Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 3

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Three · Description of the Virajā Initiation · Verses 1–37

विरजादीक्षानिरूपणम्

Agastya warns Rāma that no wise word reaches a man tormented by desire and anger. Rāvaṇa is strong: his city Laṅkā is hard to take, his son Indrajit and brother Kumbhakarṇa are mighty, and he holds a boon from Śiva. Rāma answers that he is a warrior whose wife has been stolen, and he wants only the means to kill his enemy. Agastya tells him to take refuge in Śiva, since only Śiva's grace can defeat Rāvaṇa, and offers to initiate him by the Virajā rite. He gives the days to begin on, the meditation on Sadāśiva, the burning and re-making of the five elements in order of their measures, and the Pāśupata vow: fasting, bathing, white clothes, the fire offering with the Virajā mantras, and the wearing of sacred ash, which frees a person from the bonds of great sins. Then he gives Rāma the Thousand Names of Śiva and tells him to recite them day and night; pleased, Śiva will give him the great Pāśupata weapon, which can dry the ocean and without which victory over the demons is out of reach. अगस्त्य राम से कहते हैं कि काम और क्रोध से पीड़ित मनुष्य के कानों तक कोई हितकारी बात नहीं पहुँचती। रावण बलवान है: उसकी लंका जीतना कठिन है, उसका पुत्र इन्द्रजित् और भाई कुम्भकर्ण शक्तिशाली हैं, और उसे शिव का वरदान मिला है। राम उत्तर देते हैं कि वे क्षत्रिय हैं, उनकी पत्नी चुराई गई है, और वे केवल शत्रु को मारने का उपाय चाहते हैं। अगस्त्य कहते हैं कि शिव की शरण लो, क्योंकि रावण को केवल शिव की कृपा से हराया जा सकता है, और वे विरजा विधि से दीक्षा देने की बात कहते हैं। वे आरम्भ के दिन, सदाशिव का ध्यान, पाँच तत्त्वों को उनकी मात्राओं के क्रम से जलाकर फिर रचने की विधि और पाशुपत व्रत बताते हैं: उपवास, स्नान, श्वेत वस्त्र, विरजा मन्त्रों से हवन और पवित्र भस्म धारण, जो मनुष्य को बड़े पापों के बन्धनों से मुक्त करता है। फिर वे राम को शिव के हज़ार नाम देकर दिन-रात जपने को कहते हैं; प्रसन्न होकर शिव उन्हें महापाशुपत अस्त्र देंगे, जो समुद्र को सुखा सकता है और जिसके बिना दानवों पर जीत दूर की बात है।

Begin verses ↓

अगस्त्य उवाच — Agastya said: अगस्त्य बोले:

Verse 1

१1 न गृह्णाति वचः पथ्यं कामक्रोधादिपीडितः । हितं न रोचते तस्य मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥ १ ॥

na gṛhṇāti vacaḥ pathyaṃ kāmakrodhādipīḍitaḥ | hitaṃ na rocate tasya mumūrṣoriva bheṣajam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

काम, क्रोध आदि से पीड़ित मनुष्य हितकर बात नहीं मानता। जो उसके लिए अच्छा है वह उसे नहीं भाता, जैसे मरने वाले को दवा नहीं भाती।

A man tormented by desire, anger and the rest does not take in a wholesome word. What is good for him does not please him, as medicine does not please one who is dying.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींगृह्णाति (gṛhṇāti) — takesमानतावचः (vacaḥ) — wordबातपथ्यम् (pathyam) — wholesomeहितकरकाम (kāma) — by desireकामक्रोध (krodha) — angerक्रोधआदि (ādi) — and the restआदि सेपीडितः (pīḍitaḥ) — tormentedपीड़ितहितम् (hitam) — what is goodजो हितकर हैन (na) — notनहींरोचते (rocate) — pleasesअच्छा लगतातस्य (tasya) — to himउसेमुमूर्षोः (mumūrṣoḥ) — to a dying manमरने वाले कोइव (iva) — asजैसेभेषजम् (bheṣajam) — medicineदवा

Verse 2

२2 मध्येसमुद्रं या नीता सीता दैत्येन मायिना । आयास्यति नरश्रेष्ठ सा कथं तव संनिधिम् ॥ २ ॥

madhyesamudraṃ yā nītā sītā daityena māyinā | āyāsyati naraśreṣṭha sā kathaṃ tava saṃnidhim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सीता को मायावी दैत्य समुद्र के बीच ले गया है। हे नरश्रेष्ठ, वह तुम्हारे पास कैसे लौटेगी?

Sītā was taken to the middle of the ocean by a demon who is a master of illusion. How will she come back to you, best of men?

Explanationव्याख्या

"दैत्य" से रावण का आशय है। लंका समुद्र के बीच में है।

The "demon" is Rāvaṇa. Laṅkā lies in the middle of the sea.

Word by wordपदार्थ

मध्ये (madhye) — in the middleबीचसमुद्रम् (samudram) — of the oceanसमुद्र केया (yā) — whoजोनीता (nītā) — was takenले जाई गईसीता (sītā) — Sītāसीतादैत्येन (daityena) — by the demonदैत्य द्वारामायिना (māyinā) — a master of illusionमायावीआयास्यति (āyāsyati) — will comeआएगीनर (nara) — of menमनुष्यों मेंश्रेष्ठ (śreṣṭha) — O bestश्रेष्ठसा (sā) — sheवहकथम् (katham) — howकैसेतव (tava) — yourतुम्हारेसंनिधिम् (saṃnidhim) — to the presenceपास

Verse 3

३3 बध्यन्ते देवताः सर्वा द्वारि मर्कटयूथवत् । किंच चामरधारिण्यो यस्य सन्ति सुराङ्गनाः ॥ ३ ॥

badhyante devatāḥ sarvā dvāri markaṭayūthavat | kiṃca cāmaradhāriṇyo yasya santi surāṅganāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसके द्वार पर सब देवता बन्दरों के झुण्ड की तरह बाँधे जाते हैं, और देवताओं की स्त्रियाँ उसके लिए चँवर डुलाती हैं।

The gods are bound at his door like a troop of monkeys, and the women of the gods wave the fans for him.

Explanationव्याख्या

चामर (चँवर) राजा के ऊपर डुलाया जाने वाला पंखा है, जो पद का चिह्न है।

A fan (cāmara) is a whisk waved over a king as a sign of rank.

Word by wordपदार्थ

बध्यन्ते (badhyante) — are boundबाँधे जाते हैंदेवताः (devatāḥ) — godsदेवतासर्वाः (sarvāḥ) — allसबद्वारि (dvāri) — at his doorउसके द्वार परमर्कट (markaṭa) — of monkeysबन्दरों केयूथ (yūtha) — a troopझुण्डवत् (vat) — likeजैसेकिम् (kim) — what moreऔरच (ca) — andऔरचामर (cāmara) — fansचँवरधारिण्यः (dhāriṇyaḥ) — bearersधारण करने वालीयस्य (yasya) — whoseजिसकेसन्ति (santi) — areहैंसुर (sura) — of the godsदेवताओं कीअङ्गनाः (aṅganāḥ) — womenस्त्रियाँ

Verse 4

४4 भुङ्क्ते त्रिलोकीमखिलां यः शंभुवरदर्पितः । निष्कण्टकं तस्य जयः कथं तव भविष्यति ॥ ४ ॥

bhuṅkte trilokīmakhilāṃ yaḥ śaṃbhuvaradarpitaḥ | niṣkaṇṭakaṃ tasya jayaḥ kathaṃ tava bhaviṣyati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह शम्भु के वरदान से घमण्ड में भरकर तीनों लोकों को पूरी तरह भोगता है। उस पर तुम्हारी जीत बिना बाधा के कैसे होगी?

He enjoys the whole of the three worlds, proud of Śambhu's boon. How will your victory over him come, free of obstacles?

Explanationव्याख्या

"बिना काँटे के" का अर्थ है बिना बाधा के।

"Free of thorns" means free of obstacles.

Word by wordपदार्थ

भुङ्क्ते (bhuṅkte) — he enjoysभोगता हैत्रि (tri) — threeतीनोंलोकीम् (lokīm) — worldsलोकअखिलाम् (akhilām) — wholeपूरेयः (yaḥ) — whoजोशम्भु (śambhu) — of Śambhuशम्भु केवर (vara) — by the boonवरदान सेदर्पितः (darpitaḥ) — made proudघमण्डीनिष्कण्टकम् (niṣkaṇṭakam) — free of thornsबिना काँटे केतस्य (tasya) — over himउस परजयः (jayaḥ) — victoryजीतकथम् (katham) — howकैसेतव (tava) — yourतुम्हारीभविष्यति (bhaviṣyati) — will beहोगी

Verse 5

५5 इन्द्रजिन्नाम पुत्रो यस्तस्यास्तीशवरोद्धतः । तस्याग्रे सङ्गरे देवा बहुवारं पलायिताः ॥ ५ ॥

indrajinnāma putro yastasyāstīśavaroddhataḥ | tasyāgre saṅgare devā bahuvāraṃ palāyitāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका इन्द्रजित् नाम का पुत्र है, जो ईश के वरदान से उद्धत है। युद्ध में उसके सामने देवता कई बार भागे हैं।

He has a son named Indrajit, puffed up by Īśa's boon. Before him in battle the gods have fled many times.

Word by wordपदार्थ

इन्द्रजित् (indrajit) — Indrajitइन्द्रजित्नाम (nāma) — namedनाम कापुत्रः (putraḥ) — sonपुत्रयः (yaḥ) — whoजोतस्य (tasya) — hisउसकाअस्ति (asti) — isहैईश (īśa) — of Īśaईश केवर (vara) — by the boonवरदान सेउद्धतः (uddhataḥ) — puffed upउद्धततस्य (tasya) — hisउसकेअग्रे (agre) — beforeआगेसङ्गरे (saṅgare) — in battleयुद्ध मेंदेवाः (devāḥ) — the godsदेवताबहु (bahu) — manyकईवारम् (vāram) — timesबारपलायिताः (palāyitāḥ) — fledभागे

Verse 6

६6 कुम्भकर्णाह्वयो भ्राता यस्यास्ति सुरसूदनः । अन्यो दिव्यास्त्रसंयुक्तश्चिरंजीवी विभीषणः ॥ ६ ॥

kumbhakarṇāhvayo bhrātā yasyāsti surasūdanaḥ | anyo divyāstrasaṃyuktaściraṃjīvī vibhīṣaṇaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका कुम्भकर्ण नाम का भाई है, जो देवताओं का नाश करने वाला है, और दूसरा भाई विभीषण है, जो दीर्घायु और दिव्य अस्त्रों से युक्त है।

He has a brother named Kumbhakarṇa, a destroyer of gods, and another brother, Vibhīṣaṇa, long-lived and equipped with divine weapons.

Word by wordपदार्थ

कुम्भकर्ण (kumbhakarṇa) — Kumbhakarṇaकुम्भकर्णआह्वयः (āhvayaḥ) — namedनाम काभ्राता (bhrātā) — brotherभाईयस्य (yasya) — whoseजिसकाअस्ति (asti) — isहैसुर (sura) — of the godsदेवताओं कासूदनः (sūdanaḥ) — destroyerनाश करने वालाअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसरादिव्य (divya) — divineदिव्यअस्त्र (astra) — with weaponsअस्त्रों सेसंयुक्तः (saṃyuktaḥ) — equippedयुक्तचिरंजीवी (ciraṃjīvī) — long-livedदीर्घायुविभीषणः (vibhīṣaṇaḥ) — Vibhīṣaṇaविभीषण

Verse 7

७7 दुर्गं यस्यास्ति लङ्काख्यं दुर्जयं देवदानवैः । चतुरङ्गबलं यस्य वर्तते कोटिसंख्यया ॥ ७ ॥

durgaṃ yasyāsti laṅkākhyaṃ durjayaṃ devadānavaiḥ | caturaṅgabalaṃ yasya vartate koṭisaṃkhyayā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसका लंका नाम का दुर्ग है, जिसे देवता और दानव नहीं जीत सकते, और उसकी चतुरंगिणी सेना करोड़ों की संख्या में है।

He has a fortress called Laṅkā, which gods and demons cannot conquer, and a four-limbed army numbering ten million.

Explanationव्याख्या

चतुरंग सेना में हाथी, रथ, घुड़सवार और पैदल सैनिक होते हैं।

A four-limbed army has elephants, chariots, horse and foot soldiers.

Word by wordपदार्थ

दुर्गम् (durgam) — a fortदुर्गयस्य (yasya) — whoseजिसकाअस्ति (asti) — isहैलङ्का (laṅkā) — Laṅkāलंकाआख्यम् (ākhyam) — namedनाम कादुर्जयम् (durjayam) — hard to conquerजीतना कठिनदेव (deva) — by godsदेवताओंदानवैः (dānavaiḥ) — and demonsऔर दानवों सेचतुः (catuḥ) — fourचारअङ्ग (aṅga) — limbedअंगों वालीबलम् (balam) — armyसेनायस्य (yasya) — whoseजिसकीवर्तते (vartate) — isहैकोटि (koṭi) — in ten millionsकरोड़संख्यया (saṃkhyayā) — by numberकी संख्या में

Verse 8

८8 एकाकिना त्वया जेयः स कथं नृपनन्दन । आकाङ्क्षते करे धर्तुं बालश्चन्द्रमसं यथा ॥ ८ ॥

ekākinā tvayā jeyaḥ sa kathaṃ nṛpanandana | ākāṅkṣate kare dhartuṃ bālaścandramasaṃ yathā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजपुत्र, तुम अकेले उसे कैसे जीत सकते हो? तुम उस बालक जैसे हो जो चाँद को हाथ में पकड़ना चाहता है।

How can he be conquered by you, alone, son of a king? You are like a child who wishes to hold the moon in his hand.

Word by wordपदार्थ

एकाकिना (ekākinā) — by one aloneअकेलेत्वया (tvayā) — by youतुमसेजेयः (jeyaḥ) — to be conqueredजीता जाएसः (saḥ) — heवहकथम् (katham) — howकैसेनृप (nṛpa) — of a kingराजा केनन्दन (nandana) — O sonपुत्रआकाङ्क्षते (ākāṅkṣate) — wishesचाहता हैकरे (kare) — in the handहाथ मेंधर्तुम् (dhartum) — to holdपकड़नाबालः (bālaḥ) — a childबालकचन्द्रमसम् (candramasam) — the moonचाँद कोयथा (yathā) — asजैसे

Verse 9

९9 तथा त्वं काममोहेन जयं तस्याभिवाञ्छसि ॥ ९ ॥

tathā tvaṃ kāmamohena jayaṃ tasyābhivāñchasi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसी तरह तुम इच्छा और मोह में पड़कर उस पर जीत चाहते हो।

In the same way, through desire and delusion, you wish for victory over him.

Word by wordपदार्थ

तथा (tathā) — soवैसे हीत्वम् (tvam) — youतुमकाम (kāma) — by desireइच्छामोहेन (mohena) — and delusionऔर मोह सेजयम् (jayam) — victoryजीततस्य (tasya) — over himउस परअभिवाञ्छसि (abhivāñchasi) — you wishचाहते हो

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 10

१०10 क्षत्रियोऽहं मुनिश्रेष्ठ भार्या मे रक्षसा हृता । यदि तं न निहन्म्याशु जीवने मेऽस्ति किं फलम् ॥ १० ॥

kṣatriyo'haṃ muniśreṣṭha bhāryā me rakṣasā hṛtā | yadi taṃ na nihanmyāśu jīvane me'sti kiṃ phalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे मुनिश्रेष्ठ, मैं क्षत्रिय हूँ और मेरी पत्नी को राक्षस हर ले गया है। यदि मैं उसे जल्दी न मारूँ, तो मेरे जीने का क्या लाभ?

I am a warrior, best of sages, and my wife has been taken by a demon. If I do not kill him soon, what is the use of my living?

Word by wordपदार्थ

क्षत्रियः (kṣatriyaḥ) — a warriorक्षत्रियअहम् (aham) — Iमैंमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंश्रेष्ठ (śreṣṭha) — O bestश्रेष्ठभार्या (bhāryā) — wifeपत्नीमे (me) — myमेरीरक्षसा (rakṣasā) — by a demonराक्षस द्वाराहृता (hṛtā) — takenहर ली गईयदि (yadi) — ifयदितम् (tam) — himउसेन (na) — notनहींनिहन्मि (nihanmi) — I killमारूँआशु (āśu) — soonजल्दीजीवने (jīvane) — in livingजीने मेंमे (me) — for meमेरे लिएअस्ति (asti) — isहैकिम् (kim) — whatक्याफलम् (phalam) — fruitलाभ

Verse 11

११11 अतस्ते तत्त्वबोधेन न मे किंचित्प्रयोजनम् । कामक्रोधादयः सर्वे दह्यते तैस्तनुर्मम ॥ ११ ॥

ataste tattvabodhena na me kiṃcitprayojanam | kāmakrodhādayaḥ sarve dahyate taistanurmama ||

Doubtful readingदह्यते तैस्तनुर्मम: another reading दहन्त्येते तनुं मम

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए आपके तत्त्व-ज्ञान की बात से मुझे कोई काम नहीं। काम, क्रोध आदि सब मेरी देह को जला रहे हैं।

So your teaching of the truth is of no use to me. Desire, anger and all the rest burn my body.

Word by wordपदार्थ

अतः (ataḥ) — soइसलिएते (te) — yourआपकेतत्त्व (tattva) — of the truthतत्त्व केबोधेन (bodhena) — by teachingबोध सेन (na) — notनहींमे (me) — for meमुझेकिञ्चित् (kiñcit) — anyकोईप्रयोजनम् (prayojanam) — useकामकाम (kāma) — desireकामक्रोध (krodha) — angerक्रोधआदयः (ādayaḥ) — and the restआदिसर्वे (sarve) — allसबदह्यते (dahyate) — burnsजलाते हैंतैः (taiḥ) — by themउनसेतनुः (tanuḥ) — bodyदेहमम (mama) — myमेरी

Verse 12

१२12 अहंकारोऽपि मे नित्यं जीवनं हन्तुमुद्यतः ॥ १२ ॥

ahaṃkāro'pi me nityaṃ jīvanaṃ hantumudyataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरा अहंकार भी सदा मेरे जीवन को मारने पर उतारू है।

My ego too is always ready to kill my life.

Word by wordपदार्थ

अहंकारः (ahaṃkāraḥ) — egoअहंकारअपि (api) — alsoभीमे (me) — myमेरानित्यम् (nityam) — alwaysसदाजीवनम् (jīvanam) — lifeजीवनहन्तुम् (hantum) — to killमारने कोउद्यतः (udyataḥ) — readyतैयार

Verse 13

१३13 हृतायां निजकान्तायां शत्रुणाऽवमतस्य वा । यस्य तत्त्वबुभुत्सा स्यात्स लोके पुरुषाधमः ॥ १३ ॥

hṛtāyāṃ nijakāntāyāṃ śatruṇā'vamatasya vā | yasya tattvabubhutsā syātsa loke puruṣādhamaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसकी अपनी प्रिया को शत्रु हर ले गया हो, या जिसका शत्रु ने अपमान किया हो, और फिर भी जिसे तत्त्व जानने की इच्छा हो, वह संसार में मनुष्यों में सबसे नीच है।

A man who, when his own beloved has been taken away or when he has been insulted by an enemy, wishes to know the truth, is the lowest of men in the world.

Word by wordपदार्थ

हृतायाम् (hṛtāyām) — when taken awayहर ली जाने परनिज (nija) — ownअपनीकान्तायाम् (kāntāyām) — belovedप्रिया केशत्रुणा (śatruṇā) — by an enemyशत्रु द्वाराअवमतस्य (avamatasya) — of one insultedअपमानितवा (vā) — orयायस्य (yasya) — whoseजिसमेंतत्त्व (tattva) — to know the truthतत्त्व जानने कीबुभुत्सा (bubhutsā) — wishइच्छास्यात् (syāt) — arisesहोसः (saḥ) — heवहलोके (loke) — in the worldसंसार मेंपुरुष (puruṣa) — among menमनुष्यों मेंअधमः (adhamaḥ) — the lowestनीच

Verse 14

१४14 तस्मात्तस्य वधोपायं लङ्घयित्वाम्बुधिं रणे । ब्रूहि मे मुनिशार्दूल त्वत्तो नान्योऽस्ति मे गुरुः ॥ १४ ॥

tasmāttasya vadhopāyaṃ laṅghayitvāmbudhiṃ raṇe | brūhi me muniśārdūla tvatto nānyo'sti me guruḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए हे मुनिसिंह, मुझे समुद्र पार करके युद्ध में उसे मारने का उपाय बताइए। आपके सिवा मेरा कोई दूसरा गुरु नहीं।

So tell me the means to kill him in battle, after crossing the ocean, tiger among sages. I have no other teacher but you.

Word by wordपदार्थ

तस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएतस्य (tasya) — hisउसेवध (vadha) — of killingमारने काउपायम् (upāyam) — the meansउपायलङ्घयित्वा (laṅghayitvā) — crossingपार करकेअम्बुधिम् (ambudhim) — the oceanसमुद्ररणे (raṇe) — in battleयुद्ध मेंब्रूहि (brūhi) — tellबताइएमे (me) — meमुझेमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंशार्दूल (śārdūla) — O tigerसिंहत्वत्तः (tvattaḥ) — than youआपके सिवान (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराअस्ति (asti) — isहैमे (me) — myमेरागुरुः (guruḥ) — teacherगुरु

अगस्त्य उवाच — Agastya said: अगस्त्य बोले:

Verse 15

१५15 एवं चेच्छरणं याहि पार्वतीपतिमव्ययम् । स चेत्प्रसन्नो भगवान्वाञ्छितार्थं प्रयच्छति ॥ १५ ॥

evaṃ ceccharaṇaṃ yāhi pārvatīpatimavyayam | sa cetprasanno bhagavānvāñchitārthaṃ prayacchati ||

Doubtful readingप्रयच्छति: another reading प्रदास्यति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि ऐसा है, तो पार्वती के पति, उस अविनाशी की शरण में जाओ। यदि भगवान् प्रसन्न हों, तो वे मनचाहा फल देते हैं।

If that is so, go for refuge to Pārvatī's husband, the imperishable one. If the Lord is pleased, he gives what you wish for.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — soऐसाचेत् (cet) — ifयदिशरणम् (śaraṇam) — refugeशरणयाहि (yāhi) — goजाओपार्वती (pārvatī) — of Pārvatīपार्वती केपतिम् (patim) — to the husbandपति कीअव्ययम् (avyayam) — imperishableअविनाशीसः (saḥ) — heवेचेत् (cet) — ifयदिप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्वाञ्छित (vāñchita) — wishedचाहा हुआअर्थम् (artham) — objectफलप्रयच्छति (prayacchati) — he givesदेते हैं

Verse 16

१६16 देवैरजेयः शक्राद्यैर्हरिणा ब्रह्मणापि वा । स ते वध्यः कथं वा स्याच्छंकरानुग्रहं विना ॥ १६ ॥

devairajeyaḥ śakrādyairhariṇā brahmaṇāpi vā | sa te vadhyaḥ kathaṃ vā syācchaṃkarānugrahaṃ vinā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इन्द्र आदि देवता, विष्णु या ब्रह्मा भी उसे नहीं जीत सकते। शंकर की कृपा के बिना तुम उसे कैसे मार पाओगे?

He cannot be conquered by the gods led by Śakra, by Hari, or even by Brahmā. How could he be killed by you without Śaṅkara's grace?

Explanationव्याख्या

शक्र इन्द्र का और हरि विष्णु का नाम है।

Śakra is Indra and Hari is Viṣṇu.

Word by wordपदार्थ

देवैः (devaiḥ) — by godsदेवताओं सेअजेयः (ajeyaḥ) — unconquerableअजेयशक्र (śakra) — Śakraइन्द्रआद्यैः (ādyaiḥ) — and the restआदिहरिणा (hariṇā) — by Hariविष्णु सेब्रह्मणा (brahmaṇā) — by Brahmāब्रह्मा सेअपि (api) — evenभीवा (vā) — orयासः (saḥ) — heवहते (te) — by youतुम्हारे द्वारावध्यः (vadhyaḥ) — to be killedमारा जाने योग्यकथम् (katham) — howकैसेवा (vā) — indeedभलास्यात् (syāt) — could beहोगाशङ्कर (śaṅkara) — of Śaṅkaraशंकर कीअनुग्रहम् (anugraham) — graceकृपाविना (vinā) — withoutके बिना

Verse 17

१७17 अतस्त्वां दीक्षयिष्यामि विरजागममाश्रितः । तेन मार्गेण मर्त्यत्वं हित्वा तेजोमयो भव ॥ १७ ॥

atastvāṃ dīkṣayiṣyāmi virajāgamamāśritaḥ | tena mārgeṇa martyatvaṃ hitvā tejomayo bhava ||

Doubtful readingविरजागममाश्रितः: another reading विरजामार्गमाश्रितः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए मैं विरजा शास्त्र का सहारा लेकर तुम्हें दीक्षा दूँगा। उस मार्ग से मरणशील भाव छोड़कर तेज से भर जाओ।

So I shall initiate you, relying on the Virajā teaching. By that path, leave your mortality behind and become full of radiance.

Word by wordपदार्थ

अतः (ataḥ) — soइसलिएत्वाम् (tvām) — youतुम्हेंदीक्षयिष्यामि (dīkṣayiṣyāmi) — I shall initiateदीक्षा दूँगाविरजा (virajā) — the Virajāविरजाआगमम् (āgamam) — teachingशास्त्र काआश्रितः (āśritaḥ) — relying onसहारा लेकरतेन (tena) — by thatउसमार्गेण (mārgeṇa) — pathमार्ग सेमर्त्यत्वम् (martyatvam) — mortalityमरणशील भावहित्वा (hitvā) — leavingछोड़करतेजः (tejaḥ) — of radianceतेज सेमयः (mayaḥ) — fullभरेभव (bhava) — becomeबनो

Verse 18

१८18 येन हत्वा रणे शत्रून्सर्वान्कामानवाप्स्यसि । भुक्त्वा भूमण्डलं चान्ते शिवसायुज्यमाप्स्यसि ॥ १८ ॥

yena hatvā raṇe śatrūnsarvānkāmānavāpsyasi | bhuktvā bhūmaṇḍalaṃ cānte śivasāyujyamāpsyasi ||

Doubtful readingours: अवाप्स्यसि; भूमण्डलं चान्ते. Variant: अवाप्स्यति; भूमण्डले चान्ते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उससे तुम युद्ध में शत्रुओं को मारकर सब इच्छाएँ पाओगे। पृथ्वी का भोग करके अन्त में शिव के साथ एकता पाओगे।

By it you will kill your enemies in battle and gain all your desires. After enjoying the circle of the earth, at the end you will reach union with Śiva.

Word by wordपदार्थ

येन (yena) — by whichजिससेहत्वा (hatvā) — having killedमारकररणे (raṇe) — in battleयुद्ध मेंशत्रून् (śatrūn) — enemiesशत्रुओं कोसर्वान् (sarvān) — allसबकामान् (kāmān) — desiresइच्छाएँअवाप्स्यसि (avāpsyasi) — you will gainपाओगेभुक्त्वा (bhuktvā) — having enjoyedभोगकरभू (bhū) — of the earthपृथ्वी केमण्डलम् (maṇḍalam) — the circleमण्डल कोच (ca) — andऔरअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंशिव (śiva) — with Śivaशिव सेसायुज्यम् (sāyujyam) — unionएकताआप्स्यसि (āpsyasi) — you will reachपाओगे

सूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 19

१९19 अथ प्रणम्य रामस्तं दण्डवन्मुनिसत्तमम् । उवाच दुःखनिर्मुक्तः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १९ ॥

atha praṇamya rāmastaṃ daṇḍavanmunisattamam | uvāca duḥkhanirmuktaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब राम ने मुनिश्रेष्ठ को डण्डे की तरह गिरकर प्रणाम किया। दुःख से मुक्त होकर, प्रसन्न मन से उन्होंने कहा:

Then Rāma bowed to the best of sages, falling flat like a rod. Freed from grief, with a glad heart, he said:

Explanationव्याख्या

"डण्डे की तरह" का अर्थ है पूरा लेटकर भूमि पर प्रणाम करना।

"Like a rod" means lying flat on the ground in full bow.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबप्रणम्य (praṇamya) — bowingप्रणाम करकेरामः (rāmaḥ) — Rāmaराम नेतम् (tam) — to himउन्हेंदण्ड (daṇḍa) — like a rodडण्डे कीवत् (vat) — asतरहमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंसत्तमम् (sattamam) — the bestश्रेष्ठउवाच (uvāca) — spokeकहादुःख (duḥkha) — from griefदुःख सेनिर्मुक्तः (nirmuktaḥ) — freedमुक्तप्रहृष्टेन (prahṛṣṭena) — gladप्रसन्नअन्तरात्मना (antarātmanā) — with inner selfमन से

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 20

२०20 कृतार्थोऽहं मुने जातो वाञ्छितार्थो ममागतः । पीताम्बुधिः प्रसन्नस्त्वं यदि मे किमु दुर्लभम् । अतस्त्वं विरजादीक्षां ब्रूहि मे मुनिसत्तम ॥ २० ॥

kṛtārtho'haṃ mune jāto vāñchitārtho mamāgataḥ | pītāmbudhiḥ prasannastvaṃ yadi me kimu durlabham | atastvaṃ virajādīkṣāṃ brūhi me munisattama ||

Doubtful readingविरजादीक्षां: another reading विरजां दीक्षां

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे मुनि, मेरा मनोरथ पूरा हो गया; जो मैं चाहता था वह मुझे मिल गया। यदि आप, जिन्होंने समुद्र पी लिया था, मुझ पर प्रसन्न हैं, तो क्या दुर्लभ है? इसलिए हे मुनिश्रेष्ठ, मुझे विरजा दीक्षा बताइए।

I have reached my aim, sage; what I wished for has come to me. If you, who drank the ocean, are pleased with me, what is hard to get? So tell me the Virajā initiation, best of sages.

Explanationव्याख्या

कहा जाता है कि अगस्त्य ने एक बार पूरा समुद्र पी लिया था। राम यह कहकर बताते हैं कि अगस्त्य प्रसन्न हों तो समुद्र पार करना सरल होगा।

Agastya is said to have once drunk the whole ocean. Rāma says this to show that crossing the sea will be easy if Agastya is pleased with him.

Word by wordपदार्थ

कृत (kṛta) — fulfilledसफलअर्थः (arthaḥ) — aimमनोरथअहम् (aham) — Iमैंमुने (mune) — O sageहे मुनिजातः (jātaḥ) — have becomeहो गयावाञ्छित (vāñchita) — wishedचाहा हुआअर्थः (arthaḥ) — objectकाममम (mama) — myमेराआगतः (āgataḥ) — has comeआ गयापीत (pīta) — drunkपी लियाअम्बुधिः (ambudhiḥ) — the oceanसमुद्रप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नत्वम् (tvam) — youआपयदि (yadi) — ifयदिमे (me) — for meमेरे लिएकिम् (kim) — whatक्याउ (u) — indeedभलादुर्लभम् (durlabham) — hard to getदुर्लभअतः (ataḥ) — soइसलिएत्वम् (tvam) — youआपविरजा (virajā) — the Virajāविरजादीक्षाम् (dīkṣām) — initiationदीक्षाब्रूहि (brūhi) — tellबताइएमे (me) — meमुझेमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंसत्तम (sattama) — O bestश्रेष्ठ

अगस्त्य उवाच — Agastya said: अगस्त्य बोले:

Verse 21

२१21 शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा विशेषतः । एकादश्यां सोमवारे आर्द्रायां वा समारभेत् ॥ २१ ॥

śuklapakṣe caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā viśeṣataḥ | ekādaśyāṃ somavāre ārdrāyāṃ vā samārabhet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शुक्ल पक्ष में चतुर्दशी को, या विशेषकर अष्टमी को, या एकादशी को, सोमवार को, या आर्द्रा नक्षत्र में आरम्भ करे।

One should begin in the bright fortnight, on the fourteenth day or especially the eighth, or on the eleventh, on a Monday, or under the star Ārdrā.

Explanationव्याख्या

तिथियाँ चन्द्रमा की कलाओं से गिनी जाती हैं; आर्द्रा सत्ताईस नक्षत्रों में से एक है।

The days are counted in the moon's phases; Ārdrā is one of the twenty-seven lunar stars.

Word by wordपदार्थ

शुक्ल (śukla) — brightशुक्लपक्षे (pakṣe) — in the fortnightपक्ष मेंचतुर्दश्याम् (caturdaśyām) — on the fourteenthचतुर्दशी कोअष्टम्याम् (aṣṭamyām) — on the eighthअष्टमी कोवा (vā) — orयाविशेषतः (viśeṣataḥ) — especiallyविशेषकरएकादश्याम् (ekādaśyām) — on the eleventhएकादशी कोसोमवारे (somavāre) — on a Mondayसोमवार कोआर्द्रायाम् (ārdrāyām) — under Ārdrāआर्द्रा नक्षत्र मेंवा (vā) — orयासमारभेत् (samārabhet) — one should beginआरम्भ करे

Verse 22

२२22 यं वाममाहुर्यं रुद्रं शाश्वतं परमेश्वरम् । परात्परं परं चाहुः परात्परतरं शिवम् । ब्रह्मणो जनकं विष्णोर्वह्नेर्वायोः सदाशिवम् ॥ २२ ॥

yaṃ vāmamāhuryaṃ rudraṃ śāśvataṃ parameśvaram | parātparaṃ paraṃ cāhuḥ parātparataraṃ śivam | brahmaṇo janakaṃ viṣṇorvahnervāyoḥ sadāśivam ||

Doubtful readingours: यं वाममाहुः; शाश्वतं; परात्परं परं. Variant: यं वायुमाहुः; यमग्निं; परात्परतरं

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिसे वाम और रुद्र कहते हैं, सनातन परमेश्वर; जिसे परे से भी परे और परम कहते हैं, और उससे भी ऊँचा शिव; ब्रह्मा, विष्णु, अग्नि और वायु के पिता: सदाशिव।

Him whom they call Vāma and Rudra, the eternal Supreme Lord; whom they call the beyond of the beyond and the Supreme, and Śiva higher even than that; the father of Brahmā, Viṣṇu, fire and air: Sadāśiva.

Explanationव्याख्या

यह श्लोक उस देवता का नाम बताता है जिसका ध्यान करना है। वाक्य अगले श्लोक में पूरा होता है, जो "ध्यान करके" से आरम्भ होता है।

This verse names the one to be meditated on. The sentence is finished in the next verse, which begins "having meditated".

Word by wordपदार्थ

यम् (yam) — whomजिसेवामम् (vāmam) — Vāmaवामआहुः (āhuḥ) — they callकहते हैंयम् (yam) — whomजिसेरुद्रम् (rudram) — Rudraरुद्रशाश्वतम् (śāśvatam) — eternalसनातनपरम (parama) — supremeपरमईश्वरम् (īśvaram) — Lordईश्वरपरात्परम् (parātparam) — beyond the beyondपरे से भी परेपरम् (param) — the supremeपरमच (ca) — andऔरआहुः (āhuḥ) — they callकहते हैंपरात्परतरम् (parātparataram) — higher even than thatउससे भी ऊँचाशिवम् (śivam) — Śivaशिवब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmāब्रह्मा केजनकम् (janakam) — the fatherपिताविष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuविष्णु केवह्नेः (vahneḥ) — of fireअग्नि केवायोः (vāyoḥ) — of airवायु केसदाशिवम् (sadāśivam) — Sadāśivaसदाशिव

Verse 23

२३23 ध्यात्वाग्निनावसथ्याग्निं विशोध्य च पृथक्पृथक् । पञ्चभूतानि संयम्य दग्ध्वा गुणविधिक्रमात् ॥ २३ ॥

dhyātvāgnināvasathyāgniṃ viśodhya ca pṛthakpṛthak | pañcabhūtāni saṃyamya dagdhvā guṇavidhikramāt ||

Doubtful readingदग्ध्वा: another reading ध्यात्वा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ध्यान करके, अग्नि से घर की अग्नि को शुद्ध करके, एक-एक करके, पाँच तत्त्वों को संयम में रखकर और उन्हें गुणों के नियम के क्रम से जलाकर,

Having meditated, with fire having purified the household fire, one by one, restraining the five elements and burning them in the order of their qualities,

Explanationव्याख्या

यह एक आन्तरिक विधि है: साधक कल्पना करता है कि उसके शरीर के पाँच तत्त्व क्रम से जल गए हैं, फिर नए सिरे से बनते हैं।

This is an inner rite: the practitioner imagines the five elements of his body burned away in order, then made anew.

Word by wordपदार्थ

ध्यात्वा (dhyātvā) — having meditatedध्यान करकेअग्निना (agninā) — with fireअग्नि सेआवसथ्य (āvasathya) — of the houseघर कीअग्निम् (agnim) — the fireअग्नि कोविशोध्य (viśodhya) — having purifiedशुद्ध करकेच (ca) — andऔरपृथक् (pṛthak) — separatelyअलग-अलगपृथक् (pṛthak) — separatelyअलग-अलगपञ्च (pañca) — fiveपाँचभूतानि (bhūtāni) — elementsतत्त्वों कोसंयम्य (saṃyamya) — restrainingसंयम करकेदग्ध्वा (dagdhvā) — burningजलाकरगुण (guṇa) — of qualitiesगुणों केविधि (vidhi) — the ruleनियम केक्रमात् (kramāt) — in the orderक्रम से

Verse 24

२४24 मात्राः पञ्च चतस्रश्च त्रिमात्रा द्विस्ततः परम् । एकमात्रममात्रं च द्वादशान्तव्यवस्थितम् ॥ २४ ॥

mātrāḥ pañca catasraśca trimātrā dvistataḥ param | ekamātramamātraṃ ca dvādaśāntavyavasthitam ||

Doubtful readingममात्रं च द्वादशान्तव्यवस्थितम्: another reading ममात्रं हि द्वादशान्तं व्यवस्थितम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मात्राएँ पाँच और चार, तीन और दो हैं; फिर उनसे आगे एक मात्रा और मात्रा से रहित, जो बारहवें अन्त पर स्थित है।

The measures are five and four, three and two; then beyond them one measure and the measureless, set at the twelfth end.

Explanationव्याख्या

पृथ्वी में पाँच गुण (गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द), जल में चार, अग्नि में तीन, वायु में दो और आकाश में एक है। मात्रा-रहित अव्यक्त मूल है, और "बारहवाँ अन्त" परमात्मा है, जिसमें ग्यारह तत्त्व लौट जाते हैं।

Earth carries five of the qualities (smell, taste, form, touch, sound), water four, fire three, air two and space one. The measureless is the unmanifest source, and the "twelfth end" is the Supreme, to whom the eleven principles return.

Word by wordपदार्थ

मात्राः (mātrāḥ) — measuresमात्राएँपञ्च (pañca) — fiveपाँचचतस्रः (catasraḥ) — fourचारच (ca) — andऔरत्रि (tri) — threeतीनमात्राः (mātrāḥ) — measuresमात्राएँद्विः (dviḥ) — twoदोततः (tataḥ) — thenफिरपरम् (param) — beyondआगेएक (eka) — oneएकमात्रम् (mātram) — measureमात्राअमात्रम् (amātram) — the measurelessमात्रा से रहितच (ca) — andऔरद्वादश (dvādaśa) — twelveबारह केअन्त (anta) — at the endअन्त परव्यवस्थितम् (vyavasthitam) — setस्थित

Verse 25

२५25 स्थित्यां स्थाप्यामृतो भूत्वा व्रतं पाशुपतं चरेत् ॥ २५ ॥

sthityāṃ sthāpyāmṛto bhūtvā vrataṃ pāśupataṃ caret ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्हें अपनी स्थिति में फिर रखकर और अमर होकर, पाशुपत व्रत का पालन करे।

Having set them back in their place and become immortal, one should practise the Pāśupata vow.

Explanationव्याख्या

यहाँ "अमर" का अर्थ है कि विधि के बाद साधक दिव्य देह पा लेता है।

"Immortal" here means taking on a divine body after the rite.

Word by wordपदार्थ

स्थित्याम् (sthityām) — in their placeअपनी स्थिति मेंस्थाप्य (sthāpya) — having setरखकरअमृतः (amṛtaḥ) — immortalअमरभूत्वा (bhūtvā) — becomingहोकरव्रतम् (vratam) — the vowव्रतपाशुपतम् (pāśupatam) — Pāśupataपाशुपतचरेत् (caret) — one should practiseकरे

Verse 26

२६26 इदं व्रतं पाशुपतं कथयिष्ये समासतः । प्रातरेव तु संकल्प्य निधायाग्निं स्वशाखया ॥ २६ ॥

idaṃ vrataṃ pāśupataṃ kathayiṣye samāsataḥ | prātareva tu saṃkalpya nidhāyāgniṃ svaśākhayā ||

Doubtful readingकथयिष्ये: another reading करिष्यामि; प्रातरेव तु: another reading प्रातरेवं तु

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं यह पाशुपत व्रत संक्षेप में कहूँगा। सुबह ही संकल्प करके और अपनी शाखा के अनुसार अग्नि स्थापित करके,

I shall tell you this Pāśupata vow in brief. At dawn, having made the resolve and laid the fire according to one's own branch of the Veda,

Explanationव्याख्या

"शाखा" वेद की वह परम्परा है जिससे व्यक्ति का कुल जुड़ा है।

A "branch" is the school of the Veda to which a person's family belongs.

Word by wordपदार्थ

इदम् (idam) — thisयहव्रतम् (vratam) — vowव्रतपाशुपतम् (pāśupatam) — Pāśupataपाशुपतकथयिष्ये (kathayiṣye) — I shall tellकहूँगासमासतः (samāsataḥ) — in briefसंक्षेप मेंप्रातः (prātaḥ) — in the morningसुबहएव (eva) — onlyहीतु (tu) — andऔरसङ्कल्प्य (saṅkalpya) — having resolvedसंकल्प करकेनिधाय (nidhāya) — having laidस्थापित करकेअग्निम् (agnim) — the fireअग्निस्व (sva) — ownअपनीशाखया (śākhayā) — by branchशाखा के अनुसार

Verse 27

२७27 उपोषितः शुचिः स्नातः शुक्लाम्बरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीतश्च शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ २७ ॥

upoṣitaḥ śuciḥ snātaḥ śuklāmbaradharaḥ svayam | śuklayajñopavītaśca śuklamālyānulepanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

स्वयं उपवास करे, शुद्ध हो, स्नान करे, श्वेत वस्त्र, श्वेत जनेऊ, श्वेत माला और श्वेत लेप धारण करे।

He himself should fast, be clean, bathe, wear a white garment, a white sacred thread, a white garland and white ointment.

Word by wordपदार्थ

उपोषितः (upoṣitaḥ) — fastingउपवास करकेशुचिः (śuciḥ) — pureशुद्धस्नातः (snātaḥ) — bathedस्नान करकेशुक्ल (śukla) — whiteश्वेतअम्बर (ambara) — garmentवस्त्रधरः (dharaḥ) — wearingपहनेस्वयम् (svayam) — himselfस्वयंशुक्ल (śukla) — whiteश्वेतयज्ञोपवीतः (yajñopavītaḥ) — sacred threadजनेऊच (ca) — andऔरशुक्ल (śukla) — whiteश्वेतमाल्य (mālya) — garlandमालाअनुलेपनः (anulepanaḥ) — and ointmentऔर लेप

Verse 28

२८28 जुहुयाद्विरजोमन्त्रैः प्राणापानादिभिस्ततः । अनुवाकान्तमेकाग्रः समिदाज्यचरून्पृथक् ॥ २८ ॥

juhuyādvirajomantraiḥ prāṇāpānādibhistataḥ | anuvākāntamekāgraḥ samidājyacarūnpṛthak ||

Doubtful readingविरजोमन्त्रैः: another reading विरजामन्त्रैः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर एकाग्र होकर विरजा मन्त्रों और प्राण, अपान आदि से आरम्भ होने वाले मन्त्रों से, अनुवाक के अन्त तक, समिधा, घी और चरु अलग-अलग अग्नि में अर्पित करे।

Then, one-pointed, he should offer into the fire, separately, sticks, ghee and boiled rice, with the Virajā mantras and those beginning with prāṇa and apāna, to the end of the section.

Word by wordपदार्थ

जुहुयात् (juhuyāt) — he should offerहवन करेविरजा (virajā) — the Virajāविरजामन्त्रैः (mantraiḥ) — with mantrasमन्त्रों सेप्राण (prāṇa) — prāṇaप्राणअपान (apāna) — apānaअपानआदिभिः (ādibhiḥ) — and the restआदिततः (tataḥ) — thenफिरअनुवाक (anuvāka) — of the sectionअनुवाक केअन्तम् (antam) — to the endअन्त तकएकाग्रः (ekāgraḥ) — one-pointedएकाग्रसमित् (samit) — sticksसमिधाआज्य (ājya) — gheeघीचरून् (carūn) — and boiled riceऔर चरुपृथक् (pṛthak) — separatelyअलग-अलग

Verse 29

२९29 आत्मन्यग्निं समारोप्य याते अग्नेति मन्त्रतः । भस्मादायाग्निरित्याद्यैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् ॥ २९ ॥

ātmanyagniṃ samāropya yāte agneti mantrataḥ | bhasmādāyāgnirityādyairvimṛjyāṅgāni saṃspṛśet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"याते अग्ने" इस मन्त्र से अग्नि को अपने में स्थापित करके, "अग्निः" आदि मन्त्रों से भस्म लेकर अंगों पर मले और उन्हें छुए।

Having placed the fire in himself with the mantra beginning "yāte agne", and taking ash with those beginning "agniḥ", he should rub it on and touch his limbs.

Word by wordपदार्थ

आत्मनि (ātmani) — in himselfअपने मेंअग्निम् (agnim) — the fireअग्नि कोसमारोप्य (samāropya) — having placedस्थापित करकेयाते (yāte) — "yāte""याते"अग्ने (agne) — "agne""अग्ने"इति (iti) — thusइसमन्त्रतः (mantrataḥ) — by the mantraमन्त्र सेभस्म (bhasma) — ashभस्मआदाय (ādāya) — takingलेकरअग्निः (agniḥ) — "agniḥ""अग्निः"इति (iti) — thusइसआद्यैः (ādyaiḥ) — and the likeआदि मन्त्रों सेविमृज्य (vimṛjya) — wipingमलकरअङ्गानि (aṅgāni) — the limbsअंगों कोसंस्पृशेत् (saṃspṛśet) — he should touchछुए

Verse 30

३०30 भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पाशैर्विमुच्यते नित्यं मुच्यते न च संशयः ॥ ३० ॥

bhasmacchanno dvijo vidvānmahāpātakasaṃbhavaiḥ | pāśairvimucyate nityaṃ mucyate na ca saṃśayaḥ ||

Doubtful readingours: द्विजो विद्वान्; पाशैर्विमुच्यते नित्यं मुच्यते न च संशयः. Variant: भवेद्विद्वान्; पापैर्विमुच्यते सत्यमुच्यते च न संशयः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भस्म से ढका ज्ञानी द्विज बड़े पापों से उत्पन्न बन्धनों से सदा मुक्त होता है। वह मुक्त होता है, इसमें सन्देह नहीं।

A learned twice-born man covered with ash is always freed from the bonds born of great sins. He is freed; there is no doubt.

Word by wordपदार्थ

भस्म (bhasma) — with ashभस्म सेछन्नः (channaḥ) — coveredढकाद्विजः (dvijaḥ) — twice-bornद्विजविद्वान् (vidvān) — learnedज्ञानीमहा (mahā) — greatबड़ेपातक (pātaka) — of sinsपापों सेसम्भवैः (sambhavaiḥ) — bornउत्पन्नपाशैः (pāśaiḥ) — from the bondsबन्धनों सेविमुच्यते (vimucyate) — is freedमुक्त होता हैनित्यम् (nityam) — alwaysसदामुच्यते (mucyate) — is freedमुक्त होता हैन (na) — noनहींच (ca) — andऔरसंशयः (saṃśayaḥ) — doubtसन्देह

Verse 31

३१31 अग्निवीर्यं यतो भस्म वीर्यवान्भस्मसंयुतः । भस्मस्नानरतो विप्रो भस्मशायी जितेन्द्रियः ॥ ३१ ॥

agnivīryaṃ yato bhasma vīryavānbhasmasaṃyutaḥ | bhasmasnānarato vipro bhasmaśāyī jitendriyaḥ ||

Doubtful readingअग्निवीर्यं यतः: another reading वीर्यमग्नेर्यतः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि भस्म अग्नि का तेज है, भस्म से युक्त मनुष्य तेजस्वी होता है। भस्म में स्नान करने वाला, भस्म पर सोने वाला, इन्द्रियों को जीतने वाला ब्राह्मण,

Since ash is the fire's power, one joined with ash becomes powerful. A brahmin devoted to bathing in ash and lying on ash, who has mastered his senses,

Word by wordपदार्थ

अग्नि (agni) — of fireअग्नि कावीर्यम् (vīryam) — the powerतेजयतः (yataḥ) — sinceक्योंकिभस्म (bhasma) — ashभस्मवीर्यवान् (vīryavān) — powerfulतेजस्वीभस्म (bhasma) — with ashभस्म सेसंयुतः (saṃyutaḥ) — joinedयुक्तभस्म (bhasma) — in ashभस्म मेंस्नान (snāna) — bathingस्नान मेंरतः (rataḥ) — devotedलगाविप्रः (vipraḥ) — a brahminब्राह्मणभस्म (bhasma) — on ashभस्म परशायी (śāyī) — lyingसोने वालाजित (jita) — having masteredजीती हुईइन्द्रियः (indriyaḥ) — sensesइन्द्रियों वाला

Verse 32

३२32 सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् । एवं कुरु महाराज शिवनामसहस्रकम् ॥ ३२ ॥

sarvapāpavinirmuktaḥ śivasāyujyamāpnuyāt | evaṃ kuru mahārāja śivanāmasahasrakam ||

Doubtful readingमहाराज: another reading महाभाग

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब पापों से मुक्त होकर शिव के साथ एकता पा सकता है। हे महाराज, शिव के हज़ार नामों के साथ ऐसा ही करो।

freed from all sin, may reach union with Śiva. Do this, great king, with the Thousand Names of Śiva.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — from allसबपाप (pāpa) — sinपाप सेविनिर्मुक्तः (vinirmuktaḥ) — freedमुक्तशिव (śiva) — with Śivaशिव केसायुज्यम् (sāyujyam) — unionएकताआप्नुयात् (āpnuyāt) — may reachपा सकता हैएवम् (evam) — thusऐसेकुरु (kuru) — doकरोमहा (mahā) — greatमहान्राज (rāja) — kingराजाशिव (śiva) — of Śivaशिव केनाम (nāma) — namesनामों केसहस्रकम् (sahasrakam) — the thousandहज़ार

Verse 33

३३33 इदं तु संप्रदास्यामि तेन सर्वमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥

idaṃ tu saṃpradāsyāmi tena sarvamavāpsyasi ||

Doubtful readingसर्वमवाप्स्यसि: another reading सर्वार्थमाप्स्यसि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह मैं तुम्हें दूँगा, और इससे तुम सब कुछ पाओगे।

This I shall give you, and with it you will gain everything.

Word by wordपदार्थ

इदम् (idam) — thisयहतु (tu) — andऔरसम्प्रदास्यामि (sampradāsyāmi) — I shall giveदूँगातेन (tena) — with itउससेसर्वम् (sarvam) — everythingसब कुछअवाप्स्यसि (avāpsyasi) — you will gainपाओगे

सूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 34

३४34 इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै शिवनामसहस्रकम् । वेदसाराभिधं नित्यं शिवप्रत्यक्षकारकम् ॥ ३४ ॥

ityuktvā pradadau tasmai śivanāmasahasrakam | vedasārābhidhaṃ nityaṃ śivapratyakṣakārakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह कहकर उन्होंने राम को शिव के हज़ार नाम दिए, जिन्हें "वेदसार" कहते हैं, और जो शिव को सदा आँखों के सामने ले आते हैं।

Having said this, he gave him the Thousand Names of Śiva, called the Essence of the Veda, which always brings Śiva before one's eyes.

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारउक्त्वा (uktvā) — having saidकहकरप्रददौ (pradadau) — he gaveदियातस्मै (tasmai) — to himउन्हेंशिव (śiva) — of Śivaशिव केनाम (nāma) — namesनामों कासहस्रकम् (sahasrakam) — the thousandहज़ारवेद (veda) — of the Vedaवेद कासार (sāra) — essenceसारअभिधम् (abhidham) — calledनाम कानित्यम् (nityam) — alwaysसदाशिव (śiva) — Śivaशिव कोप्रत्यक्ष (pratyakṣa) — before the eyesआँखों के सामनेकारकम् (kārakam) — bringingलाने वाला

Verse 35

३५35 उक्तं च तेन राम त्वं जप नित्यं दिवानिशम् । ततः प्रसन्नो भगवान्महापाशुपतास्त्रकम् । तुभ्यं दास्यति तेन त्वं शत्रून्हत्वाप्स्यसि प्रियाम् ॥ ३५ ॥

uktaṃ ca tena rāma tvaṃ japa nityaṃ divāniśam | tataḥ prasanno bhagavānmahāpāśupatāstrakam | tubhyaṃ dāsyati tena tvaṃ śatrūnhatvāpsyasi priyām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और उन्होंने कहा: "राम, तुम इसे दिन-रात सदा जपो। तब भगवान् प्रसन्न होकर तुम्हें महापाशुपत अस्त्र देंगे। उससे तुम शत्रुओं को मारकर अपनी प्रिया को पाओगे।"

And he said: "Rāma, recite it always, day and night. Then the Lord will be pleased and give you the great Pāśupata weapon. With it you will kill your enemies and regain your beloved."

Word by wordपदार्थ

उक्तम् (uktam) — saidकहाच (ca) — andऔरतेन (tena) — by himउन्होंनेराम (rāma) — O Rāmaहे रामत्वम् (tvam) — youतुमजप (japa) — reciteजपोनित्यम् (nityam) — alwaysसदादिवा (divā) — by dayदिननिशम् (niśam) — and nightऔर रातततः (tataḥ) — thenतबप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्महा (mahā) — greatमहान्पाशुपत (pāśupata) — Pāśupataपाशुपतअस्त्रकम् (astrakam) — weaponअस्त्रतुभ्यम् (tubhyam) — to youतुम्हेंदास्यति (dāsyati) — will giveदेंगेतेन (tena) — with itउससेत्वम् (tvam) — youतुमशत्रून् (śatrūn) — enemiesशत्रुओं कोहत्वा (hatvā) — having killedमारकरआप्स्यसि (āpsyasi) — you will regainपाओगेप्रियाम् (priyām) — your belovedअपनी प्रिया को

Verse 36

३६36 तस्यैवास्त्रस्य माहात्म्यात्समुद्रं शोषयिष्यसि । संहारकाले जगतामस्त्रं तत्पार्वतीपतेः ॥ ३६ ॥

tasyaivāstrasya māhātmyātsamudraṃ śoṣayiṣyasi | saṃhārakāle jagatāmastraṃ tatpārvatīpateḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसी अस्त्र की महिमा से तुम समुद्र सुखा दोगे। वह पार्वती के पति का अस्त्र है, जो संसारों के संहार के समय काम आता है।

By the greatness of that weapon you will dry up the ocean. It is Pārvatī's husband's weapon, used when the worlds are dissolved.

Word by wordपदार्थ

तस्य (tasya) — of thatउसएव (eva) — veryहीअस्त्रस्य (astrasya) — weaponअस्त्र केमाहात्म्यात् (māhātmyāt) — through the greatnessमहिमा सेसमुद्रम् (samudram) — the oceanसमुद्र कोशोषयिष्यसि (śoṣayiṣyasi) — you will dry upसुखा दोगेसंहार (saṃhāra) — of dissolutionसंहार केकाले (kāle) — at the timeसमयजगताम् (jagatām) — of the worldsसंसारों केअस्त्रम् (astram) — the weaponअस्त्रतत् (tat) — thatवहपार्वती (pārvatī) — of Pārvatīपार्वती केपतेः (pateḥ) — of the husbandपति का

Verse 37

३७37 तदलाभे दानवानां जयस्तव सुदुर्लभः । तस्माल्लब्धुं तदेवास्त्रं शरणं याहि शंकरम् ॥ ३७ ॥

tadalābhe dānavānāṃ jayastava sudurlabhaḥ | tasmāllabdhuṃ tadevāstraṃ śaraṇaṃ yāhi śaṃkaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 3.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-3-viraja-diksha-nirupana#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसके बिना दानवों पर तुम्हारी जीत बहुत कठिन है। इसलिए वही अस्त्र पाने के लिए शंकर की शरण में जाओ।

Without it, victory over the demons is very hard for you. So, to obtain that very weapon, go to Śaṅkara for refuge.

Word by wordपदार्थ

तद् (tad) — of itउसकेअलाभे (alābhe) — without gettingन मिलने परदानवानाम् (dānavānām) — over the demonsदानवों परजयः (jayaḥ) — victoryजीततव (tava) — yourतुम्हारीसुदुर्लभः (sudurlabhaḥ) — very hard to getबहुत दुर्लभतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएलब्धुम् (labdhum) — to obtainपाने के लिएतत् (tat) — thatवहीएव (eva) — veryहीअस्त्रम् (astram) — weaponअस्त्रशरणम् (śaraṇam) — refugeशरणयाहि (yāhi) — goजाओशङ्करम् (śaṅkaram) — to Śaṅkaraशंकर की

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.