Pārvatī Gītā अध्यायाः Chapter 1

ॐ

पार्वतीगीता

अध्यायाः
Chapter One · The Teaching of Knowledge and Yoga · Verses 1–72

विज्ञानयोगोपदेशवर्णनम्

Chapter 15 of the Mahābhāgavata, the first chapter of the Pārvatī Gītā. Nārada asks Śiva how the Supreme Goddess was born from Menakā as Pārvatī, and Śiva tells it. She is born on an auspicious day, with flowers falling from the sky, and Himavān sees she is the Mother of the world. He asks who she is. She says she is the highest power, mother of Brahmā, Viṣṇu and Śiva, and that she has come as their daughter, pleased by their austerity. At his request she shows her form as Śiva, then her form as Viṣṇu, and then a dark four-armed form. Himavān praises her in a long hymn, and Menakā too bows to her. Himavān then asks her for the knowledge of Brahman. Pārvatī begins her teaching. Take a teacher's mantra, give body, mind and speech to her, and worship her with the rites of one's own station. Knowledge brings freedom, and devotion is its cause. Keep the mind clean, stay away from desire and harm, and study the Vedānta. When the Self is seen directly, freedom is there. महाभागवत का पन्द्रहवाँ अध्याय, पार्वतीगीता का पहला अध्याय। नारद शिव से पूछते हैं कि परमेश्वरी मेनका के गर्भ से पार्वती बनकर कैसे जन्मीं, और शिव यह कथा सुनाते हैं। वे शुभ दिन जन्म लेती हैं, आकाश से फूल बरसते हैं, और हिमवान् जान जाते हैं कि यह जगत् की माता है। वे पूछते हैं कि आप कौन हैं। देवी कहती हैं कि वे परम शक्ति हैं, ब्रह्मा, विष्णु और शिव की माता, और उनके तप से प्रसन्न होकर उनकी पुत्री बनकर आई हैं। हिमवान् के कहने पर वे पहले शिव का रूप दिखाती हैं, फिर विष्णु का रूप, और फिर श्याम चतुर्भुज रूप। हिमवान् लम्बे स्तोत्र से उनकी स्तुति करते हैं, और मेनका भी उन्हें प्रणाम करती हैं। फिर हिमवान् उनसे ब्रह्मज्ञान माँगते हैं। पार्वती उपदेश शुरू करती हैं। गुरु से मन्त्र लो, तन, मन और वाणी उन्हें दो, और अपने वर्ण-आश्रम की विधि से उनकी पूजा करो। ज्ञान से मुक्ति मिलती है, और भक्ति उसका कारण है। मन शुद्ध रखो, कामना और हिंसा से दूर रहो, और वेदान्त पढ़ो। जब आत्मा सीधे अनुभव में आती है, तभी मुक्ति है।

Begin verses ↓

नारद उवाच — Nārada said: नारद बोले:

Verse 1

१1 ब्रूहि देव महेशान यथा सा परमेश्वरी । बभूव मेनकागर्भे पूर्णभावेन पार्वती ॥ १ ॥

brūhi deva maheśāna yathā sā parameśvarī | babhūva menakāgarbhe pūrṇabhāvena pārvatī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.1. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देव, हे महेशान, बताइए कि वे परमेश्वरी पूर्ण रूप से मेनका के गर्भ में पार्वती कैसे हुईं।

Tell me, O god, great lord, how the Supreme Goddess became Pārvatī in Menakā's womb, in her fullness.

Explanationव्याख्या

पार्वती का अर्थ है "पर्वत की पुत्री"। मेनका पर्वतराज हिमवान् की पत्नी हैं।

Pārvatī means "daughter of the mountain". Menakā is the wife of the mountain king Himavān.

Word by wordपदार्थ

ब्रूहि (brūhi) — tellबताइएदेव (deva) — O godहे देवमहा-ईशान (mahā-īśāna) — O great lordहे महेशानयथा (yathā) — howजैसेसा (sā) — sheवेपरम-ईश्वरी (parama-īśvarī) — the Supreme Goddessपरमेश्वरीबभूव (babhūva) — becameहुईंमेनका-गर्भे (menakā-garbhe) — in Menakā's wombमेनका के गर्भ मेंपूर्ण-भावेन (pūrṇa-bhāvena) — in her fullnessपूर्ण रूप सेपार्वती (pārvatī) — Pārvatīपार्वती

Verse 2

२2 श्रुतं बहुपुराणेषु ज्ञायतेऽपि च यद्यपि । जन्मकर्मादिकं तस्यास्तथापि परमेश्वर ॥ २ ॥

śrutaṃ bahupurāṇeṣu jñāyate'pi ca yadyapi | janmakarmādikaṃ tasyāstathāpi parameśvara ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.2. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यद्यपि उनका जन्म, कर्म आदि बहुत पुराणों में सुना और जाना जाता है, फिर भी हे परमेश्वर,

Although her birth, deeds and the rest are heard in many Purāṇas and are known, still, O Supreme Lord,

Word by wordपदार्थ

श्रुतम् (śrutam) — heardसुना हुआबहु-पुराणेषु (bahu-purāṇeṣu) — in many Purāṇasबहुत पुराणों मेंज्ञायते (jñāyate) — is knownजाना जाता हैअपि (api) — alsoभीच (ca) — andऔरयद्यपि (yadyapi) — althoughयद्यपिजन्म-कर्म-आदिकम् (janma-karma-ādikam) — her birth, deeds and the restउनका जन्म, कर्म आदितस्याः (tasyāḥ) — herउनकातथा अपि (tathā api) — stillफिर भीपरम-ईश्वर (parama-īśvara) — O Supreme Lordहे परमेश्वर

Verse 3

३3 श्रोतुमिष्यते त्वत्तो यतस्त्वं वेत्सि तत्त्वतः । तद्वदस्व महादेव विस्तरेण महामते ॥ ३ ॥

śrotumiṣyate tvatto yatastvaṃ vetsi tattvataḥ | tadvadasva mahādeva vistareṇa mahāmate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.3. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आपसे इसे सुनना चाहता हूँ, क्योंकि आप इसे यथार्थ रूप से जानते हैं। इसलिए हे महादेव, हे महामते, विस्तार से कहिए।

I wish to hear it from you, because you know it truly. So tell it, Mahādeva, at length, O wise one.

Word by wordपदार्थ

श्रोतुम् (śrotum) — to hearसुननाइष्यते (iṣyate) — is wishedचाहा जाता हैत्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेयतः (yataḥ) — becauseक्योंकित्वम् (tvam) — youआपवेत्सि (vetsi) — knowजानते हैंतत्त्वतः (tattvataḥ) — trulyयथार्थ रूप सेतत् (tat) — thatवहवदस्व (vadasva) — tellकहिएमहा-देव (mahā-deva) — O Mahādevaहे महादेवविस्तरेण (vistareṇa) — at lengthविस्तार सेमहा-मते (mahā-mate) — O wise oneहे महामते

श्रीमहादेव उवाच — Śrī Mahādeva said: श्रीमहादेव बोले:

Verse 4

४4 त्रैलोक्यजननी दुर्गा ब्रह्मरूपा सनातनी । प्रार्थिता गिरिराजेन तत्पत्न्या मेनयापि च ॥ ४ ॥

trailokyajananī durgā brahmarūpā sanātanī | prārthitā girirājena tatpatnyā menayāpi ca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.4. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तीनों लोकों की माता, ब्रह्मरूपा, सनातनी दुर्गा को पर्वतराज ने माँगा, और उनकी पत्नी मेना ने भी,

Durgā, the eternal mother of the three worlds, who is Brahman in form, was asked for by the mountain king, and by his wife Menā too,

Explanationव्याख्या

मेना, मेनका का ही दूसरा नाम है।

Menā is another name of Menakā.

Word by wordपदार्थ

त्रैलोक्य-जननी (trailokya-jananī) — mother of the three worldsतीनों लोकों की मातादुर्गा (durgā) — Durgāदुर्गाब्रह्म-रूपा (brahma-rūpā) — in the form of Brahmanब्रह्मरूपासनातनी (sanātanī) — eternalसनातनीप्रार्थिता (prārthitā) — was askedमाँगी गईंगिरि-राजेन (giri-rājena) — by the mountain kingपर्वतराज सेतद्-पत्न्या (tad-patnyā) — by his wifeउनकी पत्नी सेमेनया (menayā) — Menāमेनाअपि (api) — alsoभीच (ca) — andऔर

Verse 5

५5 महोग्रतपसा पुत्रीभावेन मुनिपुङ्गव । प्रार्थिता च महेशेन सतीविरहदुःखिना ॥ ५ ॥

mahogratapasā putrībhāvena munipuṅgava | prārthitā ca maheśena satīvirahaduḥkhinā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.5. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बड़े कठोर तप से, पुत्री रूप में, हे मुनिश्रेष्ठ। सती के वियोग से दुखी महेश ने भी उन्हें माँगा।

with great and fierce austerity, to be their daughter, O best of sages. She was asked for also by Maheśa, who was grieved at being parted from Satī.

Explanationव्याख्या

महेश शिव हैं। देवी के पिछले जन्म सती को वे खो चुके थे, और अब उन्हें फिर पत्नी रूप में चाहते थे।

Maheśa is Śiva. He had lost Satī, the Goddess in her earlier birth, and wished for her again, this time as his wife.

Word by wordपदार्थ

महा-उग्र-तपसा (mahā-ugra-tapasā) — with great and fierce austerityबड़े कठोर तप सेपुत्री-भावेन (putrī-bhāvena) — as a daughterपुत्री रूप मेंमुनि-पुङ्गव (muni-puṅgava) — O best of sagesहे मुनिश्रेष्ठप्रार्थिता (prārthitā) — was askedमाँगी गईंच (ca) — andऔरमहा-ईशेन (mahā-īśena) — by Maheśaमहेश सेसती-विरह-दुःखिना (satī-viraha-duḥkhinā) — who was grieved at parting from Satīजो सती के वियोग से दुखी थे

Verse 6

६6 प्रययौ मेनकागर्भे पूर्णब्रह्ममयी स्वयम् । ततः शुभदिने मेना राजीवसदृशाननाम् ॥ ६ ॥

prayayau menakāgarbhe pūrṇabrahmamayī svayam | tataḥ śubhadine menā rājīvasadṛśānanām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.6. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे स्वयं पूर्ण ब्रह्ममयी मेनका के गर्भ में गईं। फिर शुभ दिन मेना ने कमल जैसे मुख वाली पुत्री को जन्म दिया,

She herself, full of Brahman, went into Menakā's womb. Then, on an auspicious day, Menā gave birth to a daughter with a face like a lotus,

Word by wordपदार्थ

प्रययौ (prayayau) — wentगईंमेनका-गर्भे (menakā-garbhe) — into Menakā's wombमेनका के गर्भ मेंपूर्ण-ब्रह्म-मयी (pūrṇa-brahma-mayī) — full of Brahmanपूर्ण ब्रह्ममयीस्वयम् (svayam) — herselfस्वयंततः (tataḥ) — thenतबशुभ-दिने (śubha-dine) — on an auspicious dayशुभ दिनमेना (menā) — Menāमेना नेराजीव-सदृश-आननाम् (rājīva-sadṛśa-ānanām) — with a face like a lotusकमल जैसे मुख वाली

Verse 7

७7 सुषुवे तनयां देवीं सुप्रभां जगदम्बिकाम् । ततोऽभवत्पुष्पवृष्टिः सर्वतो मुनिसत्तम ॥ ७ ॥

suṣuve tanayāṃ devīṃ suprabhāṃ jagadambikām | tato'bhavatpuṣpavṛṣṭiḥ sarvato munisattama ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.7. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो देवी थीं, सुन्दर तेज वाली, जगत् की माता। तब चारों ओर फूलों की वर्षा हुई, हे मुनिश्रेष्ठ।

the Goddess, of fine radiance, the Mother of the world. Then flowers rained down on all sides, O best of sages.

Word by wordपदार्थ

सुषुवे (suṣuve) — gave birth toजन्म दियातनयाम् (tanayām) — a daughterपुत्री कोदेवीम् (devīm) — the Goddessदेवीसु-प्रभाम् (su-prabhām) — of fine radianceसुन्दर तेज वालीजगत्-अम्बिकाम् (jagat-ambikām) — the Mother of the worldजगत् की माताततः (tataḥ) — thenतबअभवत् (abhavat) — there wasहुईपुष्प-वृष्टिः (puṣpa-vṛṣṭiḥ) — a rain of flowersफूलों की वर्षासर्वतः (sarvataḥ) — on all sidesचारों ओरमुनि-सत्तम (muni-sattama) — O best of sagesहे मुनिश्रेष्ठ

Verse 8

८8 पुण्यगन्धो ववौ वायुः प्रसन्नाश्च दिशो दश । तथाद्रिराजः श्रुत्वा तु पुत्रीं जातां शुभाननाम् ॥ ८ ॥

puṇyagandho vavau vāyuḥ prasannāśca diśo daśa | tathādrirājaḥ śrutvā tu putrīṃ jātāṃ śubhānanām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.8. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पवित्र सुगन्ध वाली वायु बही और दसों दिशाएँ निर्मल हो गईं। पर्वतराज ने सुना कि सुन्दर मुख वाली पुत्री जन्मी है,

A sweet-scented wind blew and the ten directions were clear. And the king of mountains, hearing that a daughter with a lovely face was born,

Word by wordपदार्थ

पुण्य-गन्धः (puṇya-gandhaḥ) — sweet-scentedपवित्र सुगन्ध वालीववौ (vavau) — blewबहीवायुः (vāyuḥ) — the windवायुप्रसन्नाः (prasannāḥ) — clearनिर्मलच (ca) — andऔरदिशः (diśaḥ) — the directionsदिशाएँदश (daśa) — tenदसोंतथा (tathā) — andतथाअद्रि-राजः (adri-rājaḥ) — the king of mountainsपर्वतराजश्रुत्वा (śrutvā) — having heardसुनकरतु (tu) — andऔरपुत्रीम् (putrīm) — a daughterपुत्रीजाताम् (jātām) — bornजन्मीशुभ-आननाम् (śubha-ānanām) — with a lovely faceसुन्दर मुख वाली

Verse 9

९9 तरुणादित्यकोट्याभां त्रिनेत्रां दिव्यरूपिणीम् । अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रार्धकृतशेखराम् ॥ ९ ॥

taruṇādityakoṭyābhāṃ trinetrāṃ divyarūpiṇīm | aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ candrārdhakṛtaśekharām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.9. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

करोड़ों नए सूर्यों जैसी आभा वाली, तीन नेत्रों वाली, दिव्य रूप वाली, आठ हाथों वाली, बड़ी आँखों वाली, अर्धचन्द्र को मुकुट बनाए,

shining like a crore of young suns, three-eyed, of divine form, eight-armed, wide-eyed, with a half-moon for her crest,

Explanationव्याख्या

करोड़ का अर्थ है एक सौ लाख।

A crore is ten million.

Word by wordपदार्थ

तरुण-आदित्य-कोटि-आभाम् (taruṇa-āditya-koṭi-ābhām) — shining like a crore of young sunsकरोड़ों नए सूर्यों जैसी आभा वालीत्रि-नेत्राम् (tri-netrām) — three-eyedतीन नेत्रों वालीदिव्य-रूपिणीम् (divya-rūpiṇīm) — of divine formदिव्य रूप वालीअष्ट-हस्ताम् (aṣṭa-hastām) — eight-armedआठ हाथों वालीविशाल-अक्षीम् (viśāla-akṣīm) — wide-eyedबड़ी आँखों वालीचन्द्र-अर्ध-कृत-शेखराम् (candra-ardha-kṛta-śekharām) — with a half-moon as her crestअर्धचन्द्र को मुकुट बनाए

Verse 10

१०10 मेने तां प्रकृतिं सूक्ष्मामाद्यां जातां स्वलीलया । तदा हृष्टमना भूत्वा विप्रेभ्यो प्रददौ बहु ॥ १० ॥

mene tāṃ prakṛtiṃ sūkṣmāmādyāṃ jātāṃ svalīlayā | tadā hṛṣṭamanā bhūtvā viprebhyo pradadau bahu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.10. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और उन्हें सूक्ष्म, आदि प्रकृति माना, जो अपनी लीला से जन्मी थीं। तब प्रसन्न मन से उसने ब्राह्मणों को बहुत दिया:

and took her to be Prakṛti, subtle and primal, born by her own play. Then, glad at heart, he gave much to the brahmins:

Explanationव्याख्या

यहाँ प्रकृति वह पहली, अदृश्य मूल प्रकृति है जिससे जगत् बनता है।

Prakṛti here is the first, unseen nature out of which the world comes.

Word by wordपदार्थ

मेने (mene) — tookमानाताम् (tām) — herउन्हेंप्रकृतिम् (prakṛtim) — to be Prakṛti, the first natureप्रकृतिसूक्ष्माम् (sūkṣmām) — subtleसूक्ष्मआद्याम् (ādyām) — primalआदिजाताम् (jātām) — bornजन्मीस्व-लीलया (sva-līlayā) — by her own playअपनी लीला सेतदा (tadā) — thenतबहृष्ट-मनाः (hṛṣṭa-manāḥ) — glad at heartप्रसन्न मन सेभूत्वा (bhūtvā) — becomingहोकरविप्रेभ्यः (viprebhyaḥ) — to brahminsब्राह्मणों कोप्रददौ (pradadau) — gaveदियाबहु (bahu) — muchबहुत

Verse 11

११11 धनं वासांसि च मुने दोग्ध्रीर्गाश्च सहस्रशः । द्रष्टुं प्रतिययौ चाशु बन्धुभिः परिवारितः ॥ ११ ॥

dhanaṃ vāsāṃsi ca mune dogdhrīrgāśca sahasraśaḥ | draṣṭuṃ pratiyayau cāśu bandhubhiḥ parivāritaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.11. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धन, वस्त्र और हजारों दुधारू गायें, हे मुनि। और वह बन्धुओं से घिरा हुआ तुरन्त उन्हें देखने चल पड़ा।

wealth, clothes, and milch cows by the thousand, O sage. And he set out quickly to see her, surrounded by his kinsmen.

Word by wordपदार्थ

धनम् (dhanam) — wealthधनवासांसि (vāsāṃsi) — clothesवस्त्रच (ca) — andऔरमुने (mune) — O sageहे मुनिदोग्ध्रीः (dogdhrīḥ) — milchदुधारूगाः (gāḥ) — cowsगायेंच (ca) — andऔरसहस्रशः (sahasraśaḥ) — by the thousandहजारोंद्रष्टुम् (draṣṭum) — to see herदेखनेप्रतिययौ (pratiyayau) — set outचल पड़ाच (ca) — andऔरआशु (āśu) — quicklyतुरन्तबन्धुभिः (bandhubhiḥ) — by his kinsmenबन्धुओं सेपरिवारितः (parivāritaḥ) — surroundedघिरा हुआ

Verse 12

१२12 ततस्तमागतं ज्ञात्वा गिरीन्द्रं मेनका तदा । प्रोवाच तनयां पश्य राजन्राजीवलोचनाम् ॥ १२ ॥

tatastamāgataṃ jñātvā girīndraṃ menakā tadā | provāca tanayāṃ paśya rājanrājīvalocanām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.12. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब मेनका ने पर्वतराज को आया जानकर उनसे कहा, "हे राजन्, हमारी कमल-नयनी पुत्री को देखिए।

Then Menakā, knowing that the lord of mountains had come, said to him, "Look at our daughter, O king, the lotus-eyed one.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thenतबतम् (tam) — himउसेआगतम् (āgatam) — comeआया हुआज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरगिरि-इन्द्रम् (giri-indram) — the lord of mountainsपर्वतराजमेनका (menakā) — Menakāमेनकातदा (tadā) — thenतबप्रोवाच (provāca) — saidबोलींतनयाम् (tanayām) — daughterपुत्रीपश्य (paśya) — look atदेखिएराजन् (rājan) — O kingहे राजन्राजीव-लोचनाम् (rājīva-locanām) — lotus-eyedकमल-नयनी

Verse 13

१३13 आवयोस्तपसा जाता सर्वभूतहिताय च । ततः सोऽपि निरीक्ष्यैनां ज्ञात्वा तां जगदम्बिकाम् ॥ १३ ॥

āvayostapasā jātā sarvabhūtahitāya ca | tataḥ so'pi nirīkṣyaināṃ jñātvā tāṃ jagadambikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.13. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह हम दोनों के तप से और सब प्राणियों के हित के लिए जन्मी है।" तब उसने भी उन्हें देखा और जगत् की माता जाना।

She is born from our austerity, and for the good of all beings." Then he too looked at her and knew her to be the Mother of the world.

Word by wordपदार्थ

आवयोः (āvayoḥ) — of us twoहम दोनों केतपसा (tapasā) — by austerityतप सेजाता (jātā) — she is bornजन्मी हैसर्व-भूत-हिताय (sarva-bhūta-hitāya) — for the good of all beingsसब प्राणियों के हित के लिएच (ca) — andऔरततः (tataḥ) — thenतबसः (saḥ) — heवहअपि (api) — tooभीनिरीक्ष्य (nirīkṣya) — looking atदेखकरएनाम् (enām) — herउन्हेंज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरताम् (tām) — herउन्हेंजगत्-अम्बिकाम् (jagat-ambikām) — the Mother of the worldजगत् की माता

Verse 14

१४14 प्रणम्य शिरसा भूमौ कृताञ्जलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वचनं देवीं भक्त्या गद्गदया गिरा ॥ १४ ॥

praṇamya śirasā bhūmau kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ | provāca vacanaṃ devīṃ bhaktyā gadgadayā girā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.14. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसने सिर से भूमि पर प्रणाम किया, हाथ जोड़कर खड़ा रहा और भक्ति से रुँधी वाणी में देवी से कहा।

Bowing with his head to the ground, he stood with joined palms and spoke to the Goddess with devotion, in a choked voice.

Word by wordपदार्थ

प्रणम्य (praṇamya) — bowingप्रणाम करकेशिरसा (śirasā) — with his headसिर सेभूमौ (bhūmau) — on the groundभूमि परकृत-अञ्जलि-पुटः (kṛta-añjali-puṭaḥ) — with joined palmsहाथ जोड़ेस्थितः (sthitaḥ) — he stoodखड़ा रहाप्रोवाच (provāca) — he saidबोलावचनम् (vacanam) — wordsवचनदेवीम् (devīm) — to the Goddessदेवी सेभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेगद्गदया (gadgadayā) — chokedरुँधी हुईगिरा (girā) — in a voiceवाणी में

हिमालय उवाच — Himālaya said: हिमालय बोले:

Verse 15

१५15 का त्वं मातर्विशालाक्षि चित्ररूपा सुलक्षणा । न जाने त्वामहं वत्से यथावत्कथयस्व माम् ॥ १५ ॥

kā tvaṃ mātarviśālākṣi citrarūpā sulakṣaṇā | na jāne tvāmahaṃ vatse yathāvatkathayasva mām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.15. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, हे बड़ी आँखों वाली, अद्भुत रूप और शुभ लक्षणों वाली, आप कौन हैं? हे पुत्री, मैं आपको नहीं जानता। मुझे ठीक-ठीक बताइए।

Who are you, mother, wide-eyed one, of wondrous form and fine marks? I do not know you, my child. Tell me as you truly are.

Word by wordपदार्थ

का (kā) — whoकौनत्वम् (tvam) — youआपमातः (mātaḥ) — O motherहे माताविशाल-अक्षि (viśāla-akṣi) — O wide-eyed oneहे बड़ी आँखों वालीचित्र-रूपा (citra-rūpā) — of wondrous formअद्भुत रूप वालीसु-लक्षणा (su-lakṣaṇā) — of fine marksशुभ लक्षणों वालीन (na) — notनहींजाने (jāne) — I knowजानतात्वाम् (tvām) — youआपकोअहम् (aham) — Iमैंवत्से (vatse) — O childहे पुत्रीयथावत् (yathāvat) — as you truly areठीक-ठीककथयस्व (kathayasva) — tellबताइएमाम् (mām) — meमुझे

श्रीदेव्युवाच — The Goddess said: देवी बोलीं:

Verse 16

१६16 जानीहि मां परां शक्तिं महेश्वरकृताश्रयाम् । शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्तिं सर्वप्रवर्तिकाम् ॥ १६ ॥

jānīhi māṃ parāṃ śaktiṃ maheśvarakṛtāśrayām | śāśvataiśvaryavijñānamūrtiṃ sarvapravartikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.16. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझे परम शक्ति जानिए, जिसने महेश्वर को अपना आश्रय बनाया है, जो सदा रहने वाले ऐश्वर्य और विज्ञान की मूर्ति है, जो सबको चलाने वाली है,

Know me as the highest power, who has made Maheśvara her support, the form of lasting lordship and knowledge, who sets everything in motion,

Explanationव्याख्या

महेश्वर शिव हैं। शक्ति स्वयं देवी हैं, वह बल जिससे सब कुछ चलता है।

Maheśvara is Śiva. Śakti, power, is the Goddess herself as the force behind all that moves.

Word by wordपदार्थ

जानीहि (jānīhi) — knowजानिएमाम् (mām) — meमुझेपराम् (parām) — the highestपरमशक्तिम् (śaktim) — powerशक्तिमहा-ईश्वर-कृत-आश्रयाम् (mahā-īśvara-kṛta-āśrayām) — who has made Maheśvara her supportजिसने महेश्वर को अपना आश्रय बनाया हैशाश्वत-ऐश्वर्य-विज्ञान-मूर्तिम् (śāśvata-aiśvarya-vijñāna-mūrtim) — the form of lasting lordship and knowledgeसदा रहने वाले ऐश्वर्य और विज्ञान की मूर्तिसर्व-प्रवर्तिकाम् (sarva-pravartikām) — who sets everything in motionजो सबको चलाने वाली है

Verse 17

१७17 ब्रह्मविष्णुमहेशादिजननीं सर्वमुक्तिदाम् । सृष्टिस्थितिविनाशानां विधात्रीं जगदम्बिकाम् ॥ १७ ॥

brahmaviṣṇumaheśādijananīṃ sarvamuktidām | sṛṣṭisthitivināśānāṃ vidhātrīṃ jagadambikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.17. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि की माता, जो सबको मुक्ति देती है, सृष्टि, पालन और नाश की विधाता, जगत् की माता।

the mother of Brahmā, Viṣṇu, Maheśa and the rest, who gives freedom to all, the ordainer of making, keeping and ending, the Mother of the world.

Word by wordपदार्थ

ब्रह्म-विष्णु-महेश-आदि-जननीम् (brahma-viṣṇu-maheśa-ādi-jananīm) — the mother of Brahmā, Viṣṇu, Maheśa and the restब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि की मातासर्व-मुक्ति-दाम् (sarva-mukti-dām) — who gives freedom to allजो सबको मुक्ति देती हैसृष्टि-स्थिति-विनाशानाम् (sṛṣṭi-sthiti-vināśānām) — of making, keeping and endingसृष्टि, पालन और नाश कीविधात्रीम् (vidhātrīm) — the ordainerविधाताजगत्-अम्बिकाम् (jagat-ambikām) — the Mother of the worldजगत् की माता

Verse 18

१८18 अहं सर्वान्तरस्था च संसारार्णवतारिणी । नित्यानन्दमयी नित्या ब्रह्मरूपेश्वरीति च ॥ १८ ॥

ahaṃ sarvāntarasthā ca saṃsārārṇavatāriṇī | nityānandamayī nityā brahmarūpeśvarīti ca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.18. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सबके भीतर रहती हूँ और संसार-सागर से पार कराती हूँ। मैं सदा आनन्दमयी, नित्या, ब्रह्मरूपा, ईश्वरी हूँ।

I dwell within all and carry beings across the ocean of saṃsāra. I am full of lasting joy, eternal, Brahman in form, the Goddess.

Explanationव्याख्या

संसार जन्म और मृत्यु का चक्र है, जिसे यहाँ सागर के रूप में कहा गया है।

Saṃsāra is the cycle of birth and death, pictured here as an ocean.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंसर्व-अन्तर-स्था (sarva-antara-sthā) — dwell within allसबके भीतर रहती हूँच (ca) — andऔरसंसार-अर्णव-तारिणी (saṃsāra-arṇava-tāriṇī) — carry across the ocean of saṃsāraसंसार-सागर से पार कराती हूँनित्य-आनन्द-मयी (nitya-ānanda-mayī) — am full of lasting joyसदा आनन्दमयी हूँनित्या (nityā) — eternalनित्याब्रह्म-रूपा (brahma-rūpā) — Brahman in formब्रह्मरूपाईश्वरी (īśvarī) — the Goddessईश्वरीइति (iti) — soऐसीच (ca) — andऔर

Verse 19

१९19 युवयोस्तपसा तुष्टा पुत्रीभावेन लीलया । जाता तव गृहे तात बहुभाग्यवशात्तव ॥ १९ ॥

yuvayostapasā tuṣṭā putrībhāvena līlayā | jātā tava gṛhe tāta bahubhāgyavaśāttava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.19. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप दोनों के तप से प्रसन्न होकर मैं लीला से पुत्री रूप में आपके घर जन्मी हूँ, हे तात, आपके बड़े भाग्य से।

Pleased by the austerity of you two, I am born in your house in play, as a daughter, O father, through your great good fortune.

Word by wordपदार्थ

युवयोः (yuvayoḥ) — of you twoआप दोनों केतपसा (tapasā) — by the austerityतप सेतुष्टा (tuṣṭā) — pleasedप्रसन्न होकरपुत्री-भावेन (putrī-bhāvena) — as a daughterपुत्री रूप मेंलीलया (līlayā) — in playलीला सेजाता (jātā) — I am bornजन्मी हूँतव (tava) — yourआपकेगृहे (gṛhe) — in the houseघर मेंतात (tāta) — O fatherहे तातबहु-भाग्य-वशात् (bahu-bhāgya-vaśāt) — through your great good fortuneआपके बड़े भाग्य सेतव (tava) — yourआपके

हिमालय उवाच — Himālaya said: हिमालय बोले:

Verse 20

२०20 मातस्त्वं कृपया गृहे मम सुता जातासि नित्यापि यद् । भाग्यं मे बहुजन्मजन्मजनितं मन्ये महत्पुण्यदम् । दृष्टं रूपमिदं परात्परतरां मूर्तिं भवान्या अपि । माहेशीं प्रति दर्शयाशु कृपया विश्वेशि तुभ्यं नमः ॥ २० ॥

mātastvaṃ kṛpayā gṛhe mama sutā jātāsi nityāpi yad | bhāgyaṃ me bahujanmajanmajanitaṃ manye mahatpuṇyadam | dṛṣṭaṃ rūpamidaṃ parātparatarāṃ mūrtiṃ bhavānyā api | māheśīṃ prati darśayāśu kṛpayā viśveśi tubhyaṃ namaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.20. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, आप नित्य होकर भी कृपा से मेरी पुत्री बनकर जन्मी हैं। इसे मैं अपना भाग्य मानता हूँ, कई जन्मों में कमाया हुआ और बड़ा पुण्य देने वाला। यह रूप मैंने देख लिया। अब कृपा करके वह रूप दिखाइए जो परात्पर से भी ऊँचा है, भवानी और माहेशी का रूप भी। हे विश्वेश्वरी, आपको नमस्कार।

Mother, that you, though eternal, have been born as my daughter out of kindness, I take to be my fortune earned over many births, bringing great merit. I have seen this form. Now show me kindly the form higher than the highest, the form of Bhavānī and Maheśī too. Queen of the world, I bow to you.

Explanationव्याख्या

भवानी और माहेशी शिव की पत्नी के रूप में देवी के नाम हैं। वे वह रूप देखना चाहते हैं जो वे शिव के साथ धारण करती हैं।

Bhavānī and Maheśī are names of the Goddess as Śiva's consort. He asks to see the form she takes beside Śiva.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे मातात्वम् (tvam) — youआपकृपया (kṛpayā) — out of kindnessकृपा सेगृहे (gṛhe) — in the houseघर मेंमम (mama) — myमेरेसुता (sutā) — a daughterपुत्रीजाता (jātā) — bornजन्मीअसि (asi) — you areहैंनित्या (nityā) — eternalनित्यअपि (api) — thoughहोकर भीयत् (yat) — thatयह किभाग्यम् (bhāgyam) — fortuneभाग्यमे (me) — myमेराबहु-जन्म-जन्म-जनितम् (bahu-janma-janma-janitam) — earned over many birthsकई जन्मों में कमाया हुआमन्ये (manye) — I thinkमानता हूँमहत्-पुण्य-दम् (mahat-puṇya-dam) — bringing great meritबड़ा पुण्य देने वालादृष्टम् (dṛṣṭam) — seenदेखारूपम् (rūpam) — formरूपइदम् (idam) — thisयहपर-अत्-पर-तराम् (para-at-para-tarām) — higher than the highestपरात्परतरमूर्तिम् (mūrtim) — formमूर्तिभवान्याः (bhavānyāḥ) — of Bhavānīभवानी कीअपि (api) — alsoभीमाहेशीम् (māheśīm) — the form of Maheśīमाहेशीप्रति (prati) — towardsकी ओरदर्शय (darśaya) — showदिखाइएआशु (āśu) — nowअबकृपया (kṛpayā) — kindlyकृपा करकेविश्व-ईशि (viśva-īśi) — O Queen of the worldहे विश्वेश्वरीतुभ्यम् (tubhyam) — to youआपकोनमः (namaḥ) — bowनमस्कार

देव्युवाच — The Goddess said: देवी बोलीं:

Verse 21

२१21 ददामि चक्षुस्ते दिव्यं पश्य मे रूपमैश्वरम् । छिन्धि हृत्संशयं विद्धि सर्वदेवमयीं पितः ॥ २१ ॥

dadāmi cakṣuste divyaṃ paśya me rūpamaiśvaram | chindhi hṛtsaṃśayaṃ viddhi sarvadevamayīṃ pitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.21. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आपको दिव्य आँख देती हूँ। मेरा ईश्वर वाला रूप देखिए। हृदय का संशय काट दीजिए और मुझे सब देवताओं से बनी जानिए, हे पिता।

I give you a divine eye. See my form as the Lord. Cut the doubt in your heart and know me as made of all the gods, father.

Word by wordपदार्थ

ददामि (dadāmi) — I giveदेती हूँचक्षुः (cakṣuḥ) — an eyeआँखते (te) — to youआपकोदिव्यम् (divyam) — divineदिव्यपश्य (paśya) — seeदेखिएमे (me) — myमेरारूपम् (rūpam) — formरूपऐश्वरम् (aiśvaram) — that of the Lordईश्वर काछिन्धि (chindhi) — cutकाट दीजिएहृद्-संशयम् (hṛd-saṃśayam) — the doubt in your heartहृदय का संशयविद्धि (viddhi) — knowजानिएसर्व-देव-मयीम् (sarva-deva-mayīm) — made of all the godsसब देवताओं से बनीपितः (pitaḥ) — O fatherहे पिता

श्रीमहादेव उवाच — Śrī Mahādeva said: श्रीमहादेव बोले:

Verse 22

२२22 इत्युक्त्वा तं गिरिश्रेष्ठं दत्त्वा विज्ञानमुत्तमम् । स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं माहेश्वरं तदा ॥ २२ ॥

ityuktvā taṃ giriśreṣṭhaṃ dattvā vijñānamuttamam | svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ māheśvaraṃ tadā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.22. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऐसा कहकर उन्होंने उन पर्वतश्रेष्ठ को उत्तम ज्ञान दिया और तब अपना दिव्य रूप दिखाया, माहेश्वर रूप।

Having said this, she gave the best of mountains supreme knowing and then showed her own divine form, the form of Maheśvara.

Explanationव्याख्या

वे शिव के रूप में दर्शन देती हैं, जैसा अगले श्लोकों में बताया है।

She shows herself in Śiva's form, as described in the next verses.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusऐसाउक्त्वा (uktvā) — having saidकहकरतम् (tam) — to himउनगिरि-श्रेष्ठम् (giri-śreṣṭham) — the best of mountainsपर्वतश्रेष्ठदत्त्वा (dattvā) — having givenदेकरविज्ञानम् (vijñānam) — knowingज्ञानउत्तमम् (uttamam) — supremeउत्तमस्वरूपम् (svarūpam) — her own formअपना रूपदर्शयामास (darśayāmāsa) — she showedदिखायादिव्यम् (divyam) — divineदिव्यमाहेश्वरम् (māheśvaram) — that of Maheśvaraमाहेश्वरतदा (tadā) — thenतब

Verse 23

२३23 शशिकोटिप्रभं चारुचन्द्रार्धकृतशेखरम् । त्रिशूलवरहस्तं च जटामण्डितमस्तकम् ॥ २३ ॥

śaśikoṭiprabhaṃ cārucandrārdhakṛtaśekharam | triśūlavarahastaṃ ca jaṭāmaṇḍitamastakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.23. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह रूप करोड़ों चन्द्रमाओं जैसा चमकता था, सुन्दर अर्धचन्द्र उसका मुकुट था, हाथ में श्रेष्ठ त्रिशूल था, और मस्तक जटाओं से सजा था,

It shone like a crore of moons, with a lovely half-moon as crest, a fine trident in hand, and the head adorned with matted hair,

Word by wordपदार्थ

शशि-कोटि-प्रभम् (śaśi-koṭi-prabham) — shining like a crore of moonsकरोड़ों चन्द्रमाओं जैसी चमक वालाचारु-चन्द्र-अर्ध-कृत-शेखरम् (cāru-candra-ardha-kṛta-śekharam) — with a lovely half-moon as crestसुन्दर अर्धचन्द्र मुकुट वालात्रिशूल-वर-हस्तम् (triśūla-vara-hastam) — with a fine trident in handहाथ में श्रेष्ठ त्रिशूल वालाच (ca) — andऔरजटा-मण्डित-मस्तकम् (jaṭā-maṇḍita-mastakam) — with a head adorned by matted hairजटाओं से सजे मस्तक वाला

Verse 24

२४24 भयानकं घोररूपं कालानलसहस्रभम् । पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं च नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ २४ ॥

bhayānakaṃ ghorarūpaṃ kālānalasahasrabham | pañcavaktraṃ trinetraṃ ca nāgayajñopavītinam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.24. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भयानक और भयंकर रूप वाला, हजार प्रलय-अग्नियों जैसा तेजस्वी, पाँच मुखों और तीन नेत्रों वाला, साँप को जनेऊ बनाए,

fearful and dread in form, bright as a thousand fires of time, five-faced and three-eyed, with a snake for a sacred thread,

Explanationव्याख्या

काल की अग्नि वह आग है जो अन्त में जगत् को जला देती है।

The fire of time is the fire that burns the world at its end.

Word by wordपदार्थ

भयानकम् (bhayānakam) — fearfulभयानकघोर-रूपम् (ghora-rūpam) — of dread formभयंकर रूप वालाकाल-अनल-सहस्र-भम् (kāla-anala-sahasra-bham) — bright as a thousand fires of timeहजार प्रलय-अग्नियों जैसा तेजस्वीपञ्च-वक्त्रम् (pañca-vaktram) — five-facedपाँच मुखों वालात्रि-नेत्रम् (tri-netram) — three-eyedतीन नेत्रों वालाच (ca) — andऔरनाग-यज्ञोपवीतिनम् (nāga-yajñopavītinam) — with a snake for a sacred threadसाँप को जनेऊ बनाए

Verse 25

२५25 द्वीपिचर्माम्बरधरं नागेन्द्रकृतभूषणम् । एवं विलोक्य तद्रूपं विस्मितो हिमवान्पुनः ॥ २५ ॥

dvīpicarmāmbaradharaṃ nāgendrakṛtabhūṣaṇam | evaṃ vilokya tadrūpaṃ vismito himavānpunaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.25. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चीते की खाल पहने और बड़े साँपों के गहनों से सजा। उस रूप को देखकर हिमवान् चकित हो गए।

wearing a leopard skin for clothing and adorned with great snakes. Seeing that form, Himavān was amazed.

Word by wordपदार्थ

द्वीपि-चर्म-अम्बर-धरम् (dvīpi-carma-ambara-dharam) — wearing a leopard skin as clothingचीते की खाल पहनेनाग-इन्द्र-कृत-भूषणम् (nāga-indra-kṛta-bhūṣaṇam) — adorned with great snakesबड़े साँपों के गहनों वालाएवम् (evam) — soइस प्रकारविलोक्य (vilokya) — seeingदेखकरतत्-रूपम् (tat-rūpam) — that formउस रूप कोविस्मितः (vismitaḥ) — amazedचकितहिमवान् (himavān) — Himavānहिमवान्पुनः (punaḥ) — thenतब

Verse 26

२६26 प्रोवाच वचनं माता रूपमन्यत्प्रदर्शय । ततः संहृत्य तद्रूपं दर्शयामास तत्क्षणात् ॥ २६ ॥

provāca vacanaṃ mātā rūpamanyatpradarśaya | tataḥ saṃhṛtya tadrūpaṃ darśayāmāsa tatkṣaṇāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.26. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने कहा, "माता, कोई दूसरा रूप दिखाइए।" तब उन्होंने उस रूप को समेट लिया और उसी क्षण दूसरा दिखाया,

He said, "Mother, show another form." Then she drew back that form and at that moment showed another,

Word by wordपदार्थ

प्रोवाच (provāca) — he saidउन्होंने कहावचनम् (vacanam) — the wordsये शब्दमाता (mātā) — motherमातारूपम् (rūpam) — formरूपअन्यत् (anyat) — anotherदूसराप्रदर्शय (pradarśaya) — showदिखाइएततः (tataḥ) — thenतबसंहृत्य (saṃhṛtya) — drawing backसमेटकरतत्-रूपम् (tat-rūpam) — that formउस रूप कोदर्शयामास (darśayāmāsa) — she showedदिखायातत्-क्षणात् (tat-kṣaṇāt) — at that momentउसी क्षण

Verse 27

२७27 रूपमन्यन्मुनिश्रेष्ठ विश्वरूपा सनातनी । शरच्चन्द्रनिभं चारुमुकुटोज्ज्वलमस्तकम् ॥ २७ ॥

rūpamanyanmuniśreṣṭha viśvarūpā sanātanī | śaraccandranibhaṃ cārumukuṭojjvalamastakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.27. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दूसरा रूप, हे मुनिश्रेष्ठ, उन सब रूपों वाली सनातनी ने। वह शरद् के चन्द्रमा जैसा था, सुन्दर मुकुट से चमकते मस्तक वाला,

another form, O best of sages, she who has every form, the eternal. It was like the autumn moon, with the head bright with a lovely crown,

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — a formरूपअन्यत् (anyat) — anotherदूसरामुनि-श्रेष्ठ (muni-śreṣṭha) — O best of sagesहे मुनिश्रेष्ठविश्व-रूपा (viśva-rūpā) — she who has every formसब रूपों वालीसनातनी (sanātanī) — the eternalसनातनीशरद्-चन्द्र-निभम् (śarad-candra-nibham) — like the autumn moonशरद् के चन्द्रमा जैसाचारु-मुकुट-उज्ज्वल-मस्तकम् (cāru-mukuṭa-ujjvala-mastakam) — with a head bright with a lovely crownसुन्दर मुकुट से चमकते मस्तक वाला

Verse 28

२८28 शङ्खचक्रगदापद्महस्तं नेत्रत्रयोज्ज्वलम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ २८ ॥

śaṅkhacakragadāpadmahastaṃ netratrayojjvalam | divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.28. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हाथों में शंख, चक्र, गदा और कमल, तीन नेत्रों से दीप्त, दिव्य माला और वस्त्र पहने, दिव्य सुगन्ध का लेप लगाए,

with a conch, discus, mace and lotus in the hands, bright with three eyes, wearing divine garlands and robes, anointed with divine scents,

Word by wordपदार्थ

शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-हस्तम् (śaṅkha-cakra-gadā-padma-hastam) — with a conch, discus, mace and lotus in his handsहाथों में शंख, चक्र, गदा और कमल वालानेत्र-त्रय-उज्ज्वलम् (netra-traya-ujjvalam) — bright with three eyesतीन नेत्रों से दीप्तदिव्य-माल्य-अम्बर-धरम् (divya-mālya-ambara-dharam) — wearing divine garlands and robesदिव्य माला और वस्त्र पहनेदिव्य-गन्ध-अनुलेपनम् (divya-gandha-anulepanam) — anointed with divine scentsदिव्य सुगन्ध का लेप लगाए

Verse 29

२९29 योगीन्द्रवृन्दसम्वन्द्यं सुचारुचरणाम्बुजम् । सर्वतः पाणिपादं च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ २९ ॥

yogīndravṛndasamvandyaṃ sucārucaraṇāmbujam | sarvataḥ pāṇipādaṃ ca sarvato'kṣiśiromukham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.29. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बड़े योगियों की टोली जिसे प्रणाम करती है, सुन्दर चरण-कमलों वाला, हर ओर हाथ और पैर वाला, और हर ओर आँख, सिर और मुख वाला।

bowed to by crowds of great yogis, with lovely lotus feet, with hands and feet on every side, and eyes, heads and faces on every side.

Explanationव्याख्या

यह विष्णु का रूप है, जैसा शंख, चक्र, गदा और कमल से पता चलता है। "हर ओर हाथ और पैर" का अर्थ है कि यह रूप सब जगह है।

This form is Viṣṇu's, shown by the conch, discus, mace and lotus. "Hands and feet on every side" says that the form is present everywhere.

Word by wordपदार्थ

योग-इन्द्र-वृन्द-सम्वन्द्यम् (yoga-indra-vṛnda-samvandyam) — bowed to by crowds of great yogisबड़े योगियों की टोली जिसे प्रणाम करती हैसु-चारु-चरण-अम्बुजम् (su-cāru-caraṇa-ambujam) — with lovely lotus feetसुन्दर चरण-कमलों वालासर्वतः (sarvataḥ) — on every sideहर ओरपाणि-पादम् (pāṇi-pādam) — with hands and feetहाथ और पैर वालाच (ca) — andऔरसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideहर ओरअक्षि-शिरः-मुखम् (akṣi-śiraḥ-mukham) — with eyes, heads and facesआँख, सिर और मुख वाला

Verse 30

३०30 दृष्ट्वा तदेतत्परमं रूपं स हिमवान्पुनः । प्रणम्य तनयां प्राह विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ३० ॥

dṛṣṭvā tadetatparamaṃ rūpaṃ sa himavānpunaḥ | praṇamya tanayāṃ prāha vismayotphullalocanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.30. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह परम रूप देखकर हिमवान् ने फिर प्रणाम किया और आश्चर्य से फैली आँखों से अपनी पुत्री से कहा,

Having seen that supreme form, Himavān bowed again and said to his daughter, with eyes wide in wonder,

Word by wordपदार्थ

दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरतत् (tat) — thatवहएतत् (etat) — thisयहपरमम् (paramam) — supremeपरमरूपम् (rūpam) — formरूपसः (saḥ) — heवेहिमवान् (himavān) — Himavānहिमवान्पुनः (punaḥ) — againफिरप्रणम्य (praṇamya) — bowingप्रणाम करकेतनयाम् (tanayām) — to his daughterपुत्री सेप्राह (prāha) — saidबोलेविस्मय-उत्फुल्ल-लोचनः (vismaya-utphulla-locanaḥ) — with eyes wide in wonderआश्चर्य से फैली आँखों वाले

हिमालय उवाच — Himālaya said: हिमालय बोले:

Verse 31

३१31 मातस्तवेदं परमं रूपमैश्वरमुत्तमम् । विस्मितोऽस्मि समालोक्य रूपमन्यत्प्रदर्शय ॥ ३१ ॥

mātastavedaṃ paramaṃ rūpamaiśvaramuttamam | vismito'smi samālokya rūpamanyatpradarśaya ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.31. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, आपका यह परम रूप, ईश्वर का सर्वोत्तम रूप, देखकर मैं चकित हूँ। कोई दूसरा रूप दिखाइए।

Mother, this supreme form of yours, the highest form of the Lord, amazes me to see. Show me another form.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे मातातव (tava) — yourआपकाइदम् (idam) — thisयहपरमम् (paramam) — supremeपरमरूपम् (rūpam) — formरूपऐश्वरम् (aiśvaram) — of the Lordईश्वर काउत्तमम् (uttamam) — highestसर्वोत्तमविस्मितः (vismitaḥ) — amazedचकितअस्मि (asmi) — I amहूँसमालोक्य (samālokya) — seeing itदेखकररूपम् (rūpam) — formरूपअन्यत् (anyat) — anotherदूसराप्रदर्शय (pradarśaya) — showदिखाइए

Verse 32

३२32 त्वं यस्य सो ह्यशोच्यो हि धन्यश्च परमेश्वरि । अनुगृह्णीष्व मातर्मां कृपया त्वां नमो नमः ॥ ३२ ॥

tvaṃ yasya so hyaśocyo hi dhanyaśca parameśvari | anugṛhṇīṣva mātarmāṃ kṛpayā tvāṃ namo namaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.32. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसकी आप माता हैं, वह शोक के योग्य नहीं और धन्य है, हे परमेश्वरी। हे माता, मुझ पर दया करके कृपा कीजिए। आपको बार-बार नमस्कार।

He whose mother you are needs no grief and is blessed, Supreme Goddess. Be gracious to me, mother, with kindness. I bow to you again and again.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपयस्य (yasya) — whoseजिसकी हैंसः (saḥ) — heवहहि (hi) — surelyनिश्चय हीअशोच्यः (aśocyaḥ) — needs no griefशोक के योग्य नहींहि (hi) — andऔरधन्यः (dhanyaḥ) — blessedधन्यच (ca) — andऔरपरम-ईश्वरि (parama-īśvari) — O Supreme Goddessहे परमेश्वरीअनुगृह्णीष्व (anugṛhṇīṣva) — be graciousकृपा कीजिएमातः (mātaḥ) — O motherहे मातामाम् (mām) — to meमुझ परकृपया (kṛpayā) — kindlyदया सेत्वाम् (tvām) — to youआपकोनमः नमः (namaḥ namaḥ) — I bow, I bowनमस्कार, नमस्कार

श्रीमहादेव उवाच — Śrī Mahādeva said: श्रीमहादेव बोले:

Verse 33

३३33 इत्युक्ता सा तदा पित्रा शैलराजेन पार्वती । तद्रूपमपि संहृत्य दिव्यं रूपं समादधे ॥ ३३ ॥

ityuktā sā tadā pitrā śailarājena pārvatī | tadrūpamapi saṃhṛtya divyaṃ rūpaṃ samādadhe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.33. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पिता पर्वतराज के ऐसा कहने पर पार्वती ने उस रूप को भी समेट लिया और एक और दिव्य रूप धारण किया।

Told this by her father, the king of mountains, Pārvatī drew back that form too and took another divine form.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusऐसाउक्ता (uktā) — toldकहे जाने परसा (sā) — sheवेतदा (tadā) — thenतबपित्रा (pitrā) — by her fatherपिताशैल-राजेन (śaila-rājena) — the king of mountainsपर्वतराज सेपार्वती (pārvatī) — Pārvatīपार्वतीतत्-रूपम् (tat-rūpam) — that formउस रूप कोअपि (api) — alsoभीसंहृत्य (saṃhṛtya) — drawing backसमेटकरदिव्यम् (divyam) — divineदिव्यरूपम् (rūpam) — formरूपसमादधे (samādadhe) — she tookधारण किया

Verse 34

३४34 नीलोत्पलदलश्यामं वनमालाविभूषितम् । शङ्खचक्रगदापद्मसमभिव्यक्तं चतुर्भुजम् ॥ ३४ ॥

nīlotpaladalaśyāmaṃ vanamālāvibhūṣitam | śaṅkhacakragadāpadmasamabhivyaktaṃ caturbhujam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.34. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह रूप नीले कमल की पंखुड़ी जैसा श्याम था, वनमाला से सजा, चार भुजाओं वाला, और शंख, चक्र, गदा और कमल से प्रकट।

It was dark like a blue lotus petal, adorned with a forest garland, four-armed, showing a conch, discus, mace and lotus.

Explanationव्याख्या

वनमाला जंगल के फूलों की लम्बी माला है।

A forest garland is a long garland of wild flowers.

Word by wordपदार्थ

नील-उत्पल-दल-श्यामम् (nīla-utpala-dala-śyāmam) — dark like a blue lotus petalनीले कमल की पंखुड़ी जैसा श्यामवन-माला-विभूषितम् (vana-mālā-vibhūṣitam) — adorned with a forest garlandवनमाला से सजाशङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-समभिव्यक्तम् (śaṅkha-cakra-gadā-padma-samabhivyaktam) — showing a conch, discus, mace and lotusशंख, चक्र, गदा और कमल से प्रकटचतुः-भुजम् (catuḥ-bhujam) — four-armedचार भुजाओं वाला

Verse 35

३५35 एवं विलोक्य तद्रूपं शैलानामधिपस्ततः । कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा हर्षेण महता युतः ॥ ३५ ॥

evaṃ vilokya tadrūpaṃ śailānāmadhipastataḥ | kṛtāñjalipuṭaḥ sthitvā harṣeṇa mahatā yutaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.35. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस रूप को देखकर पर्वतों के स्वामी हाथ जोड़े खड़े रहे, बड़े हर्ष से भरे,

Seeing that form, the lord of mountains then stood with joined palms, filled with great joy,

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soइस प्रकारविलोक्य (vilokya) — seeingदेखकरतत्-रूपम् (tat-rūpam) — that formउस रूप कोशैलानाम् (śailānām) — of mountainsपर्वतों केअधिपः (adhipaḥ) — the lordस्वामीततः (tataḥ) — thenतबकृत-अञ्जलि-पुटः (kṛta-añjali-puṭaḥ) — with joined palmsहाथ जोड़ेस्थित्वा (sthitvā) — standingखड़े होकरहर्षेण (harṣeṇa) — with joyहर्ष सेमहता (mahatā) — greatबड़ेयुतः (yutaḥ) — filledभरे

Verse 36

३६36 स्तोत्रेणानेन तां देवीं तुष्टाव परमेश्वरीम् । सर्वदेवमयीमाद्यां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् ॥ ३६ ॥

stotreṇānena tāṃ devīṃ tuṣṭāva parameśvarīm | sarvadevamayīmādyāṃ brahmaviṣṇuśivātmikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.36. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और इस स्तोत्र से उन परमेश्वरी की स्तुति की, जो सब देवताओं से बनी हैं, आदि हैं, और ब्रह्मा, विष्णु और शिव स्वरूप हैं।

and praised the Goddess, the Supreme Goddess, made of all the gods, the first, who is Brahmā, Viṣṇu and Śiva, with this hymn.

Word by wordपदार्थ

स्तोत्रेण (stotreṇa) — with a hymnस्तोत्र सेअनेन (anena) — thisइसताम् (tām) — herउनदेवीम् (devīm) — the Goddessदेवी कीतुष्टाव (tuṣṭāva) — he praisedस्तुति कीपरम-ईश्वरीम् (parama-īśvarīm) — the Supreme Goddessपरमेश्वरीसर्व-देव-मयीम् (sarva-deva-mayīm) — made of all the godsसब देवताओं से बनीआद्याम् (ādyām) — the firstआदिब्रह्म-विष्णु-शिव-आत्मिकाम् (brahma-viṣṇu-śiva-ātmikām) — who is Brahmā, Viṣṇu and Śivaजो ब्रह्मा, विष्णु और शिव स्वरूप हैं

हिमालय उवाच — Himālaya said: हिमालय बोले:

Verse 37

३७37 मातः सर्वमयि प्रसीद परमे विश्वेशि विश्वाश्रये । त्वं सर्वं नहि किञ्चिदस्ति भुवने तत्त्वं त्वदन्यच्छिवे । त्वं विष्णुर्गिरिशस्त्वमेव नितरां धातासि शक्तिः परा । किं वर्ण्यं चरितं त्वचिन्त्यचरिते ब्रह्माद्यगम्यं मया ॥ ३७ ॥

mātaḥ sarvamayi prasīda parame viśveśi viśvāśraye | tvaṃ sarvaṃ nahi kiñcidasti bhuvane tattvaṃ tvadanyacchive | tvaṃ viṣṇurgiriśastvameva nitarāṃ dhātāsi śaktiḥ parā | kiṃ varṇyaṃ caritaṃ tvacintyacarite brahmādyagamyaṃ mayā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.37. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, हे सर्वमयी, प्रसन्न हों, हे परमा, हे विश्वेश्वरी, हे विश्व की आधार। आप सब कुछ हैं। हे शिवे, जगत् में आपसे अलग कुछ भी तत्त्व नहीं है। आप विष्णु हैं, आप गिरीश हैं, आप ही विधाता हैं, परा शक्ति हैं। हे अचिन्त्य चरित वाली, आपका चरित मुझसे कैसे कहा जाए, जो ब्रह्मा आदि की पहुँच से भी परे है?

Mother, all-containing, be gracious, Supreme Queen of the world, support of the world. You are all. Nothing in the world is real apart from you, Śivā. You are Viṣṇu, you are Giriśa, you are the Creator, the highest power. How can I tell your story, you of unthinkable ways, which is beyond even Brahmā and the rest?

Explanationव्याख्या

गिरीश, "पर्वत के स्वामी", शिव का नाम है। हिमवान् उन्हें तीनों देवों के पीछे की शक्ति कहकर स्तुति करते हैं।

Giriśa, "lord of the mountain", is a name of Śiva. Himavān praises her as the power behind the three gods.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे मातासर्व-मयि (sarva-mayi) — O all-containing oneहे सर्वमयीप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंपरमे (parame) — O Supreme oneहे परमाविश्व-ईशि (viśva-īśi) — O Queen of the worldहे विश्वेश्वरीविश्व-आश्रये (viśva-āśraye) — O support of the worldहे विश्व की आधारत्वम् (tvam) — youआपसर्वम् (sarvam) — allसब कुछन (na) — notनहींहि (hi) — indeedनिश्चय हीकिञ्चित् (kiñcit) — anythingकुछअस्ति (asti) — isहैभुवने (bhuvane) — in the worldजगत् मेंतत्त्वम् (tattvam) — the realतत्त्वत्वत्-अन्यत् (tvat-anyat) — other than youआपसे अलगशिवे (śive) — O Śivāहे शिवेत्वम् (tvam) — youआपविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuविष्णुगिरिशः (giriśaḥ) — Giriśaगिरीशत्वम् (tvam) — youआपएव (eva) — aloneहीनितराम् (nitarām) — fullyपूरी तरहधाता (dhātā) — the Creatorविधाताअसि (asi) — you areहैंशक्तिः (śaktiḥ) — powerशक्तिपरा (parā) — the highestपराकिम् (kim) — howकैसेवर्ण्यम् (varṇyam) — can be toldकहा जाएचरितम् (caritam) — the storyचरिततु (tu) — butतोअचिन्त्य-चरिते (acintya-carite) — O you of unthinkable waysहे अचिन्त्य चरित वालीब्रह्म-आदि-अगम्यम् (brahma-ādi-agamyam) — beyond reach even of Brahmā and the restब्रह्मा आदि की पहुँच से भी परेमया (mayā) — by meमुझसे

Verse 38

३८38 त्वं स्वाहाखिलदेवतृप्तिजननी विश्वेशि त्वं वै स्वधा । पितॄणामपि तृप्तिकारणमसि त्वं देवदेवात्मिका । हव्यं कव्यमपि त्वमेव नियमो यज्ञस्तपो दक्षिणा । त्वं स्वर्गादिफलं समस्तफलदे देवेशि तुभ्यं नमः ॥ ३८ ॥

tvaṃ svāhākhiladevatṛptijananī viśveśi tvaṃ vai svadhā | pitṝṇāmapi tṛptikāraṇamasi tvaṃ devadevātmikā | havyaṃ kavyamapi tvameva niyamo yajñastapo dakṣiṇā | tvaṃ svargādiphalaṃ samastaphalade deveśi tubhyaṃ namaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.38. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप स्वाहा हैं, जो सब देवताओं को तृप्त करती हैं, हे विश्वेश्वरी। आप स्वधा हैं, पितरों की तृप्ति का कारण, देवों के देव का स्वरूप। आप ही देवताओं और पितरों की आहुति हैं, नियम, यज्ञ, तप और दक्षिणा हैं। आप स्वर्ग आदि का फल हैं, हे सब फल देने वाली, हे देवेश्वरी। आपको नमस्कार।

You are Svāhā, who gives all the gods their fill, Queen of the world. You are Svadhā, the cause of the fathers' fill, the self of the God of gods. You alone are the offering to the gods and to the fathers, the vow, the sacrifice, austerity and the gift to the priest. You are the fruit of heaven and the rest, giver of every fruit, Queen of the gods. I bow to you.

Explanationव्याख्या

स्वाहा वह पुकार है जिससे देवताओं को आहुति दी जाती है; स्वधा पितरों (दिवंगत पूर्वजों) के लिए पुकार है। दोनों यहाँ देवी का ही नाम हैं।

Svāhā is the call with which an offering is given to the gods; Svadhā, the call for the fathers (the departed ancestors). Both are named here as the Goddess herself.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपस्वाहा (svāhā) — Svāhāस्वाहाअखिल-देव-तृप्ति-जननी (akhila-deva-tṛpti-jananī) — who gives all the gods their fillजो सब देवताओं को तृप्त करती हैंविश्व-ईशि (viśva-īśi) — O Queen of the worldहे विश्वेश्वरीत्वम् (tvam) — youआपवै (vai) — indeedहीस्वधा (svadhā) — Svadhāस्वधापितॄणाम् (pitṝṇām) — of the fathersपितरों कीअपि (api) — alsoभीतृप्ति-कारणम् (tṛpti-kāraṇam) — the cause of their fillतृप्ति का कारणअसि (asi) — you areहैंत्वम् (tvam) — youआपदेव-देव-आत्मिका (deva-deva-ātmikā) — the self of the God of godsदेवों के देव का स्वरूपहव्यम् (havyam) — offering to the godsदेवताओं की आहुतिकव्यम् (kavyam) — offering to the fathersपितरों की आहुतिअपि (api) — alsoभीत्वम् (tvam) — youआपएव (eva) — aloneहीनियमः (niyamaḥ) — the vowनियमयज्ञः (yajñaḥ) — the sacrificeयज्ञतपः (tapaḥ) — austerityतपदक्षिणा (dakṣiṇā) — the gift to the priestदक्षिणात्वम् (tvam) — youआपस्वर्ग-आदि-फलम् (svarga-ādi-phalam) — the fruit of heaven and the restस्वर्ग आदि का फलसमस्त-फल-दे (samasta-phala-de) — O giver of every fruitहे सब फल देने वालीदेव-ईशि (deva-īśi) — O Queen of the godsहे देवेश्वरीतुभ्यम् (tubhyam) — to youआपकोनमः (namaḥ) — bowनमस्कार

Verse 39

३९39 रूपं सूक्ष्मतमं परात्परतरं यद्योगिनो विद्यया । शुद्धं ब्रह्ममयं वदन्ति परमं मातः सुदृप्तं तव । वाचा दुर्विषयं मनोऽतिगमपि त्रैलोक्यबीजं शिवे । भक्त्याहं प्रणमामि देवि वरदे विश्वेश्वरि त्राहि माम् ॥ ३९ ॥

rūpaṃ sūkṣmatamaṃ parātparataraṃ yadyogino vidyayā | śuddhaṃ brahmamayaṃ vadanti paramaṃ mātaḥ sudṛptaṃ tava | vācā durviṣayaṃ mano'tigamapi trailokyabījaṃ śive | bhaktyāhaṃ praṇamāmi devi varade viśveśvari trāhi mām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.39. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, आपका रूप सबसे सूक्ष्म है, परात्परतर, जिसे योगी ज्ञान से शुद्ध, ब्रह्ममय, परम और दीप्त कहते हैं। वाणी वहाँ तक नहीं पहुँचती और वह मन से परे है। वह तीनों लोकों का बीज है, हे शिवे। हे देवी, हे वर देने वाली, हे विश्वेश्वरी, मैं भक्ति से आपको प्रणाम करता हूँ। मेरी रक्षा कीजिए।

Mother, your form is the subtlest, higher than the highest, which yogis through knowledge call pure, full of Brahman, supreme and blazing. Speech cannot reach it and it is beyond the mind. It is the seed of the three worlds, Śivā. With devotion I bow to you, Goddess, giver of boons, Queen of the world. Protect me.

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — formरूपसूक्ष्म-तमम् (sūkṣma-tamam) — the subtlestसबसे सूक्ष्मपर-अत्-पर-तरम् (para-at-para-taram) — higher than the highestपरात्परतरयत् (yat) — whichजिसेयोगिनः (yoginaḥ) — yogisयोगीविद्यया (vidyayā) — through knowledgeज्ञान सेशुद्धम् (śuddham) — pureशुद्धब्रह्म-मयम् (brahma-mayam) — full of Brahmanब्रह्ममयवदन्ति (vadanti) — callकहते हैंपरमम् (paramam) — supremeपरममातः (mātaḥ) — O motherहे मातासु-दृप्तम् (su-dṛptam) — blazingदीप्ततव (tava) — yourआपकावाचा (vācā) — by speechवाणी सेदुः-विषयम् (duḥ-viṣayam) — hard to reachपहुँच से दूरमनः-अतिगम् (manaḥ-atigam) — beyond the mindमन से परेअपि (api) — andऔरत्रैलोक्य-बीजम् (trailokya-bījam) — the seed of the three worldsतीनों लोकों का बीजशिवे (śive) — O Śivāहे शिवेभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेअहम् (aham) — Iमैंप्रणमामि (praṇamāmi) — bowप्रणाम करता हूँदेवि (devi) — O Goddessहे देवीवर-दे (vara-de) — O giver of boonsहे वर देने वालीविश्व-ईश्वरि (viśva-īśvari) — O Queen of the worldहे विश्वेश्वरीत्राहि (trāhi) — protectरक्षा कीजिएमाम् (mām) — meमेरी

Verse 40

४०40 उद्यत्सूर्यसहस्राभां मम गृहे जातां स्वयं लीलया । देवीमष्टभुजां विशालनयनां बालेन्दुमौलिं शिवाम् । उद्यत्कोटिशशाङ्ककान्तिनयनां बालां त्रिनेत्रां परां । भक्त्या त्वां प्रणमामि विश्वजननीं देवि प्रसीदाम्बिके ॥ ४० ॥

udyatsūryasahasrābhāṃ mama gṛhe jātāṃ svayaṃ līlayā | devīmaṣṭabhujāṃ viśālanayanāṃ bālendumauliṃ śivām | udyatkoṭiśaśāṅkakāntinayanāṃ bālāṃ trinetrāṃ parāṃ | bhaktyā tvāṃ praṇamāmi viśvajananīṃ devi prasīdāmbike ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.40. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप स्वयं लीला से मेरे घर जन्मी हैं, उगते हजार सूर्यों जैसी आभा वाली, देवी, आठ भुजाओं और बड़े नेत्रों वाली, सिर पर बाल चन्द्रमा वाली, शिवा, उगते करोड़ों चन्द्रमाओं की कान्ति वाले नेत्रों वाली, बालिका, तीन नेत्रों वाली, परा। मैं भक्ति से आप जगत् की माता को प्रणाम करता हूँ। हे देवी, हे अम्बिके, प्रसन्न हों।

Born of yourself in my house in play, shining like a thousand rising suns, the Goddess, eight-armed and wide-eyed, with the young moon on her head, Śivā, with eyes bright as a crore of rising moons, the girl, three-eyed, the highest. With devotion I bow to you, mother of the world. Be gracious, Goddess, Ambikā.

Word by wordपदार्थ

उद्यत्-सूर्य-सहस्र-आभाम् (udyat-sūrya-sahasra-ābhām) — shining like a thousand rising sunsउगते हजार सूर्यों जैसी आभा वालीमम (mama) — myमेरेगृहे (gṛhe) — in the houseघर मेंजाताम् (jātām) — bornजन्मीस्वयम् (svayam) — of yourselfस्वयंलीलया (līlayā) — in playलीला सेदेवीम् (devīm) — the Goddessदेवीअष्ट-भुजाम् (aṣṭa-bhujām) — eight-armedआठ भुजाओं वालीविशाल-नयनाम् (viśāla-nayanām) — wide-eyedबड़े नेत्रों वालीबाल-इन्दु-मौलिम् (bāla-indu-maulim) — with the young moon on her headसिर पर बाल चन्द्रमा वालीशिवाम् (śivām) — Śivāशिवाउद्यत्-कोटि-शशाङ्क-कान्ति-नयनाम् (udyat-koṭi-śaśāṅka-kānti-nayanām) — with eyes bright as a crore of rising moonsउगते करोड़ों चन्द्रमाओं की कान्ति वाले नेत्रों वालीबालाम् (bālām) — the girlबालिकात्रि-नेत्राम् (tri-netrām) — three-eyedतीन नेत्रों वालीपराम् (parām) — the highestपराभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेत्वाम् (tvām) — youआपकोप्रणमामि (praṇamāmi) — I bowप्रणाम करता हूँविश्व-जननीम् (viśva-jananīm) — the mother of the worldजगत् की मातादेवि (devi) — O Goddessहे देवीप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंअम्बिके (ambike) — O Ambikāहे अम्बिके

Verse 41

४१41 रूपं ते रजताद्रिकान्तिविमलं नागेन्द्रभूषोज्ज्वलं । घोरं पञ्चमुखाम्बुजत्रिनयनैर्भीमैः समुद्भासितम् । चन्द्रार्धाङ्कितमस्तकं धृतजटाजूटं शरण्ये शिवे । भक्त्याहं प्रणमामि विश्वजननि त्वां त्वं प्रसीदाम्बिके ॥ ४१ ॥

rūpaṃ te rajatādrikāntivimalaṃ nāgendrabhūṣojjvalaṃ | ghoraṃ pañcamukhāmbujatrinayanairbhīmaiḥ samudbhāsitam | candrārdhāṅkitamastakaṃ dhṛtajaṭājūṭaṃ śaraṇye śive | bhaktyāhaṃ praṇamāmi viśvajanani tvāṃ tvaṃ prasīdāmbike ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.41. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आपका रूप चाँदी के पर्वत की कान्ति जैसा निर्मल है, बड़े साँपों के गहनों से दीप्त, भयंकर, पाँच कमल-मुखों और भयानक तीन नेत्रों से दमकता, अर्धचन्द्र से सजे मस्तक और सिर पर जटाजूट वाला, हे शरण देने वाली शिवे। हे जगज्जननी, मैं भक्ति से आपको प्रणाम करता हूँ। हे अम्बिके, प्रसन्न हों।

Your form is pure as the glow of the silver mountain, bright with great snakes as ornaments, fearful, lit up with five lotus-faces and dreadful three eyes, with the head marked by a half-moon and the matted hair piled up, O refuge, Śivā. With devotion I bow to you, mother of the world. Be gracious, Ambikā.

Explanationव्याख्या

चाँदी का पर्वत कैलास है, जो चाँदी जैसा श्वेत है।

The silver mountain is Kailāsa, white like silver.

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — formरूपते (te) — yourआपकारजत-अद्रि-कान्ति-विमलम् (rajata-adri-kānti-vimalam) — pure as the silver mountain's glowचाँदी के पर्वत की कान्ति जैसा निर्मलनाग-इन्द्र-भूषा-उज्ज्वलम् (nāga-indra-bhūṣā-ujjvalam) — bright with great snakes as ornamentsबड़े साँपों के गहनों से दीप्तघोरम् (ghoram) — fearfulभयंकरपञ्च-मुख-अम्बुज-त्रि-नयनैः (pañca-mukha-ambuja-tri-nayanaiḥ) — with five lotus-faces and three eyesपाँच कमल-मुखों और तीन नेत्रों सेभीमैः (bhīmaiḥ) — dreadfulभयानकसमुद्भासितम् (samudbhāsitam) — lit upदमकताचन्द्र-अर्ध-अङ्कित-मस्तकम् (candra-ardha-aṅkita-mastakam) — with a head marked by a half-moonअर्धचन्द्र से सजे मस्तक वालाधृत-जटा-जूटम् (dhṛta-jaṭā-jūṭam) — with matted hair piled upसिर पर जटाजूट धारण किएशरण्ये (śaraṇye) — O refugeहे शरण देने वालीशिवे (śive) — O Śivāहे शिवेभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेअहम् (aham) — Iमैंप्रणमामि (praṇamāmi) — bowप्रणाम करता हूँविश्व-जननि (viśva-janani) — O mother of the worldहे जगज्जननीत्वाम् (tvām) — to youआपकोत्वम् (tvam) — youआपप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंअम्बिके (ambike) — O Ambikāहे अम्बिके

Verse 42

४२42 रूपं शारदचन्द्रकोटिसदृशं दिव्याम्बरं शोभनं । दिव्यैराभरणैर्विराजितमलं कान्त्या जगन्मोहनम् । दिव्यैर्बाहुचतुष्टयैर्युतमहं वन्दे शिवे भक्तितः । पादाब्जं जननि प्रसीद निखिलब्रह्मादिदेवस्तुते ॥ ४२ ॥

rūpaṃ śāradacandrakoṭisadṛśaṃ divyāmbaraṃ śobhanaṃ | divyairābharaṇairvirājitamalaṃ kāntyā jaganmohanam | divyairbāhucatuṣṭayairyutamahaṃ vande śive bhaktitaḥ | pādābjaṃ janani prasīda nikhilabrahmādidevastute ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.42. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आपका रूप शरद् के करोड़ों चन्द्रमाओं जैसा है, दिव्य वस्त्रों में सुन्दर, दिव्य गहनों से खूब शोभित, अपनी कान्ति से जगत् को मोहने वाला, चार दिव्य भुजाओं से युक्त। हे शिवे, मैं भक्ति से आपके चरण-कमलों की वन्दना करता हूँ। हे माता, ब्रह्मा आदि सब देवों से स्तुत, प्रसन्न हों।

Your form is like a crore of autumn moons, lovely in divine robes, shining with divine ornaments, charming the world with its glow, and joined with four divine arms. I praise your lotus feet with devotion, Śivā. Be gracious, mother, praised by Brahmā and all the gods.

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — formरूपशारद-चन्द्र-कोटि-सदृशम् (śārada-candra-koṭi-sadṛśam) — like a crore of autumn moonsशरद् के करोड़ों चन्द्रमाओं जैसादिव्य-अम्बरम् (divya-ambaram) — in divine robesदिव्य वस्त्रों वालाशोभनम् (śobhanam) — lovelyसुन्दरदिव्यैः (divyaiḥ) — with divineदिव्यआभरणैः (ābharaṇaiḥ) — ornamentsगहनों सेविराजितम् (virājitam) — shiningशोभितअलम् (alam) — greatlyखूबकान्त्या (kāntyā) — with its glowअपनी कान्ति सेजगत्-मोहनम् (jagat-mohanam) — charming the worldजगत् को मोहने वालादिव्यैः (divyaiḥ) — with divineदिव्यबाहु-चतुष्टयैः (bāhu-catuṣṭayaiḥ) — four armsचार भुजाओं सेयुतम् (yutam) — joinedयुक्तअहम् (aham) — Iमैंवन्दे (vande) — praiseवन्दना करता हूँशिवे (śive) — O Śivāहे शिवेभक्तितः (bhaktitaḥ) — with devotionभक्ति सेपाद-अब्जम् (pāda-abjam) — the lotus feetचरण-कमलों कीजननि (janani) — O motherहे माताप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंनिखिल-ब्रह्म-आदि-देव-स्तुते (nikhila-brahma-ādi-deva-stute) — O you praised by Brahmā and all the godsहे ब्रह्मा आदि सब देवों से स्तुत

Verse 43

४३43 रूपं ते नवनीरदद्युतिरुचि फुल्लाब्जनेत्रोज्ज्वलं । कान्त्या विश्वविमोहनं स्मितमुखं रत्नाङ्गदैर्भूषितम् । विभ्राजद्वनमालया विलसितोरस्कं जगत्तारिणि । भक्त्याहं प्रणतोऽस्मि देवि कृपया दुर्गे प्रसीदाम्बिके ॥ ४३ ॥

rūpaṃ te navanīradadyutiruci phullābjanetrojjvalaṃ | kāntyā viśvavimohanaṃ smitamukhaṃ ratnāṅgadairbhūṣitam | vibhrājadvanamālayā vilasitoraskaṃ jagattāriṇi | bhaktyāhaṃ praṇato'smi devi kṛpayā durge prasīdāmbike ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.43. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आपका रूप नए मेघ की आभा जैसी चमक वाला है, खिले कमल जैसे नेत्रों से दीप्त, अपनी कान्ति से जगत् को मोहने वाला, मुस्कराते मुख वाला, रत्नों के बाजूबन्दों से सजा, चमकती वनमाला से दमकते वक्ष वाला, हे जगत् को तारने वाली। हे देवी, मैं भक्ति से आपके आगे नत हूँ। हे दुर्गे, हे अम्बिके, कृपा करके प्रसन्न हों।

Your form has the gleam of a new rain cloud, bright with eyes like open lotuses, charming the world with its glow, smiling, adorned with jewelled armlets, the chest gleaming with a shining forest garland, O saviour of the world. With devotion I am bowed to you, Goddess. Be gracious kindly, Durgā, Ambikā.

Word by wordपदार्थ

रूपम् (rūpam) — formरूपते (te) — yourआपकानव-नीरद-द्युति-रुचि (nava-nīrada-dyuti-ruci) — with the gleam of a new rain cloudनए मेघ की आभा जैसी चमक वालाफुल्ल-अब्ज-नेत्र-उज्ज्वलम् (phulla-abja-netra-ujjvalam) — bright with eyes like open lotusesखिले कमल जैसे नेत्रों से दीप्तकान्त्या (kāntyā) — with its glowअपनी कान्ति सेविश्व-विमोहनम् (viśva-vimohanam) — charming the worldजगत् को मोहने वालास्मित-मुखम् (smita-mukham) — with a smiling faceमुस्कराते मुख वालारत्न-अङ्गदैः (ratna-aṅgadaiḥ) — with jewelled armletsरत्नों के बाजूबन्दों सेभूषितम् (bhūṣitam) — adornedसजाविभ्राजत्-वन-मालया (vibhrājat-vana-mālayā) — with a shining forest garlandचमकती वनमाला सेविलसित-उरस्कम् (vilasita-uraskam) — its chest gleamingवक्ष दमकता हुआजगत्-तारिणि (jagat-tāriṇi) — O saviour of the worldहे जगत् को तारने वालीभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेअहम् (aham) — Iमैंप्रणतः (praṇataḥ) — bowedनत हूँअस्मि (asmi) — amहूँदेवि (devi) — O Goddessहे देवीकृपया (kṛpayā) — kindlyकृपा करकेदुर्गे (durge) — O Durgāहे दुर्गेप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंअम्बिके (ambike) — O Ambikāहे अम्बिके

Verse 44

४४44 मातः कः परिवर्णितुं तव गुणं रूपं च विश्वात्मकं । शक्तो देवि जगत्त्रये बहुगुणैर्देवोऽथवा मानुषः । तत्किं स्वल्पमतिर्ब्रवीमि करुणां कृत्वा स्वकीयैर्गुणै- । र्नो मां मोहय मायया परमया विश्वेशि तुभ्यं नमः ॥ ४४ ॥

mātaḥ kaḥ parivarṇituṃ tava guṇaṃ rūpaṃ ca viśvātmakaṃ | śakto devi jagattraye bahuguṇairdevo'thavā mānuṣaḥ | tatkiṃ svalpamatirbravīmi karuṇāṃ kṛtvā svakīyairguṇai- | rno māṃ mohaya māyayā paramayā viśveśi tubhyaṃ namaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.44. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, तीनों लोकों में कौन, चाहे देवता हो या मनुष्य, कितने ही गुणों वाला हो, आपके गुण और आपके विश्वरूप का वर्णन करने में समर्थ है? तो मैं थोड़ी बुद्धि वाला क्या कहूँ? अपने गुणों से मुझ पर दया कीजिए, और अपनी परम माया से मुझे मोहित मत कीजिए। हे विश्वेश्वरी, आपको नमस्कार।

Mother, who in the three worlds, god or man, with however many gifts, is able to describe your quality and your form, which is the whole world? So what can I say, with my little mind? Show me mercy with your own qualities, and do not bewilder me with your supreme illusion. Queen of the world, I bow to you.

Explanationव्याख्या

माया देवी की वह शक्ति है जिससे जगत् दिखाई देता है और जीव उसके मोह में रहते हैं।

Māyā is the Goddess's power that makes the world appear and holds beings in its spell.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे माताकः (kaḥ) — whoकौनपरिवर्णितुम् (parivarṇitum) — to describeवर्णन करने मेंतव (tava) — yourआपकेगुणम् (guṇam) — qualityगुणरूपम् (rūpam) — formरूपच (ca) — andऔरविश्व-आत्मकम् (viśva-ātmakam) — that is the whole worldजो विश्वरूप हैशक्तः (śaktaḥ) — ableसमर्थ हैदेवि (devi) — O Goddessहे देवीजगत्-त्रये (jagat-traye) — in the three worldsतीनों लोकों मेंबहु-गुणैः (bahu-guṇaiḥ) — with many giftsबहुत गुणों वालादेवः (devaḥ) — a godदेवताअथवा (athavā) — orयामानुषः (mānuṣaḥ) — a manमनुष्यतत् (tat) — soतोकिम् (kim) — whatक्यासु-अल्प-मतिः (su-alpa-matiḥ) — of little mindथोड़ी बुद्धि वालाब्रवीमि (bravīmi) — can I sayकहूँकरुणाम् (karuṇām) — mercyदयाकृत्वा (kṛtvā) — having shownकरकेस्वकीयैः (svakīyaiḥ) — with your ownअपनेगुणैः (guṇaiḥ) — qualitiesगुणों सेनः (naḥ) — do notमतमाम् (mām) — meमुझेमोहय (mohaya) — bewilderमोहित कीजिएमायया (māyayā) — with your illusionमाया सेपरमया (paramayā) — supremeपरमविश्व-ईशि (viśva-īśi) — O Queen of the worldहे विश्वेश्वरीतुभ्यम् (tubhyam) — to youआपकोनमः (namaḥ) — bowनमस्कार

Verse 45

४५45 अद्य मे सफलं जन्म तपश्च सफलं मम । यत्त्वं त्रिजगतां माता मत्पुत्रीत्वमुपागता ॥ ४५ ॥

adya me saphalaṃ janma tapaśca saphalaṃ mama | yattvaṃ trijagatāṃ mātā matputrītvamupāgatā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.45. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आज मेरा जन्म सफल है और मेरा तप सफल है, क्योंकि आपने, तीनों लोकों की माता ने, मेरी पुत्री होना स्वीकार किया है।

Today my birth is fruitful and my austerity is fruitful, since you, the mother of the three worlds, have taken on being my daughter.

Word by wordपदार्थ

अद्य (adya) — todayआजमे (me) — myमेरास-फलम् (sa-phalam) — fruitfulसफलजन्म (janma) — birthजन्मतपः (tapaḥ) — austerityतपच (ca) — andऔरस-फलम् (sa-phalam) — fruitfulसफलमम (mama) — myमेरायत् (yat) — sinceक्योंकित्वम् (tvam) — youआपत्रि-जगताम् (tri-jagatām) — of the three worldsतीनों लोकों कीमाता (mātā) — the motherमातामत्-पुत्री-त्वम् (mat-putrī-tvam) — being my daughterमेरी पुत्री होनाउपागता (upāgatā) — have takenस्वीकार किया है

Verse 46

४६46 धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं मातस्त्वं निजलीलया । नित्यापि मद्गृहे जाता पुत्रीभावेन वै यतः ॥ ४६ ॥

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ mātastvaṃ nijalīlayā | nityāpi madgṛhe jātā putrībhāvena vai yataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.46. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं धन्य हूँ और कृतकृत्य हूँ, हे माता, क्योंकि आप अपनी लीला से, नित्य होकर भी, मेरे घर पुत्री रूप में जन्मीं।

I am blessed and my work is done, mother, since you, by your own play, though eternal, were born in my house as a daughter.

Word by wordपदार्थ

धन्यः (dhanyaḥ) — blessedधन्यअहम् (aham) — I amमैं हूँकृत-कृत्यः (kṛta-kṛtyaḥ) — one whose work is doneकृतकृत्यअहम् (aham) — I amमैं हूँमातः (mātaḥ) — O motherहे मातात्वम् (tvam) — youआपनिज-लीलया (nija-līlayā) — by your own playअपनी लीला सेनित्या (nityā) — eternalनित्यअपि (api) — thoughहोकर भीमत्-गृहे (mat-gṛhe) — in my houseमेरे घर मेंजाता (jātā) — bornजन्मीपुत्री-भावेन (putrī-bhāvena) — as a daughterपुत्री रूप मेंवै (vai) — indeedसचमुचयतः (yataḥ) — sinceक्योंकि

Verse 47

४७47 किं ब्रुवे मेनकायाश्च भाग्यं जन्मशतार्जितम् । यतस्त्रिजगतां मातुरपि माता भवेत्तव ॥ ४७ ॥

kiṃ bruve menakāyāśca bhāgyaṃ janmaśatārjitam | yatastrijagatāṃ māturapi mātā bhavettava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.47. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेनका के सौ जन्मों में कमाए भाग्य के बारे में मैं क्या कहूँ, क्योंकि वे आपकी माता बनीं, जो तीनों लोकों की माता हैं?

What can I say of Menakā's fortune, earned over a hundred births, since she has become the mother of you, who are the mother of the three worlds?

Word by wordपदार्थ

किम् (kim) — whatक्याब्रुवे (bruve) — can I sayकहूँमेनकायाः (menakāyāḥ) — of Menakāमेनका केच (ca) — andऔरभाग्यम् (bhāgyam) — fortuneभाग्य के बारे मेंजन्म-शत-अर्जितम् (janma-śata-arjitam) — earned over a hundred birthsसौ जन्मों में कमाएयतः (yataḥ) — sinceक्योंकित्रि-जगताम् (tri-jagatām) — of the three worldsतीनों लोकों कीमातुः (mātuḥ) — of the motherमाता कीअपि (api) — evenभीमाता (mātā) — motherमाताभवेत् (bhavet) — she becomesबनीतव (tava) — yourआपकी

श्रीमहादेव उवाच — Śrī Mahādeva said: श्रीमहादेव बोले:

Verse 48

४८48 एवं गिरीन्द्रतनया गिरिराजेन संस्तुता । बभूव सहसा चारुरूपिणी पूर्ववन्मुने ॥ ४८ ॥

evaṃ girīndratanayā girirājena saṃstutā | babhūva sahasā cārurūpiṇī pūrvavanmune ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.48. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार पर्वतराज से स्तुति की गई पर्वतराज की पुत्री अचानक पहले की तरह सुन्दर रूप वाली हो गई, हे मुनि।

So praised by the king of mountains, the daughter of the lord of mountains at once became lovely in form as before, O sage.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soइस प्रकारगिरि-इन्द्र-तनया (giri-indra-tanayā) — the daughter of the lord of mountainsपर्वतराज की पुत्रीगिरि-राजेन (giri-rājena) — by the king of mountainsपर्वतराज सेसंस्तुता (saṃstutā) — praisedस्तुति की गईबभूव (babhūva) — becameहो गईसहसा (sahasā) — at onceअचानकचारु-रूपिणी (cāru-rūpiṇī) — lovely in formसुन्दर रूप वालीपूर्ववत् (pūrvavat) — as beforeपहले की तरहमुने (mune) — O sageहे मुनि

Verse 49

४९49 मेनकापि विलोक्यैवं विस्मिता भक्तिसंयुता । ज्ञात्वा ब्रह्ममयीं पुत्रीं प्राह गद्गदया गिरा ॥ ४९ ॥

menakāpi vilokyaivaṃ vismitā bhaktisaṃyutā | jñātvā brahmamayīṃ putrīṃ prāha gadgadayā girā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.49. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह सब देखकर मेनका भी चकित हुईं और भक्ति से भर गईं। अपनी पुत्री को ब्रह्ममयी जानकर वे रुँधी वाणी में बोलीं।

Seeing all this, Menakā too was amazed and full of devotion. Knowing her daughter to be full of Brahman, she spoke in a choked voice.

Word by wordपदार्थ

मेनका (menakā) — Menakāमेनकाअपि (api) — tooभीविलोक्य (vilokya) — seeingदेखकरएवम् (evam) — soयह सबविस्मिता (vismitā) — amazedचकितभक्ति-संयुता (bhakti-saṃyutā) — full of devotionभक्ति से भरीज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरब्रह्म-मयीम् (brahma-mayīm) — full of Brahmanब्रह्ममयीपुत्रीम् (putrīm) — her daughterपुत्री कोप्राह (prāha) — saidबोलींगद्गदया (gadgadayā) — chokedरुँधी हुईगिरा (girā) — in a voiceवाणी में

मेनकोवाच — Menakā said: मेनका बोलीं:

Verse 50

५०50 मातः स्तुतिं न जानामि भक्तिं वा जगदम्बिके । तथाप्यहमनुग्राह्या त्वया निजगुणेन हि ॥ ५० ॥

mātaḥ stutiṃ na jānāmi bhaktiṃ vā jagadambike | tathāpyahamanugrāhyā tvayā nijaguṇena hi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.50. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, हे जगदम्बिके, मैं न स्तुति जानती हूँ, न भक्ति। फिर भी मुझ पर आपकी कृपा आपके अपने गुण से होनी ही चाहिए।

Mother, Mother of the world, I do not know how to praise you, or what devotion is. Still, I am surely to be favoured by you, by your own quality.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे मातास्तुतिम् (stutim) — praiseस्तुतिन (na) — notनहींजानामि (jānāmi) — I knowजानतीभक्तिम् (bhaktim) — devotionभक्तिवा (vā) — orयाजगत्-अम्बिके (jagat-ambike) — O Mother of the worldहे जगदम्बिकेतथा अपि (tathā api) — stillफिर भीअहम् (aham) — Iमैंअनुग्राह्या (anugrāhyā) — to be favouredकृपा के योग्य हूँत्वया (tvayā) — by youआपसेनिज-गुणेन (nija-guṇena) — by your own qualityआपके अपने गुण सेहि (hi) — surelyनिश्चय ही

Verse 51

५१51 त्वया जगदिदं सृष्टं त्वमेवैतत्फलप्रदा । सर्वाधारस्वरूपा च सर्वं व्याप्याधितिष्ठसि ॥ ५१ ॥

tvayā jagadidaṃ sṛṣṭaṃ tvamevaitatphalapradā | sarvādhārasvarūpā ca sarvaṃ vyāpyādhitiṣṭhasi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.51. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह जगत् आपने रचा है। आप ही इसे फल देने वाली हैं। आप सबकी आधार स्वरूपा हैं, और सब में व्याप्त होकर विराजती हैं।

This world is made by you. You alone give it its fruit. Your nature is the support of all, and you stand over all, spreading through it.

Word by wordपदार्थ

त्वया (tvayā) — by youआपसेजगत् (jagat) — worldजगत्इदम् (idam) — thisयहसृष्टम् (sṛṣṭam) — is madeरचा गया हैत्वम् (tvam) — youआपएव (eva) — aloneहीएतत्-फल-प्रदा (etat-phala-pradā) — who give this its fruitइसे फल देने वालीसर्व-आधार-स्वरूपा (sarva-ādhāra-svarūpā) — whose nature is the support of allसबकी आधार स्वरूपाच (ca) — andऔरसर्वम् (sarvam) — allसब मेंव्याप्य (vyāpya) — spreading throughव्याप्त होकरअधितिष्ठसि (adhitiṣṭhasi) — you stand overविराजती हैं

श्रीदेव्युवाच — The Goddess said: देवी बोलीं:

Verse 52

५२52 त्वया मातस्तथा पित्राप्यनेनाराधिता ह्यहम् । महोग्रतपसा पुत्रीं लब्धुं मां परमेश्वरीम् ॥ ५२ ॥

tvayā mātastathā pitrāpyanenārādhitā hyaham | mahogratapasā putrīṃ labdhuṃ māṃ parameśvarīm ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.52. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, आपने और मेरे इन पिता ने बड़े कठोर तप से मेरी आराधना की, मुझ परमेश्वरी को पुत्री रूप में पाने के लिए।

You, mother, and my father here worshipped me with great and fierce austerity, to gain me, the Supreme Goddess, as a daughter.

Word by wordपदार्थ

त्वया (tvayā) — by youआपनेमातः (mātaḥ) — O motherहे मातातथा (tathā) — andऔरपित्रा (pitrā) — by my fatherपिता नेअपि (api) — alsoभीअनेन (anena) — by this oneइनआराधिता (ārādhitā) — worshippedआराधना कीहि (hi) — surelyनिश्चय हीअहम् (aham) — Iमेरीमहा-उग्र-तपसा (mahā-ugra-tapasā) — with great and fierce austerityबड़े कठोर तप सेपुत्रीम् (putrīm) — as a daughterपुत्री रूप मेंलब्धुम् (labdhum) — to gainपाने के लिएमाम् (mām) — meमुझेपरम-ईश्वरीम् (parama-īśvarīm) — the Supreme Goddessपरमेश्वरी

Verse 53

५३53 युवयोस्तपसस्तस्य फलदानाय लीलया । नित्या लब्धवती जन्म गर्भे तव हिमालयात् ॥ ५३ ॥

yuvayostapasastasya phaladānāya līlayā | nityā labdhavatī janma garbhe tava himālayāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.53. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v53. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप दोनों के उस तप का फल देने के लिए मैंने, नित्य होकर भी, लीला से हिमालय से आपके गर्भ में जन्म लिया।

To give the fruit of that austerity of you two, I, though eternal, took birth in play in your womb, from Himālaya.

Word by wordपदार्थ

युवयोः (yuvayoḥ) — of you twoआप दोनों केतपसः (tapasaḥ) — of the austerityतप कातस्य (tasya) — thatउसफल-दानाय (phala-dānāya) — to give the fruitफल देने के लिएलीलया (līlayā) — in playलीला सेनित्या (nityā) — eternalनित्यलब्धवती (labdhavatī) — I tookमैंने लियाजन्म (janma) — birthजन्मगर्भे (garbhe) — in the wombगर्भ मेंतव (tava) — yourआपकेहिमालयात् (himālayāt) — from Himālayaहिमालय से

श्रीमहादेव उवाच — Śrī Mahādeva said: श्रीमहादेव बोले:

Verse 54

५४54 ततो गिरीन्द्रस्तां देवीं प्रणिपत्य पुनः पुनः । पप्रच्छ ब्रह्मविज्ञानं प्राञ्जलिर्मुनिसत्तम ॥ ५४ ॥

tato girīndrastāṃ devīṃ praṇipatya punaḥ punaḥ | papraccha brahmavijñānaṃ prāñjalirmunisattama ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.54. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v54. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब पर्वतराज ने देवी को बार-बार प्रणाम किया और हाथ जोड़कर उनसे ब्रह्मज्ञान के बारे में पूछा, हे मुनिश्रेष्ठ।

Then the lord of mountains bowed to the Goddess again and again and, with joined palms, asked her about the knowledge of Brahman, O best of sages.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thenतबगिरि-इन्द्रः (giri-indraḥ) — the lord of mountainsपर्वतराजताम् (tām) — herउनदेवीम् (devīm) — the Goddessदेवी कोप्रणिपत्य (praṇipatya) — bowing toप्रणाम करकेपुनः पुनः (punaḥ punaḥ) — again and againबार-बारपप्रच्छ (papraccha) — askedपूछाब्रह्म-विज्ञानम् (brahma-vijñānam) — about the knowledge of Brahmanब्रह्मज्ञान के बारे मेंप्र-अञ्जलिः (pra-añjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़ेमुनि-सत्तम (muni-sattama) — O best of sagesहे मुनिश्रेष्ठ

हिमालय उवाच — Himālaya said: हिमालय बोले:

Verse 55

५५55 मातस्त्वं बहुभाग्येन मम जातासि कन्यका । ब्रह्माद्यैर्दुर्लभा योगिदुर्गम्या निजलीलया ॥ ५५ ॥

mātastvaṃ bahubhāgyena mama jātāsi kanyakā | brahmādyairdurlabhā yogidurgamyā nijalīlayā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.55. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v55. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे माता, आप बड़े भाग्य से मेरी कन्या बनकर जन्मी हैं, आप जिन्हें ब्रह्मा आदि के लिए पाना कठिन है और योगियों के लिए भी जो दुर्गम हैं, अपनी लीला से जन्मी।

Mother, through great fortune you are born as my daughter, you who are hard for Brahmā and the rest to gain, and hard for yogis to reach, born by your own play.

Word by wordपदार्थ

मातः (mātaḥ) — O motherहे मातात्वम् (tvam) — youआपबहु-भाग्येन (bahu-bhāgyena) — through great fortuneबड़े भाग्य सेमम (mama) — myमेरीजाता (jātā) — bornजन्मीअसि (asi) — you areहैंकन्यका (kanyakā) — daughterकन्याब्रह्म-आद्यैः (brahma-ādyaiḥ) — by Brahmā and the restब्रह्मा आदि के लिएदुर्लभा (durlabhā) — hard to gainपाना कठिनयोगि-दुर्गम्या (yogi-durgamyā) — hard for yogis to reachयोगियों के लिए भी दुर्गमनिज-लीलया (nija-līlayā) — by your own playअपनी लीला से

Verse 56

५६56 अहं तव पदाम्भोजं प्रपन्नोऽस्मि महेश्वरि । यथाञ्जसा तरिष्यामि संसारापारवारिधिम् ॥ ५६ ॥

ahaṃ tava padāmbhojaṃ prapanno'smi maheśvari | yathāñjasā tariṣyāmi saṃsārāpāravāridhim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.56. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v56. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे महेश्वरी, मैं आपके चरण-कमलों की शरण में आया हूँ, जिससे मैं संसार का अपार सागर सरलता से पार कर सकूँ।

I have come to your lotus feet for refuge, Great Goddess, so that I may easily cross the shoreless ocean of saṃsāra.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंतव (tava) — yourआपकेपद-अम्भोजम् (pada-ambhojam) — lotus feetचरण-कमलों कीप्रपन्नः (prapannaḥ) — have come to for refugeशरण में आया हूँअस्मि (asmi) — amहूँमहा-ईश्वरि (mahā-īśvari) — O Great Goddessहे महेश्वरीयथा (yathā) — so thatजिससेअञ्जसा (añjasā) — easilyसरलता सेतरिष्यामि (tariṣyāmi) — I will crossपार करूँगासंसार-अपार-वारिधिम् (saṃsāra-apāra-vāridhim) — the shoreless ocean of saṃsāraसंसार का अपार सागर

Verse 57

५७57 यस्मात्कालस्य कालस्त्वं महाकालीति गीयसे । तस्मात्त्वं शाधि मातर्मां ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् ॥ ५७ ॥

yasmātkālasya kālastvaṃ mahākālīti gīyase | tasmāttvaṃ śādhi mātarmāṃ brahmavijñānamuttamam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.57. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v57. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि आप काल का भी काल हैं और महाकाली नाम से गाई जाती हैं, इसलिए हे माता, मुझे उत्तम ब्रह्मज्ञान सिखाइए।

Because you are the Death of Death and are sung as Mahākālī, therefore, mother, teach me the supreme knowledge of Brahman.

Explanationव्याख्या

काल का अर्थ समय भी है और मृत्यु भी। "काल का काल" कहने का भाव है कि वे समय से भी परे हैं।

Kāla means both time and death. "Death of Death" says she is beyond time itself.

Word by wordपदार्थ

यस्मात् (yasmāt) — becauseक्योंकिकालस्य (kālasya) — of Deathकाल कीकालः (kālaḥ) — the Deathकालत्वम् (tvam) — youआपमहा-काली (mahā-kālī) — Mahākālīमहाकालीइति (iti) — soइस नाम सेगीयसे (gīyase) — you are sungगाई जाती हैंतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएत्वम् (tvam) — youआपशाधि (śādhi) — teachसिखाइएमातः (mātaḥ) — O motherहे मातामाम् (mām) — meमुझेब्रह्म-विज्ञानम् (brahma-vijñānam) — the knowledge of Brahmanब्रह्मज्ञानउत्तमम् (uttamam) — supremeउत्तम

श्रीपार्वत्युवाच — Pārvatī said: पार्वती बोलीं:

Verse 58

५८58 शृणु तात प्रवक्ष्यामि योगसारं महामते । यस्य विज्ञानमात्रेण देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥ ५८ ॥

śṛṇu tāta pravakṣyāmi yogasāraṃ mahāmate | yasya vijñānamātreṇa dehī brahmamayo bhavet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.58. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v58. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे तात, हे महामते, सुनिए। मैं आपको योग का सार कहूँगी, जिसे जानने मात्र से देहधारी ब्रह्ममय हो जाता है।

Listen, father, wise one. I will tell you the essence of yoga, by knowing which alone an embodied being becomes full of Brahman.

Word by wordपदार्थ

शृणु (śṛṇu) — listenसुनिएतात (tāta) — O fatherहे तातप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I will tellकहूँगीयोग-सारम् (yoga-sāram) — the essence of yogaयोग का सारमहा-मते (mahā-mate) — O wise oneहे महामतेयस्य (yasya) — whoseजिसेविज्ञान-मात्रेण (vijñāna-mātreṇa) — by knowing aloneजानने मात्र सेदेही (dehī) — an embodied beingदेहधारीब्रह्म-मयः (brahma-mayaḥ) — full of Brahmanब्रह्ममयभवेत् (bhavet) — becomesहो जाता है

Verse 59

५९59 गृहीत्वा मम मन्त्रान्वै सद्गुरोः सुसमाहितः । कायेन मनसा वाचा मामेव हि समाश्रयेत् ॥ ५९ ॥

gṛhītvā mama mantrānvai sadguroḥ susamāhitaḥ | kāyena manasā vācā māmeva hi samāśrayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.59. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v59. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सच्चे गुरु से मेरे मन्त्र लेकर, स्थिर चित्त से, वह शरीर, मन और वाणी से मुझ ही का आश्रय ले।

Having taken my mantras from a true teacher, with a steady mind, let him take refuge in me alone, with body, mind and speech.

Word by wordपदार्थ

गृहीत्वा (gṛhītvā) — having takenलेकरमम (mama) — myमेरामन्त्रान् (mantrān) — mantrasमन्त्रवै (vai) — indeedहीसत्-गुरोः (sat-guroḥ) — from a true teacherसच्चे गुरु सेसु-समाहितः (su-samāhitaḥ) — with a steady mindस्थिर चित्त सेकायेन (kāyena) — with the bodyशरीर सेमनसा (manasā) — with the mindमन सेवाचा (vācā) — with speechवाणी सेमाम् (mām) — meमुझएव (eva) — aloneही काहि (hi) — surelyनिश्चय हीसमाश्रयेत् (samāśrayet) — let him take refuge inआश्रय ले

Verse 60

६०60 मच्चित्तो मद्गतप्राणो मन्नामजपतत्परः । मत्प्रसङ्गो मदालापो मद्गुणश्रवणे रतः ॥ ६० ॥

maccitto madgataprāṇo mannāmajapatatparaḥ | matprasaṅgo madālāpo madguṇaśravaṇe rataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.60. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v60. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझमें मन लगाए, प्राण मुझमें लगाए, मेरे नाम का जप करने में लगा, मेरा संग करने वाला, मेरी ही बात करने वाला, और मेरे गुण सुनने में रमा हुआ,

With his mind on me, his life breath given to me, intent on repeating my name, keeping company with me, speaking of me, and delighting in hearing my qualities,

Word by wordपदार्थ

मत्-चित्तः (mat-cittaḥ) — with his mind on meमुझमें मन लगाएमत्-गत-प्राणः (mat-gata-prāṇaḥ) — his life breath given to meप्राण मुझमें लगाएमत्-नाम-जप-तत्परः (mat-nāma-japa-tatparaḥ) — intent on repeating my nameमेरे नाम का जप करने में लगामत्-प्रसङ्गः (mat-prasaṅgaḥ) — keeping company with meमेरा संग करने वालामत्-आलापः (mat-ālāpaḥ) — speaking of meमेरी ही बात करने वालामत्-गुण-श्रवणे (mat-guṇa-śravaṇe) — in hearing my qualitiesमेरे गुण सुनने मेंरतः (rataḥ) — delightingरमा हुआ

Verse 61

६१61 भवेन्मुमुक्षू राजेन्द्र मयि भक्तिपरायणः । मदर्चाप्रीतिसंसक्तमानसः साधकोत्तमः ॥ ६१ ॥

bhavenmumukṣū rājendra mayi bhaktiparāyaṇaḥ | madarcāprītisaṃsaktamānasaḥ sādhakottamaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.61. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v61. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजेन्द्र, मोक्ष चाहने वाला ऐसा ही हो, मुझमें भक्ति में लगा, मेरी पूजा के प्रेम में मन लगाए, उत्तम साधक।

let one who longs for freedom be so, O king of kings, devoted to me, his mind fixed on love of worshipping me, the best of seekers.

Word by wordपदार्थ

भवेत् (bhavet) — let him beहोमुमुक्षुः (mumukṣuḥ) — one who longs for freedomमोक्ष चाहने वालाराज-इन्द्र (rāja-indra) — O king of kingsहे राजेन्द्रमयि (mayi) — in meमुझमेंभक्ति-परायणः (bhakti-parāyaṇaḥ) — devotedभक्ति में लगामत्-अर्चा-प्रीति-संसक्त-मानसः (mat-arcā-prīti-saṃsakta-mānasaḥ) — his mind fixed on love of worshipping meमेरी पूजा के प्रेम में मन लगाएसाधक-उत्तमः (sādhaka-uttamaḥ) — the best of seekersउत्तम साधक

Verse 62

६२62 पूजायज्ञादिकं कुर्याद्यथाविधिविधानतः । श्रुतिस्मृत्युदितैः सम्यक्स्ववर्णाश्रमवर्णितैः ॥ ६२ ॥

pūjāyajñādikaṃ kuryādyathāvidhividhānataḥ | śrutismṛtyuditaiḥ samyaksvavarṇāśramavarṇitaiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.62. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v62. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह पूजा, यज्ञ आदि ठीक विधि से करे, ठीक प्रकार, जैसा वेद और स्मृतियों में कहा गया है और अपने वर्ण और आश्रम के लिए बताया गया है।

Let him do worship, sacrifice and the rest by the proper rules, rightly, as spoken in the Veda and the law books and set down for his own class and stage of life.

Explanationव्याख्या

"आश्रम" जीवन के चार चरण हैं: ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यासी।

The "stages of life" are the four stages: student, householder, forest-dweller and renouncer.

Word by wordपदार्थ

पूजा-यज्ञ-आदिकम् (pūjā-yajña-ādikam) — worship, sacrifice and the restपूजा, यज्ञ आदिकुर्यात् (kuryāt) — let him doकरेयथा-विधि-विधानतः (yathā-vidhi-vidhānataḥ) — by the proper rulesठीक विधि सेश्रुति-स्मृति-उदितैः (śruti-smṛti-uditaiḥ) — as spoken in the Veda and the law booksवेद और स्मृतियों में कहेसम्यक् (samyak) — rightlyठीक प्रकारस्व-वर्ण-आश्रम-वर्णितैः (sva-varṇa-āśrama-varṇitaiḥ) — as set down for his own class and stage of lifeअपने वर्ण और आश्रम के लिए बताए

Verse 63

६३63 सर्वयज्ञतपोदानैर्मामेव हि समर्चयेत् । ज्ञानात्सञ्जायते मुक्तिर्भक्तिर्ज्ञानस्य कारणम् ॥ ६३ ॥

sarvayajñatapodānairmāmeva hi samarcayet | jñānātsañjāyate muktirbhaktirjñānasya kāraṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.63. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v63. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह सब यज्ञ, तप और दान से मेरी ही पूजा करे। मुक्ति ज्ञान से होती है, और भक्ति ज्ञान का कारण है।

Let him worship me alone with every sacrifice, austerity and gift. Freedom is born from knowledge, and devotion is the cause of knowledge.

Word by wordपदार्थ

सर्व-यज्ञ-तपः-दानैः (sarva-yajña-tapaḥ-dānaiḥ) — with every sacrifice, austerity and giftसब यज्ञ, तप और दान सेमाम् (mām) — meमेरीएव (eva) — aloneहीहि (hi) — surelyनिश्चय हीसमर्चयेत् (samarcayet) — let him worshipपूजा करेज्ञानात् (jñānāt) — from knowledgeज्ञान सेसञ्जायते (sañjāyate) — is bornहोती हैमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिज्ञानस्य (jñānasya) — of knowledgeज्ञान काकारणम् (kāraṇam) — the causeकारण

Verse 64

६४64 धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्धर्मो यज्ञादिको मतः । तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं ममेदं रूपमाश्रयेत् ॥ ६४ ॥

dharmātsañjāyate bhaktirdharmo yajñādiko mataḥ | tasmānmumukṣurdharmārthaṃ mamedaṃ rūpamāśrayet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.64. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v64. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धर्म से भक्ति होती है, और यज्ञ आदि को धर्म माना गया है। इसलिए मोक्ष चाहने वाला धर्म के लिए मेरे इस रूप का आश्रय ले।

Devotion is born from dharma, and dharma is held to be sacrifice and the like. Therefore let one who longs for freedom rely on this form of mine for dharma's sake.

Word by wordपदार्थ

धर्मात् (dharmāt) — from dharmaधर्म सेसञ्जायते (sañjāyate) — is bornहोती हैभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिधर्मः (dharmaḥ) — dharmaधर्मयज्ञ-आदिकः (yajña-ādikaḥ) — sacrifice and the likeयज्ञ आदि कोमतः (mataḥ) — is held to beमाना गया हैतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएमुमुक्षुः (mumukṣuḥ) — one who longs for freedomमोक्ष चाहने वालाधर्म-अर्थम् (dharma-artham) — for dharma's sakeधर्म के लिएमम (mama) — myमेरेइदम् (idam) — thisइसरूपम् (rūpam) — formरूप काआश्रयेत् (āśrayet) — let him rely onआश्रय ले

Verse 65

६५65 सर्वाकाराहमेवैका सच्चिदानन्दविग्रहा । मदंशेन परिच्छिन्ना देहाः स्वर्गौकसां पितः ॥ ६५ ॥

sarvākārāhamevaikā saccidānandavigrahā | madaṃśena paricchinnā dehāḥ svargaukasāṃ pitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.65. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v65. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं ही एक सब आकारों वाली हूँ, और मेरा शरीर सत्, चित् और आनन्द है। स्वर्ग में रहने वालों के शरीर मेरे अंश से अलग-अलग बने हैं, हे पिता।

I alone, the one, have every shape, and my body is being, awareness and joy. The bodies of the dwellers in heaven are marked off by a part of me, father.

Explanationव्याख्या

"स्वर्ग में रहने वाले" देवता हैं।

"Dwellers in heaven" are the gods.

Word by wordपदार्थ

सर्व-आकारा (sarva-ākārā) — having every shapeसब आकारों वालीअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — aloneहीएका (ekā) — oneएकसत्-चित्-आनन्द-विग्रहा (sat-cit-ānanda-vigrahā) — whose body is being, awareness and joyजिसका शरीर सत्, चित् और आनन्द हैमत्-अंशेन (mat-aṃśena) — by a part of meमेरे अंश सेपरिच्छिन्नाः (paricchinnāḥ) — marked offअलग-अलग बनेदेहाः (dehāḥ) — the bodiesशरीरस्वर्ग-ओकसाम् (svarga-okasām) — of the dwellers in heavenस्वर्ग में रहने वालों केपितः (pitaḥ) — O fatherहे पिता

Verse 66

६६66 तस्मान्मामेव विधियुक्तैः सकलैरेव कर्मभिः । विभाव्य प्रयजेद्भक्त्या नान्यथा भावयेत्सुधीः ॥ ६६ ॥

tasmānmāmeva vidhiyuktaiḥ sakalaireva karmabhiḥ | vibhāvya prayajedbhaktyā nānyathā bhāvayetsudhīḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.66. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v66. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए बुद्धिमान मुझ ही का ध्यान करके विधि से युक्त सब कर्मों द्वारा भक्ति से मेरी पूजा करे, और किसी और तरह न सोचे।

Therefore, contemplating me alone, let the wise worship me with devotion through all acts joined with the rules, and let him not think otherwise.

Word by wordपदार्थ

तस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएमाम् (mām) — meमुझेएव (eva) — aloneहीविधि-युक्तैः (vidhi-yuktaiḥ) — joined with the rulesविधि से युक्तसकलैः (sakalaiḥ) — allसबएव (eva) — indeedहीकर्मभिः (karmabhiḥ) — with actsकर्मों सेविभाव्य (vibhāvya) — contemplatingध्यान करकेप्रयजेत् (prayajet) — let him worshipपूजा करेभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभक्ति सेन (na) — notनहींअन्यथा (anyathā) — otherwiseऔर तरहभावयेत् (bhāvayet) — let him thinkसोचेसु-धीः (su-dhīḥ) — the wiseबुद्धिमान

Verse 67

६७67 एवं वियुक्तकर्माणि कृत्वा निर्मलमानसः । आत्मज्ञानसमुद्युक्तो मुमुक्षुः सततं भवेत् ॥ ६७ ॥

evaṃ viyuktakarmāṇi kṛtvā nirmalamānasaḥ | ātmajñānasamudyukto mumukṣuḥ satataṃ bhavet ||

Doubtful readingवियुक्त uncertain

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.67. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v67. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार कहे हुए कर्म करके, शुद्ध मन से, मोक्ष चाहने वाला सदा आत्मज्ञान में लगा रहे।

So, having done the prescribed acts, with a pure mind, let him who longs for freedom always be set on knowledge of the Self.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soइस प्रकारवियुक्त-कर्माणि (viyukta-karmāṇi) — the prescribed actsकहे हुए कर्मकृत्वा (kṛtvā) — having doneकरकेनिर्मल-मानसः (nirmala-mānasaḥ) — with a pure mindशुद्ध मन वालाआत्म-ज्ञान-समुद्युक्तः (ātma-jñāna-samudyuktaḥ) — set on knowledge of the Selfआत्मज्ञान में लगामुमुक्षुः (mumukṣuḥ) — one who longs for freedomमोक्ष चाहने वालासततम् (satatam) — alwaysसदाभवेत् (bhavet) — let him beरहे

Verse 68

६८68 घृणां वितत्य सर्वत्र पुत्रमित्रादिकेष्वपि । वेदान्तादिषु शास्त्रेषु सन्निविष्टमना भवेत् ॥ ६८ ॥

ghṛṇāṃ vitatya sarvatra putramitrādikeṣvapi | vedāntādiṣu śāstreṣu sanniviṣṭamanā bhavet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.68. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v68. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब जगह, पुत्र, मित्र आदि में भी, विरक्ति फैलाकर, वह वेदान्त आदि शास्त्रों में मन लगाए रहे।

Spreading distaste everywhere, even towards sons, friends and the rest, let him keep his mind set on the scriptures, beginning with the Vedānta.

Explanationव्याख्या

"विरक्ति" का अर्थ है आसक्ति से मन हटाना, प्रियजनों से भी। वेदान्त वेदों के अन्त का उपदेश है जो आत्मा के बारे में है।

"Distaste" here means turning the heart away from clinging, even to dear ones. The Vedānta is the teaching at the end of the Vedas about the Self.

Word by wordपदार्थ

घृणाम् (ghṛṇām) — distasteविरक्तिवितत्य (vitatya) — spreadingफैलाकरसर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगहपुत्र-मित्र-आदिकेषु (putra-mitra-ādikeṣu) — towards sons, friends and the restपुत्र, मित्र आदि मेंअपि (api) — evenभीवेदान्त-आदिषु (vedānta-ādiṣu) — beginning with the Vedāntaवेदान्त आदिशास्त्रेषु (śāstreṣu) — in the scripturesशास्त्रों मेंसन्निविष्ट-मनाः (sanniviṣṭa-manāḥ) — with his mind setमन लगाए हुएभवेत् (bhavet) — let him beरहे

Verse 69

६९69 कामादिकं त्यजेत्सर्वं हिंसां चापि विवर्जयेत् । एवं कृत्वा परां विद्यां जानीते नात्र संशयः ॥ ६९ ॥

kāmādikaṃ tyajetsarvaṃ hiṃsāṃ cāpi vivarjayet | evaṃ kṛtvā parāṃ vidyāṃ jānīte nātra saṃśayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.69. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v69. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह काम आदि सब छोड़ दे और हिंसा भी त्याग दे। ऐसा करके वह परम विद्या को जान लेता है। इसमें कोई संशय नहीं।

Let him give up desire and the rest, all of it, and let him avoid harm too. Having done so, he knows the highest knowledge. There is no doubt in this.

Word by wordपदार्थ

काम-आदिकम् (kāma-ādikam) — desire and the restकाम आदित्यजेत् (tyajet) — let him give upछोड़ देसर्वम् (sarvam) — allसबहिंसाम् (hiṃsām) — harmहिंसाच (ca) — andऔरअपि (api) — alsoभीविवर्जयेत् (vivarjayet) — let him avoidत्याग देएवम् (evam) — soऐसाकृत्वा (kṛtvā) — having doneकरकेपराम् (parām) — the highestपरमविद्याम् (vidyām) — knowledgeविद्या कोजानीते (jānīte) — he knowsजान लेता हैन (na) — noनहींअत्र (atra) — in thisइसमेंसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसंशय

Verse 70

७०70 यदैवात्मा महाराज प्रत्यक्षमनुभूयते । तदैव जायते मुक्तिः सत्यं सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ७० ॥

yadaivātmā mahārāja pratyakṣamanubhūyate | tadaiva jāyate muktiḥ satyaṃ satyaṃ bravīmi te ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.70. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v70. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे महाराज, जब आत्मा का सीधे अनुभव होता है, तभी मुक्ति होती है। मैं आपसे सच, सच कहती हूँ।

Only when the Self is directly experienced, O great king, is freedom born then. I tell you truly, truly.

Word by wordपदार्थ

यदा (yadā) — whenजबएव (eva) — onlyहीआत्मा (ātmā) — the Selfआत्मामहा-राज (mahā-rāja) — O great kingहे महाराजप्रत्यक्षम् (pratyakṣam) — directlyसीधेअनुभूयते (anubhūyate) — is experiencedअनुभव होती हैतदा (tadā) — thenतबएव (eva) — onlyहीजायते (jāyate) — is bornहोती हैमुक्तिः (muktiḥ) — freedomमुक्तिसत्यम् (satyam) — trulyसचसत्यम् (satyam) — trulyसचब्रवीमि (bravīmi) — I sayकहती हूँते (te) — to youआपसे

Verse 71

७१71 किं त्वेतद्दुर्लभं तात मद्भक्तिविमुखात्मनाम् । तस्माद्भक्तिः परा कार्या मयि यत्नान्मुमुक्षुभिः ॥ ७१ ॥

kiṃ tvetaddurlabhaṃ tāta madbhaktivimukhātmanām | tasmādbhaktiḥ parā kāryā mayi yatnānmumukṣubhiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.71. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v71. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

परन्तु हे तात, यह उनके लिए दुर्लभ है जिनका मन मेरी भक्ति से विमुख है। इसलिए मोक्ष चाहने वालों को यत्न से मुझमें परम भक्ति करनी चाहिए।

But this is hard to gain, father, for those whose hearts turn away from devotion to me. Therefore those who long for freedom should practise the highest devotion to me, with effort.

Word by wordपदार्थ

किम् (kim) — butपरन्तुतु (tu) — indeedतोएतत् (etat) — thisयहदुर्लभम् (durlabham) — hard to gainदुर्लभ हैतात (tāta) — O fatherहे तातमत्-भक्ति-विमुख-आत्मनाम् (mat-bhakti-vimukha-ātmanām) — for those whose hearts turn away from devotion to meजिनका मन मेरी भक्ति से विमुख है उनके लिएतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिपरा (parā) — the highestपरमकार्या (kāryā) — is to be practisedकरनी चाहिएमयि (mayi) — towards meमुझमेंयत्नात् (yatnāt) — with effortयत्न सेमुमुक्षुभिः (mumukṣubhiḥ) — by those who long for freedomमोक्ष चाहने वालों को

Verse 72

७२72 त्वमप्येवं महाराज मयोक्तं कुरु सर्वदा । संसारदुःखैरखिलैर्बाध्यसे न कदाचन ॥ ७२ ॥

tvamapyevaṃ mahārāja mayoktaṃ kuru sarvadā | saṃsāraduḥkhairakhilairbādhyase na kadācana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Pārvatī Gītā 1.72. https://occultguide.com/scripture/parvati-gita/adhyaya-1-vijnana-yoga-upadesha#v72. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे महाराज, आप भी सदा वैसा ही कीजिए जैसा मैंने कहा। आप संसार के किसी भी दुःख से कभी पीड़ित नहीं होंगे।

You too, O great king, do always what I have told. You will never be troubled by any of the sorrows of saṃsāra.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपअपि (api) — tooभीएवम् (evam) — soऐसामहा-राज (mahā-rāja) — O great kingहे महाराजमया (mayā) — by meमेरे द्वाराउक्तम् (uktam) — what is toldकहा हुआकुरु (kuru) — doकीजिएसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदासंसार-दुःखैः (saṃsāra-duḥkhaiḥ) — by the sorrows of saṃsāraसंसार के दुःखों सेअखिलैः (akhilaiḥ) — allसबबाध्यसे (bādhyase) — you will be troubledआप पीड़ित होंगेन (na) — neverनहींकदाचन (kadācana) — at any timeकभी

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.