Śrī Śiva Mahāpurāṇa विद्येश्वरसंहिता Chapter 8

॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥    ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥

श्रीशिवमहापुराण

विद्येश्वरसंहिता
Chapter Eight · Lord Śaṅkara Curses Brahmā and the Ketakī Flower, and Then Shows Them Grace Again · Verses 1–21

अथाष्टमोऽध्यायः

To break Brahmā's pride, Śiva brings forth from between his brows a wondrous being named Bhairava. Bhairava seizes the proud, lying fifth head of Brahmā by the hair and raises his sword to kill him. Brahmā falls trembling at his feet. Viṣṇu, full of pity, bathes Śiva's feet with tears and begs forgiveness for Brahmā, and Śiva calls Bhairava back. Śiva tells Brahmā that since he sought honour through deceit, he will have no honour in the world, no shrine and no festival. Brahmā bows and praises him. Śiva then gives him a rare boon: he is to punish the wrongdoers and bear the world's burden, and he will be the chief of the fire rites and household rites, without whom no sacrifice bears fruit. Śiva next drives away the ketakī flower, the false witness, and bars it from his worship. The flower begs for pardon. Śiva, true to his word, will not wear it himself, but says his devotees will wear it and it will stand above him as a canopy. Having shown grace to all three, Śiva shines in the assembly, praised by the gods. ब्रह्माका गर्व तोड़नेके लिये शिव अपनी भौंहोंके बीचसे भैरव नामक एक अद्भुत पुरुषको प्रकट करते हैं। भैरव ब्रह्माके घमंडी और झूठ बोलनेवाले पाँचवें सिरको केशसे पकड़कर मारनेके लिये तलवार उठाते हैं। ब्रह्मा काँपते हुए उनके चरणोंमें गिर पड़ते हैं। दयालु विष्णु आँसुओंसे शिवके चरण भिगोकर ब्रह्माके लिये क्षमा माँगते हैं, और शिव भैरवको लौटा लेते हैं। शिव ब्रह्मासे कहते हैं कि तुमने छलसे सम्मान चाहा, इसलिये संसारमें तुम्हारा सम्मान नहीं होगा, न स्थान होगा, न उत्सव। ब्रह्मा प्रणाम करके उनकी स्तुति करते हैं। तब शिव उन्हें एक दुर्लभ वर देते हैं: वे दण्डके योग्य लोगोंको दण्ड दें और संसारका भार उठाएँ, और वैतानिक तथा गृह्य यज्ञोंमें वे ही प्रधान होंगे, उनके बिना कोई यज्ञ फल नहीं देगा। फिर शिव झूठी गवाही देनेवाले केतकी पुष्पको दूर भगाते हैं और अपनी पूजासे अलग कर देते हैं। केतकी क्षमा माँगती है। सत्यवादी शिव उसे स्वयं धारण नहीं करते, पर कहते हैं कि उनके भक्त उसे धारण करेंगे और वह चँदोवेके रूपमें उनके ऊपर रहेगी। तीनोंपर कृपा करके शिव देवताओंसे स्तुत होकर सभामें शोभित होते हैं।

Begin verses ↓

नन्दिकेश्वर उवाच — Nandikeśvara said: नन्दिकेश्वर बोले:

Verse 1

१1 ससर्जाथ महादेवः पुरुषं कञ्चिदद्भुतम्। भैरवाख्यं भ्रुवोर्मध्याद् ब्रह्मदर्पजिघांसया॥ १

sasarjātha mahādevaḥ puruṣaṃ kañcidadbhutam | bhairavākhyaṃ bhruvormadhyād brahmadarpajighāṃsayā 1 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.1. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
6
· हिन्दी

तब महादेवने अपनी भौंहोंके बीचसे भैरव नामक एक अद्भुत पुरुषको प्रकट किया। उन्होंने ऐसा ब्रह्माका गर्व मिटानेकी इच्छासे किया।

Then Mahādeva brought forth a wondrous being named Bhairava from between his brows. He did this wishing to destroy Brahmā's pride.

Word by wordपदार्थ

ससर्ज (sasarja) — brought forthप्रकट कियाअथ (atha) — thenतबमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaमहादेवनेपुरुषम् (puruṣam) — beingपुरुषकोकञ्चित् (kañcit) — aएकअद्भुतम् (adbhutam) — wondrousअद्भुतभैरव-आख्यम् (bhairava-ākhyam) — named Bhairavaभैरव नामकभ्रुवोः (bhruvoḥ) — of his browsभौंहोंकेमध्यात् (madhyāt) — from betweenबीचसेब्रह्म-दर्प-जिघांसया (brahma-darpa-jighāṃsayā) — wishing to destroy Brahmā's prideब्रह्माका गर्व मिटानेकी इच्छासे

Verse 2

२2 स वै तदा तत्र पतिं प्रणम्य शिवमङ्गणे। किं कार्यं करवाण्यत्र शीघ्रमाज्ञापय प्रभो॥ २

sa vai tadā tatra patiṃ praṇamya śivamaṅgaṇe | kiṃ kāryaṃ karavāṇyatra śīghramājñāpaya prabho 2 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.2. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
5
· हिन्दी

तब उसने वहाँ रणभूमिमें अपने स्वामी शिवको प्रणाम करके कहा — "हे प्रभो! मैं यहाँ कौन-सा काम करूँ? शीघ्र आज्ञा दीजिये।"

Then he bowed there on the field to Śiva, his lord, and said: "What task shall I do here? Lord, command me quickly."

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — heउसनेवै (vai) — indeedहीतदा (tadā) — thenतबतत्र (tatra) — thereवहाँपतिम् (patim) — his lordअपने स्वामीप्रणम्य (praṇamya) — bowed toप्रणाम करकेशिवम् (śivam) — Śivaशिवकोअङ्गणे (aṅgaṇe) — on the fieldरणभूमिमेंकिम् (kim) — whatकौन-साकार्यम् (kāryam) — taskकामकरवाणि (karavāṇi) — shall I doकरूँअत्र (atra) — hereयहाँशीघ्रम् (śīghram) — quicklyशीघ्रआज्ञापय (ājñāpaya) — command meआज्ञा दीजियेप्रभो (prabho) — Lordहे प्रभो

शिव उवाच — Śiva said: शिवजी बोले:

Verse 3

३3 वत्स योऽयं विधिः साक्षाज्जगतामाद्यदैवतम्। नूनमर्चय खड्गेन तिग्मेन जवसा परम्॥ ३

vatsa yo'yaṃ vidhiḥ sākṣājjagatāmādyadaivatam | nūnamarcaya khaḍgena tigmena javasā param 3 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.3. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
3
· हिन्दी

हे वत्स! ये स्वयं ब्रह्मा हैं, जगत्के आदि देवता। तुम अपनी तीखी तलवारसे वेगसे इनकी भली-भाँति "पूजा" अवश्य करो।

Child, this is Brahmā himself, the first god of the worlds. Surely "worship" him fully, swiftly, with your sharp sword.

Word by wordपदार्थ

वत्स (vatsa) — childहे वत्सयः (yaḥ) — whoजोअयम् (ayam) — thisयेविधिः (vidhiḥ) — Brahmāब्रह्मासाक्षात् (sākṣāt) — himselfस्वयंजगताम् (jagatām) — of the worldsजगत्केआद्य-दैवतम् (ādya-daivatam) — the first godआदि देवतानूनम् (nūnam) — surelyअवश्यअर्चय (arcaya) — "worship""पूजा" करोखड्गेन (khaḍgena) — with your swordतलवारसेतिग्मेन (tigmena) — sharpतीखीजवसा (javasā) — swiftlyवेगसेपरम् (param) — fullyभली-भाँति

Verse 4

४4 स वै गृहीत्वैककरेण केशं तत्पञ्चमं दृप्तमसत्यभाषिणम्। छित्त्वा शिरो ह्यस्य निहन्तुमुद्यतः प्रकम्पयन् खड्गमतिस्फुटं करैः॥ ४

sa vai gṛhītvaikakareṇa keśaṃ | tatpañcamaṃ dṛptamasatyabhāṣiṇam | chittvā śiro hyasya nihantumudyataḥ | prakampayan khaḍgamatisphuṭaṃ karaiḥ 4 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.4. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
3
· हिन्दी

तब उसने एक हाथसे उस पाँचवें सिरके केश पकड़ लिये। वही सिर घमंडी और झूठ बोलनेवाला था। हाथोंमें सबके सामने तलवार भाँजते हुए वह उनका सिर काटकर उन्हें मारनेके लिये तैयार हुआ।

Then he seized that fifth head by the hair with one hand. It was the proud and lying head. Swinging his sword in his hands in full view, he got ready to cut off his head and kill him.

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — heउसनेवै (vai) — thenतबगृहीत्वा (gṛhītvā) — seizedपकड़करएक-करेण (eka-kareṇa) — with one handएक हाथसेकेशम् (keśam) — by the hairकेशतत् (tat) — thatउसपञ्चमम् (pañcamam) — fifth headपाँचवें सिरकेदृप्तम् (dṛptam) — proudघमंडीअसत्य-भाषिणम् (asatya-bhāṣiṇam) — lyingझूठ बोलनेवालेछित्त्वा (chittvā) — to cut offकाटकरशिरः (śiraḥ) — headसिरहि (hi) — indeedहीअस्य (asya) — hisउनकानिहन्तुम् (nihantum) — to kill himमारनेके लियेउद्यतः (udyataḥ) — readyतैयार हुआप्रकम्पयन् (prakampayan) — swingingभाँजते हुएखड्गम् (khaḍgam) — swordतलवारअति-स्फुटम् (ati-sphuṭam) — in full viewसबके सामनेकरैः (karaiḥ) — in his handsहाथोंमें

Verse 5

५5 पिता तवोत्सृष्टविभूषणाम्बर- स्रगुत्तरीयामलकेशसंहतिः। प्रवातरम्भेव लतेव चञ्चलः पपात वै भैरवपादपङ्कजे॥ ५

pitā tavotsṛṣṭavibhūṣaṇāmbara- | sraguttarīyāmalakeśasaṃhatiḥ | pravātarambheva lateva cañcalaḥ | papāta vai bhairavapādapaṅkaje 5 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.5. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
3
· हिन्दी

आपके पिताके आभूषण, वस्त्र, माला और उत्तरीय गिर गये और उनके निर्मल केश बिखर गये। आँधीमें केलेके पेड़ और लताके समान काँपते हुए वे भैरवके चरणकमलोंपर गिर पड़े।

Your father's ornaments, clothes, garland and upper cloth fell away, and his clean hair came loose. Shaking like a banana plant in a gale, like a creeper, he fell at Bhairava's lotus feet.

Word by wordपदार्थ

पिता (pitā) — fatherपितातव (tava) — yourआपकेउत्सृष्ट-विभूषण-अम्बर-स्रग्-उत्तरीय-अमल-केश-संहतिः (utsṛṣṭa-vibhūṣaṇa-ambara-srag-uttarīya-amala-keśa-saṃhatiḥ) — his ornaments, clothes, garland and upper cloth fell away and his clean hair came looseउनके आभूषण, वस्त्र, माला और उत्तरीय गिर गये और निर्मल केश बिखर गयेप्रवात-रम्भा (pravāta-rambhā) — a banana plant in a galeआँधीमें केलेका पेड़इव (iva) — likeजैसेलता (latā) — a creeperलताइव (iva) — likeजैसेचञ्चलः (cañcalaḥ) — shakingकाँपते हुएपपात (papāta) — fellगिर पड़ेवै (vai) — indeedहीभैरव-पाद-पङ्कजे (bhairava-pāda-paṅkaje) — at Bhairava's lotus feetभैरवके चरणकमलोंपर

Verse 6

६6 तावद्विधिं तात दिदृक्षुरच्युतः कृपालुरस्मत्पतिपादपल्लवम्। निषिच्य बाष्पैरवदत् कृताञ्जलि- र्यथा शिशुः स्वं पितरं कलाक्षरम्॥ ६

tāvadvidhiṃ tāta didṛkṣuracyutaḥ | kṛpālurasmatpatipādapallavam | niṣicya bāṣpairavadat kṛtāñjali- | ryathā śiśuḥ svaṃ pitaraṃ kalākṣaram 6 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.6. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
3
· हिन्दी

हे तात! तब कृपालु अच्युतने ब्रह्माकी रक्षा करना चाहते हुए हमारे स्वामीके कोमल चरणोंको आँसुओंसे भिगोकर हाथ जोड़कर कहा, जैसे छोटा बालक अपने पितासे टूटी-फूटी वाणीमें बोलता है।

Meanwhile, dear one, kind Acyuta, wishing to look after Brahmā, bathed the tender feet of our lord with tears. With joined palms he spoke, as a small child speaks to his own father in broken words.

Word by wordपदार्थ

तावत् (tāvat) — meanwhileतबविधिम् (vidhim) — Brahmāब्रह्माकीतात (tāta) — dear oneहे तातदिदृक्षुः (didṛkṣuḥ) — wishing to look afterरक्षा करना चाहते हुएअच्युतः (acyutaḥ) — Acyutaअच्युतनेकृपालुः (kṛpāluḥ) — kindकृपालुअस्मत्-पति-पाद-पल्लवम् (asmat-pati-pāda-pallavam) — the tender feet of our lordहमारे स्वामीके कोमल चरणोंकोनिषिच्य (niṣicya) — bathedभिगोकरबाष्पैः (bāṣpaiḥ) — with tearsआँसुओंसेअवदत् (avadat) — spokeकहाकृत-अञ्जलिः (kṛta-añjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़करयथा (yathā) — asजैसेशिशुः (śiśuḥ) — a small childछोटा बालकस्वम् (svam) — his ownअपनेपितरम् (pitaram) — fatherपितासेकल-अक्षरम् (kala-akṣaram) — in broken wordsटूटी-फूटी वाणीमें

अच्युत उवाच — Acyuta said: अच्युत बोले:

Verse 7

७7 त्वया प्रयत्नेन पुरा हि दत्तं यदस्य पञ्चाननमीश चिह्नम्। तस्मात् क्षमस्वाद्यमनुग्रहार्हं कुरु प्रसादं विधये ह्यमुष्मै॥ ७

tvayā prayatnena purā hi dattaṃ | yadasya pañcānanamīśa cihnam | tasmāt kṣamasvādyamanugrahārhaṃ | kuru prasādaṃ vidhaye hyamuṣmai 7 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.7. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
3
· हिन्दी

हे ईश! पहले आपने ही कृपापूर्वक इन्हें चिह्नके रूपमें पाँच मुख दिये थे। इसलिये इन आदिदेवको क्षमा करें, ये कृपाके योग्य हैं। इन ब्रह्मापर प्रसन्नता करें।

Lord, long ago you yourself gave him with care five faces as a mark. So forgive the first-born; he is worthy of grace. Show kindness to this Brahmā.

Word by wordपदार्थ

त्वया (tvayā) — you yourselfआपने हीप्रयत्नेन (prayatnena) — with careकृपापूर्वकपुरा (purā) — long agoपहलेहि (hi) — indeedहीदत्तम् (dattam) — gaveदिया थायत् (yat) — whichजोअस्य (asya) — himइन्हेंपञ्च-आननम् (pañca-ānanam) — five facesपाँच मुखईश (īśa) — Lordहे ईशचिह्नम् (cihnam) — as a markचिह्नके रूपमेंतस्मात् (tasmāt) — soइसलियेक्षमस्व (kṣamasva) — forgiveक्षमा करेंआद्यम् (ādyam) — the first-bornआदिदेवकोअनुग्रह-अर्हम् (anugraha-arham) — worthy of graceकृपाके योग्यकुरु (kuru) — showकरेंप्रसादम् (prasādam) — kindnessप्रसन्नताविधये (vidhaye) — to Brahmāब्रह्मापरहि (hi) — indeedहीअमुष्मै (amuṣmai) — thisइन

Verse 8

८8 इत्यर्थितोऽच्युतेनेशस्तुष्टः सुरगणाङ्गणे। निवर्तयामास तदा भैरवं ब्रह्मदण्डतः॥ ८

ityarthito'cyuteneśastuṣṭaḥ suragaṇāṅgaṇe | nivartayāmāsa tadā bhairavaṃ brahmadaṇḍataḥ 8 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.8. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
5
· हिन्दी

अच्युतके द्वारा इस प्रकार प्रार्थना किये जानेपर ईश्वर प्रसन्न हो गये। तब उन्होंने देवताओंके सामने भैरवको ब्रह्माको दण्ड देनेसे रोक दिया।

Asked thus by Acyuta, the Lord was pleased. Then, before the gathered gods, he held Bhairava back from punishing Brahmā.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारअर्थितः (arthitaḥ) — askedप्रार्थना किये जानेपरअच्युतेन (acyutena) — by Acyutaअच्युतके द्वाराईशः (īśaḥ) — the Lordईश्वरनेतुष्टः (tuṣṭaḥ) — pleasedप्रसन्न होकरसुर-गण-अङ्गणे (sura-gaṇa-aṅgaṇe) — before the gathered godsदेवताओंके सामनेनिवर्तयामास (nivartayāmāsa) — held backरोक दियातदा (tadā) — thenतबभैरवम् (bhairavam) — Bhairavaभैरवकोब्रह्म-दण्डतः (brahma-daṇḍataḥ) — from punishing Brahmāब्रह्माको दण्ड देनेसे

Verse 9

९9 अथाह देवः कितवं विधिं विगतकन्धरम्। ब्रह्मंस्त्वमर्हणाकाङ्क्षी शठेशत्वं समास्थितः॥ ९ नातस्ते सत्कृतिर्लोके भूयात् स्थानोत्सवादिकम्।

athāha devaḥ kitavaṃ vidhiṃ vigatakandharam | brahmaṃstvamarhaṇākāṅkṣī śaṭheśatvaṃ samāsthitaḥ 9 | nātaste satkṛtirloke bhūyāt sthānotsavādikam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.9. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
6
· हिन्दी

तब देवने एक सिरसे रहित कपटी ब्रह्मासे कहा — "हे ब्रह्मन्! सम्मान चाहते हुए तुमने ठगोंके सरदारका ढंग अपना लिया है। इसलिये संसारमें तुम्हारा सत्कार नहीं होगा, न स्थान, उत्सव आदि होंगे।"

Then the god spoke to cheating Brahmā, who had lost a head: "Brahmā, wanting honour, you have taken up the ways of a master cheat. So there shall be no honour for you in the world, no shrine, festival and the like."

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबआह (āha) — saidकहादेवः (devaḥ) — the godदेवनेकितवम् (kitavam) — cheatingकपटीविधिम् (vidhim) — to Brahmāब्रह्मासेविगत-कन्धरम् (vigata-kandharam) — who had lost a headएक सिरसे रहितब्रह्मन् (brahman) — Brahmāहे ब्रह्मन्त्वम् (tvam) — youतुमअर्हणा-आकाङ्क्षी (arhaṇā-ākāṅkṣī) — wanting honourसम्मान चाहते हुएशठ-ईशत्वम् (śaṭha-īśatvam) — the ways of a master cheatठगोंके सरदारका ढंगसमास्थितः (samāsthitaḥ) — have taken upअपना लिया हैन (na) — noनहींअतः (ataḥ) — soइसलियेते (te) — yourतुम्हारासत्कृतिः (satkṛtiḥ) — honourसत्कारलोके (loke) — in the worldसंसारमेंभूयात् (bhūyāt) — shall there beहोगास्थान-उत्सव-आदिकम् (sthāna-utsava-ādikam) — shrine, festival and the likeस्थान, उत्सव आदि

ब्रह्मोवाच — Brahmā said: ब्रह्माजी बोले:

Verse 10

१०10 स्वामिन् प्रसीदाद्य महाविभूते मन्ये वरं मे शिरसः प्रमोक्षम्॥ १०

svāmin prasīdādya mahāvibhūte | manye varaṃ me śirasaḥ pramokṣam 10 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.10. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
2
· हिन्दी

हे महान् ऐश्वर्यवाले स्वामी! आज मुझपर प्रसन्न होइये। मैं अपने सिरके कटनेको भी श्रेष्ठ मानता हूँ।

Master of great glory, be kind to me today. I count even the loss of my head a blessing.

Word by wordपदार्थ

स्वामिन् (svāmin) — masterहे स्वामीप्रसीद (prasīda) — be kindप्रसन्न होइयेअद्य (adya) — todayआजमहा-विभूते (mahā-vibhūte) — of great gloryमहान् ऐश्वर्यवालेमन्ये (manye) — I countमैं मानता हूँवरम् (varam) — a blessingश्रेष्ठमे (me) — myमेरेशिरसः (śirasaḥ) — of headसिरकेप्रमोक्षम् (pramokṣam) — the lossकटनेको

Verse 11

११11 नमस्तुभ्यं भगवते बन्धवे विश्वयोनये। सहिष्णवे च दोषाणां शम्भवे शैलधन्वने॥ ११

namastubhyaṃ bhagavate bandhave viśvayonaye | sahiṣṇave ca doṣāṇāṃ śambhave śailadhanvane 11 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.11. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
1
· हिन्दी

हे भगवान्! आपको नमस्कार है। आप सबके बन्धु और विश्वके कारण हैं। आप दोषोंको सह लेनेवाले हैं। आप पर्वतको धनुष बनानेवाले शम्भु हैं।

I bow to you, Lord, friend of all and source of the universe. You bear with faults. You are Śambhu, whose bow is a mountain.

Word by wordपदार्थ

नमः (namaḥ) — bowनमस्कार हैतुभ्यम् (tubhyam) — to youआपकोभगवते (bhagavate) — Lordभगवान्बन्धवे (bandhave) — friend of allसबके बन्धुविश्व-योनये (viśva-yonaye) — source of the universeविश्वके कारणसहिष्णवे (sahiṣṇave) — who bear withसह लेनेवालेच (ca) — andऔरदोषाणाम् (doṣāṇām) — faultsदोषोंकोशम्भवे (śambhave) — Śambhuशम्भुशैल-धन्वने (śaila-dhanvane) — whose bow is a mountainपर्वतको धनुष बनानेवाले

ईश्वर उवाच — The Lord said: ईश्वर बोले:

Verse 12

१२12 अराजभयमेतद्वै जगत् सर्वं नशिष्यति। ततस्त्वं जहि दण्डार्हं वह लोकधुरं शिशो॥ १२

arājabhayametadvai jagat sarvaṃ naśiṣyati | tatastvaṃ jahi daṇḍārhaṃ vaha lokadhuraṃ śiśo 12 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.12. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
1
· हिन्दी

शासकके भयके बिना यह सारा संसार निश्चय ही नष्ट हो जायगा। इसलिये हे वत्स! तुम दण्डके योग्यको दण्ड दो और संसारका भार उठाओ।

Without fear of a ruler, this whole world will surely perish. So, child, punish whoever deserves punishment, and carry the burden of the world.

Word by wordपदार्थ

अ-राज-भयम् (a-rāja-bhayam) — without fear of a rulerशासकके भयके बिनाएतत् (etat) — thisयहवै (vai) — surelyनिश्चय हीजगत् (jagat) — worldसंसारसर्वम् (sarvam) — wholeसारानशिष्यति (naśiṣyati) — will perishनष्ट हो जायगाततः (tataḥ) — soइसलियेत्वम् (tvam) — youतुमजहि (jahi) — punishदण्ड दोदण्ड-अर्हम् (daṇḍa-arham) — whoever deserves punishmentदण्डके योग्यकोवह (vaha) — carryउठाओलोक-धुरम् (loka-dhuram) — the burden of the worldसंसारका भारशिशो (śiśo) — childहे वत्स

Verse 13

१३13 वरं ददामि ते तत्र गृहाण दुर्लभं परम्। वैतानिकेषु गृह्येषु यज्ञेषु च भवान् गुरुः॥ १३

varaṃ dadāmi te tatra gṛhāṇa durlabhaṃ param | vaitānikeṣu gṛhyeṣu yajñeṣu ca bhavān guruḥ 13 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.13. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
1
· हिन्दी

साथ ही मैं तुम्हें एक परम दुर्लभ वर देता हूँ, इसे ग्रहण करो। वैतानिक और गृह्य यज्ञोंमें आप ही प्रधान होंगे।

With that I give you a boon, supreme and rare; take it. In the fire rites and in the household rites, you shall be the chief.

Word by wordपदार्थ

वरम् (varam) — a boonएक वरददामि (dadāmi) — I giveदेता हूँते (te) — youतुम्हेंतत्र (tatra) — with thatसाथ हीगृहाण (gṛhāṇa) — take itइसे ग्रहण करोदुर्लभम् (durlabham) — rareदुर्लभपरम् (param) — supremeपरमवैतानिकेषु (vaitānikeṣu) — in the fire ritesवैतानिकगृह्येषु (gṛhyeṣu) — householdगृह्ययज्ञेषु (yajñeṣu) — ritesयज्ञोंमेंच (ca) — andऔरभवान् (bhavān) — youआपगुरुः (guruḥ) — the chiefप्रधान

Verse 14

१४14 निष्फलस्त्वदृते यज्ञः साङ्गश्च सहदक्षिणः। अथाह देवः कितवं केतकं कूटसाक्षिणम्॥ १४

niṣphalastvadṛte yajñaḥ sāṅgaśca sahadakṣiṇaḥ | athāha devaḥ kitavaṃ ketakaṃ kūṭasākṣiṇam 14 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.14. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
1
· हिन्दी

आपके बिना यज्ञ निष्फल होगा, चाहे वह सब अंगोंसे पूर्ण और दक्षिणासहित हो। तब देवने झूठी गवाही देनेवाले कपटी केतकसे कहा।

Without you, a sacrifice bears no fruit, even when it is complete in all its parts and given with its fees. Then the god spoke to the cheating ketaka, the false witness.

Word by wordपदार्थ

निष्फलः (niṣphalaḥ) — bears no fruitनिष्फल होगात्वत् (tvat) — youआपकेऋते (ṛte) — withoutबिनायज्ञः (yajñaḥ) — a sacrificeयज्ञस-अङ्गः (sa-aṅgaḥ) — complete in all its partsसब अंगोंसे पूर्णच (ca) — andऔरसह-दक्षिणः (saha-dakṣiṇaḥ) — with its feesदक्षिणासहितअथ (atha) — thenतबआह (āha) — spokeकहादेवः (devaḥ) — the godदेवनेकितवम् (kitavam) — cheatingकपटीकेतकम् (ketakam) — to the ketakaकेतकसेकूट-साक्षिणम् (kūṭa-sākṣiṇam) — the false witnessझूठी गवाही देनेवाले

Verse 15

१५15 रे रे केतक दुष्टस्त्वं शठ दूरमितो व्रज। ममापि प्रेम ते पुष्पे माभूत्पूजास्वितः परम्॥ १५

re re ketaka duṣṭastvaṃ śaṭha dūramito vraja | mamāpi prema te puṣpe mābhūtpūjāsvitaḥ param 15 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.15. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
4
· हिन्दी

अरे दुष्ट केतक! हे शठ! यहाँसे दूर चले जाओ। अबसे आगे मेरी पूजामें तुम्हारे फूलमें मेरा प्रेम भी न रहे।

You wicked ketaka, you cheat! Go far from here. From now on, let there be no love even of mine for your flower in my worship.

Word by wordपदार्थ

रे (re) — youअरेरे (re) — youअरेकेतक (ketaka) — ketakaकेतकदुष्टः (duṣṭaḥ) — wickedदुष्टत्वम् (tvam) — you areतुम होशठ (śaṭha) — cheatहे शठदूरम् (dūram) — farदूरइतः (itaḥ) — from hereयहाँसेव्रज (vraja) — goचले जाओमम (mama) — myमेराअपि (api) — evenभीप्रेम (prema) — loveप्रेमते (te) — yourतुम्हारेपुष्पे (puṣpe) — for flowerफूलमेंमा (mā) — let there be noन रहेअभूत् (abhūt) — beहोपूजासु (pūjāsu) — in my worshipपूजामेंइतः (itaḥ) — from nowअबसेपरम् (param) — onआगे

Verse 16

१६16 इत्युक्ते तत्र देवेन केतकं देवजातयः। सर्वा निवारयामासुस्तत्पार्श्वादन्यतस्तदा॥ १६

ityukte tatra devena ketakaṃ devajātayaḥ | sarvā nivārayāmāsustatpārśvādanyatastadā 16 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.16. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
2
· हिन्दी

वहाँ देवके इस प्रकार कहते ही देवताओंके सभी समूहोंने तब केतकको उनके पाससे हटाकर अन्यत्र कर दिया।

When the god said this there, all the ranks of gods then drove the ketaka away from his side to elsewhere.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारउक्ते (ukte) — when it was saidकहते हीतत्र (tatra) — thereवहाँदेवेन (devena) — by the godदेवकेकेतकम् (ketakam) — the ketakaकेतककोदेव-जातयः (deva-jātayaḥ) — the ranks of godsदेवताओंके समूहोंनेसर्वाः (sarvāḥ) — allसभीनिवारयामासुः (nivārayāmāsuḥ) — drove awayहटा दियातत्-पार्श्वात् (tat-pārśvāt) — from his sideउनके पाससेअन्यतः (anyataḥ) — elsewhereअन्यत्रतदा (tadā) — thenतब

केतक उवाच — The ketaka said: केतक बोला:

Verse 17

१७17 नमस्ते नाथ मे जन्म निष्फलं भवदाज्ञया। सफलं क्रियतां तात क्षम्यतां मम किल्बिषम्॥ १७

namaste nātha me janma niṣphalaṃ bhavadājñayā | saphalaṃ kriyatāṃ tāta kṣamyatāṃ mama kilbiṣam 17 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.17. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे नाथ! आपको नमस्कार है। आपकी आज्ञासे मेरा जन्म निष्फल हो गया है। हे तात! इसे सफल कर दीजिये और मेरा अपराध क्षमा कीजिये।

I bow to you, Lord. By your command my birth has become fruitless. Father, make it fruitful, and forgive my wrong.

Word by wordपदार्थ

नमः (namaḥ) — I bowनमस्कार हैते (te) — to youआपकोनाथ (nātha) — Lordहे नाथमे (me) — myमेराजन्म (janma) — birthजन्मनिष्फलम् (niṣphalam) — fruitlessनिष्फलभवत्-आज्ञया (bhavat-ājñayā) — by your commandआपकी आज्ञासेसफलम् (saphalam) — fruitfulसफलक्रियताम् (kriyatām) — make itकर दीजियेतात (tāta) — fatherहे तातक्षम्यताम् (kṣamyatām) — forgiveक्षमा कीजियेमम (mama) — myमेराकिल्बिषम् (kilbiṣam) — wrongअपराध

Verse 18

१८18 ज्ञानाज्ञानकृतं पापं नाशयत्येव ते स्मृतिः। तादृशे त्वयि दृष्टे मे मिथ्यादोषः कुतो भवेत्॥ १८

jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ nāśayatyeva te smṛtiḥ | tādṛśe tvayi dṛṣṭe me mithyādoṣaḥ kuto bhavet 18 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.18. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आपका स्मरण जाने-अनजानेमें किया हुआ पाप नष्ट कर ही देता है। ऐसे आपके दर्शन हो जानेपर मेरा झूठ बोलनेका दोष कैसे रह सकता है?

Remembering you surely destroys sin done knowingly or unknowingly. Now that I have seen one such as you, how can my fault of lying remain?

Word by wordपदार्थ

ज्ञान-अज्ञान-कृतम् (jñāna-ajñāna-kṛtam) — done knowingly or unknowinglyजाने-अनजानेमें किया हुआपापम् (pāpam) — sinपापनाशयति (nāśayati) — destroysनष्ट कर देता हैएव (eva) — surelyहीते (te) — youआपकास्मृतिः (smṛtiḥ) — rememberingस्मरणतादृशे (tādṛśe) — such asऐसेत्वयि (tvayi) — youआपकेदृष्टे (dṛṣṭe) — now that I have seenदर्शन हो जानेपरमे (me) — myमेरामिथ्या-दोषः (mithyā-doṣaḥ) — fault of lyingझूठ बोलनेका दोषकुतः (kutaḥ) — howकैसेभवेत् (bhavet) — can remainरह सकता है

Verse 19

१९19 तथा स्तुतस्तु भगवान् केतकेन सभास्थले। न मे त्वद्धारणं योग्यं सत्यवागहमीश्वरः॥ १९

tathā stutastu bhagavān ketakena sabhāsthale | na me tvaddhāraṇaṃ yogyaṃ satyavāgahamīśvaraḥ 19 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.19. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सभामें केतकके द्वारा इस प्रकार स्तुति किये जानेपर तब भगवान्ने उत्तर दिया — "मेरे लिये तुम्हें धारण करना उचित नहीं है। मैं सत्य बोलनेवाला ईश्वर हूँ।"

Praised in this way by the ketaka in the assembly, the Lord then replied: "It is not fitting for me to wear you. I am the Lord, true of word."

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — in this wayइस प्रकारस्तुतः (stutaḥ) — praisedस्तुति किये जानेपरतु (tu) — thenतबभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्केतकेन (ketakena) — by the ketakaकेतकके द्वारासभा-स्थले (sabhā-sthale) — in the assemblyसभामेंन (na) — notनहींमे (me) — for meमेरे लियेत्वत्-धारणम् (tvat-dhāraṇam) — to wear youतुम्हें धारण करनायोग्यम् (yogyam) — fittingउचितसत्य-वाक् (satya-vāk) — true of wordसत्य बोलनेवालाअहम् (aham) — I amमैंईश्वरः (īśvaraḥ) — the Lordईश्वर हूँ

Verse 20

२०20 मदीयास्त्वां धरिष्यन्ति जन्म ते सफलं ततः। त्वं वै वितानव्याजेन ममोपरि भविष्यसि॥ २०

madīyāstvāṃ dhariṣyanti janma te saphalaṃ tataḥ | tvaṃ vai vitānavyājena mamopari bhaviṣyasi 20 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.20. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरे अपने लोग तुम्हें धारण करेंगे, इससे तुम्हारा जन्म सफल होगा। और तुम चँदोवेके बहाने मेरे ऊपर भी रहोगे।

My own people will wear you, and so your birth will be fruitful. And you will be above me as a canopy.

Word by wordपदार्थ

मदीयाः (madīyāḥ) — my own peopleमेरे अपने लोगत्वाम् (tvām) — youतुम्हेंधरिष्यन्ति (dhariṣyanti) — will wearधारण करेंगेजन्म (janma) — birthजन्मते (te) — yourतुम्हारासफलम् (saphalam) — fruitfulसफलततः (tataḥ) — soइससेत्वम् (tvam) — youतुमवै (vai) — indeedभीवितान-व्याजेन (vitāna-vyājena) — as a canopyचँदोवेके बहानेमम (mama) — meमेरेउपरि (upari) — aboveऊपरभविष्यसि (bhaviṣyasi) — will beरहोगे

Verse 21

२१21 इत्यनुगृह्य भगवान् केतकं विधिमाधवौ। विरराज सभामध्ये सर्वैर्देवैरभिष्टुतः॥ २१

ityanugṛhya bhagavān ketakaṃ vidhimādhavau | virarāja sabhāmadhye sarvairdevairabhiṣṭutaḥ 21 ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śrī Śiva Mahāpurāṇa, Saṃhitā of Vidyeśvara 8.21. https://occultguide.com/scripture/shree-shiv-mahapuran/vidyeshwara-eight-shivas-grace#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार केतकपर तथा ब्रह्मा और माधवपर अनुग्रह करके भगवान् सभी देवताओंसे स्तुत होकर सभाके बीच शोभित हुए।

Having thus shown grace to the ketaka, and to Brahmā and Mādhava, the Lord shone in the midst of the assembly, praised by all the gods.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारअनुगृह्य (anugṛhya) — having shown grace toअनुग्रह करकेभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्केतकम् (ketakam) — the ketakaकेतकपरविधि-माधवौ (vidhi-mādhavau) — Brahmā and Mādhavaब्रह्मा और माधवपरविरराज (virarāja) — shoneशोभित हुएसभा-मध्ये (sabhā-madhye) — in the midst of the assemblyसभाके बीचसर्वैः (sarvaiḥ) — by allसभीदेवैः (devaiḥ) — the godsदेवताओंसेअभिष्टुतः (abhiṣṭutaḥ) — praisedस्तुत होकर

❁ ❁ ❁

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां शिवानुग्रहवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

Thus ends the eighth chapter, called "The Description of Śiva's Grace," in the first, the Vidyeśvara Saṃhitā, of the glorious Śiva Mahāpurāṇa.

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत प्रथम विद्येश्वरसंहितामें शिवकी कृपाका वर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ८ ॥

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.

This chapter is cited by 10 other pages on this site.