Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 4

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Four · The Appearance of Śiva · Verses 1–52

शिवप्रादुर्भावः

After Agastya leaves, Rāma sets up a Śiva-liṅga on the bank of the Godāvarī, takes the initiation, and covers his body with ash. For months he recites the Thousand Names day and night, living on fruit, then leaves, then water, then air, and meditating on Śiva who shares his body with Umā. After four months a great roar rises, like the sea at the end of the world, and a blinding light stands before him. Thinking it is a demon's trick, Rāma shoots every divine weapon he knows, but they melt in the light like hail in the sea, and his bow, quiver and glove burn up. Lakṣmaṇa faints. Rāma shuts his eyes, takes refuge in Śiva, recites the Thousand Names aloud and bows again and again. When the roar and the trembling of the earth stop, a cool light shines. He opens his eyes and sees Śiva seated on a white bull with Ambikā beside him, surrounded by Viṣṇu, Brahmā, the guardians of the directions, sages, serpents, Nandin, Gaṇeśa, Skanda, Bhairava forms, divine musicians and dancers. Overjoyed, Rāma praises him with the Thousand Names and bows to him again and again. अगस्त्य के चले जाने पर राम गोदावरी के तट पर शिवलिंग की स्थापना करते हैं, दीक्षा लेते हैं और शरीर पर भस्म लगाते हैं। वे महीनों तक दिन-रात हज़ार नामों का जप करते हैं, पहले फल खाकर, फिर पत्ते, फिर जल और फिर केवल वायु पर रहकर, और उमा के साथ आधे देह में रहने वाले शिव का ध्यान करते हुए। चार महीने बाद प्रलय के समुद्र जैसी भारी गर्जना उठती है और उनके सामने आँखों को चौंधिया देने वाला तेज खड़ा हो जाता है। इसे दैत्य की माया समझकर राम अपने सब दिव्य अस्त्र चलाते हैं, पर वे ओलों की तरह उस तेज में पिघल जाते हैं और उनका धनुष, तरकश और दस्ताना जल जाता है। लक्ष्मण मूर्च्छित हो जाते हैं। राम आँखें बन्द करके शिव की शरण लेते हैं, ऊँचे स्वर में हज़ार नाम पढ़ते हैं और बार-बार प्रणाम करते हैं। गर्जना और पृथ्वी का काँपना रुकने पर शीतल तेज फैलता है। आँखें खोलने पर वे शिव को श्वेत वृषभ पर बैठे देखते हैं, उनके साथ अम्बिका हैं, और चारों ओर विष्णु, ब्रह्मा, दिक्पाल, ऋषि, नाग, नन्दी, गणेश, स्कन्द, भैरव रूप, दिव्य गायक और नर्तक हैं। आनन्द से भरकर राम हज़ार नामों से स्तुति करते हैं और बार-बार प्रणाम करते हैं।

Begin verses ↓

श्रीसूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 1

१1 एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठे गते तस्मिन्निजाश्रमम् । अथ रामगिरौ रामः पुण्ये गोदावरीतटे ॥ १ ॥

evamuktvā muniśreṣṭhe gate tasminnijāśramam | atha rāmagirau rāmaḥ puṇye godāvarītaṭe ||

Doubtful readingours: मुनिश्रेष्ठे; रामः पुण्ये. Variant: मुनिश्रेष्ठ; रामस्तस्मिन्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सूत ने कहा: ऐसा कहकर श्रेष्ठ मुनि अपने आश्रम चले गए। तब राम ने गोदावरी के पवित्र तट पर, रामगिरि पर्वत पर,

Sūta said: After saying this, the best of sages went to his own hermitage. Then Rāma, on the holy bank of the Godāvarī, at the hill called Rāma's hill,

Explanationव्याख्या

रामगिरि, "राम का पर्वत", इस श्लोक में बताया गया स्थान है।

Rāmagiri, "Rāma's hill", is the place named in the verse.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soऐसाउक्त्वा (uktvā) — having spokenकहकरमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंश्रेष्ठे (śreṣṭhe) — the bestश्रेष्ठ केगते (gate) — having goneचले जाने परतस्मिन् (tasmin) — heवेनिज (nija) — to his ownअपनेआश्रमम् (āśramam) — hermitageआश्रमअथ (atha) — thenतबराम (rāma) — on Rāma'sरामगिरौ (girau) — hillपर्वत पररामः (rāmaḥ) — Rāmaराम नेपुण्ये (puṇye) — holyपवित्रगोदावरी (godāvarī) — of the Godāvarīगोदावरी केतटे (taṭe) — on the bankतट पर

Verse 2

२2 शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य कृत्वा दीक्षां यथाविधि । भूतिभूषितसर्वाङ्गो रुद्राक्षाभरणैर्युतः ॥ २ ॥

śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya kṛtvā dīkṣāṃ yathāvidhi | bhūtibhūṣitasarvāṅgo rudrākṣābharaṇairyutaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिवलिंग की स्थापना की, विधि के अनुसार दीक्षा ली, सारे अंगों को भस्म से सजाया और रुद्राक्ष के आभूषण धारण किए।

set up a Śiva-liṅga, took the initiation as ordained, adorned all his limbs with sacred ash and wore ornaments of rudrākṣa beads.

Word by wordपदार्थ

शिव (śiva) — of Śivaशिव कालिङ्गम् (liṅgam) — liṅgaलिंगप्रतिष्ठाप्य (pratiṣṭhāpya) — having set upस्थापित करकेकृत्वा (kṛtvā) — having takenलेकरदीक्षाम् (dīkṣām) — initiationदीक्षायथाविधि (yathāvidhi) — as ordainedविधि के अनुसारभूति (bhūti) — with ashभस्म सेभूषित (bhūṣita) — adornedसजेसर्व (sarva) — allसारेअङ्गः (aṅgaḥ) — limbsअंगों वालेरुद्राक्ष (rudrākṣa) — with rudrākṣa beadsरुद्राक्ष केआभरणैः (ābharaṇaiḥ) — ornamentsआभूषणों सेयुतः (yutaḥ) — joinedयुक्त

Verse 3

३3 अभिषिच्य जलैः पुण्यैर्गौतमीसिन्धुसंभवैः । अर्चयित्वा वन्यपुष्पैस्तद्वद्वन्यफलैरपि ॥ ३ ॥

abhiṣicya jalaiḥ puṇyairgautamīsindhusaṃbhavaiḥ | arcayitvā vanyapuṣpaistadvadvanyaphalairapi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसने गौतमी नदी के पवित्र जल से लिंग का अभिषेक किया और वन के फूलों और वैसे ही वन के फलों से पूजा की।

He bathed the liṅga with holy water from the river Gautamī and worshipped it with forest flowers and likewise with forest fruits.

Explanationव्याख्या

गौतमी गोदावरी का दूसरा नाम है।

Gautamī is another name of the Godāvarī.

Word by wordपदार्थ

अभिषिच्य (abhiṣicya) — having bathed itअभिषेक करकेजलैः (jalaiḥ) — with watersजल सेपुण्यैः (puṇyaiḥ) — holyपवित्रगौतमी (gautamī) — of the Gautamīगौतमीसिन्धु (sindhu) — riverनदी सेसम्भवैः (sambhavaiḥ) — bornनिकलेअर्चयित्वा (arcayitvā) — having worshippedपूजा करकेवन्य (vanya) — forestवन केपुष्पैः (puṣpaiḥ) — with flowersफूलों सेतद्वत् (tadvat) — and likewiseवैसे हीवन्य (vanya) — forestवन केफलैः (phalaiḥ) — with fruitsफलों सेअपि (api) — alsoभी

Verse 4

४4 भस्मच्छन्नो भस्मशायी व्याघ्रचर्मासने स्थितः । नाम्नां सहस्रं प्रजपन्नक्तंदिवमनन्यधीः ॥ ४ ॥

bhasmacchanno bhasmaśāyī vyāghracarmāsane sthitaḥ | nāmnāṃ sahasraṃ prajapannaktaṃdivamananyadhīḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भस्म से ढका, भस्म पर सोता, बाघ की खाल के आसन पर बैठा, वह एकाग्र मन से रात-दिन हज़ार नामों का जप करता रहा।

Covered with ash, lying on ash, sitting on a tiger-skin seat, he recited the Thousand Names night and day with an undivided mind.

Word by wordपदार्थ

भस्म (bhasma) — with ashभस्म सेछन्नः (channaḥ) — coveredढकेभस्म (bhasma) — on ashभस्म परशायी (śāyī) — lyingसोने वालेव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालआसने (āsane) — on a seatआसन परस्थितः (sthitaḥ) — seatedबैठेनाम्नाम् (nāmnām) — of namesनामों कासहस्रम् (sahasram) — the thousandहज़ारप्रजपन् (prajapan) — recitingजपते हुएनक्तम् (naktam) — at nightरातदिवम् (divam) — and dayऔर दिनअनन्य (ananya) — undividedएक ही में लगीधीः (dhīḥ) — mindबुद्धि वाले

Verse 5

५5 मासमेकं फलाहारो मासं पर्णाशनः स्थितः । मासमेकं जलाहारो मासं च पवनाशनः ॥ ५ ॥

māsamekaṃ phalāhāro māsaṃ parṇāśanaḥ sthitaḥ | māsamekaṃ jalāhāro māsaṃ ca pavanāśanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एक महीने वह फल खाकर रहा, एक महीने पत्ते खाकर, एक महीने जल पीकर और एक महीने केवल वायु पर।

For one month he lived on fruit, for one month on leaves, for one month on water, and for one month on air.

Word by wordपदार्थ

मासम् (māsam) — a monthमहीनाएकम् (ekam) — oneएकफल (phala) — on fruitफल काआहारः (āhāraḥ) — livingआहारमासम् (māsam) — a monthमहीनापर्ण (parṇa) — on leavesपत्तों काअशनः (aśanaḥ) — eatingभोजनस्थितः (sthitaḥ) — he stayedरहामासम् (māsam) — a monthमहीनाएकम् (ekam) — oneएकजल (jala) — on waterजल काआहारः (āhāraḥ) — livingआहारमासम् (māsam) — a monthमहीनाच (ca) — andऔरपवन (pavana) — on airवायु काअशनः (aśanaḥ) — eatingभोजन

Verse 6

६6 शान्तो दान्तः प्रसन्नात्मा ध्यायन्नेवं महेश्वरम् । हृत्पङ्कजे समासीनमुमादेहार्धधारिणम् ॥ ६ ॥

śānto dāntaḥ prasannātmā dhyāyannevaṃ maheśvaram | hṛtpaṅkaje samāsīnamumādehārdhadhāriṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शान्त, संयमी और प्रसन्न मन से वह इस तरह महेश्वर का ध्यान करता रहा, जो हृदय-कमल में विराजमान हैं और उमा को अपने देह का आधा भाग बनाकर धारण करते हैं।

Calm, self-controlled and cheerful in mind, he meditated in this way on the Great Lord, seated in the lotus of his heart, who bears Umā as half of his body.

Explanationव्याख्या

"उमा को आधा देह बनाकर धारण करने वाले" शिव को अर्धनारीश्वर के रूप में बताता है, जो आधे स्त्री-रूप हैं।

"Bears Umā as half of his body" describes Śiva as Ardhanārīśvara, the Lord who is half woman.

Word by wordपदार्थ

शान्तः (śāntaḥ) — calmशान्तदान्तः (dāntaḥ) — self-controlledसंयमीप्रसन्न (prasanna) — brightप्रसन्नआत्मा (ātmā) — in mindमन वालाध्यायन् (dhyāyan) — meditatingध्यान करताएवम् (evam) — thusइस तरहमहेश्वरम् (maheśvaram) — on the Great Lordमहेश्वर काहृत् (hṛt) — in the heartहृदय केपङ्कजे (paṅkaje) — lotusकमल मेंसमासीनम् (samāsīnam) — seatedविराजमानउमा (umā) — of Umāउमा केदेह (deha) — bodyदेह काअर्ध (ardha) — halfआधाधारिणम् (dhāriṇam) — bearingधारण करने वाले

Verse 7

७7 चतुर्भुजं त्रिनयनं विद्युत्पिङ्गजटाधरम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ ७ ॥

caturbhujaṃ trinayanaṃ vidyutpiṅgajaṭādharam | koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनकी चार भुजाएँ और तीन आँखें हैं, और वे बिजली जैसी पीली जटा धारण करते हैं। वे करोड़ सूर्यों के समान चमकते हैं और करोड़ चन्द्रमाओं जितने शीतल हैं।

He has four arms and three eyes and wears tawny matted hair like lightning. He shines like ten million suns and is as cool as ten million moons.

Word by wordपदार्थ

चतुः (catuḥ) — fourचारभुजम् (bhujam) — armedभुजाओं वालेत्रि (tri) — threeतीननयनम् (nayanam) — eyedआँखों वालेविद्युत् (vidyut) — like lightningबिजली जैसीपिङ्ग (piṅga) — tawnyपीलीजटा (jaṭā) — matted hairजटाधरम् (dharam) — wearingधारण करने वालेकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़सूर्य (sūrya) — sunsसूर्यों केप्रतीकाशम् (pratīkāśam) — shining likeसमान चमकने वालेचन्द्र (candra) — moonsचन्द्रमाओं कीकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़सु (su) — veryबहुतशीतलम् (śītalam) — coolशीतल

Verse 8

८8 सर्वाभरणसंयुक्तं नागयज्ञोपवीतिनम् । व्याघ्रचर्माम्बरधरं वरदाभयधारिणम् ॥ ८ ॥

sarvābharaṇasaṃyuktaṃ nāgayajñopavītinam | vyāghracarmāmbaradharaṃ varadābhayadhāriṇam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे सब आभूषणों से सजे हैं और साँप को जनेऊ के रूप में धारण करते हैं। वे बाघ की खाल को वस्त्र बनाकर पहनते हैं और वर तथा अभय की मुद्राएँ धारण करते हैं।

He is adorned with every ornament and wears a serpent as his sacred thread. He wears a tiger-skin as his garment and holds the signs of granting boons and of freedom from fear.

Explanationव्याख्या

ये दो हाथ की मुद्राएँ हैं, जो वर देती हैं और भय हरती हैं।

The signs are the hand gestures that give a boon and take away fear.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — with allसबआभरण (ābharaṇa) — ornamentsआभूषणों सेसंयुक्तम् (saṃyuktam) — adornedसजेनाग (nāga) — a serpentसाँपयज्ञोपवीतिनम् (yajñopavītinam) — as sacred threadजनेऊ के रूप मेंव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालअम्बर (ambara) — as garmentवस्त्रधरम् (dharam) — wearingपहनेवरद (varada) — a boon-givingवर देने वालाअभय (abhaya) — and fearlessऔर अभय देने वालाधारिणम् (dhāriṇam) — holdingधारण किए

Verse 9

९9 व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च सुरासुरनमस्कृतम् । पञ्चवक्त्रं चन्द्रमौलिं त्रिशूलडमरूधरम् ॥ ९ ॥

vyāghracarmottarīyaṃ ca surāsuranamaskṛtam | pañcavaktraṃ candramauliṃ triśūlaḍamarūdharam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे बाघ की खाल को ओढ़नी बनाए हैं और देवता तथा दैत्य उन्हें प्रणाम करते हैं। उनके पाँच मुख हैं, सिर पर चन्द्रमा है, और वे त्रिशूल तथा डमरू धारण करते हैं।

He wears a tiger-skin as an upper cloth and is bowed to by gods and demons. He has five faces, a moon on his head, and holds a trident and a drum.

Word by wordपदार्थ

व्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालउत्तरीयम् (uttarīyam) — as upper clothओढ़नीच (ca) — andऔरसुर (sura) — by godsदेवताओंअसुर (asura) — and demonsऔर दैत्यों सेनमस्कृतम् (namaskṛtam) — bowed toप्रणाम किए जाने वालेपञ्च (pañca) — fiveपाँचवक्त्रम् (vaktram) — facedमुखों वालेचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमामौलिम् (maulim) — crestedमुकुट वालेत्रिशूल (triśūla) — tridentत्रिशूलडमरु (ḍamaru) — and drumऔर डमरूधरम् (dharam) — holdingधारण करने वाले

Verse 10

१०10 नित्यं च शाश्वतं शुद्धं ध्रुवमक्षरमव्ययम् । एवं नित्यं प्रजपतो गतं मासचतुष्टयम् ॥ १० ॥

nityaṃ ca śāśvataṃ śuddhaṃ dhruvamakṣaramavyayam | evaṃ nityaṃ prajapato gataṃ māsacatuṣṭayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे नित्य, सनातन, शुद्ध, अटल, अक्षर और अव्यय हैं। इस तरह रोज़ जप करते हुए राम के चार महीने बीत गए।

He is eternal, lasting, pure, firm, imperishable and unchanging. As Rāma recited in this way every day, four months passed.

Word by wordपदार्थ

नित्यम् (nityam) — eternalनित्यच (ca) — andऔरशाश्वतम् (śāśvatam) — lastingसनातनशुद्धम् (śuddham) — pureशुद्धध्रुवम् (dhruvam) — firmअटलअक्षरम् (akṣaram) — imperishableअक्षरअव्ययम् (avyayam) — unchangingअव्ययएवम् (evam) — soइस तरहनित्यम् (nityam) — alwaysसदाप्रजपतः (prajapataḥ) — for him recitingजपते हुएगतम् (gatam) — passedबीत गएमास (māsa) — monthsमहीनेचतुष्टयम् (catuṣṭayam) — fourचार

Verse 11

११11 अथ जातो महानादः प्रलयाम्बुधिभीषणः । समुद्रमथनोद्भूतमन्दरावनिभृद्ध्वनिः ॥ ११ ॥

atha jāto mahānādaḥ pralayāmbudhibhīṣaṇaḥ | samudramathanodbhūtamandarāvanibhṛddhvaniḥ ||

Doubtful readingप्रलयाम्बुधिभीषणः: another reading प्रलयाम्बुदभीषणः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब एक भारी गर्जना उठी, प्रलय के समुद्र जैसी भयानक, समुद्र-मन्थन में मन्दर पर्वत की ध्वनि जैसी।

Then a great roar arose, terrible like the sea at the end of the world, like the sound of the mountain Mandara in the churning of the ocean.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबजातः (jātaḥ) — aroseउठीमहा (mahā) — greatबड़ीनादः (nādaḥ) — roarगर्जनाप्रलय (pralaya) — of the end of the worldप्रलय केअम्बुधि (ambudhi) — like the seaसमुद्र जैसीभीषणः (bhīṣaṇaḥ) — terribleभयानकसमुद्र (samudra) — of the oceanसमुद्र केमथन (mathana) — from the churningमथने सेउद्भूत (udbhūta) — arisenउठीमन्दर (mandara) — of Mount Mandaraमन्दर पर्वत कीअवनिभृत् (avanibhṛt) — the mountainपर्वत कीध्वनिः (dhvaniḥ) — soundध्वनि

Verse 12

१२12 रुद्रबाणाग्निसंदीप्तभृशत्रिपुरविभ्रमः । तमाकर्ण्याथ संभ्रान्तो यावत्पश्यति पुष्करम् । तावदेव महातेजो रामस्यासीत्पुरो द्विजाः ॥ १२ ॥

rudrabāṇāgnisaṃdīptabhṛśatripuravibhramaḥ | tamākarṇyātha saṃbhrānto yāvatpaśyati puṣkaram | tāvadeva mahātejo rāmasyāsītpuro dvijāḥ ||

Doubtful readingसंदीप्तभृशत्रिपुरविभ्रमः: another reading संदीप्तभ्रश्यत्रिपुरविभ्रमः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह रुद्र के बाण की आग से जलते तीन नगरों के भ्रम जैसी थी। उसे सुनकर राम घबरा गए। जैसे ही उन्होंने आकाश की ओर देखा, उसी समय उनके सामने एक बड़ा तेज प्रकट हो गया, हे ब्राह्मणो।

It was like the confusion of the three cities blazing in the fire of Rudra's arrow. Hearing it, Rāma was bewildered. As soon as he looked up at the sky, a great light appeared in front of him, O brahmins.

Explanationव्याख्या

तीन नगर दैत्यों के वे तीन नगर हैं जिन्हें शिव ने एक ही बाण से जला दिया था।

The three cities are the demons' three cities that Śiva burned with a single arrow.

Word by wordपदार्थ

रुद्र (rudra) — Rudra'sरुद्र केबाण (bāṇa) — by the arrowबाण कीअग्नि (agni) — fireआग सेसन्दीप्त (sandīpta) — blazingजलते हुएभृश (bhṛśa) — greatlyबहुतत्रिपुर (tripura) — of the three citiesतीन नगरों काविभ्रमः (vibhramaḥ) — confusionभ्रमतम् (tam) — itउसेआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardसुनकरअथ (atha) — thenतबसम्भ्रान्तः (sambhrāntaḥ) — bewilderedघबरायायावत् (yāvat) — as soon asजैसे हीपश्यति (paśyati) — he looksदेखता हैपुष्करम् (puṣkaram) — at the skyआकाश की ओरतावत् (tāvat) — thenतभीएव (eva) — indeedहीमहा (mahā) — greatबड़ातेजः (tejaḥ) — lightतेजरामस्य (rāmasya) — of Rāmaराम केआसीत् (āsīt) — wasथापुरः (puraḥ) — in frontसामनेद्विजाः (dvijāḥ) — O brahminsहे ब्राह्मणो

Verse 13

१३13 तेजसा तेन संभ्रान्तो नापश्यत्स दिशो दश । अन्धीकृतेक्षणस्तूर्णं मोहं यातो नृपात्मजः ॥ १३ ॥

tejasā tena saṃbhrānto nāpaśyatsa diśo daśa | andhīkṛtekṣaṇastūrṇaṃ mohaṃ yāto nṛpātmajaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस तेज से घबराया हुआ वह दसों दिशाएँ नहीं देख सका। आँखें चौंधिया जाने से वह राजपुत्र तुरन्त बेहोशी में चला गया।

Bewildered by that light, he could not see the ten directions. His eyes blinded, the king's son quickly fell into a swoon.

Word by wordपदार्थ

तेजसा (tejasā) — by the lightतेज सेतेन (tena) — thatउससम्भ्रान्तः (sambhrāntaḥ) — bewilderedघबरायान (na) — notनहींअपश्यत् (apaśyat) — sawदेख सकासः (saḥ) — heवहदिशः (diśaḥ) — directionsदिशाएँदश (daśa) — tenदसोंअन्धीकृत (andhīkṛta) — blindedअन्धे हुएईक्षणः (īkṣaṇaḥ) — in his eyesआँखों वालातूर्णम् (tūrṇam) — quicklyतुरन्तमोहम् (moham) — into a swoonबेहोशी मेंयातः (yātaḥ) — wentचला गयानृप (nṛpa) — of a kingराजा काआत्मजः (ātmajaḥ) — sonपुत्र

Verse 14

१४14 विचिन्त्य तर्कयामास दैत्यमायां द्विजेश्वराः । अथोत्थाय महावीरः सज्यं कृत्वा धनुः स्वकम् ॥ १४ ॥

vicintya tarkayāmāsa daityamāyāṃ dvijeśvarāḥ | athotthāya mahāvīraḥ sajyaṃ kṛtvā dhanuḥ svakam ||

Doubtful readingसज्यं कृत्वा धनुः स्वकम्: another reading सज्जं कृत्वा स्वकं धनुः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सोचकर उन्होंने अनुमान लगाया कि यह किसी दैत्य की माया है, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो। तब महावीर ने उठकर अपने धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाई।

After thinking, he guessed it was a demon's trick, O best of brahmins. Then the great hero rose and strung his own bow.

Word by wordपदार्थ

विचिन्त्य (vicintya) — having thoughtसोचकरतर्कयामास (tarkayāmāsa) — he guessedअनुमान लगायादैत्य (daitya) — of a demonदैत्य कीमायाम् (māyām) — the trickमायाद्विज (dvija) — among brahminsब्राह्मणों मेंईश्वराः (īśvarāḥ) — O lordsश्रेष्ठोअथ (atha) — thenतबउत्थाय (utthāya) — risingउठकरमहा (mahā) — greatमहान्वीरः (vīraḥ) — heroवीरसज्यम् (sajyam) — strungप्रत्यंचा चढ़ायाकृत्वा (kṛtvā) — having madeकरकेधनुः (dhanuḥ) — bowधनुषस्वकम् (svakam) — his ownअपना

Verse 15

१५15 अविध्यन्निशितैर्बाणैर्दिव्यास्त्रैरभिमन्त्रितैः । आग्नेयं वारुणं सौम्यं मोहनं सौरपार्वतम् ॥ १५ ॥

avidhyanniśitairbāṇairdivyāstrairabhimantritaiḥ | āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ mohanaṃ saurapārvatam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसने मन्त्रों से अभिमन्त्रित तीखे बाण और दिव्य अस्त्र चलाए: आग्नेय, वारुण, सौम्य, मोहन, सौर और पार्वत।

He shot sharp arrows charged with mantras and divine weapons: the Āgneya, Vāruṇa, Saumya, Mohana, Saura and Pārvata.

Explanationव्याख्या

इन अस्त्रों के नाम उनके देवताओं पर हैं: अग्नि, जल, चन्द्र, मोह, सूर्य और पर्वत।

These weapons are named after their gods: fire, water, moon, delusion, sun and mountains.

Word by wordपदार्थ

अविध्यत् (avidhyat) — he shotबींधानिशितैः (niśitaiḥ) — with sharpतीखेबाणैः (bāṇaiḥ) — arrowsबाणों सेदिव्य (divya) — with divineदिव्यअस्त्रैः (astraiḥ) — weaponsअस्त्रों सेअभिमन्त्रितैः (abhimantritaiḥ) — charged with mantrasमन्त्रों से अभिमन्त्रितआग्नेयम् (āgneyam) — the Āgneya weaponआग्नेयवारुणम् (vāruṇam) — the Vāruṇaवारुणसौम्यम् (saumyam) — the Saumyaसौम्यमोहनम् (mohanam) — the Mohanaमोहनसौर (saura) — the Sauraसौरपार्वतम् (pārvatam) — and the Pārvataऔर पार्वत

Verse 16

१६16 विष्णुचक्रं महाचक्रं कालचक्रं च वैष्णवम् । रौद्रं पाशुपतं ब्राह्मं कौबेरं कुलिशानिलम् ॥ १६ ॥

viṣṇucakraṃ mahācakraṃ kālacakraṃ ca vaiṣṇavam | raudraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ kauberaṃ kuliśānilam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विष्णु का चक्र, महाचक्र, काल का चक्र, वैष्णव, रौद्र, पाशुपत, ब्राह्म, कौबेर, वज्र और वायव्य,

The Viṣṇu discus, the great discus, the discus of time, the Vaiṣṇava, the Raudra, the Pāśupata, the Brāhma, the Kauvera, the thunderbolt and the wind weapon,

Word by wordपदार्थ

विष्णु (viṣṇu) — Viṣṇu'sविष्णु काचक्रम् (cakram) — discusचक्रमहाचक्रम् (mahācakram) — the great discusमहाचक्रकाल (kāla) — of timeकाल काचक्रम् (cakram) — discusचक्रच (ca) — andऔरवैष्णवम् (vaiṣṇavam) — the Vaiṣṇavaवैष्णवरौद्रम् (raudram) — the Raudraरौद्रपाशुपतम् (pāśupatam) — the Pāśupataपाशुपतब्राह्मम् (brāhmam) — the Brāhmaब्राह्मकौबेरम् (kauberam) — the Kauveraकौबेरकुलिश (kuliśa) — thunderboltवज्रअनिलम् (anilam) — and the wind weaponऔर वायव्य

Verse 17

१७17 भार्गवादिबहून्यस्त्राण्ययं प्रायुङ्क्त राघवः ॥ १७ ॥

bhārgavādibahūnyastrāṇyayaṃ prāyuṅkta rāghavaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और भार्गव आदि बहुत से अस्त्र राम ने चला दिए।

and many more, beginning with the Bhārgava: Rāghava used them all.

Word by wordपदार्थ

भार्गव (bhārgava) — the Bhārgavaभार्गवआदि (ādi) — and the restआदिबहूनि (bahūni) — manyबहुत सेअस्त्राणि (astrāṇi) — weaponsअस्त्रअयम् (ayam) — thisयहप्रायुङ्क्त (prāyuṅkta) — usedचलाएराघवः (rāghavaḥ) — Rāghavaराम ने

Verse 18

१८18 तस्मिंस्तेजसि शस्त्राणि चास्त्राण्यस्य महीपतेः । विलीनानि महाभ्रस्य करका इव नीरधौ ॥ १८ ॥

tasmiṃstejasi śastrāṇi cāstrāṇyasya mahīpateḥ | vilīnāni mahābhrasya karakā iva nīradhau ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस तेज में राजा के सब शस्त्र और अस्त्र पिघल गए, जैसे बड़े बादल के ओले समुद्र में पिघल जाते हैं।

In that light all the weapons and missiles of the king melted away, like hailstones from a great cloud falling into the sea.

Word by wordपदार्थ

तस्मिन् (tasmin) — in thatउसतेजसि (tejasi) — lightतेज मेंशस्त्राणि (śastrāṇi) — weaponsशस्त्रच (ca) — andऔरअस्त्राणि (astrāṇi) — missilesअस्त्रअस्य (asya) — hisउसकेमहीपतेः (mahīpateḥ) — the king'sराजा केविलीनानि (vilīnāni) — melted awayपिघल गएमहा (mahā) — greatबड़ेअभ्रस्य (abhrasya) — of a cloudबादल केकरकाः (karakāḥ) — hailstonesओलेइव (iva) — likeजैसेनीरधौ (nīradhau) — in the seaसमुद्र में

Verse 19

१९19 ततः क्षणेन जज्वाल धनुस्तस्य कराच्च्युतम् । तूणीरं चाङ्गुलित्राणं गोधिकापि महीपतेः ॥ १९ ॥

tataḥ kṣaṇena jajvāla dhanustasya karāccyutam | tūṇīraṃ cāṅgulitrāṇaṃ godhikāpi mahīpateḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब क्षण भर में उसका धनुष, जो हाथ से गिर गया था, जल उठा; और राजा का तरकश, अँगुलियों का रक्षक और दस्ताना भी।

Then in a moment his bow, fallen from his hand, burst into flame, as did his quiver, his finger-guard and the king's glove.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thenतबक्षणेन (kṣaṇena) — in a momentक्षण भर मेंजज्वाल (jajvāla) — blazedजल उठाधनुः (dhanuḥ) — bowधनुषतस्य (tasya) — hisउसकाकराद् (karād) — from the handहाथ सेच्युतम् (cyutam) — fallenगिरा हुआतूणीरम् (tūṇīram) — quiverतरकशच (ca) — andऔरअङ्गुलित्राणम् (aṅgulitrāṇam) — finger-guardअँगुलियों का रक्षकगोधिका (godhikā) — gloveदस्तानाअपि (api) — alsoभीमहीपतेः (mahīpateḥ) — of the kingराजा का

Verse 20

२०20 तद्दृष्ट्वा लक्ष्मणो भीतः पपात भुवि मूर्च्छितः । अथाकिंचित्करो रामो जानुभ्यामवनिं गतः ॥ २० ॥

taddṛṣṭvā lakṣmaṇo bhītaḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ | athākiṃcitkaro rāmo jānubhyāmavaniṃ gataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह देखकर लक्ष्मण डर गए और मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़े। तब असहाय राम घुटनों के बल भूमि पर बैठ गए।

Seeing that, Lakṣmaṇa was afraid and fell fainting to the ground. Then Rāma, helpless, went down on his knees.

Word by wordपदार्थ

तत् (tat) — thatवहदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरलक्ष्मणः (lakṣmaṇaḥ) — Lakṣmaṇaलक्ष्मणभीतः (bhītaḥ) — afraidडरापपात (papāta) — fellगिर पड़ाभुवि (bhuvi) — on the groundभूमि परमूर्च्छितः (mūrcchitaḥ) — faintingमूर्च्छितअथ (atha) — thenतबअकिञ्चित् (akiñcit) — helplessअसहायकरः (karaḥ) — madeबनारामः (rāmaḥ) — Rāmaरामजानुभ्याम् (jānubhyām) — on his kneesघुटनों के बलअवनिम् (avanim) — to the groundभूमि परगतः (gataḥ) — wentगए

Verse 21

२१21 मीलिताक्षो भयाविष्टः शंकरं शरणं गतः । स्वरेणाप्युच्चरन्नुच्चैः शंभोर्नामसहस्रकम् ॥ २१ ॥

mīlitākṣo bhayāviṣṭaḥ śaṃkaraṃ śaraṇaṃ gataḥ | svareṇāpyuccarannuccaiḥ śaṃbhornāmasahasrakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आँखें बन्द करके और भय से भरे हुए वे शंकर की शरण में गए, और शम्भु के हज़ार नाम ऊँचे स्वर में बोलने लगे।

With his eyes closed and full of fear, he went to Śaṅkara for refuge, saying the Thousand Names of Śambhu aloud.

Word by wordपदार्थ

मीलित (mīlita) — closedबन्दअक्षः (akṣaḥ) — in his eyesआँखों वालेभय (bhaya) — by fearभय सेआविष्टः (āviṣṭaḥ) — seizedभरेशङ्करम् (śaṅkaram) — to Śaṅkaraशंकर कीशरणम् (śaraṇam) — for refugeशरण मेंगतः (gataḥ) — wentगएस्वरेण (svareṇa) — with voiceस्वर सेअपि (api) — evenभीउच्चरन् (uccaran) — utteringउच्चारण करते हुएउच्चैः (uccaiḥ) — loudlyऊँचेशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuशम्भु केनाम (nāma) — namesनामों कासहस्रकम् (sahasrakam) — the thousandहज़ार

Verse 22

२२22 शिवं च दण्डवद्भूमौ प्रणनाम पुनः पुनः । पुनश्च पूर्ववञ्चासीच्छब्दो दिङ्मण्डलं स्वनन् । चचाल वसुधा घोरं पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ २२ ॥

śivaṃ ca daṇḍavadbhūmau praṇanāma punaḥ punaḥ | punaśca pūrvavañcāsīcchabdo diṅmaṇḍalaṃ svanan | cacāla vasudhā ghoraṃ parvatāśca cakampire ||

Doubtful readingस्वनन्: another reading ग्रसन्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने शिव को भूमि पर लेटकर बार-बार प्रणाम किया। और पहले की तरह शब्द फिर उठा, जो दिशाओं के घेरे को गुँजा रहा था। पृथ्वी भयंकर रूप से काँपी और पर्वत हिल गए।

He bowed to Śiva flat on the ground again and again. And the sound came again as before, filling the circle of the directions. The earth shook terribly and the mountains trembled.

Word by wordपदार्थ

शिवम् (śivam) — to Śivaशिव कोच (ca) — andऔरदण्ड (daṇḍa) — like a rodडण्डे कीवत् (vat) — asतरहभूमौ (bhūmau) — on the groundभूमि परप्रणनाम (praṇanāma) — he bowedप्रणाम कियापुनः (punaḥ) — againफिरपुनः (punaḥ) — againफिरपुनः (punaḥ) — againफिरच (ca) — andऔरपूर्व (pūrva) — as beforeपहलेवत् (vat) — likeजैसाच (ca) — andऔरआसीत् (āsīt) — there wasहुआशब्दः (śabdaḥ) — the soundशब्ददिक् (dik) — of the directionsदिशाओं केमण्डलम् (maṇḍalam) — the circleघेरे कोस्वनन् (svanan) — filling with soundगुँजाता हुआचचाल (cacāla) — shookकाँपीवसुधा (vasudhā) — the earthपृथ्वीघोरम् (ghoram) — terriblyभयंकरपर्वताः (parvatāḥ) — mountainsपर्वतच (ca) — andऔरचकम्पिरे (cakampire) — trembledहिल गए

Verse 23

२३23 अथ क्षणेन शीतांशुशीतलं तेज आदधत् । उन्मीलिताक्षो रामस्तु यावद्यावत्प्रपश्यति ॥ २३ ॥

atha kṣaṇena śītāṃśuśītalaṃ teja ādadhat | unmīlitākṣo rāmastu yāvadyāvatprapaśyati ||

Doubtful readingours: अथ; आदधत्; यावद्यावत्. Variant: ततः; आपतत्; यावदेतत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब क्षण भर बाद चन्द्रमा जैसा शीतल तेज फैला। राम ने आँखें खोलीं, और जैसे ही उन्होंने देखा,

Then after a moment a light as cool as the moon spread. Rāma opened his eyes, and as he looked,

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबक्षणेन (kṣaṇena) — after a momentक्षण बादशीत (śīta) — coolशीतलअंशु (aṃśu) — rayedकिरणों वाले चन्द्रमा जैसाशीतलम् (śītalam) — coolठण्डातेजः (tejaḥ) — lightतेजआदधत् (ādadhat) — spreadingफैलाता हुआउन्मीलित (unmīlita) — openedखोलकरअक्षः (akṣaḥ) — his eyesआँखेंरामः (rāmaḥ) — Rāmaरामतु (tu) — andऔरयावत् (yāvat) — asजैसेयावत् (yāvat) — asजैसेप्रपश्यति (prapaśyati) — he looksदेखता है

Verse 24

२४24 तावद्ददर्श वृषभं सर्वालंकारसंयुतम् । पीयूषमथनोद्भूतनवनीतस्य पिण्डवत् ॥ २४ ॥

tāvaddadarśa vṛṣabhaṃ sarvālaṃkārasaṃyutam | pīyūṣamathanodbhūtanavanītasya piṇḍavat ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने एक वृषभ देखा, सब आभूषणों से सजा, अमृत के मथने से निकले मक्खन के पिण्ड जैसा,

he saw a bull adorned with every ornament, like a lump of butter risen from the churning of nectar,

Word by wordपदार्थ

तावत् (tāvat) — thenतबददर्श (dadarśa) — he sawदेखावृषभम् (vṛṣabham) — a bullएक वृषभसर्व (sarva) — with allसबअलङ्कार (alaṅkāra) — ornamentsआभूषणों सेसंयुतम् (saṃyutam) — adornedसजापीयूष (pīyūṣa) — of nectarअमृत केमथन (mathana) — from churningमथने सेउद्भूत (udbhūta) — arisenनिकलेनवनीतस्य (navanītasya) — of butterमक्खन केपिण्ड (piṇḍa) — a lumpपिण्डवत् (vat) — likeजैसा

Verse 25

२५25 प्रोतस्वर्णं मरकतच्छायाशृङ्गद्वयाञ्चितम् । नीलरत्नेक्षणं ह्रस्वकण्ठकम्बलभूषितम् ॥ २५ ॥

protasvarṇaṃ marakatacchāyāśṛṅgadvayāñcitam | nīlaratnekṣaṇaṃ hrasvakaṇṭhakambalabhūṣitam ||

Doubtful readingमरकतच्छायाशृङ्गद्वयाञ्चितम्: another reading मरकतच्छायशृङ्गद्वयान्वितम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सोने से जड़ा, पन्ने जैसी चमक वाले दो सींगों से सजा, नीलम जैसी आँखों वाला और गले के छोटे गलकम्बल से शोभित,

set with gold, graced with a pair of horns shining like emerald, with eyes like blue jewels, and adorned with a short dewlap on its neck,

Word by wordपदार्थ

प्रोत (prota) — strungजड़ा हुआस्वर्णम् (svarṇam) — with goldसोने सेमरकत (marakata) — emeraldपन्ने कीछाया (chāyā) — shiningचमक वालेशृङ्ग (śṛṅga) — hornsसींगों कीद्वय (dvaya) — pairजोड़ी सेअञ्चितम् (añcitam) — gracedसजानील (nīla) — blueनीलमरत्न (ratna) — jewelरत्न जैसीईक्षणम् (īkṣaṇam) — eyedआँखों वालाह्रस्व (hrasva) — shortछोटेकण्ठ (kaṇṭha) — on the neckगले केकम्बल (kambala) — dewlapगलकम्बल सेभूषितम् (bhūṣitam) — adornedशोभित

Verse 26

२६26 रत्नपल्याणसंयुक्तं निबद्धश्वेतश्चामरैः । घण्टिकाघर्घरीशब्दैः पूरयन्तं दिशो दश ॥ २६ ॥

ratnapalyāṇasaṃyuktaṃ nibaddhaśvetaścāmaraiḥ | ghaṇṭikāghargharīśabdaiḥ pūrayantaṃ diśo daśa ||

Doubtful readingनिबद्धश्वेतश्चामरैः: another reading निबद्धं श्वेतचामरैः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रत्नों से जड़ी काठी वाला, श्वेत चँवरों से बँधा, घण्टियों और घुँघरुओं की आवाज़ से दसों दिशाएँ भरता हुआ।

fitted with a jewelled saddle and tied with white fans, filling the ten directions with the sound of bells and anklet-bells.

Word by wordपदार्थ

रत्न (ratna) — jewelledरत्नों से जड़ीपल्याण (palyāṇa) — with a saddleकाठी सेसंयुक्तम् (saṃyuktam) — fittedयुक्तनिबद्ध (nibaddha) — tiedबँधेश्वेत (śveta) — whiteसफ़ेदचामरैः (cāmaraiḥ) — with fansचँवरों सेघण्टिका (ghaṇṭikā) — of bellsघण्टियोंघर्घरी (ghargharī) — and anklet-bellsऔर घुँघरुओं केशब्दैः (śabdaiḥ) — with soundsशब्दों सेपूरयन्तम् (pūrayantam) — fillingभरता हुआदिशः (diśaḥ) — directionsदिशाएँदश (daśa) — tenदसों

Verse 27

२७27 तत्रासीनं महादेवं शुद्धस्फटिकविग्रहम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं कोटिशीतांशुशीतलम् ॥ २७ ॥

tatrāsīnaṃ mahādevaṃ śuddhasphaṭikavigraham | koṭisūryapratīkāśaṃ koṭiśītāṃśuśītalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और वहाँ बैठे महादेव को देखा, जिनका शरीर शुद्ध स्फटिक जैसा है, जो करोड़ सूर्यों के समान चमकते हैं और करोड़ चन्द्रमाओं जितने शीतल हैं,

And seated there, he saw Mahādeva, with a body like pure crystal, shining like ten million suns and cool as ten million moons,

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — thereवहाँआसीनम् (āsīnam) — seatedबैठेमहा (mahā) — greatमहान्देवम् (devam) — Godदेव कोशुद्ध (śuddha) — pureशुद्धस्फटिक (sphaṭika) — crystalस्फटिक जैसेविग्रहम् (vigraham) — in formशरीर वालेकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़सूर्य (sūrya) — sunsसूर्यों केप्रतीकाशम् (pratīkāśam) — shining likeसमान चमकने वालेकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़शीतांशु (śītāṃśu) — moonsचन्द्रमाओं जैसेशीतलम् (śītalam) — coolशीतल

Verse 28

२८28 व्याघ्रचर्माम्बरधरं नागयज्ञोपवीतिनम् । सर्वालंकारसंयुक्तं विद्युत्पिङ्गजटाधरम् ॥ २८ ॥

vyāghracarmāmbaradharaṃ nāgayajñopavītinam | sarvālaṃkārasaṃyuktaṃ vidyutpiṅgajaṭādharam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बाघ की खाल पहने, साँप को जनेऊ बनाए, सब आभूषणों से सजे, बिजली जैसी पीली जटा धारण किए,

wearing a tiger-skin as a garment, with a serpent as his sacred thread, adorned with every ornament, wearing tawny matted hair like lightning,

Word by wordपदार्थ

व्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालअम्बर (ambara) — as garmentवस्त्रधरम् (dharam) — wearingपहनेनाग (nāga) — a serpentसाँपयज्ञोपवीतिनम् (yajñopavītinam) — as sacred threadजनेऊ के रूप मेंसर्व (sarva) — with allसबअलङ्कार (alaṅkāra) — ornamentsआभूषणों सेसंयुक्तम् (saṃyuktam) — adornedसजेविद्युत् (vidyut) — like lightningबिजली जैसीपिङ्ग (piṅga) — tawnyपीलीजटा (jaṭā) — matted hairजटाधरम् (dharam) — wearingधारण करने वाले

Verse 29

२९29 नीलकण्ठं व्याघ्रचर्मोत्तरीयं चन्द्रशेखरम् । नानाविधायुधोद्भासिदशबाहुं त्रिलोचनम् ॥ २९ ॥

nīlakaṇṭhaṃ vyāghracarmottarīyaṃ candraśekharam | nānāvidhāyudhodbhāsidaśabāhuṃ trilocanam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नीले कण्ठ वाले, बाघ की खाल ओढ़े, चन्द्रमा को मुकुट बनाए, तरह-तरह के अस्त्रों से चमकती दस भुजाओं वाले और तीन आँखों वाले,

blue-throated, with a tiger-skin as his upper cloth, the moon as his crown, ten arms shining with weapons of many kinds, and three eyes,

Word by wordपदार्थ

नील (nīla) — blueनीलेकण्ठम् (kaṇṭham) — throatedकण्ठ वालेव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालउत्तरीयम् (uttarīyam) — as upper clothओढ़नीचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमाशेखरम् (śekharam) — crownedमुकुट वालेनानाविध (nānāvidha) — of many kindsतरह-तरह केआयुध (āyudha) — with weaponsअस्त्रों सेउद्भासि (udbhāsi) — shiningचमकतीदश (daśa) — tenदसबाहुम् (bāhum) — armedभुजाओं वालेत्रि (tri) — threeतीनलोचनम् (locanam) — eyedआँखों वाले

Verse 30

३०30 युवानं पुरुषश्रेष्ठं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ ३० ॥

yuvānaṃ puruṣaśreṣṭhaṃ saccidānandavigraham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

युवा, पुरुषों में श्रेष्ठ, जिनका रूप सत्, चित् और आनन्द है।

young, the best of persons, whose form is being, awareness and bliss.

Word by wordपदार्थ

युवानम् (yuvānam) — youngयुवापुरुष (puruṣa) — among personsपुरुषों मेंश्रेष्ठम् (śreṣṭham) — the bestश्रेष्ठसत् (sat) — beingसत्चित् (cit) — awarenessचेतनाआनन्द (ānanda) — blissआनन्दविग्रहम् (vigraham) — in formरूप वाले

Verse 31

३१31 तत्रैव च सुखासीनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । नीलेन्दीवरदामाभामुद्यन्मरकतप्रभाम् ॥ ३१ ॥

tatraiva ca sukhāsīnāṃ pūrṇacandranibhānanām | nīlendīvaradāmābhāmudyanmarakataprabhām ||

Doubtful readingदामाभामुद्यन्: another reading दामाभासुद्यन्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और वहीं उनके पास सुख से बैठी देवी को देखा, जिनका मुख पूर्ण चन्द्रमा जैसा है, जिनकी आभा नीले कमलों की माला जैसी है और जिनकी प्रभा उगते पन्ने जैसी है,

And seated there at ease beside him, a goddess with a face like the full moon, shining like a garland of blue lotuses, radiant like a rising emerald,

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — thereवहींएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरसुख (sukha) — in comfortसुख सेआसीनाम् (āsīnām) — seatedबैठीपूर्ण (pūrṇa) — fullपूर्णचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमा केनिभ (nibha) — likeजैसेआननाम् (ānanām) — facedमुख वालीनील (nīla) — blueनीलेइन्दीवर (indīvara) — lotusकमलों कीदाम (dāma) — garlandमाला जैसीआभाम् (ābhām) — shiningआभा वालीउद्यत् (udyat) — risingउगतेमरकत (marakata) — emeraldपन्ने जैसीप्रभाम् (prabhām) — radiantप्रभा वाली

Verse 32

३२32 मुक्ताभरणसंयुक्तां रात्रिं ताराचितामिव । विन्ध्यक्षितिधरोत्तुङ्गकुचभारभरालसाम् ॥ ३२ ॥

muktābharaṇasaṃyuktāṃ rātriṃ tārācitāmiva | vindhyakṣitidharottuṅgakucabhārabharālasām ||

Doubtful readingताराचिताम्: another reading ताराश्चिताम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मोतियों के आभूषणों से सजी, तारों से भरी रात जैसी, विन्ध्य पर्वत जैसे ऊँचे स्तनों के भार से धीमी चाल वाली,

adorned with pearls, like a night filled with stars, slow-moving under the weight of breasts as high as the Vindhya mountain,

Word by wordपदार्थ

मुक्ता (muktā) — of pearlsमोतियों केआभरण (ābharaṇa) — with ornamentsआभूषणों सेसंयुक्ताम् (saṃyuktām) — adornedसजीरात्रिम् (rātrim) — a nightराततारा (tārā) — with starsतारों सेचिताम् (citām) — coveredभरीइव (iva) — likeजैसीविन्ध्य (vindhya) — the Vindhyaविन्ध्यक्षिति (kṣiti) — earthधरतीधर (dhara) — bearingधारण करने वाले पर्वत जैसेउत्तुङ्ग (uttuṅga) — highऊँचेकुच (kuca) — breastsस्तनों केभार (bhāra) — by the weightभार सेभर (bhara) — heavyभारीअलसाम् (alasām) — slowधीमी

Verse 33

३३33 सदसत्संशयाविष्टमध्यदेशान्तरां वराम् । दिव्याभरणसंयुक्तां दिव्यगन्धानुलेपनाम् ॥ ३३ ॥

sadasatsaṃśayāviṣṭamadhyadeśāntarāṃ varām | divyābharaṇasaṃyuktāṃ divyagandhānulepanām ||

Doubtful readingमध्यदेशान्तरां वराम्: another reading मध्यदेशान्तराम्बराम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस श्रेष्ठ देवी को, जिसकी कमर इतनी पतली है कि उसके होने में सन्देह होता है, दिव्य आभूषणों से सजी, दिव्य सुगन्ध का लेप लगाई,

the excellent one, whose waist is so slender that one doubts whether it exists, adorned with divine ornaments, anointed with divine perfumes,

Word by wordपदार्थ

सत् (sat) — existingहैअसत् (asat) — or notया नहींसंशय (saṃśaya) — in doubtसन्देह मेंआविष्ट (āviṣṭa) — caughtपड़ा हुआमध्य (madhya) — middleकमर कादेश (deśa) — partभागअन्तराम् (antarām) — whoseजिसकीवराम् (varām) — the excellentश्रेष्ठदिव्य (divya) — divineदिव्यआभरण (ābharaṇa) — ornamentsआभूषणों सेसंयुक्ताम् (saṃyuktām) — adornedसजीदिव्य (divya) — divineदिव्यगन्ध (gandha) — scentसुगन्ध काअनुलेपनाम् (anulepanām) — anointedलेप लगाई

Verse 34

३४34 दिव्यमाल्याम्बरधरां नीलेन्दीवरलोचनाम् । अलकोद्भासिवदनां ताम्बूलग्रासशोभिताम् ॥ ३४ ॥

divyamālyāmbaradharāṃ nīlendīvaralocanām | alakodbhāsivadanāṃ tāmbūlagrāsaśobhitām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दिव्य माला और वस्त्र पहने, नीले कमल जैसी आँखों वाली, लटों से दमकते मुख वाली, पान के ग्रास से शोभित,

wearing a divine garland and garments, with eyes like blue lotuses, her face shining among her curls, adorned with a mouthful of betel,

Word by wordपदार्थ

दिव्य (divya) — divineदिव्यमाल्य (mālya) — garlandमालाअम्बर (ambara) — and garmentsऔर वस्त्रधराम् (dharām) — wearingपहनेनील (nīla) — blueनीलेइन्दीवर (indīvara) — lotusकमल जैसीलोचनाम् (locanām) — eyedआँखों वालीअलक (alaka) — with curlsलटों सेउद्भासि (udbhāsi) — shiningदमकतेवदनाम् (vadanām) — faceमुख वालीताम्बूल (tāmbūla) — of betelपान केग्रास (grāsa) — a mouthfulग्रास सेशोभिताम् (śobhitām) — adornedशोभित

Verse 35

३५35 शिवालिङ्गनसंजातपुलकोद्भासिविग्रहाम् । सच्चिदानन्दरूपाढ्यां जगन्मातरमम्बिकाम् ॥ ३५ ॥

śivāliṅganasaṃjātapulakodbhāsivigrahām | saccidānandarūpāḍhyāṃ jaganmātaramambikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिव के आलिंगन से उत्पन्न रोमांच से जिनकी देह दमक रही है, सत्, चित् और आनन्द के रूप से भरी जगत् की माता अम्बिका को,

her body shining with the thrill that came from Śiva's embrace, rich in a form of being, awareness and bliss: Ambikā, mother of the world,

Word by wordपदार्थ

शिव (śiva) — by Śivaशिव केआलिङ्गन (āliṅgana) — embraceआलिंगन सेसञ्जात (sañjāta) — arisenउत्पन्नपुलक (pulaka) — thrillरोमांच सेउद्भासि (udbhāsi) — shiningदमकतेविग्रहाम् (vigrahām) — in her bodyदेह वालीसत् (sat) — beingसत्चित् (cit) — awarenessचेतनाआनन्द (ānanda) — blissआनन्दरूप (rūpa) — in formरूप सेआढ्याम् (āḍhyām) — richभरीजगत् (jagat) — of the worldजगत् कीमातरम् (mātaram) — motherमाताअम्बिकाम् (ambikām) — Ambikāअम्बिका

Verse 36

३६36 सौन्दर्यसारसंदोहां ददर्श रघुनन्दनः । स्वस्ववाहनसंबद्धान्नानायुधलसत्करान् ॥ ३६ ॥

saundaryasārasaṃdohāṃ dadarśa raghunandanaḥ | svasvavāhanasaṃbaddhānnānāyudhalasatkarān ||

Doubtful readingस्वस्ववाहनसंबद्धान्: another reading स्वस्ववाहनसंयुक्तान्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सुन्दरता का सार जिसमें एकत्र है, उसे राम ने देखा। उन्होंने दिक्पालों को देखा, जो अपने-अपने वाहनों के साथ थे और जिनके हाथ तरह-तरह के अस्त्रों से चमक रहे थे,

Rāma saw her, the whole essence of beauty gathered together. He saw the guardians of the directions, each with his own vehicle, their hands shining with various weapons,

Explanationव्याख्या

"दिशाओं के रक्षक" अगले श्लोक में नाम से आते हैं; वाक्य यहीं से आगे चलता है।

"The guardians of the directions" are named in the next verse; the sentence runs on from here.

Word by wordपदार्थ

सौन्दर्य (saundarya) — of beautyसुन्दरता केसार (sāra) — essenceसारसन्दोहाम् (sandohām) — the massसमूहददर्श (dadarśa) — sawदेखारघुनन्दनः (raghunandanaḥ) — Rāmaराम नेस्व (sva) — ownअपनेस्व (sva) — ownअपनेवाहन (vāhana) — with their vehiclesवाहनों केसम्बद्धान् (sambaddhān) — joinedसाथनाना (nānā) — variousतरह-तरह केआयुध (āyudha) — with weaponsअस्त्रों सेलसत् (lasat) — shiningचमकतेकरान् (karān) — handsहाथों वाले

Verse 37

३७37 बृहद्रथन्तरादीनि सामानि परिगायतः । स्वस्वकान्तासमायुक्तान्दिक्पालान्परितः स्थितान् ॥ ३७ ॥

bṛhadrathantarādīni sāmāni parigāyataḥ | svasvakāntāsamāyuktāndikpālānparitaḥ sthitān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बृहत् और रथन्तर आदि साम गाते हुए, अपनी-अपनी पत्नियों के साथ, चारों ओर खड़े।

singing the Sāmans beginning with Bṛhat and Rathantara, each with his own wife, standing all around.

Explanationव्याख्या

बृहत् और रथन्तर सामवेद के दो प्रसिद्ध गान हैं।

Bṛhat and Rathantara are two well-known chants of the Sāmaveda.

Word by wordपदार्थ

बृहद् (bṛhad) — Bṛhatबृहत्रथन्तर (rathantara) — Rathantaraरथन्तरआदीनि (ādīni) — and othersआदिसामानि (sāmāni) — Sāmansसामपरिगायतः (parigāyataḥ) — singingगाते हुएस्व (sva) — ownअपनीस्व (sva) — ownअपनीकान्ता (kāntā) — with wivesपत्नियों सेसमायुक्तान् (samāyuktān) — accompaniedसाथदिक् (dik) — of the directionsदिशाओं केपालान् (pālān) — guardiansरक्षकपरितः (paritaḥ) — aroundचारों ओरस्थितान् (sthitān) — standingखड़े

Verse 38

३८38 अग्रगं गरुडारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् । कालाम्बुदप्रतीकाशं विद्युत्कान्तश्रिया युतम् ॥ ३८ ॥

agragaṃ garuḍārūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam | kālāmbudapratīkāśaṃ vidyutkāntaśriyā yutam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आगे गरुड़ पर सवार, शंख, चक्र और गदा धारण किए, काले बादल जैसे और बिजली जैसी मनोहर शोभा से युक्त (विष्णु) को,

In front he saw one riding Garuḍa, holding conch, discus and mace, dark like a rain cloud, endowed with a lovely splendour like lightning,

Explanationव्याख्या

ये विष्णु हैं, जिन्हें अगले श्लोक में जनार्दन कहा गया है।

He is Viṣṇu, named Janārdana in the next verse.

Word by wordपदार्थ

अग्रगम् (agragam) — in frontआगेगरुड (garuḍa) — on Garuḍaगरुड़ परआरूढम् (ārūḍham) — mountedसवारशङ्ख (śaṅkha) — conchशंखचक्र (cakra) — discusचक्रगदा (gadā) — and maceऔर गदाधरम् (dharam) — holdingधारण किएकाल (kāla) — darkकालेअम्बुद (ambuda) — cloudबादल केप्रतीकाशम् (pratīkāśam) — likeसमानविद्युत् (vidyut) — like lightningबिजली जैसीकान्त (kānta) — lovelyमनोहरश्रिया (śriyā) — with splendourशोभा सेयुतम् (yutam) — endowedयुक्त

Verse 39

३९39 जपन्तमेकमनसा रुद्राध्यायं जनार्दनम् । पश्चाच्चतुर्मुखं देवं ब्रह्माणं हंसवाहनम् ॥ ३९ ॥

japantamekamanasā rudrādhyāyaṃ janārdanam | paścāccaturmukhaṃ devaṃ brahmāṇaṃ haṃsavāhanam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जनार्दन को, जो एकाग्र मन से रुद्र अध्याय का जप कर रहे थे। उनके पीछे चार मुख वाले देव ब्रह्मा को, जिनका वाहन हंस है,

Janārdana, reciting the Rudra chapter with a single mind. Behind them he saw the four-faced god Brahmā, who rides a swan,

Explanationव्याख्या

रुद्र अध्याय रुद्र की स्तुति का वैदिक सूक्त है, जिसे शतरुद्रीय भी कहते हैं।

The Rudra chapter is the Vedic hymn in praise of Rudra, also called the Śatarudrīya.

Word by wordपदार्थ

जपन्तम् (japantam) — recitingजपते हुएएक (eka) — with oneएकमनसा (manasā) — mindमन सेरुद्र (rudra) — the Rudraरुद्रअध्यायम् (adhyāyam) — chapterअध्याय कोजनार्दनम् (janārdanam) — Janārdanaजनार्दनपश्चात् (paścāt) — behindपीछेचतुः (catuḥ) — fourचारमुखम् (mukham) — facedमुखों वालेदेवम् (devam) — godदेवब्रह्माणम् (brahmāṇam) — Brahmāब्रह्मा कोहंस (haṃsa) — a swanहंसवाहनम् (vāhanam) — ridingवाहन वाले

Verse 40

४०40 चतुर्वक्त्रैश्चतुर्वेदरुद्रसूक्तैर्महेश्वरम् । स्तुवन्तं भारतीयुक्तं दीर्घकूर्चं जटाधरम् ॥ ४० ॥

caturvaktraiścaturvedarudrasūktairmaheśvaram | stuvantaṃ bhāratīyuktaṃ dīrghakūrcaṃ jaṭādharam ||

Doubtful readingचतुर्वक्त्रैश्चतुर्वेद: another reading चतुर्वेदैश्चतुर्वेद

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चार मुखों से चारों वेदों के रुद्र-सूक्तों द्वारा महेश्वर की स्तुति करते, सरस्वती के साथ, लम्बी दाढ़ी और जटा वाले,

praising the Great Lord with his four mouths in hymns to Rudra from the four Vedas, joined by Bhāratī, with a long beard and matted hair,

Explanationव्याख्या

भारती सरस्वती हैं, जो वाणी की देवी और ब्रह्मा की पत्नी हैं।

Bhāratī is Sarasvatī, the goddess of speech and wife of Brahmā.

Word by wordपदार्थ

चतुः (catuḥ) — with fourचारवक्त्रैः (vaktraiḥ) — facesमुखों सेचतुः (catuḥ) — of the fourचारोंवेद (veda) — Vedasवेदों केरुद्र (rudra) — to Rudraरुद्र केसूक्तैः (sūktaiḥ) — with hymnsसूक्तों सेमहा (mahā) — Greatमहान्ईश्वरम् (īśvaram) — Lordईश्वर कीस्तुवन्तम् (stuvantam) — praisingस्तुति करतेभारती (bhāratī) — with Sarasvatīसरस्वतीयुक्तम् (yuktam) — joinedसाथदीर्घ (dīrgha) — longलम्बीकूर्चम् (kūrcam) — beardदाढ़ीजटा (jaṭā) — matted hairजटाधरम् (dharam) — wearingधारण करने वाले

Verse 41

४१41 अथर्वशिरसा देवं स्तुवन्तं मुनिमण्डलम् । गङ्गादितटिनीयुक्तमम्बुधिं नीलविग्रहम् ॥ ४१ ॥

atharvaśirasā devaṃ stuvantaṃ munimaṇḍalam | gaṅgāditaṭinīyuktamambudhiṃ nīlavigraham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और अथर्वशिरस् से देव की स्तुति करते ऋषियों का मण्डल, और गंगा आदि नदियों से युक्त नीले शरीर वाला समुद्र,

and the circle of sages praising the god with the Atharvaśiras, and the ocean with a blue body, joined by the Gaṅgā and the other rivers,

Explanationव्याख्या

अथर्वशिरस् रुद्र की स्तुति करने वाला एक उपनिषद् है।

The Atharvaśiras is an Upaniṣad in praise of Rudra.

Word by wordपदार्थ

अथर्व (atharva) — Atharvaअथर्वशिरसा (śirasā) — with the Śirasशिरस् सेदेवम् (devam) — the godदेव कीस्तुवन्तम् (stuvantam) — praisingस्तुति करतेमुनि (muni) — of sagesमुनियों कामण्डलम् (maṇḍalam) — the circleमण्डलगङ्गा (gaṅgā) — Gaṅgāगंगाआदि (ādi) — and the restआदितटिनी (taṭinī) — riversनदियों सेयुक्तम् (yuktam) — joinedसाथअम्बुधिम् (ambudhim) — the oceanसमुद्र कोनील (nīla) — blueनीलेविग्रहम् (vigraham) — in bodyशरीर वाले

Verse 42

४२42 श्वेताश्वतरमन्त्रेण स्तुवन्तं गिरिजापतिम् । अनन्तादिमहानागान्कैलासगिरिसंनिभान् ॥ ४२ ॥

śvetāśvataramantreṇa stuvantaṃ girijāpatim | anantādimahānāgānkailāsagirisaṃnibhān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.42. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्वेताश्वतर मन्त्र से गिरिजा के पति की स्तुति करते, और अनन्त आदि बड़े नागों को, जो कैलास पर्वत के समान थे,

praising Girijā's husband with the mantra of the Śvetāśvatara, and the great serpents, Ananta and the rest, as large as the mountain Kailāsa,

Word by wordपदार्थ

श्वेताश्वतर (śvetāśvatara) — of the Śvetāśvataraश्वेताश्वतर केमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraमन्त्र सेस्तुवन्तम् (stuvantam) — praisingस्तुति करतेगिरिजा (girijā) — of Girijāपार्वती केपतिम् (patim) — the husbandपति कीअनन्त (ananta) — Anantaअनन्तआदि (ādi) — and the restआदिमहा (mahā) — greatबड़ेनागान् (nāgān) — serpentsनागों कोकैलास (kailāsa) — Kailāsaकैलासगिरि (giri) — mountainपर्वत केसन्निभान् (sannibhān) — likeसमान

Verse 43

४३43 कैवल्योपनिषत्पाठान्मणिरत्नविभूषितान् । सुवर्णवेत्रहस्ताढ्यं नन्दिनं पुरतः स्थितम् ॥ ४३ ॥

kaivalyopaniṣatpāṭhānmaṇiratnavibhūṣitān | suvarṇavetrahastāḍhyaṃ nandinaṃ purataḥ sthitam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.43. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कैवल्य उपनिषद् का पाठ करते और मणियों-रत्नों से सजे, और आगे खड़े नन्दी को, जिनके हाथ में सोने की छड़ी है,

reciting the Kaivalya Upaniṣad and adorned with gems and jewels, and Nandin standing in front, with a golden cane in his hand,

Word by wordपदार्थ

कैवल्य (kaivalya) — Kaivalyaकैवल्यउपनिषद् (upaniṣad) — Upaniṣadउपनिषद् केपाठान् (pāṭhān) — reciting the textपाठ करतेमणि (maṇi) — with gemsमणियोंरत्न (ratna) — and jewelsऔर रत्नों सेविभूषितान् (vibhūṣitān) — adornedसजेसुवर्ण (suvarṇa) — goldenसोने कीवेत्र (vetra) — caneछड़ीहस्त (hasta) — in handहाथ मेंआढ्यम् (āḍhyam) — richभरपूरनन्दिनम् (nandinam) — Nandinनन्दी कोपुरतः (purataḥ) — in frontआगेस्थितम् (sthitam) — standingखड़े

Verse 44

४४44 दक्षिणे मूषकारूढं गणेशं पर्वतोपमम् । मयूरवाहनारूढमुत्तरे षण्मुखं तथा ॥ ४४ ॥

dakṣiṇe mūṣakārūḍhaṃ gaṇeśaṃ parvatopamam | mayūravāhanārūḍhamuttare ṣaṇmukhaṃ tathā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.44. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दाहिनी ओर चूहे पर सवार गणेश को, जो पर्वत जैसे विशाल हैं, और उत्तर की ओर मोर पर सवार षण्मुख को,

on the right Gaṇeśa, huge as a mountain, riding a mouse, and on the left the six-faced Skanda, riding a peacock,

Explanationव्याख्या

षण्मुख स्कन्द हैं, जो सेना के देवता हैं।

The six-faced one is Skanda, the war-god.

Word by wordपदार्थ

दक्षिणे (dakṣiṇe) — on the rightदाहिनी ओरमूषक (mūṣaka) — on a mouseचूहे परआरूढम् (ārūḍham) — mountedसवारगणेशम् (gaṇeśam) — Gaṇeśaगणेश कोपर्वत (parvata) — a mountainपर्वत केउपमम् (upamam) — likeसमानमयूर (mayūra) — a peacockमोरवाहन (vāhana) — as vehicleवाहन परआरूढम् (ārūḍham) — mountedसवारउत्तरे (uttare) — on the leftउत्तर की ओरषण्मुखम् (ṣaṇmukham) — the six-facedषण्मुख कोतथा (tathā) — andऔर

Verse 45

४५45 महाकालं च चण्डेशं पार्श्वयोर्भीषणाकृतिम् । कालाग्निरुद्रं दूरस्थं ज्वलद्दावाग्निसंनिभम् ॥ ४५ ॥

mahākālaṃ ca caṇḍeśaṃ pārśvayorbhīṣaṇākṛtim | kālāgnirudraṃ dūrasthaṃ jvaladdāvāgnisaṃnibham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.45. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और दोनों ओर भयानक रूप वाले महाकाल और चण्डेश को, और दूर खड़े कालाग्नि रुद्र को, जो जलते दावानल जैसे हैं,

and Mahākāla and Caṇḍeśa on the two sides, terrible in form, and standing far off, Kālāgni Rudra, like a blazing forest fire,

Word by wordपदार्थ

महाकालम् (mahākālam) — Mahākālaमहाकाल कोच (ca) — andऔरचण्डेशम् (caṇḍeśam) — Caṇḍeśaचण्डेश कोपार्श्वयोः (pārśvayoḥ) — at the two sidesदोनों ओरभीषण (bhīṣaṇa) — terribleभयानकआकृतिम् (ākṛtim) — in formरूप वालेकालाग्नि (kālāgni) — Kālāgniकालाग्निरुद्रम् (rudram) — Rudraरुद्र कोदूर (dūra) — far offदूरस्थम् (stham) — standingखड़ेज्वलत् (jvalat) — blazingजलतीदाव (dāva) — forestवन कीअग्नि (agni) — fireआगसन्निभम् (sannibham) — likeजैसे

Verse 46

४६46 त्रिपादं कुटिलाकारं नटद्भृङ्गिरिटिं पुरः । नानाविकारवदनान्कोटिशः प्रमथाधिपान् ॥ ४६ ॥

tripādaṃ kuṭilākāraṃ naṭadbhṛṅgiriṭiṃ puraḥ | nānāvikāravadanānkoṭiśaḥ pramathādhipān ||

Doubtful readingपुरः: another reading पुनः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.46. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और आगे नाचते हुए भृंगिरिटि को, जिनके तीन पैर हैं और जो टेढ़े रूप वाले हैं, और करोड़ों प्रमथगणों के स्वामियों को, जिनके मुख तरह-तरह के विकृत रूप वाले हैं,

and Bhṛṅgiriṭi, three-footed and bent in shape, dancing in front, and tens of millions of leaders of the Pramathas with faces of many strange shapes,

Explanationव्याख्या

प्रमथ शिव की सेवा में रहने वाले गण हैं।

The Pramathas are the hosts who attend on Śiva.

Word by wordपदार्थ

त्रि (tri) — threeतीनपादम् (pādam) — footedपैरों वालेकुटिल (kuṭila) — bentटेढ़ेआकारम् (ākāram) — in shapeरूप वालेनटत् (naṭat) — dancingनाचतेभृङ्गिरिटिम् (bhṛṅgiriṭim) — Bhṛṅgiriṭiभृंगिरिटि कोपुरः (puraḥ) — in frontआगेनाना (nānā) — variousतरह-तरह केविकार (vikāra) — distortedविकृतवदनान् (vadanān) — facesमुखों वालेकोटिशः (koṭiśaḥ) — in tens of millionsकरोड़ोंप्रमथ (pramatha) — of the Pramathasप्रमथों केअधिपान् (adhipān) — leadersस्वामियों को

Verse 47

४७47 नानावाहनसंयुक्तं परितो मातृमण्डलम् । पञ्चाक्षरीजपासक्तान्सिद्धविद्याधरादिकान् ॥ ४७ ॥

nānāvāhanasaṃyuktaṃ parito mātṛmaṇḍalam | pañcākṣarījapāsaktānsiddhavidyādharādikān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.47. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और चारों ओर तरह-तरह के वाहनों वाला मातृकाओं का मण्डल, और पाँच अक्षरों वाले मन्त्र के जप में लगे सिद्ध, विद्याधर आदि को,

and, all around, the circle of the Mothers, each with her own vehicle, and the Siddhas, Vidyādharas and others absorbed in reciting the five-syllable mantra,

Explanationव्याख्या

पाँच अक्षरों का मन्त्र "नमः शिवाय" है। मातृकाएँ ब्राह्मी आदि देवियाँ हैं।

The five-syllable mantra is namaḥ śivāya. The Mothers are Brāhmī and the other goddesses.

Word by wordपदार्थ

नाना (nānā) — with variousतरह-तरह केवाहन (vāhana) — vehiclesवाहनों सेसंयुक्तम् (saṃyuktam) — joinedयुक्तपरितः (paritaḥ) — aroundचारों ओरमातृ (mātṛ) — of the Mothersमातृकाओं कामण्डलम् (maṇḍalam) — the circleमण्डलपञ्च (pañca) — fiveपाँचअक्षरी (akṣarī) — syllabledअक्षरों वाले मन्त्र केजप (japa) — in recitingजप मेंआसक्तान् (āsaktān) — absorbedलगे हुएसिद्ध (siddha) — Siddhasसिद्धविद्याधर (vidyādhara) — Vidyādharasविद्याधरआदिकान् (ādikān) — and the restआदि

Verse 48

४८48 दिव्यरुद्रकगीतानि गायत्किन्नरवृन्दकम् । तत्र त्रैयम्बकं मन्त्रं जपद्द्विजकदम्बकम् ॥ ४८ ॥

divyarudrakagītāni gāyatkinnaravṛndakam | tatra traiyambakaṃ mantraṃ japaddvijakadambakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.48. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और दिव्य रुद्र-गीत गाते किन्नरों का झुण्ड, और वहाँ त्र्यम्बक मन्त्र का जप करते ब्राह्मणों का समूह,

and a troop of Kinnaras singing divine songs of Rudra, and a crowd of brahmins reciting the Tryambaka mantra there,

Explanationव्याख्या

त्र्यम्बक मन्त्र वह मन्त्र है जो "त्र्यम्बकं यजामहे" से आरम्भ होता है और तीन आँखों वाले शिव की स्तुति करता है।

The Tryambaka mantra is the verse that begins "tryambakaṃ yajāmahe", in praise of the three-eyed Śiva.

Word by wordपदार्थ

दिव्य (divya) — divineदिव्यरुद्रक (rudraka) — Rudra hymnsरुद्र केगीतानि (gītāni) — songsगीतगायत् (gāyat) — singingगाते हुएकिन्नर (kinnara) — of Kinnarasकिन्नरों कावृन्दकम् (vṛndakam) — the troopझुण्डतत्र (tatra) — thereवहाँत्रैयम्बकम् (traiyambakam) — Tryambakaत्र्यम्बकमन्त्रम् (mantram) — mantraमन्त्रजपत् (japat) — recitingजपतेद्विज (dvija) — of brahminsब्राह्मणों काकदम्बकम् (kadambakam) — the crowdसमूह

Verse 49

४९49 गायन्तं वीणया गीतं नृत्यन्तं नारदं दिवि । नृत्यतो नाट्यनृत्येन रम्भादीनप्सरोगणान् ॥ ४९ ॥

gāyantaṃ vīṇayā gītaṃ nṛtyantaṃ nāradaṃ divi | nṛtyato nāṭyanṛtyena rambhādīnapsarogaṇān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.49. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और आकाश में वीणा के साथ गीत गाते और नाचते नारद को, और रम्भा आदि अप्सराओं के समूह को, जो अभिनय सहित नृत्य कर रही थीं,

and Nārada in the sky, singing a song to the vīṇā and dancing, and troops of Apsarases, Rambhā and others, dancing with acted dance,

Word by wordपदार्थ

गायन्तम् (gāyantam) — singingगाते हुएवीणया (vīṇayā) — with the vīṇāवीणा के साथगीतम् (gītam) — a songगीतनृत्यन्तम् (nṛtyantam) — dancingनाचतेनारदम् (nāradam) — Nāradaनारद कोदिवि (divi) — in the skyआकाश मेंनृत्यतः (nṛtyataḥ) — who danceनाचतीनाट्य (nāṭya) — with actingअभिनय वालेनृत्येन (nṛtyena) — danceनृत्य सेरम्भा (rambhā) — Rambhāरम्भाआदीन् (ādīn) — and the restआदिअप्सरः (apsaraḥ) — of Apsarasesअप्सराओं केगणान् (gaṇān) — troopsसमूह को

Verse 50

५०50 गायच्चित्ररथादीनां गन्धर्वाणां कदम्बकम् । कम्बलाश्वतरौ शंभुकर्णकुण्डलतां गतौ ॥ ५० ॥

gāyaccitrarathādīnāṃ gandharvāṇāṃ kadambakam | kambalāśvatarau śaṃbhukarṇakuṇḍalatāṃ gatau ||

Doubtful readingशंभुकर्णकुण्डलताम्: another reading शंभुकर्णभूषणताम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.50. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और चित्ररथ आदि गन्धर्वों का गाता हुआ समूह, और कम्बल तथा अश्वतर, जो शम्भु के कानों के कुण्डल बन गए हैं,

and a crowd of Gandharvas, Citraratha and others, singing, and Kambala and Aśvatara, who have become the rings in Śambhu's ears,

Explanationव्याख्या

कम्बल और अश्वतर दो नाग हैं।

Kambala and Aśvatara are two serpents.

Word by wordपदार्थ

गायत् (gāyat) — singingगातेचित्ररथ (citraratha) — Citrarathaचित्ररथआदीनाम् (ādīnām) — and othersआदिगन्धर्वाणाम् (gandharvāṇām) — of the Gandharvasगन्धर्वों काकदम्बकम् (kadambakam) — the crowdसमूहकम्बल (kambala) — Kambalaकम्बलअश्वतरौ (aśvatarau) — and Aśvataraऔर अश्वतरशम्भु (śambhu) — of Śambhuशम्भु केकर्ण (karṇa) — earकान कीकुण्डलताम् (kuṇḍalatām) — ringकुण्डल का रूपगतौ (gatau) — who have becomeबने हुए

Verse 51

५१51 गायन्तौ पन्नगौ गीतं कपालं कम्बलं तथा । एवं देवसभां दृष्ट्वा कृतार्थो रघुनन्दनः ॥ ५१ ॥

gāyantau pannagau gītaṃ kapālaṃ kambalaṃ tathā | evaṃ devasabhāṃ dṛṣṭvā kṛtārtho raghunandanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.51. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और गीत गाते दो नाग, कपाल और कम्बल नाम के। इस तरह देवताओं की सभा देखकर राम का मनोरथ पूरा हो गया।

and the two serpents, named Kapāla and Kambala, singing a song. Having seen the assembly of gods in this way, Rāma felt his aim fulfilled.

Word by wordपदार्थ

गायन्तौ (gāyantau) — singingगाते हुएपन्नगौ (pannagau) — two serpentsदो साँपगीतम् (gītam) — a songगीतकपालम् (kapālam) — Kapālaकपालकम्बलम् (kambalam) — and Kambalaऔर कम्बलतथा (tathā) — likewiseवैसे हीएवम् (evam) — soइस तरहदेव (deva) — of the godsदेवताओं कीसभाम् (sabhām) — assemblyसभादृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरकृत (kṛta) — fulfilledसफलअर्थः (arthaḥ) — aimमनोरथ वालेरघुनन्दनः (raghunandanaḥ) — Rāmaराम

Verse 52

५२52 हर्षगद्गदया वाचा स्तुवन्देवं महेश्वरम् । दिव्यनामसहस्रेण प्रणनाम पुनःपुनः ॥ ५२ ॥

harṣagadgadayā vācā stuvandevaṃ maheśvaram | divyanāmasahasreṇa praṇanāma punaḥpunaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 4.52. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-4-shiva-pradurbhava#v52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आनन्द से गद्गद वाणी में उन्होंने महेश्वर की हज़ार दिव्य नामों से स्तुति की और बार-बार प्रणाम किया।

With a voice choking with joy, he praised the Great Lord with the thousand divine names and bowed to him again and again.

Word by wordपदार्थ

हर्ष (harṣa) — with joyआनन्द सेगद्गदया (gadgadayā) — chokingगद्गदवाचा (vācā) — with voiceवाणी सेस्तुवन् (stuvan) — praisingस्तुति करते हुएदेवम् (devam) — the godदेव कीमहा (mahā) — Greatमहान्ईश्वरम् (īśvaram) — Lordईश्वरदिव्य (divya) — divineदिव्यनाम (nāma) — namesनामों केसहस्रेण (sahasreṇa) — with the thousandहज़ार सेप्रणनाम (praṇanāma) — he bowedप्रणाम कियापुनः (punaḥ) — againबारपुनः (punaḥ) — againबार

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.