतिष्ठित होते हैं, धारक अपने शरीर पर उतने ही शिवलिंगों को धारण करता है।
By the bathing with ash, as many particles as become established on one's own body — that many liṅgas of Śiva does the wearer indeed bear upon his person.
भस्म-स्नानेन (bhasma-snānena) — by the bath of ashयावन्तः (yāvantaḥ) — however manyकणाः (kaṇāḥ) — grainsस्व-अङ्गे (sva-aṅge) — on his own bodyप्रतिष्ठिताः (pratiṣṭhitāḥ) — restतावन्ति (tāvanti) — that manyशिव-लिङ्गानि (śiva-liṅgāni) — Śivaliṅgasतनौ (tanau) — on his bodyधत्ते (dhatte) — he bearsहि (hi) — indeedधारकः (dhārakaḥ) — the wearer
४० ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चापि च सङ्कराः । स्त्रियोऽथ विधवा बालाः प्राप्ता पाखण्डिकास्तथा ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāpi ca saṅkarāḥ | striyo'tha vidhavā bālāḥ prāptā pākhaṇḍikāstathā ||
2
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, वर्णसंकर, स्त्रियाँ, विधवाएँ, बालक, तथा पाखण्डी लोग भी,
Brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, and śūdras too, and the mixed castes, women, and widows, children, and even those who have taken up heterodox paths,
ब्राह्मणाः (brāhmaṇāḥ) — brāhmaṇasक्षत्रियाः (kṣatriyāḥ) — kṣatriyasवैश्याः (vaiśyāḥ) — vaiśyasशूद्राः (śūdrāḥ) — śūdrasच अपि (ca api) — alsoच (ca) — andसङ्कराः (saṅkarāḥ) — those of mixed birthस्त्रियः (striyaḥ) — womenअथ (atha) — andविधवाः (vidhavāḥ) — widowsबालाः (bālāḥ) — childrenप्राप्ताः (prāptāḥ) — those who have come to itपाखण्डिकाः (pākhaṇḍikāḥ) — hereticsतथा (tathā) — likewise
४१ ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्मत्रिपुण्ड्राङ्का मुक्ता एव न संशयः ॥
brahmacārī gṛhī vanyaḥ saṃnyāsī vā vratī tathā | nāryo bhasmatripuṇḍrāṅkā muktā eva na saṃśayaḥ ||
2
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थी, संन्यासी अथवा व्रती, तथा भस्म-त्रिपुण्ड्र से अंकित स्त्रियाँ — ये सभी मुक्त हो ही जाते हैं, इसमें सन्देह नहीं।
the celibate student, householder, forest-dweller, or renunciate, or one under a vow, and women marked with the triple line of ash — all become liberated indeed, there is no doubt.
ब्रह्मचारी (brahmacārī) — the studentगृही (gṛhī) — the householderवन्यः (vanyaḥ) — the forest-dwellerसंन्यासी (saṃnyāsī) — the renunciantवा (vā) — orव्रती (vratī) — the keeper of a vowतथा (tathā) — likewiseनार्यः (nāryaḥ) — womenभस्म-त्रिपुण्ड्र-अङ्काः (bhasma-tripuṇḍra-aṅkāḥ) — marked with the three lines of ashमुक्ताः (muktāḥ) — liberatedएव (eva) — indeedन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubt
४२ ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम् ॥
jñānājñānadhṛto vāpi vahnidāhasamo yathā | jñānājñānadhṛtaṃ bhasma pāvayetsakalaṃ naram ||
जैसे अग्नि का दाह ज्ञान अथवा अज्ञान से स्पर्श करने पर भी समान होता है, वैसे ही ज्ञान अथवा अज्ञान से धारण किया गया भस्म भी मनुष्य को पूर्णतः पवित्र करता है।
Just as fire burns equally whether touched knowingly or unknowingly, so ash worn knowingly or unknowingly purifies the man entirely.
ज्ञान-अज्ञान-धृतः (jñāna-ajñāna-dhṛtaḥ) — worn knowingly or unknowinglyवा अपि (vā api) — orवह्नि-दाह-समः (vahni-dāha-samaḥ) — like the burning of fireयथा (yathā) — asज्ञान-अज्ञान-धृतम् (jñāna-ajñāna-dhṛtam) — worn knowingly or unknowinglyभस्म (bhasma) — the ashपावयेत् (pāvayet) — purifiesसकलम् नरम् (sakalam naram) — the whole man
४३ नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना भुक्त्वा वाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा सङ्करः । एनोभुङ्क्ते नरकं प्रयाति स तदा गायत्रिजापेन तद् वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजापेन मुक्तिर्भवेत् ॥
nāśnīyājjalamannamalpamapi vā bhasmākṣadhṛtyā vinā | bhuktvā vātha gṛhī vanīpatiyatirvarṇī tathā saṅkaraḥ | enobhuṅkte narakaṃ prayāti sa tadā gāyatrijāpena tad | varṇānāṃ tu yatestu mukhyapraṇavājāpena muktirbhavet ||
2
भस्म और रुद्राक्ष धारण किए बिना जल अथवा अन्न, थोड़ा भी न खाए; यदि गृहस्थ, वानप्रस्थी, यति, ब्रह्मचारी अथवा वर्णसंकर बिना धारण किए भोजन करता है, तो वह पाप ही खाता है और नरक जाता है — तब वर्णों के लिए गायत्री-जप से, और यति के लिए मुख्य प्रणव-जप से मुक्ति होती है।
One should not eat water or food, even a little, without wearing ash and the rudrākṣa; if a householder, a forest-dweller, an ascetic, a student, or one of mixed caste eats [without them], he eats sin and goes to hell — then, for those of the [four] varṇas, by the recitation of the Gāyatrī, and for the ascetic, by the recitation of the chief mantra, the praṇava, release [from that fault] comes about.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
न अश्नीयात् (na aśnīyāt) — let him not eatजलम् (jalam) — waterअन्नम् (annam) — foodअल्पम् अपि वा (alpam api vā) — not even a littleभस्म-अक्ष-धृत्या विना (bhasma-akṣa-dhṛtyā vinā) — without wearing ash and rudrākṣaभुक्त्वा (bhuktvā) — having eatenवा (vā) — orअथ (atha) — thenगृही (gṛhī) — the householderवनी-पति-यतिः (vanī-pati-yatiḥ) — the forest-dweller or renunciantवर्णी (varṇī) — the studentतथा (tathā) — likewiseसङ्करः (saṅkaraḥ) — one of mixed birthएनः (enaḥ) — sinभुङ्क्ते (bhuṅkte) — he eatsनरकम् (narakam) — to hellप्रयाति (prayāti) — he goesसः (saḥ) — heतदा (tadā) — thenगायत्री-जापेन (gāyatrī-jāpena) — by repeating the Gāyatrīतत् (tat) — thatवर्णानाम् (varṇānām) — for the classesतु (tu) — indeedयतेः (yateḥ) — for the renunciantतु (tu) — indeedमुख्य-प्रणव-आजापेन (mukhya-praṇava-ājāpena) — by repeating the chief praṇavaमुक्तिः (muktiḥ) — releaseभवेत् (bhavet) — comes about
४४ त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते ॥
tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te | dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te ||
जो त्रिपुण्ड्र की निन्दा करते हैं, वे साक्षात् शिव की ही निन्दा करते हैं; और जो भक्तिपूर्वक इसे धारण करते हैं, वे उन्हीं को धारण करते हैं।
Those who revile the triple line revile Śiva himself; and those who wear it with devotion, wear him himself.
त्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markये (ye) — whoविनिन्दन्ति (vinindanti) — revileनिन्दन्ति (nindanti) — they revileशिवम् (śivam) — Śivaएव (eva) — himselfते (te) — theyधारयन्ति (dhārayanti) — wear itच (ca) — andये (ye) — whoभक्त्या (bhaktyā) — with devotionधारयन्ति (dhārayanti) — they bearतम् (tam) — himएव (eva) — himselfते (te) — they
४५ धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ॥
dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam | dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām ||
2
भस्मरहित मस्तक को धिक्कार है; शिवालयरहित ग्राम को धिक्कार है; ईश की अर्चना से रहित जन्म को धिक्कार है; और शिवाश्रयरहित विद्या को धिक्कार है।
Cursed be a forehead without ash; cursed be a village without a temple of Śiva; cursed be a birth without the worship of the Lord; cursed be learning without refuge in Śiva.
धिक् (dhik) — shame onभस्म-रहितम् (bhasma-rahitam) — devoid of ashभालम् (bhālam) — a browधिक् (dhik) — shame onग्रामम् (grāmam) — a villageअ-शिव-आलयम् (a-śiva-ālayam) — without a temple of Śivaधिक् (dhik) — shame onअनीश-अर्चनम् (anīśa-arcanam) — worship not of the Lordजन्म (janma) — a birthधिक् (dhik) — shame onविद्याम् (vidyām) — learningअ-शिव-आश्रयाम् (a-śiva-āśrayām) — not resting on Śiva
४६ ये निन्दन्ति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दन्ति त्रिपुण्ड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै सङ्करसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवन्ति पापपरमास्ते नारकाः केवलम् ॥
ye nindanti maheśvaraṃ trijagatāmādhārabhūtaṃ haraṃ | ye nindanti tripuṇḍradhāraṇakaraṃ doṣastu taddarśane | te vai saṅkarasūkarāsurakharaśvakroṣṭukīṭopamā | jātā eva bhavanti pāpaparamāste nārakāḥ kevalam ||
जो त्रिलोकाधारभूत महेश्वर हर की निन्दा करते हैं, तथा जो त्रिपुण्ड्रधारी की निन्दा करते हैं — उनके दर्शन में ही दोष है। वे वर्णसंकर, सूकर, असुर, गधा, कुत्ता, सियार और कीड़े के समान ही उत्पन्न होते हैं, तथा वे केवल पापपरायण नारकी होते हैं।
Those who revile Maheśvara, Hara, the very foundation of the three worlds; those who revile the wearer of the triple line — there is a fault merely in beholding them. They are indeed born comparable to a mixed-caste, a pig, a demon, a donkey, a dog, a jackal, and a worm; they are, once and for all, wholly given to sin, and hellish.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
ये (ye) — whoनिन्दन्ति (nindanti) — revileमहेश्वरम् (maheśvaram) — Maheśvaraत्रि-जगताम् (tri-jagatām) — of the three worldsआधार-भूतम् (ādhāra-bhūtam) — the supportहरम् (haram) — Haraये (ye) — whoनिन्दन्ति (nindanti) — revileत्रिपुण्ड्र-धारण-करम् (tripuṇḍra-dhāraṇa-karam) — him who wears the three-lined markदोषः (doṣaḥ) — faultतु (tu) — indeedतत्-दर्शने (tat-darśane) — in the very sight of themते (te) — theyवै (vai) — indeedसङ्कर-सूकर-असुर-खर-श्व-क्रोष्टु-कीट-उपमाः (saṅkara-sūkara-asura-khara-śva-kroṣṭu-kīṭa-upamāḥ) — like mongrels, swine, asuras, asses, dogs, jackals and wormsजाताः (jātāḥ) — bornएव (eva) — indeedभवन्ति (bhavanti) — they becomeपाप-परमाः (pāpa-paramāḥ) — utterly given to sinते (te) — theyनारकाः (nārakāḥ) — denizens of hellकेवलम् (kevalam) — only
४७ ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेऽपि नो केवलं पश्यन्तु श्रुतिरुद्रसूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः । तत्सम्भाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निन्दन्ति मन्दा हि ते ॥
te dṛṣṭvā śaśibhāskarau niśi dine svapne'pi no kevalaṃ | paśyantu śrutirudrasūktajapato mucyeta tenādṛtāḥ | tatsambhāṣaṇato bhaveddhi narakaṃ nistāravānāsthitaṃ | ye bhasmādividhāraṇaṃ hi puruṣaṃ nindanti mandā hi te ||
उन्हें देखकर रात्रि में चन्द्रमा और दिन में सूर्य का दर्शन करना चाहिए, केवल स्वप्न में देखना पर्याप्त नहीं; तथा श्रुति के रुद्रसूक्त के जप से आदरपूर्वक मुक्त होना चाहिए। उनसे बातचीत करने से ही अनिवार्य नरक प्राप्त होता है — जो मन्दबुद्धि लोग भस्मादिधारी पुरुष की निन्दा करते हैं, उन्हीं पर यह लागू होता है।
Having seen them, let one behold the moon and the sun, by night and by day — not merely in a dream — and let one, so [purified], be released through the recitation of the Rudra-sūkta of the śruti. From merely conversing with them comes hell without escape; those dullards who revile a man who wears ash and the rest [truly bring this on themselves].
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
ते (te) — theyदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenशशि-भास्करौ (śaśi-bhāskarau) — moon and sunनिशि (niśi) — by nightदिने (dine) — by dayस्वप्ने (svapne) — in dreamअपि (api) — evenनो केवलम् (no kevalam) — not merelyपश्यन्तु (paśyantu) — let them seeश्रुति-रुद्र-सूक्त-जपतः (śruti-rudra-sūkta-japataḥ) — from repeating the Vedic Rudra hymnमुच्येत (mucyeta) — one may be freedतेन (tena) — by thatआदृताः (ādṛtāḥ) — those held in regardतत्-सम्भाषणतः (tat-sambhāṣaṇataḥ) — from conversing with themभवेत् (bhavet) — there comesहि (hi) — indeedनरकम् (narakam) — hellनिस्तारवान् (nistāravān) — one who would be deliveredआस्थितम् (āsthitam) — abiding in itये (ye) — whoभस्म-आदि-विधारणम् (bhasma-ādi-vidhāraṇam) — the wearing of ash and the restहि (hi) — indeedपुरुषम् (puruṣam) — the manनिन्दन्ति (nindanti) — revileमन्दाः (mandāḥ) — dull-wittedहि (hi) — indeedते (te) — they are
४८ न तान्त्रिकस्त्वधिकृतो नोर्ध्वपुण्ड्रधरो मुने । सन्तप्तचक्रचिह्नोऽत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः ॥
na tāntrikastvadhikṛto nordhvapuṇḍradharo mune | santaptacakracihno'tra śivayajñe bahiṣkṛtaḥ ||
हे मुने! तान्त्रिक तथा ऊर्ध्वपुण्ड्रधारी इस शिवयज्ञ के अधिकारी नहीं हैं; तप्तचक्र-चिह्नधारी भी इससे बहिष्कृत हैं।
The tāntrika is not entitled, nor, sage, is the wearer of the vertical mark; one bearing the mark of the heated discus is here excluded from Śiva's sacrifice.
न (na) — notतान्त्रिकः (tāntrikaḥ) — the Tāntrikaतु (tu) — indeedअधिकृतः (adhikṛtaḥ) — entitledन (na) — notऊर्ध्व-पुण्ड्र-धरः (ūrdhva-puṇḍra-dharaḥ) — one who wears the upright markमुने (mune) — O sageसन्तप्त-चक्र-चिह्नः (santapta-cakra-cihnaḥ) — one branded with the heated discusअत्र (atra) — hereशिव-यज्ञे (śiva-yajñe) — from the sacrifice of Śivaबहिष्कृतः (bahiṣkṛtaḥ) — is excluded
४९ तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत् ॥
tatraite bahavo lokā bṛhajjābālacoditāḥ | te vicāryāḥ prayatnena tato bhasmarato bhavet ||
वहाँ बृहज्जाबालोपनिषद् द्वारा निर्दिष्ट ये बहुत-से लोग ही अधिकारी हैं; उन्हें प्रयत्नपूर्वक विचार कर सम्मिलित करके ही भस्मरत होना चाहिए।
There, these many people enjoined by the great Jābāla [text, are entitled]; they are to be discerned with effort, and then one becomes devoted to ash.
तत्र (tatra) — on thatएते (ete) — theseबहवः (bahavaḥ) — manyलोकाः (lokāḥ) — passagesबृहत्-जाबाल-चोदिताः (bṛhat-jābāla-coditāḥ) — enjoined by the Bṛhajjābālaते (te) — theyविचार्याः (vicāryāḥ) — are to be ponderedप्रयत्नेन (prayatnena) — with effortततः (tataḥ) — thereafterभस्म-रतः (bhasma-rataḥ) — devoted to the ashभवेत् (bhavet) — let one become
५० यच्चन्दनैश्चन्दनकेऽपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुण्ड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किञ्चनापि धार्यं सदा नो यदि सन्ति बुद्धयः ॥
yaccandanaiścandanake'pi miśraṃ | dhāryaṃ hi bhasmaiva tripuṇḍrabhasmanā | vibhūtibhālopari kiñcanāpi | dhāryaṃ sadā no yadi santi buddhayaḥ ||
2
जो भस्म चन्दन से अथवा चन्दन में मिश्रित हो, उसे भी त्रिपुण्ड्ररूप भस्म ही समझकर धारण करना चाहिए; यदि बुद्धि हो तो मस्तक पर विभूति कुछ-न-कुछ सदा धारण करनी ही चाहिए।
Whatever ash is mixed with sandal or even in a sandal-vessel, that ash itself is indeed to be worn as the triple line of ash; something of the sacred ash must always be worn upon the forehead — if one has any wits at all.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
यत् (yat) — whichचन्दनैः (candanaiḥ) — with sandal pastesचन्दनके (candanake) — even on the sandal markअपि (api) — alsoमिश्रम् (miśram) — mixedधार्यम् (dhāryam) — is to be wornहि (hi) — indeedभस्म (bhasma) — ashएव (eva) — aloneत्रिपुण्ड्र-भस्मना (tripuṇḍra-bhasmanā) — with the ash of the three-lined markविभूति-भाल-उपरि (vibhūti-bhāla-upari) — above the ash on the browकिञ्चन (kiñcana) — anythingअपि (api) — at allधार्यम् (dhāryam) — to be wornसदा (sadā) — everनो (no) — notयदि (yadi) — ifसन्ति (santi) — there beबुद्धयः (buddhayaḥ) — wits
५१ स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदा विभूति- र्धार्या ह्यपवर्गफलदा सकलाघहन्त्री ॥
strībhistripuṇḍramalakāvadhi dhāraṇīyaṃ | bhasma dvijādibhiratho vidhavābhirevam | tadvatsadāśramavatāṃ viśadā vibhūti- | rdhāryā hyapavargaphaladā sakalāghahantrī ||
2
स्त्रियों को केशान्त तक त्रिपुण्ड्र-भस्म धारण करना चाहिए; इसी प्रकार द्विजादि तथा विधवाओं को भी। उसी प्रकार सदा आश्रमवासियों को भी निर्मल विभूति धारण करनी चाहिए, जो अपवर्ग का फल देने वाली और समस्त पापों को नष्ट करने वाली है।
By women, the triple line and ash should be worn up to the fringe of the hair; likewise by brahmins and the rest, and by widows too. Just so, for those who ever keep to their āśrama, the pure sacred ash should be worn, granting the fruit of liberation, destroying every sin.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
स्त्रीभिः (strībhiḥ) — by womenत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markअलका-अवधि (alakā-avadhi) — as far as the hairlineधारणीयम् (dhāraṇīyam) — is to be wornभस्म (bhasma) — the ashद्विज-आदिभिः (dvija-ādibhiḥ) — by the twice-born and the restअथो (atho) — andविधवाभिः (vidhavābhiḥ) — by widowsएवम् (evam) — likewiseतद्वत् (tadvat) — in like mannerसदा (sadā) — alwaysआश्रमवताम् (āśramavatām) — of those in the stages of lifeविशदा (viśadā) — brightविभूतिः (vibhūtiḥ) — the ashधार्या (dhāryā) — is to be wornहि (hi) — indeedअपवर्ग-फल-दा (apavarga-phala-dā) — giving the fruit of releaseसकल-अघ-हन्त्री (sakala-agha-hantrī) — slayer of every sin
५२ त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसङ्घातैर्मुच्यते चोपपातकैः ॥
tripuṇḍraṃ kurute yastu bhasmanā vidhipūrvakam | mahāpātakasaṅghātairmucyate copapātakaiḥ ||
जो भस्म से विधिपूर्वक त्रिपुण्ड्र धारण करता है, वह महापातकों के समूहों तथा उपपातकों से भी मुक्त हो जाता है।
Whoever makes the triple line with ash according to rule is freed from masses of great sins and from minor sins too.
त्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markकुरुते (kurute) — makesयः (yaḥ) — whoतु (tu) — indeedभस्मना (bhasmanā) — with ashविधि-पूर्वकम् (vidhi-pūrvakam) — according to ruleमहा-पातक-सङ्घातैः (mahā-pātaka-saṅghātaiḥ) — from the mass of grave sinsमुच्यते (mucyate) — he is freedच (ca) — andउपपातकैः (upapātakaiḥ) — from the minor sins
५३ ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । ब्रह्मक्षत्राश्च विट्शूद्रास्तथान्ये पतिताधमाः ॥
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā yatiḥ | brahmakṣatrāśca viṭśūdrāstathānye patitādhamāḥ ||
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थी अथवा यति; ब्राह्मण-क्षत्रिय, वैश्य-शूद्र, तथा अन्य पतित और अधम लोग भी —
The celibate student, or the householder, or the forest-dweller, or the ascetic; brahmins and kṣatriyas, vaiśyas and śūdras, and likewise other fallen and base people —
ब्रह्मचारी (brahmacārī) — the studentगृहस्थः (gṛhasthaḥ) — the householderवा (vā) — orवानप्रस्थः (vānaprasthaḥ) — the forest-dwellerअथवा (athavā) — orयतिः (yatiḥ) — the renunciantब्रह्म-क्षत्राः (brahma-kṣatrāḥ) — brāhmaṇas and kṣatriyasच (ca) — andविट्-शूद्राः (viṭ-śūdrāḥ) — vaiśyas and śūdrasतथा (tathā) — likewiseअन्ये (anye) — othersपतित-अधमाः (patita-adhamāḥ) — the fallen and the base
५४ उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च धृत्वा शुद्धा भवन्ति च । भस्मनो विधिना सम्यक् पापराशिं विहाय च ॥
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca dhṛtvā śuddhā bhavanti ca | bhasmano vidhinā samyak pāparāśiṃ vihāya ca ||
भस्म की विधि से भलीभाँति उद्धूलन और त्रिपुण्ड्र धारण करके अपने पापराशि को त्यागकर शुद्ध हो जाते हैं।
having duly worn the smearing and the triple line by the rule of ash, become pure, casting off their heap of sin as well.
उद्धूलनम् (uddhūlanam) — the besmearingत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markच (ca) — andधृत्वा (dhṛtvā) — having wornशुद्धाः (śuddhāḥ) — pureभवन्ति (bhavanti) — they becomeच (ca) — andभस्मनः (bhasmanaḥ) — of the ashविधिना (vidhinā) — by the ruleसम्यक् (samyak) — dulyपाप-राशिम् (pāpa-rāśim) — the heap of sinविहाय (vihāya) — having left behindच (ca) — and
५५ भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः ॥
bhasmadhārī viśeṣeṇa strīgohatyādipātakaiḥ | vīrahatyāśvahatyābhyāṃ mucyate nātra saṃśayaḥ ||
भस्मधारी विशेष रूप से स्त्रीहत्या, गोहत्या आदि पातकों से, तथा वीरहत्या और अश्वहत्या से भी मुक्त हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं।
A wearer of ash is specially freed from the sins of killing a woman, killing a cow, and the rest, and from killing a hero and killing a horse — there is no doubt of this.
भस्म-धारी (bhasma-dhārī) — the wearer of ashविशेषेण (viśeṣeṇa) — especiallyस्त्री-गो-हत्या-आदि-पातकैः (strī-go-hatyā-ādi-pātakaiḥ) — from the sins of killing a woman, a cow and the restवीर-हत्या-अश्व-हत्याभ्याम् (vīra-hatyā-aśva-hatyābhyām) — from the killing of a hero and of a horseमुच्यते (mucyate) — is freedन अत्र संशयः (na atra saṃśayaḥ) — herein there is no doubt
५६ परद्रव्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दां परक्षेत्रहरणं परपीडनम् ॥
paradravyāpaharaṇaṃ paradārābhimarśanam | paranindāṃ parakṣetraharaṇaṃ parapīḍanam ||
पराए धन का अपहरण, पराई स्त्री का अभिमर्शन, दूसरे की निन्दा, दूसरे के खेत का हरण, दूसरे को पीड़ा पहुँचाना,
The stealing of another's wealth, the violation of another's wife, the reviling of another, the seizing of another's field, the causing of pain to another,
पर-द्रव्य-अपहरणम् (para-dravya-apaharaṇam) — the taking of another’s goodsपर-दार-अभिमर्शनम् (para-dāra-abhimarśanam) — the touching of another’s wifeपर-निन्दाम् (para-nindām) — the reviling of othersपर-क्षेत्र-हरणम् (para-kṣetra-haraṇam) — the seizing of another’s fieldपर-पीडनम् (para-pīḍanam) — the harming of others
५७ सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम् ॥
sasyārāmādiharaṇaṃ gṛhadāhādikarma ca | gohiraṇyamahiṣyāditilakambalavāsasām ||
फसल-बगीचा आदि का हरण, घर जलाना आदि कर्म, गाय-सोना-भैंस आदि तथा तिल-कम्बल-वस्त्रों का हरण,
the seizing of a crop, a garden and the rest, the act of burning down a house and the rest, [the theft] of cows, gold, buffaloes and the rest, of sesame, blankets and clothes,
सस्य-आराम-आदि-हरणम् (sasya-ārāma-ādi-haraṇam) — the stealing of crops, gardens and the restगृह-दाह-आदि-कर्म (gṛha-dāha-ādi-karma) — the burning of houses and such actsच (ca) — andगो-हिरण्य-महिषी-आदि-तिल-कम्बल-वाससाम् (go-hiraṇya-mahiṣī-ādi-tila-kambala-vāsasām) — of cows, gold, buffaloes, sesame, blankets and clothes
५८ अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दाशवेश्यामतङ्गीषु वृषलीषु नटीषु च ॥
annadhānyajalādīnāṃ nīcebhyaśca parigrahaḥ | dāśaveśyāmataṅgīṣu vṛṣalīṣu naṭīṣu ca ||
अन्न-धान्य-जल आदि का नीचों से परिग्रह — तथा दाशी, वेश्या, मतंगी, शूद्रा और नटी स्त्रियों से,
the receiving of food, grain, water and the rest from the base — [and improper union] with a fisherwoman, a courtesan, an outcaste woman, a śūdra woman, or an actress,
अन्न-धान्य-जल-आदीनाम् (anna-dhānya-jala-ādīnām) — of food, grain, water and the restनीचेभ्यः (nīcebhyaḥ) — from base menच (ca) — andपरिग्रहः (parigrahaḥ) — the acceptanceदाश-वेश्या-मतङ्गीषु (dāśa-veśyā-mataṅgīṣu) — with fisherwomen, harlots and outcaste womenवृषलीषु (vṛṣalīṣu) — with śūdra womenनटीषु (naṭīṣu) — with actressesच (ca) — and
५९ रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः ॥
rajasvalāsu kanyāsu vidhavāsu ca maithunam | māṃsacarmarasādīnāṃ lavaṇasya ca vikrayaḥ ||
रजस्वला, कन्या और विधवा स्त्रियों से मैथुन; मांस-चर्म-रस आदि तथा नमक का विक्रय,
union with a menstruating woman, with a maiden, or with a widow; the selling of meat, hide, juices and the rest, and of salt,
रजस्वलासु (rajasvalāsu) — with menstruating womenकन्यासु (kanyāsu) — with maidensविधवासु (vidhavāsu) — with widowsच (ca) — andमैथुनम् (maithunam) — sexual unionमांस-चर्म-रस-आदीनाम् (māṃsa-carma-rasa-ādīnām) — of flesh, hides, liquids and the restलवणस्य (lavaṇasya) — of saltच (ca) — andविक्रयः (vikrayaḥ) — the sale
६० पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसङ्ख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यन्ति त्रिपुण्ड्रस्य च धारणात् ॥
paiśunyaṃ kūṭavādaśca sākṣimithyābhilāṣiṇām | evamādīnyasaṅkhyāni pāpāni vividhāni ca | sadya eva vinaśyanti tripuṇḍrasya ca dhāraṇāt ||
चुगली और झूठे साक्ष्य की अभिलाषा रखने वालों का कूटवाद — इस प्रकार के अनगिनत और नाना प्रकार के पाप त्रिपुण्ड्रधारण से तत्काल ही नष्ट हो जाते हैं।
slander, and false speech, of those who desire false witness — such and other countless, various sins as these are destroyed at once, by the mere wearing of the triple line.
पैशुन्यम् (paiśunyam) — slanderकूट-वादः (kūṭa-vādaḥ) — false speechच (ca) — andसाक्षि-मिथ्या-अभिलाषिणाम् (sākṣi-mithyā-abhilāṣiṇām) — of those who desire to bear false witnessएवम्-आदीनि (evam-ādīni) — such and the likeअसङ्ख्यानि (asaṅkhyāni) — countlessपापानि (pāpāni) — sinsविविधानि (vividhāni) — of many kindsच (ca) — andसद्यः (sadyaḥ) — at onceएव (eva) — indeedविनश्यन्ति (vinaśyanti) — perishत्रिपुण्ड्रस्य (tripuṇḍrasya) — of the three-lined markच (ca) — andधारणात् (dhāraṇāt) — by the wearing
६१ शिवद्रव्यापहरणं शिवनिन्दा च कुत्रचित् । निन्दा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुध्यति ॥
śivadravyāpaharaṇaṃ śivanindā ca kutracit | nindā ca śivabhaktānāṃ prāyaścittairna śudhyati ||
शिवद्रव्य का अपहरण, कहीं भी शिवनिन्दा, तथा शिवभक्तों की निन्दा — ये प्रायश्चित्तों से भी शुद्ध नहीं होते।
The stealing of Śiva's property, and the reviling of Śiva anywhere, and the reviling of Śiva's devotees, are not purified even by penances.
शिव-द्रव्य-अपहरणम् (śiva-dravya-apaharaṇam) — the seizing of Śiva’s propertyशिव-निन्दा (śiva-nindā) — the reviling of Śivaच (ca) — andकुत्रचित् (kutracit) — anywhereनिन्दा (nindā) — the revilingच (ca) — andशिव-भक्तानाम् (śiva-bhaktānām) — of the devotees of Śivaप्रायश्चित्तैः (prāyaścittaiḥ) — by expiationsन शुध्यति (na śudhyati) — is not cleansed
६२ रुद्राक्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । स चाण्डालोऽपि सम्पूज्यः सर्ववर्णोत्तमोत्तमः ॥
rudrākṣaṃ yasya gātreṣu lalāṭe tu tripuṇḍrakam | sa cāṇḍālo'pi sampūjyaḥ sarvavarṇottamottamaḥ ||
2
जिसके अंगों पर रुद्राक्ष और ललाट पर त्रिपुण्ड्र है, वह चाण्डाल भी सम्पूज्य और सब वर्णों में उत्तमोत्तम है।
He who wears rudrākṣa on his limbs and the triple line on his forehead, even if a caṇḍāla, is worthy of worship, the very best among all varṇas.
रुद्राक्षम् (rudrākṣam) — the rudrākṣaयस्य (yasya) — whoseगात्रेषु (gātreṣu) — on the limbsललाटे (lalāṭe) — on the foreheadतु (tu) — indeedत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markसः (saḥ) — heचाण्डालः (cāṇḍālaḥ) — a caṇḍālaअपि (api) — evenसम्पूज्यः (sampūjyaḥ) — is to be honouredसर्व-वर्ण-उत्तम-उत्तमः (sarva-varṇa-uttama-uttamaḥ) — highest of the highest of all classes
६३ यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन् गङ्गाद्याः सरितश्च याः । स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुण्ड्रकम् ॥
yāni tīrthāni loke'smin gaṅgādyāḥ saritaśca yāḥ | snāto bhavati sarvatra lalāṭe yastripuṇḍrakam ||
2
जिसके ललाट पर त्रिपुण्ड्र है, वह इस लोक में जितने भी तीर्थ हैं और गंगा आदि जितनी नदियाँ हैं, उन सबमें स्नात हुए के समान होता है।
He on whose forehead is the triple line becomes, everywhere, as one bathed in all the holy fords that are in this world, and in the rivers beginning with the Gaṅgā.
यानि (yāni) — whateverतीर्थानि (tīrthāni) — holy fordsलोके अस्मिन् (loke asmin) — in this worldगङ्गा-आद्याः (gaṅgā-ādyāḥ) — the Gaṅgā and the restसरितः (saritaḥ) — riversच (ca) — andयाः (yāḥ) — whichस्नातः (snātaḥ) — bathedभवति (bhavati) — he becomesसर्वत्र (sarvatra) — in all of themललाटे (lalāṭe) — on whose foreheadयः (yaḥ) — who hasत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined mark
६४ सप्तकोटिमहामन्त्राः पञ्चाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मन्त्राः शैवकैवल्यहेतवः ॥
saptakoṭimahāmantrāḥ pañcākṣarapurassarāḥ | tathānye koṭiśo mantrāḥ śaivakaivalyahetavaḥ ||
पंचाक्षर-पूर्वक सात करोड़ महामन्त्र, तथा अन्य करोड़ों मन्त्र भी शैव कैवल्य के कारण हैं —
The seven crore great mantras preceded by the five-syllabled one, and likewise other mantras by the crore, are causes of Śaiva liberation —
सप्त-कोटि-महा-मन्त्राः (sapta-koṭi-mahā-mantrāḥ) — seventy million great mantrasपञ्च-अक्षर-पुरः-सराः (pañca-akṣara-puraḥ-sarāḥ) — headed by the five-syllabled oneतथा (tathā) — likewiseअन्ये (anye) — othersकोटिशः (koṭiśaḥ) — by the ten millionमन्त्राः (mantrāḥ) — mantrasशैव-कैवल्य-हेतवः (śaiva-kaivalya-hetavaḥ) — causes of the aloneness that is Śiva’s
६५ अन्ये मन्त्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुण्ड्रकम् ॥
anye mantrāśca devānāṃ sarvasaukhyakarā mune | te sarve tasya vaśyāḥ syuryo bibharti tripuṇḍrakam ||
हे मुने! देवताओं के अन्य सर्वसौख्यकारक मन्त्र भी — वे सब उसके वश में हो जाते हैं, जो त्रिपुण्ड्र धारण करता है।
and other mantras of the gods too, all giver of happiness, sage — all these become subject to him who bears the triple line.
अन्ये (anye) — otherमन्त्राः (mantrāḥ) — mantrasच (ca) — andदेवानाम् (devānām) — of the godsसर्व-सौख्य-कराः (sarva-saukhya-karāḥ) — bringing every happinessमुने (mune) — O sageते सर्वे (te sarve) — all of themतस्य (tasya) — to himवश्याः (vaśyāḥ) — subjectस्युः (syuḥ) — would beयः (yaḥ) — whoबिभर्ति (bibharti) — bearsत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined mark
६६ सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्धस्त्रिपुण्ड्रकृत् ॥
sahasraṃ pūrvajātānāṃ sahasraṃ janayiṣyatām | svavaṃśajānāṃ jñātīnāmuddhareddhastripuṇḍrakṛt ||
त्रिपुण्ड्रधारी अपने वंश में पहले उत्पन्न हुए सहस्र और आगे उत्पन्न होने वाले सहस्र स्वजनों-ज्ञातियों का उद्धार करता है।
A thousand of those already born [in his line], and a thousand of those yet to be born, of his own lineage and kin — the maker of the triple line uplifts them.
सहस्रम् (sahasram) — a thousandपूर्व-जातानाम् (pūrva-jātānām) — of those born beforeसहस्रम् (sahasram) — a thousandजनयिष्यताम् (janayiṣyatām) — of those yet to be bornस्व-वंश-जानाम् (sva-vaṃśa-jānām) — of those born in his own lineज्ञातीनाम् (jñātīnām) — of his kinsmenउद्धरेत् (uddharet) — he lifts upत्रिपुण्ड्र-कृत् (tripuṇḍra-kṛt) — the maker of the three-lined mark
६७ इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितान्ते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते ॥
iha bhuktvākhilānbhogāndīrghāyurvyādhivarjitaḥ | jīvitānte ca maraṇaṃ sukhenaiva prapadyate ||
यहाँ समस्त भोगों को भोगकर, दीर्घायु और व्याधिरहित होकर, जीवन के अन्त में सुखपूर्वक ही मृत्यु को प्राप्त करता है।
Having enjoyed here every enjoyment, of long life, free of disease, at the end of life he attains death with ease alone.
इह (iha) — hereभुक्त्वा (bhuktvā) — having enjoyedअखिलान् भोगान् (akhilān bhogān) — every enjoymentदीर्घ-आयुः (dīrgha-āyuḥ) — long-livedव्याधि-वर्जितः (vyādhi-varjitaḥ) — free of diseaseजीवित-अन्ते (jīvita-ante) — at the end of lifeच (ca) — andमरणम् (maraṇam) — deathसुखेन (sukhena) — with easeएव (eva) — indeedप्रपद्यते (prapadyate) — he meets
६८ अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम् ॥
aṣṭaiśvaryaguṇopetaṃ prāpya divyavapuḥ śivam | divyaṃ vimānamāruhya divyatridaśasevitam ||
अष्टैश्वर्य-गुणों से युक्त दिव्य शरीर और शिवत्व प्राप्त करके, दिव्य देवताओं द्वारा सेवित दिव्य विमान पर आरूढ़ होकर,
Having obtained a divine body furnished with the eight-fold sovereignty and its qualities, having mounted a divine chariot, served by the divine gods,
अष्ट-ऐश्वर्य-गुण-उपेतम् (aṣṭa-aiśvarya-guṇa-upetam) — endowed with the eight lordly powersप्राप्य (prāpya) — having gainedदिव्य-वपुः (divya-vapuḥ) — a divine bodyशिवम् (śivam) — of Śivaदिव्यम् विमानम् (divyam vimānam) — a heavenly carआरुह्य (āruhya) — having mountedदिव्य-त्रिदश-सेवितम् (divya-tridaśa-sevitam) — attended by the shining gods
६९ विद्याधराणां सर्वेषां गन्धर्वाणां महौजसाम् । इन्द्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम् ॥
vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ gandharvāṇāṃ mahaujasām | indrādilokapālānāṃ lokeṣu ca yathākramam ||
वह क्रमशः समस्त विद्याधरों, महातेजस्वी गन्धर्वों, तथा इन्द्रादि लोकपालों के लोकों में जाकर,
through the worlds, in due order, of all the vidyādharas, of the mighty gandharvas, and of Indra and the other guardians of the world —
विद्याधराणाम् (vidyādharāṇām) — of the vidyādharasसर्वेषाम् (sarveṣām) — of allगन्धर्वाणाम् (gandharvāṇām) — of the gandharvasमहा-ओजसाम् (mahā-ojasām) — of great mightइन्द्र-आदि-लोक-पालानाम् (indra-ādi-loka-pālānām) — of Indra and the other world-guardiansलोकेषु (lokeṣu) — in the worldsच (ca) — andयथा-क्रमम् (yathā-kramam) — in due order
७० भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत् ॥
bhuktvā bhogānsuvipulānprajeśānāṃ padeṣu ca | brahmaṇaḥ padamāsādya tatra kanyāśataṃ ramet ||
अति विपुल भोगों को भोगता हुआ, प्रजापतियों के पदों पर तथा ब्रह्मा के पद पर पहुँचकर, वहाँ सौ कन्याओं के साथ रमण करता है।
having enjoyed most abundant enjoyments, and in the stations of the lords of creatures, and having attained the station of Brahmā, he delights there with a hundred maidens.
भुक्त्वा (bhuktvā) — having enjoyedभोगान् (bhogān) — enjoymentsसु-विपुलान् (su-vipulān) — most ampleप्रजा-ईशानाम् (prajā-īśānām) — of the Prajāpatisपदेषु (padeṣu) — in the stationsच (ca) — andब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmāपदम् (padam) — the stationआसाद्य (āsādya) — having reachedतत्र (tatra) — thereकन्या-शतम् (kanyā-śatam) — a hundred maidensरमेत् (ramet) — he would delight in
७१ तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद् ब्रह्मशतात्ययम् ॥
tatra brahmāyuṣo mānaṃ bhuktvā bhogānanekaśaḥ | viṣṇorloke labhedbhogaṃ yāvad brahmaśatātyayam ||
वहाँ ब्रह्मा की आयु के बराबर अनेक भोगों को भोगकर, ब्रह्मा के सौ वर्षों तक विष्णुलोक में भोग प्राप्त करता है।
There, having enjoyed manifold enjoyments for the full measure of Brahmā's lifespan, he obtains enjoyment in the world of Viṣṇu for a hundred [years] of Brahmā's passing.
तत्र (tatra) — thereब्रह्म-आयुषः (brahma-āyuṣaḥ) — of Brahmā’s lifespanमानम् (mānam) — the measureभुक्त्वा (bhuktvā) — having enjoyedभोगान् (bhogān) — enjoymentsअनेकशः (anekaśaḥ) — manifoldविष्णोः लोके (viṣṇoḥ loke) — in the world of Viṣṇuलभेत् (labhet) — he obtainsभोगम् (bhogam) — enjoymentयावत् (yāvat) — untilब्रह्म-शत-अत्ययम् (brahma-śata-atyayam) — the passing of a hundred Brahmās
७२ शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते ॥
śivalokaṃ tataḥ prāpya labdhveṣṭaṃ kāmamakṣayam | śivasāyujyamāpnoti saṃśayo nātra jāyate ||
फिर शिवलोक को प्राप्त कर, अपनी इष्ट अक्षय कामना पाकर, वह शिवसायुज्य को प्राप्त करता है, इसमें सन्देह नहीं है।
Then, having attained the world of Śiva, having obtained his desired, imperishable wish, he attains union with Śiva — no doubt arises here.
शिव-लोकम् (śiva-lokam) — the world of Śivaततः (tataḥ) — thenप्राप्य (prāpya) — having attainedलब्ध्वा (labdhvā) — having gainedइष्टम् (iṣṭam) — what he desiresकामम् (kāmam) — the wishअक्षयम् (akṣayam) — undecayingशिव-सायुज्यम् (śiva-sāyujyam) — union with Śivaआप्नोति (āpnoti) — he attainsसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtन अत्र (na atra) — herein noneजायते (jāyate) — arises
७३ सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुण्ड्रकम् ॥
sarvopaniṣadāṃ sāraṃ samālokya muhurmuhuḥ | idameva hi nirṇītaṃ paraṃ śreyastripuṇḍrakam ||
समस्त उपनिषदों के सार को बार-बार देखकर यही निश्चय किया गया है कि त्रिपुण्ड्र ही परम श्रेय है।
Having again and again well examined the essence of all the Upaniṣads, this alone has been resolved: the triple line is the supreme good.
सर्व-उपनिषदाम् (sarva-upaniṣadām) — of all the Upaniṣadsसारम् (sāram) — the essenceसमालोक्य (samālokya) — having surveyedमुहुः मुहुः (muhuḥ muhuḥ) — again and againइदम् एव (idam eva) — this aloneहि (hi) — indeedनिर्णीतम् (nirṇītam) — was determinedपरम् श्रेयः (param śreyaḥ) — the supreme goodत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined mark
७४ विभूतिं निन्दते यो वै ब्राह्मणः सोऽन्यजातकः । प्रयाति नरके घोरे यावद् ब्रह्मा चतुर्मुखः ॥
vibhūtiṃ nindate yo vai brāhmaṇaḥ so'nyajātakaḥ | prayāti narake ghore yāvad brahmā caturmukhaḥ ||
जो ब्राह्मण विभूति की निन्दा करता है, वह अन्यजातक (सच्चा ब्राह्मण नहीं) है; वह चतुर्मुख ब्रह्मा की आयु-पर्यन्त घोर नरक में जाता है।
Whatever brahmin reviles the sacred ash, he is of another birth [in truth]; he goes to a dreadful hell for as long as four-faced Brahmā [lives].
विभूतिम् (vibhūtim) — the sacred ashनिन्दते (nindate) — revilesयः (yaḥ) — whoवै (vai) — indeedब्राह्मणः (brāhmaṇaḥ) — a brāhmaṇaसः (saḥ) — heअन्य-जातकः (anya-jātakaḥ) — is of some other birthप्रयाति (prayāti) — he goesनरके (narake) — to a hellघोरे (ghore) — terribleयावत् (yāvat) — as long asब्रह्मा (brahmā) — Brahmāचतुः-मुखः (catuḥ-mukhaḥ) — the four-faced
७५ श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ॥
śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane | dhṛtatripuṇḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ ||
श्राद्ध, यज्ञ, जप, होम, वैश्वदेव तथा देवपूजन में त्रिपुण्ड्रधारी पवित्रात्मा मनुष्य मृत्यु को भी जीत लेता है।
In the śrāddha, in sacrifice, in recitation, in oblation, in the vaiśvadeva rite, in the worship of the gods, a man who has worn the triple line, of purified soul, conquers death.
श्राद्धे (śrāddhe) — at the ancestral riteयज्ञे (yajñe) — at the sacrificeजपे (jape) — in repetitionहोमे (home) — in oblationवैश्वदेवे (vaiśvadeve) — at the Vaiśvadevaसुर-अर्चने (sura-arcane) — in the worship of the godsधृत-त्रिपुण्ड्रः (dhṛta-tripuṇḍraḥ) — wearing the three-lined markपूत-आत्मा (pūta-ātmā) — of purified soulमृत्युम् (mṛtyum) — deathजयति (jayati) — conquersमानवः (mānavaḥ) — the man
७६ जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचिः । मन्त्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम् ॥
jalasnānaṃ malatyāge bhasmasnānaṃ sadā śuciḥ | mantrasnānaṃ haretpāpaṃ jñānasnāne paraṃ padam ||
जलस्नान मल के त्याग के लिए है, भस्मस्नान सदा शुद्धिकारक है; मन्त्रस्नान पाप का हरण करता है, और ज्ञानस्नान में परमपद प्राप्त होता है।
Bathing with water is for the removal of impurity; bathing with ash gives lasting purity; bathing with mantra removes sin; in the bathing of knowledge is the supreme state.
जल-स्नानम् (jala-snānam) — bathing in waterमल-त्यागे (mala-tyāge) — is for casting off dirtभस्म-स्नानम् (bhasma-snānam) — the bath of ashसदा (sadā) — alwaysशुचिः (śuciḥ) — makes one cleanमन्त्र-स्नानम् (mantra-snānam) — the bath of mantraहरेत् (haret) — removesपापम् (pāpam) — sinज्ञान-स्नाने (jñāna-snāne) — in the bath of knowledgeपरम् पदम् (param padam) — the supreme state
७७ सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः ॥
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam | tatphalaṃ samavāpnoti bhasmasnānakaro naraḥ ||
2
समस्त तीर्थों में जो पुण्य है, समस्त तीर्थों में जो फल है, वह फल भस्मस्नान करने वाला मनुष्य पूर्णतः प्राप्त करता है।
Whatever merit is in all the holy fords, whatever fruit is in all the holy fords — that fruit a man who bathes in ash fully obtains.
सर्व-तीर्थेषु (sarva-tīrtheṣu) — in all the holy fordsयत् पुण्यम् (yat puṇyam) — whatever meritसर्व-तीर्थेषु (sarva-tīrtheṣu) — in all the holy fordsयत् फलम् (yat phalam) — whatever fruitतत् फलम् (tat phalam) — that fruitसमवाप्नोति (samavāpnoti) — he wholly obtainsभस्म-स्नान-करः (bhasma-snāna-karaḥ) — one who takes the bath of ashनरः (naraḥ) — a man
७८ भस्मस्नानं परं तीर्थं गङ्गास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्धस्म त्रैलोक्यपावनम् ॥
bhasmasnānaṃ paraṃ tīrthaṃ gaṅgāsnānaṃ dine dine | bhasmarūpī śivaḥ sākṣāddhasma trailokyapāvanam ||
2
भस्मस्नान परम तीर्थ है, मानो प्रतिदिन गंगास्नान हो। भस्मरूपी शिव साक्षात् भस्म ही हैं, जो त्रैलोक्य को पवित्र करने वाले हैं।
The bathing with ash is the supreme holy ford, [equal to] bathing in the Gaṅgā day after day; Śiva in the form of ash is ash itself, directly, the purifier of the three worlds.
भस्म-स्नानम् (bhasma-snānam) — the bath of ashपरम् तीर्थम् (param tīrtham) — the supreme fordगङ्गा-स्नानम् (gaṅgā-snānam) — a bath in the Gaṅgāदिने दिने (dine dine) — day after dayभस्म-रूपी (bhasma-rūpī) — in the form of ashशिवः (śivaḥ) — Śivaसाक्षात् (sākṣāt) — in personभस्म (bhasma) — the ashत्रैलोक्य-पावनम् (trailokya-pāvanam) — the purifier of the three worlds
७९ न तत्स्नानं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुण्ड्रेण विना येन विप्रेण यदनुष्ठितम् ॥
na tatsnānaṃ na taddhyānaṃ na taddānaṃ japo na saḥ | tripuṇḍreṇa vinā yena vipreṇa yadanuṣṭhitam ||
2
जिस ब्राह्मण ने त्रिपुण्ड्र के बिना जो भी स्नान, ध्यान, दान अथवा जप किया है, वह न तो स्नान है, न ध्यान है, न दान है, और न जप ही है।
Not that bathing, not that meditation, not that giving, not that recitation is [true] — whatever has been performed by a brahmin without the triple line.
न (na) — notतत् स्नानम् (tat snānam) — that is a bathन (na) — notतत् ध्यानम् (tat dhyānam) — that is meditationन (na) — notतत् दानम् (tat dānam) — that is a giftजपः (japaḥ) — repetitionन सः (na saḥ) — that is notत्रिपुण्ड्रेण विना (tripuṇḍreṇa vinā) — without the three-lined markयेन (yena) — by whomविप्रेण (vipreṇa) — by the brāhmaṇaयत् (yat) — whateverअनुष्ठितम् (anuṣṭhitam) — is performed
८० वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम् ॥
vānaprasthasya kanyānāṃ dīkṣāhīnanṛṇāṃ tathā | madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ parato jalavarjitam ||
वानप्रस्थी, कन्याओं, तथा दीक्षारहित मनुष्यों के लिए मध्याह्न से पूर्व जलयुक्त, और उसके बाद जलरहित त्रिपुण्ड्र विहित है।
For the forest-dweller, for maidens, and likewise for men without initiation, before midday it should be joined with water, and after that, free of water.
वानप्रस्थस्य (vānaprasthasya) — for the forest-dwellerकन्यानाम् (kanyānām) — for maidensदीक्षा-हीन-नृणाम् (dīkṣā-hīna-nṛṇām) — for men without initiationतथा (tathā) — likewiseमध्य-आह्नात् प्राक् (madhya-āhnāt prāk) — before middayजलैः (jalaiḥ) — with waterयुक्तम् (yuktam) — joinedपरतः (parataḥ) — after thatजल-वर्जितम् (jala-varjitam) — without water
८१ एवं त्रिपुण्ड्रं यः कुर्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः स विज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥
evaṃ tripuṇḍraṃ yaḥ kuryānnityaṃ niyatamānasaḥ | śivabhaktaḥ sa vijñeyo bhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||
जो नियतचित्त पुरुष इस प्रकार नित्य त्रिपुण्ड्र धारण करता है, वह शिवभक्त जानना चाहिए; वह भुक्ति और मुक्ति दोनों प्राप्त करता है।
Whoever, with a controlled mind, thus makes the triple line daily, is to be known as a devotee of Śiva; he obtains both enjoyment and release.
एवम् (evam) — thusत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markयः (yaḥ) — whoकुर्यात् (kuryāt) — makesनित्यम् (nityam) — dailyनियत-मानसः (niyata-mānasaḥ) — with governed mindशिव-भक्तः (śiva-bhaktaḥ) — a devotee of Śivaसः (saḥ) — heविज्ञेयः (vijñeyaḥ) — is to be knownभुक्तिम् (bhuktim) — enjoymentमुक्तिम् (muktim) — liberationच (ca) — andविन्दति (vindati) — he finds
८२ यस्याङ्गे नैव रुद्राक्ष एकोऽपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्म निरर्थं स्यात्त्रिपुण्ड्ररहितो यदि ॥
yasyāṅge naiva rudrākṣa eko'pi bahupuṇyadaḥ | tasya janma nirarthaṃ syāttripuṇḍrarahito yadi ||
जिसके अंग पर बहुपुण्यदायक एक भी रुद्राक्ष नहीं है, और जो त्रिपुण्ड्ररहित है, उसका जन्म निरर्थक है।
He on whose body there is not even one rudrākṣa, giver of much merit, and who is without the triple line — his birth is fruitless.
यस्य (yasya) — on whoseअङ्गे (aṅge) — bodyन एव (na eva) — not at allरुद्राक्षः (rudrākṣaḥ) — a rudrākṣaएकः (ekaḥ) — oneअपि (api) — evenबहु-पुण्य-दः (bahu-puṇya-daḥ) — giver of much meritतस्य (tasya) — hisजन्म (janma) — birthनिरर्थम् (nirartham) — fruitlessस्यात् (syāt) — would beत्रिपुण्ड्र-रहितः (tripuṇḍra-rahitaḥ) — devoid of the three-lined markयदि (yadi) — if
८३ एवं त्रिपुण्ड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजन्तूनां गोपनीयमिदं त्वया ॥
evaṃ tripuṇḍramāhātmyaṃ samāsātkathitaṃ mayā | rahasyaṃ sarvajantūnāṃ gopanīyamidaṃ tvayā ||
इस प्रकार मैंने संक्षेप से त्रिपुण्ड्र का माहात्म्य कहा; यह समस्त प्राणियों के लिए रहस्य है, आपको इसे गोपनीय रखना चाहिए।
Thus has the greatness of the triple line been declared by me in summary; this is a secret for all creatures — it should be kept guarded by you.
एवम् (evam) — thusत्रिपुण्ड्र-माहात्म्यम् (tripuṇḍra-māhātmyam) — the greatness of the three-lined markसमासात् (samāsāt) — in briefकथितम् (kathitam) — has been toldमया (mayā) — by meरहस्यम् (rahasyam) — a secretसर्व-जन्तूनाम् (sarva-jantūnām) — from all creaturesगोपनीयम् (gopanīyam) — to be kept hiddenइदम् (idam) — thisत्वया (tvayā) — by you
८४ तिस्रो रेखा भवन्त्येव स्थानेषु मुनिपुङ्गवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने ॥
tisro rekhā bhavantyeva sthāneṣu munipuṅgavāḥ | lalāṭādiṣu sarveṣu yathokteṣu budhairmune ||
2
हे मुनिश्रेष्ठो! ललाट आदि विद्वानों द्वारा कहे गए सभी स्थानों में तीन रेखाएँ होती हैं।
Three lines indeed come to be at the [designated] places, foremost of sages, on the forehead and all the others declared by the wise, sage.
तिस्रः (tisraḥ) — threeरेखाः (rekhāḥ) — linesभवन्ति (bhavanti) — there areएव (eva) — indeedस्थानेषु (sthāneṣu) — in the placesमुनि-पुङ्गवाः (muni-puṅgavāḥ) — O foremost of sagesललाट-आदिषु (lalāṭa-ādiṣu) — on the forehead and the restसर्वेषु (sarveṣu) — in allयथा-उक्तेषु (yathā-ukteṣu) — as declaredबुधैः (budhaiḥ) — by the wiseमुने (mune) — O sage
८५ भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदन्तो भवेद् भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं सन्धार्यं ललाटे च त्रिपुण्ड्रकम् ॥
bhruvormadhyaṃ samārabhya yāvadanto bhaved bhruvoḥ | tāvatpramāṇaṃ sandhāryaṃ lalāṭe ca tripuṇḍrakam ||
2
भौंहों के मध्य से आरम्भ करके जहाँ तक भौंहों का अन्त हो, उतने ही प्रमाण में ललाट पर त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Beginning from the middle of the eyebrows, as far as the end of the eyebrows extends, that much in measure should the triple line be held on the forehead.
भ्रुवोः मध्यम् (bhruvoḥ madhyam) — the space between the browsसमारभ्य (samārabhya) — beginning fromयावत् (yāvat) — as far asअन्तः (antaḥ) — the endभवेत् (bhavet) — may beभ्रुवोः (bhruvoḥ) — of the browsतावत्-प्रमाणम् (tāvat-pramāṇam) — of that measureसन्धार्यम् (sandhāryam) — is to be wornललाटे (lalāṭe) — on the foreheadच (ca) — andत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined mark
८६ मध्यमानामिकाङ्गुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अङ्गुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुण्ड्राख्याभिधीयते ॥
madhyamānāmikāṅgulyā madhye tu pratilomataḥ | aṅguṣṭhena kṛtā rekhā tripuṇḍrākhyābhidhīyate ||
मध्यमा और अनामिका अंगुली से बीच में प्रतिलोमक्रम से, तथा अंगूठे से बनाई गई रेखा को त्रिपुण्ड्र कहते हैं।
The line made, in the middle, in reverse order, by the middle finger, the ring finger, and the thumb, is called by the name "triple line".
मध्यमा-अनामिका-अङ्गुल्या (madhyamā-anāmikā-aṅgulyā) — with the middle and ring fingersमध्ये (madhye) — in the middleतु (tu) — indeedप्रतिलोमतः (pratilomataḥ) — in the reverse directionअङ्गुष्ठेन (aṅguṣṭhena) — with the thumbकृता (kṛtā) — madeरेखा (rekhā) — the lineत्रिपुण्ड्र-आख्या (tripuṇḍra-ākhyā) — named the three-lined markअभिधीयते (abhidhīyate) — is so called
८७ मध्येऽङ्गुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रं धारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम् ॥
madhye'ṅgulibhirādāya tisṛbhirbhasma yatnataḥ | tripuṇḍraṃ dhārayedbhaktyā bhuktimuktipradaṃ param ||
बीच की तीन अंगुलियों से यत्नपूर्वक भस्म लेकर, भक्तिपूर्वक भुक्ति-मुक्ति देने वाला परम त्रिपुण्ड्र धारण करे।
Taking up ash with effort by three fingers in the middle, one should wear the triple line with devotion, the supreme giver of enjoyment and release.
मध्ये (madhye) — in the middleअङ्गुलिभिः (aṅgulibhiḥ) — with the fingersआदाय (ādāya) — having takenतिसृभिः (tisṛbhiḥ) — with threeभस्म (bhasma) — the ashयत्नतः (yatnataḥ) — carefullyत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markधारयेत् (dhārayet) — let him wearभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभुक्ति-मुक्ति-प्रदम् (bhukti-mukti-pradam) — granting enjoyment and liberationपरम् (param) — supreme
८८ त्रिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्राङ्गेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥
trisṛṇāmapi rekhānāṃ pratyekaṃ navadevatāḥ | sarvatrāṅgeṣu tā vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu ||
तीनों रेखाओं में से प्रत्येक के नौ-नौ देवता हैं; मैं उन्हें सभी अंगों में बताता हूँ, सावधानी से सुनिए।
Of the three lines too, each has nine presiding deities; I shall declare them, throughout all the limbs — hear with attention.
तिसृणाम् (tisṛṇām) — of the threeअपि (api) — indeedरेखानाम् (rekhānām) — of the linesप्रत्येकम् (pratyekam) — eachनव-देवताः (nava-devatāḥ) — nine deitiesसर्वत्र (sarvatra) — everywhereअङ्गेषु (aṅgeṣu) — on the limbsताः (tāḥ) — themवक्ष्ये (vakṣye) — I shall declareसावधानतया (sāvadhānatayā) — attentivelyशृणु (śṛṇu) — hear
८९ अकारो गार्हपत्याग्निर्धर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च ॥
akāro gārhapatyāgnirdharmaśca rajoguṇaḥ | ṛgvedaśca kriyāśaktiḥ prātaḥsavanameva ca ||
"अ"कार, गार्हपत्य अग्नि, धर्म, रजोगुण, ऋग्वेद, क्रियाशक्ति, तथा प्रातःसवन —
"A", the gārhapatya fire, dharma, and the guṇa of rajas, the Ṛgveda, the power of action, and the morning pressing —
अ-कारः (a-kāraḥ) — the letter aगार्हपत्य-अग्निः (gārhapatya-agniḥ) — the householder’s fireधर्मः (dharmaḥ) — dharmaच (ca) — andरजः-गुणः (rajaḥ-guṇaḥ) — the quality of rajasऋग्वेदः (ṛgvedaḥ) — the Ṛgvedaच (ca) — andक्रिया-शक्तिः (kriyā-śaktiḥ) — the power of actionप्रातः-सवनम् (prātaḥ-savanam) — the morning pressingएव च (eva ca) — as well
९० महादेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः ॥
mahādevaśca rekhāyāḥ prathamāyāśca devatā | vijñeyā muniśārdūlāḥ śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
और महादेव — हे मुनिशार्दूलो, ये प्रथम रेखा के देवता हैं, ऐसा शिवदीक्षापरायण पुरुषों को जानना चाहिए।
and Mahādeva — these are to be known, tigers among sages, by those devoted to Śiva's initiation, as the deities of the first line.
महादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaच (ca) — andरेखायाः (rekhāyāḥ) — of the lineप्रथमायाः (prathamāyāḥ) — of the firstच (ca) — andदेवता (devatā) — the deityविज्ञेया (vijñeyā) — is to be knownमुनि-शार्दूलाः (muni-śārdūlāḥ) — O tigers among sagesशिव-दीक्षा-परायणैः (śiva-dīkṣā-parāyaṇaiḥ) — by those devoted to Śiva’s initiation
९१ उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यन्दिनं च सवनमिच्छाशक्त्यन्तरात्मकौ ॥
ukāro dakṣiṇāgniśca nabhastattvaṃ yajustathā | madhyandinaṃ ca savanamicchāśaktyantarātmakau ||
"उ"कार, दक्षिणाग्नि, आकाशतत्त्व, यजुर्वेद, माध्यन्दिन सवन, इच्छाशक्ति तथा अन्तरात्मा,
"U", the dakṣiṇāgni fire, the principle of space, and likewise the Yajurveda, the midday pressing, and the power of will together with the inner self,
उ-कारः (u-kāraḥ) — the letter uदक्षिण-अग्निः (dakṣiṇa-agniḥ) — the southern fireच (ca) — andनभः-तत्त्वम् (nabhaḥ-tattvam) — the element of spaceयजुः (yajuḥ) — the Yajurvedaतथा (tathā) — likewiseमध्यन्दिनम् (madhyandinam) — the middayच (ca) — andसवनम् (savanam) — pressingइच्छा-शक्ति-अन्तरात्मकौ (icchā-śakti-antarātmakau) — the power of will and the inner self
९२ महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः ॥
maheśvaraśca rekhāyā dvitīyāyāśca devatā | vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
और महेश्वर — हे मुनिशार्दूल, ये द्वितीय रेखा के देवता हैं, ऐसा शिवदीक्षापरायण पुरुषों को जानना चाहिए।
and Maheśvara — these are to be known, tiger among sages, by those devoted to Śiva's initiation, as the deities of the second line.
महेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraच (ca) — andरेखायाः (rekhāyāḥ) — of the lineद्वितीयायाः (dvitīyāyāḥ) — of the secondच (ca) — andदेवता (devatā) — the deityविज्ञेया (vijñeyā) — is to be knownमुनि-शार्दूल (muni-śārdūla) — O tiger among sagesशिव-दीक्षा-परायणैः (śiva-dīkṣā-parāyaṇaiḥ) — by those devoted to the initiation of Śiva
९३ मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमो द्युलौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा ॥
makārāhavanīyau ca paramātmā tamo dyulau | jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyaṃ savanaṃ tathā ||
"म"कार, आहवनीय अग्नि, परमात्मा, तमोगुण, द्युलोक, ज्ञानशक्ति, सामवेद तथा तृतीय सवन,
"M", the āhavanīya fire, the Supreme Self, the guṇa of tamas, heaven, the power of knowledge, the Sāmaveda, and likewise the third pressing,
म-कार-आहवनीयौ (ma-kāra-āhavanīyau) — the letter m and the offertorial fireच (ca) — andपरम-आत्मा (parama-ātmā) — the supreme Selfतमः (tamaḥ) — tamasद्युः (dyuḥ) — the skyलौ (lau) — the two togetherज्ञान-शक्तिः (jñāna-śaktiḥ) — the power of knowledgeसाम-वेदः (sāma-vedaḥ) — the Sāmavedaतृतीयम् सवनम् (tṛtīyam savanam) — the third pressingतथा (tathā) — likewise
९४ शिवश्चैव च रेखायास्तृतीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः ॥
śivaścaiva ca rekhāyāstṛtīyāyāśca devatā | vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ ||
और स्वयं शिव — हे मुनिशार्दूल, ये तृतीय रेखा के देवता हैं, ऐसा शिवदीक्षापरायण पुरुषों को जानना चाहिए।
and Śiva himself — these are to be known, tiger among sages, by those devoted to Śiva's initiation, as the deities of the third line.
शिवः (śivaḥ) — Śivaच एव (ca eva) — indeedच (ca) — andरेखायाः (rekhāyāḥ) — of the lineतृतीयायाः (tṛtīyāyāḥ) — of the thirdच (ca) — andदेवता (devatā) — the deityविज्ञेया (vijñeyā) — is to be knownमुनि-शार्दूल (muni-śārdūla) — O tiger among sagesशिव-दीक्षा-परायणैः (śiva-dīkṣā-parāyaṇaiḥ) — by those devoted to the initiation of Śiva
९५ एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुण्ड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥
evaṃ nityaṃ namaskṛtya sadbhaktyā sthānadevatāḥ | tripuṇḍraṃ dhārayecchuddho bhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||
इस प्रकार नित्य सद्भक्ति से स्थानदेवताओं को नमस्कार करके शुद्ध होकर त्रिपुण्ड्र धारण करे; वह भुक्ति और मुक्ति दोनों प्राप्त करता है।
Thus, having daily bowed with true devotion to the deities of these places, a purified one should wear the triple line; he obtains both enjoyment and release.
एवम् (evam) — thusनित्यम् (nityam) — dailyनमस्कृत्य (namaskṛtya) — having salutedसत्-भक्त्या (sat-bhaktyā) — with true devotionस्थान-देवताः (sthāna-devatāḥ) — the deities of the placesत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markधारयेत् (dhārayet) — let him wearशुद्धः (śuddhaḥ) — pureभुक्तिम् (bhuktim) — enjoymentमुक्तिम् (muktim) — liberationच (ca) — andविन्दति (vindati) — he finds
९६ इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वाङ्गेषु मुनीश्वराः । तेषां सम्बन्धिनो भक्त्या स्थानानि शृणु साम्प्रतम् ॥
ityuktāḥ sthānadevāśca sarvāṅgeṣu munīśvarāḥ | teṣāṃ sambandhino bhaktyā sthānāni śṛṇu sāmpratam ||
हे मुनीश्वर! इस प्रकार सभी अंगों में स्थानदेवता कहे गए; अब उनसे सम्बन्धित स्थानों को भक्तिपूर्वक सुनिए।
Thus, lord of sages, have the deities of the places on all the limbs been declared; now hear, with devotion, the places connected with them.
इति (iti) — thusउक्ताः (uktāḥ) — have been toldस्थान-देवाः (sthāna-devāḥ) — the deities of the placesच (ca) — andसर्व-अङ्गेषु (sarva-aṅgeṣu) — on all the limbsमुनि-ईश्वराः (muni-īśvarāḥ) — O lords among sagesतेषाम् (teṣām) — of themसम्बन्धिनः (sambandhinaḥ) — belongingभक्त्या (bhaktyā) — with devotionस्थानानि (sthānāni) — the placesशृणु (śṛṇu) — hearसाम्प्रतम् (sāmpratam) — now
९७ द्वात्रिंशत्स्थानके वार्धषोडशस्थानकेऽपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेऽपि नान्यसेत् ॥
dvātriṃśatsthānake vārdhaṣoḍaśasthānake'pi ca | aṣṭasthāne tathā caiva pañcasthāne'pi nānyaset ||
बत्तीस स्थानों में, अथवा सोलह स्थानों में, तथा आठ स्थानों में, अथवा पाँच स्थानों में ही त्रिपुण्ड्र का न्यास करे, अन्यथा नहीं।
At thirty-two places, or at sixteen places, and likewise at eight places, or even at five places — one should not deviate.
द्वात्रिंशत्-स्थानके (dvātriṃśat-sthānake) — in thirty-two placesवा (vā) — orअर्ध-षोडश-स्थानके (ardha-ṣoḍaśa-sthānake) — in half that, sixteen placesअपि च (api ca) — as wellअष्ट-स्थाने (aṣṭa-sthāne) — in eight placesतथा च एव (tathā ca eva) — and likewiseपञ्च-स्थाने (pañca-sthāne) — in five placesअपि (api) — alsoन्यसेत् (nyaset) — let him place it
९८ उत्तमाङ्गे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तयोरुभयोस्ततः ॥
uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā | nāsāvaktragaleṣvevaṃ hastayorubhayostataḥ ||
मस्तक, ललाट, दोनों कान, दोनों नेत्र, नासिका, मुख, कण्ठ, तथा दोनों हाथों में,
On the head, on the forehead, on the two ears, and likewise on the two eyes, on the nose, mouth and throat, and then on both hands,
उत्तम-अङ्गे (uttama-aṅge) — on the headललाटे (lalāṭe) — on the foreheadच (ca) — andकर्णयोः (karṇayoḥ) — on the two earsनेत्रयोः (netrayoḥ) — on the two eyesतथा (tathā) — likewiseनासा-वक्त्र-गलेषु (nāsā-vaktra-galeṣu) — on nose, mouth and throatएवम् (evam) — thusहस्तयोः उभयोः (hastayoḥ ubhayoḥ) — on both handsततः (tataḥ) — then
९९ कूर्परे मणिबन्धे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि ॥
kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ | nābhau muṣkadvaye caivamūrvorgulphe ca jānuni ||
कोहनी, कलाई, हृदय, दोनों पार्श्वभाग, नाभि, दोनों वृषण-स्थान, ऊरुओं, गुल्फों तथा जानुओं में,
on the elbow and the wrist, on the heart, on both sides, on the navel, on the two groins, likewise on the thighs, the ankles, and the knees,
कूर्परे (kūrpare) — on the elbowमणि-बन्धे (maṇi-bandhe) — on the wristच (ca) — andहृदये (hṛdaye) — on the heartपार्श्वयोः द्वयोः (pārśvayoḥ dvayoḥ) — on both sidesनाभौ (nābhau) — on the navelमुष्क-द्वये (muṣka-dvaye) — on the two testiclesच (ca) — andएवम् (evam) — thusऊर्वोः (ūrvoḥ) — on the thighsगुल्फे (gulphe) — on the ankleच (ca) — andजानुनि (jānuni) — on the knee
१०० जङ्घाद्वये पदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान् वसुभिः सह ॥
jaṅghādvaye padadvandve dvātriṃśatsthānamuttamam | agnyabbhūvāyudigdeśadikpālān vasubhiḥ saha ||
दोनों जंघाओं तथा दोनों पैरों में — ये बत्तीस उत्तम स्थान हैं, जिनमें अग्नि, जल, पृथ्वी, वायु, दिशा, प्रदेश, दिक्पाल तथा वसुओं का निवास है।
on the two shins, and on the pair of feet — these thirty-two excellent places [are joined with] fire, water, earth, wind, direction, quarter, the guardians of the quarters, together with the Vasus.
जङ्घा-द्वये (jaṅghā-dvaye) — on the two shanksपद-द्वन्द्वे (pada-dvandve) — on the two feetद्वात्रिंशत्-स्थानम् (dvātriṃśat-sthānam) — the thirty-two placesउत्तमम् (uttamam) — the bestअग्नि-अप्-भू-वायु-दिक्-देश-दिक्-पालान् (agni-ap-bhū-vāyu-dik-deśa-dik-pālān) — fire, water, earth, air, the quarters, their regions and their guardiansवसुभिः सह (vasubhiḥ saha) — together with the Vasus
१०१ धरा ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्ट प्रकीर्तिताः ॥
dharā dhruvaśca somaśca āpaścaivānilo'nalaḥ | pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭa prakīrtitāḥ ||
धरा, ध्रुव, सोम, आप, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभास — ये आठ वसु कहे गए हैं।
Dharā, Dhruva, and Soma, and Āpa, and likewise Anila, Anala, Pratyūṣa, and Prabhāsa — these eight are proclaimed as the Vasus.
धरा (dharā) — Dharāध्रुवः (dhruvaḥ) — Dhruvaच (ca) — andसोमः (somaḥ) — Somaच (ca) — andआपः (āpaḥ) — Āpaच एव (ca eva) — andअनिलः (anilaḥ) — Anilaअनलः (analaḥ) — Analaप्रत्यूषः (pratyūṣaḥ) — Pratyūṣaच (ca) — andप्रभासः (prabhāsaḥ) — Prabhāsaच (ca) — andवसवः (vasavaḥ) — the Vasusअष्ट (aṣṭa) — eightप्रकीर्तिताः (prakīrtitāḥ) — are declared
१०२ एतेषां नाममात्रेण त्रिपुण्ड्रं धारयेद् बुधः । कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः ॥
eteṣāṃ nāmamātreṇa tripuṇḍraṃ dhārayed budhaḥ | kuryādvā ṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ ||
इनके नाममात्र से ही विद्वान् त्रिपुण्ड्र धारण करे; अथवा समाहितचित्त होकर सोलह स्थानों में त्रिपुण्ड्र करे।
With the mere name of these, a wise man should wear the triple line; or, composed in mind, one should make the triple line at sixteen places.
एतेषाम् (eteṣām) — of theseनाम-मात्रेण (nāma-mātreṇa) — by the names aloneत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markधारयेत् (dhārayet) — let him wearबुधः (budhaḥ) — the wise manकुर्यात् (kuryāt) — let him makeवा (vā) — orषोडश-स्थाने (ṣoḍaśa-sthāne) — in sixteen placesत्रिपुण्ड्रम् (tripuṇḍram) — the three-lined markतु (tu) — indeedसमाहितः (samāhitaḥ) — with collected mind
१०३ शीर्षके च ललाटे च कण्ठे चांसद्वये भुजे । कूर्परे मणिबन्धे च हृदये नाभिपार्श्वके ॥
śīrṣake ca lalāṭe ca kaṇṭhe cāṃsadvaye bhuje | kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvake ||
मस्तक, ललाट, कण्ठ, दोनों कन्धों, भुजा, कोहनी, कलाई, हृदय, नाभि तथा पार्श्व में,
On the head, on the forehead, on the throat, and on the two shoulders, on the arm, on the elbow and the wrist, on the heart, on the navel and the side,
शीर्षके (śīrṣake) — on the headललाटे (lalāṭe) — on the foreheadच (ca) — andकण्ठे (kaṇṭhe) — on the throatअंस-द्वये (aṃsa-dvaye) — on the two shouldersभुजे (bhuje) — on the armकूर्परे (kūrpare) — on the elbowमणि-बन्धे (maṇi-bandhe) — on the wristच (ca) — andहृदये (hṛdaye) — on the heartनाभि-पार्श्वके (nābhi-pārśvake) — on navel and side
१०४ पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाप्य यजेत्तत्राश्विदैवते । शिवं शक्तिं तथा रुद्रमीशं नारदमेव च ॥
pṛṣṭhe caivaṃ pratiṣṭhāpya yajettatrāśvidaivate | śivaṃ śaktiṃ tathā rudramīśaṃ nāradameva ca ||
और इस प्रकार पीठ में प्रतिष्ठापित करके वहाँ अश्विनीदेवताद्वय, शिव, शक्ति, तथा रुद्र, ईश और नारद का भी पूजन करे,
and thus, having established it on the back, one should there worship the two Aśvin deities, Śiva, Śakti, and likewise Rudra, Īśa, and Nārada too,
पृष्ठे (pṛṣṭhe) — on the backच एवम् (ca evam) — and thusप्रतिष्ठाप्य (pratiṣṭhāpya) — having established itयजेत् (yajet) — let him worshipतत्र (tatra) — thereअश्वि-दैवते (aśvi-daivate) — with the Aśvins as deityशिवम् (śivam) — Śivaशक्तिम् (śaktim) — Śaktiतथा (tathā) — andरुद्रम् (rudram) — Rudraईशम् (īśam) — Īśaनारदम् (nāradam) — Nāradaएव च (eva ca) — as well
१०५ वामादिनवशक्तीश्च एता षोडश देवताः । नासत्यौ दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ ॥
vāmādinavaśaktīśca etā ṣoḍaśa devatāḥ | nāsatyau dasrakaścaiva aśvinau dvau prakīrtitau ||
और वामा आदि नौ शक्तियों का — ये सोलह देवता हैं। नासत्य और दस्र — ये दोनों अश्विनीकुमार कहे गए हैं।
and the nine Śaktis beginning with Vāmā — these are the sixteen deities. Nāsatya and Dasra are proclaimed as the two Aśvins.
वाम-आदि-नव-शक्तीः (vāma-ādi-nava-śaktīḥ) — the nine powers beginning with Vāmāच (ca) — andएताः (etāḥ) — theseषोडश देवताः (ṣoḍaśa devatāḥ) — sixteen deitiesनासत्यौ (nāsatyau) — Nāsatyaदस्रकः (dasrakaḥ) — Dasraच एव (ca eva) — andअश्विनौ (aśvinau) — the two Aśvinsद्वौ (dvau) — the pairप्रकीर्तितौ (prakīrtitau) — are declared
१०६ अथवा मूर्ध्नि केशे च कर्णयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा ॥
athavā mūrdhni keśe ca karṇayorvadane tathā | bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūruyuge tathā ||
अथवा मस्तक, केश, दोनों कान, मुख, दोनों भुजा, हृदय, नाभि तथा दोनों ऊरुओं में,
Or, on the crown of the head and on the hair, on both ears and on the face likewise, on the two arms, on the heart, on the navel, and likewise on the pair of thighs,
अथवा (athavā) — or elseमूर्ध्नि (mūrdhni) — on the crownकेशे (keśe) — on the hairच (ca) — andकर्णयोः (karṇayoḥ) — on the earsवदने (vadane) — on the faceतथा (tathā) — likewiseबाहु-द्वये (bāhu-dvaye) — on the two armsच (ca) — andहृदये (hṛdaye) — on the heartनाभ्याम् (nābhyām) — on the navelऊरु-युगे (ūru-yuge) — on the pair of thighsतथा (tathā) — likewise
१०७ जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्रश्च रुद्रः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा ॥
jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa | śivaścandraśca rudraḥ ko vighneśo viṣṇureva vā ||
तथा दोनों जानुओं, दोनों पैरों और पृष्ठभाग में — ये सोलह स्थान हैं; शिव, चन्द्र, रुद्र, ब्रह्मा, विघ्नेश और विष्णु,
and on the two knees, on the feet, and on the back — [these are] the sixteen; Śiva, Candra, Rudra, Ka [Brahmā], Vighneśa, and Viṣṇu too,
जानु-द्वये (jānu-dvaye) — on the two kneesच (ca) — andपदयोः (padayoḥ) — on the feetपृष्ठ-भागे (pṛṣṭha-bhāge) — on the backच (ca) — andषोडश (ṣoḍaśa) — sixteenशिवः (śivaḥ) — Śivaचन्द्रः (candraḥ) — the Moonच (ca) — andरुद्रः (rudraḥ) — Rudraकः (kaḥ) — Ka (Brahmā)विघ्नेशः (vighneśaḥ) — Vighneśaविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuएव वा (eva vā) — or indeed
१०८ श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभयोर्ऋषिकन्यकाः ॥
śrīścaiva hṛdaye śambhustathā nābhau prajāpatiḥ | nāgaśca nāgakanyāśca ubhayorṛṣikanyakāḥ ||
और श्री, तथा हृदय में शम्भु, नाभि में प्रजापति; तथा नाग और नागकन्याएँ, और दोनों घुटनों में ऋषिकन्याएँ,
and Śrī [preside], and Śambhu in the heart, and likewise Prajāpati in the navel; and Nāga and the Nāga-maidens, and the sage-maidens in both [knees],
श्रीः (śrīḥ) — Śrīच एव (ca eva) — andहृदये (hṛdaye) — on the heartशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuतथा (tathā) — likewiseनाभौ (nābhau) — on the navelप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — Prajāpatiनागः (nāgaḥ) — the serpentच (ca) — andनाग-कन्याः (nāga-kanyāḥ) — the serpent maidensच (ca) — andउभयोः (ubhayoḥ) — on the twoऋषि-कन्यकाः (ṛṣi-kanyakāḥ) — the daughters of the seers
१०९ पादयोश्च समुद्राश्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येवं षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते ॥
pādayośca samudrāśca tīrthāḥ pṛṣṭhe viśālataḥ | ityevaṃ ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamathocyate ||
तथा दोनों पैरों में समुद्र, और पृष्ठभाग में विस्तार से तीर्थ — इस प्रकार सोलह स्थान कहे गए; अब आठ स्थान कहे जाते हैं।
and the oceans in the feet, and the holy fords, extensively, on the back. Thus has the sixteen-place [scheme] been declared; the eight-place [scheme] is now told.
पादयोः (pādayoḥ) — on the feetच (ca) — andसमुद्राः (samudrāḥ) — the oceansच (ca) — andतीर्थाः (tīrthāḥ) — the holy fordsपृष्ठे (pṛṣṭhe) — on the backविशालतः (viśālataḥ) — in full extentइति एवम् (iti evam) — thusषोडश-स्थानम् (ṣoḍaśa-sthānam) — the sixteen placesअष्ट-स्थानम् (aṣṭa-sthānam) — the eight placesअथ (atha) — nowउच्यते (ucyate) — are declared
११० गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् । अंसयुगं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम् ॥
guhyasthānaṃ lalāṭaśca karṇadvayamanuttamam | aṃsayugaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityevamaṣṭakam ||
गुह्यस्थान, ललाट, अनुत्तम दोनों कान, दोनों कन्धे, हृदय और नाभि — इस प्रकार यह अष्टक है।
The hidden place, and the forehead, and the most excellent pair of ears, and the pair of shoulders, and the heart, and the navel — thus the eightfold [scheme].
गुह्य-स्थानम् (guhya-sthānam) — the secret placeललाटः (lalāṭaḥ) — the foreheadच (ca) — andकर्ण-द्वयम् (karṇa-dvayam) — the two earsअनुत्तमम् (anuttamam) — unsurpassedअंस-युगम् (aṃsa-yugam) — the pair of shouldersच (ca) — andहृदयम् (hṛdayam) — the heartनाभिः (nābhiḥ) — the navelइति एवम् (iti evam) — thusअष्टकम् (aṣṭakam) — the set of eight
१११ ब्रह्मा च ऋषयः सप्त देवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः ॥
brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ | ityevaṃ tu samuddiṣṭaṃ bhasmavidbhirmunīśvarāḥ ||
ब्रह्मा और सप्तर्षि — ये देवता कहे गए हैं; हे मुनीश्वरो, भस्मवेत्ताओं ने इस प्रकार इसका उपदेश दिया है।
Brahmā and the seven sages are proclaimed as the deities [here]; thus, lords of sages, has it been set forth by those who know ash.
ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāच (ca) — andऋषयः सप्त (ṛṣayaḥ sapta) — the seven seersदेवताः (devatāḥ) — as deitiesच (ca) — andप्रकीर्तिताः (prakīrtitāḥ) — are declaredइति एवम् (iti evam) — thusतु (tu) — indeedसमुद्दिष्टम् (samuddiṣṭam) — it is set forthभस्म-विद्भिः (bhasma-vidbhiḥ) — by those who know the ashमुनि-ईश्वराः (muni-īśvarāḥ) — O lords among sages
११२ अथवा मस्तकं बाहू हृदयं नाभिरेव च । पञ्चस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्नाः ॥
athavā mastakaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca | pañcasthānānyamūnyāhurdhāraṇe bhasmavijnāḥ ||
अथवा मस्तक, दोनों भुजाएँ, हृदय और नाभि — इन पाँच स्थानों को भस्मवेत्ता पुरुषों ने धारण के योग्य बताया है।
Or, the head, the two arms, the heart, and the navel — these five places are declared by those who know ash for the wearing [of the triple line].
अथवा (athavā) — or elseमस्तकम् (mastakam) — the headबाहू (bāhū) — the armsहृदयम् (hṛdayam) — the heartनाभिः (nābhiḥ) — the navelएव च (eva ca) — as wellपञ्च-स्थानानि (pañca-sthānāni) — the five placesअमूनि (amūni) — theseआहुः (āhuḥ) — they callधारणे (dhāraṇe) — for the wearingभस्म-विज्ञाः (bhasma-vijñāḥ) — those who know the ash
११३ यथासम्भवनं कुर्याद्देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेऽप्यशक्तश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् ॥
yathāsambhavanaṃ kuryāddeśakālādyapekṣayā | uddhūlane'pyaśaktaścettripuṇḍrādīni kārayet ||
देश-काल आदि की अपेक्षा रखते हुए यथासम्भव करे; यदि उद्धूलन में भी असमर्थ हो, तो त्रिपुण्ड्रादि करे।
One should do as is possible, having regard to place, time and the rest; if unable even for the smearing, one should have the triple line and the rest made [some other way].
यथा-सम्भवनम् (yathā-sambhavanam) — as far as is possibleकुर्यात् (kuryāt) — let him doदेश-काल-आदि-अपेक्षया (deśa-kāla-ādi-apekṣayā) — with regard to place, time and the restउद्धूलने (uddhūlane) — in the full besmearingअपि (api) — evenअशक्तः (aśaktaḥ) — unableचेत् (cet) — ifत्रिपुण्ड्र-आदीनि (tripuṇḍra-ādīni) — the mark and the restकारयेत् (kārayet) — let him make
११४ त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिदेवजनकं शिवम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् ॥
trinetraṃ triguṇādhāraṃ tridevajanakaṃ śivam | smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tu tripuṇḍrakam ||
त्रिनेत्रधारी, तीनों गुणों के आधार तथा तीनों देवताओं के जनक शिव का स्मरण करते हुए "नमः शिवाय" कहकर ललाट पर त्रिपुण्ड्र करे।
Calling to mind Śiva, three-eyed, the support of the three guṇas, the father of the three gods, [and reciting] "namaḥ śivāya" — [one should make] the triple line on the forehead.
त्रि-नेत्रम् (tri-netram) — the three-eyedत्रि-गुण-आधारम् (tri-guṇa-ādhāram) — the ground of the three qualitiesत्रि-देव-जनकम् (tri-deva-janakam) — begetter of the three godsशिवम् (śivam) — Śivaस्मरन् (smaran) — rememberingनमः शिवाय (namaḥ śivāya) — “namaḥ śivāya”इति (iti) — sayingललाटे (lalāṭe) — on the foreheadतु (tu) — indeedत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined mark
११५ ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वा पार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् । बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः ॥
īśābhyāṃ nama ityuktvā pārśvayośca tripuṇḍrakam | bījābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettu prakoṣṭhayoḥ ||
"ईशाभ्यां नमः" कहकर दोनों पार्श्वभागों में त्रिपुण्ड्र करे; "बीजाभ्यां नमः" कहकर दोनों प्रकोष्ठों में धारण करे।
Having said "īśābhyāṃ namaḥ", [one should make] the triple line on the two sides; having said "bījābhyāṃ namaḥ", one should wear it on the two forearms.
ईशाभ्याम् नमः (īśābhyām namaḥ) — “to the two Lords, salutation”इति (iti) — thusउक्त्वा (uktvā) — having saidपार्श्वयोः (pārśvayoḥ) — on the two sidesच (ca) — andत्रिपुण्ड्रकम् (tripuṇḍrakam) — the three-lined markबीजाभ्याम् नमः (bījābhyām namaḥ) — “to the two Seeds, salutation”इति (iti) — thusउक्त्वा (uktvā) — having saidधारयेत् (dhārayet) — let him wear itतु (tu) — indeedप्रकोष्ठयोः (prakoṣṭhayoḥ) — on the two forearms
११६ कुर्याददः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा ॥
kuryādadaḥ pitṛbhyāṃ ca umeśābhyāṃ tathopari | bhīmāyeti tataḥ pṛṣṭhe śirasaḥ paścime tathā ||
"पितृभ्यां" से नीचे के अंग में, और "उमेशाभ्यां" से ऊपर के अंग में करे; फिर "भीमाय" कहकर पीठ में, तथा सिर के पिछले भाग में भी करे।
One should make it below with "pitṛbhyāṃ", and above likewise with "umeśābhyāṃ"; then with "bhīmāya" on the back, and likewise on the rear of the head.
कुर्यात् (kuryāt) — let him makeअदः (adaḥ) — belowपितृभ्याम् (pitṛbhyām) — “to the two Fathers”च (ca) — andउमा-ईशाभ्याम् (umā-īśābhyām) — “to Umā and the Lord”तथा (tathā) — likewiseउपरि (upari) — aboveभीमाय (bhīmāya) — “to Bhīma”इति (iti) — sayingततः (tataḥ) — thenपृष्ठे (pṛṣṭhe) — at the backशिरसः (śirasaḥ) — of the headपश्चिमे (paścime) — behindतथा (tathā) — likewise
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां भस्मधारणवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
Here ends the twenty-fourth chapter — “The Account of the Wearing of Sacred Ash” — in the first Saṃhitā, that of Vidyeśvara, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की प्रथम विद्येश्वर संहिता में “भस्मधारण-वर्णन” नामक चौबीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।