Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 2

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Two · Teaching on Dispassion · Verses 1–43

वैराग्योपदेशः

The sages ask why Agastya went to Rāma and what Rāma gained. Sūta tells how Rāma, after Rāvaṇa carried off Sītā, was sleepless, wasted by grief and ready to give up his life. Agastya comes and teaches him. The body is made of the five elements and cannot feel; the Self is untouched, full and never born or dead, as the sun is not stained by the faults of eyes. The woman he longs for is also a body of skin and flesh, and the Self in all bodies is one, as space remains whole when a house burns. Neither the killer nor the killed truly kills or dies. Śiva's Māyā, which no one easily knows, makes the world appear, as silver appears in a shell; parts of Śiva, like sparks from a fire, become embodied selves bound to the mind and the six enemies, and take on pleasure and pain. Agastya urges Rāma to know his own nature and put grief down. Rāma agrees that all this is true, but says that fated karma, desire and ego still burn him day and night, and asks for a way to keep his life. ऋषि पूछते हैं कि अगस्त्य राम के पास क्यों गए और राम को क्या मिला। सूत बताते हैं कि जब रावण सीता को हर ले गया, तब राम नींद और भोजन छोड़कर शोक में डूब गए और प्राण त्यागने को तैयार हो गए। अगस्त्य आकर उन्हें समझाते हैं। देह पाँच तत्त्वों से बनी है और कुछ अनुभव नहीं करती; आत्मा निर्लेप, पूर्ण और जन्म-मरण से रहित है, जैसे सूर्य आँखों के दोषों से मैला नहीं होता। जिस स्त्री के लिए राम तड़पते हैं वह भी चमड़ी और मांस की देह है, और सब देहों में आत्मा एक है, जैसे घर जल जाए तो भी आकाश अखण्ड रहता है। न मारने वाला सचमुच मारता है, न मरने वाला मरता है। शिव की माया, जिसे समझना कठिन है, जगत् को दिखाती है, जैसे सीप में चाँदी दिखती है; शिव के अंश, आग की चिनगारियों की तरह, देहधारी जीव बनकर मन और छह शत्रुओं से बँध जाते हैं और सुख-दुःख भोगते हैं। अगस्त्य राम से कहते हैं कि अपने स्वरूप को जानो और शोक छोड़ो। राम मानते हैं कि यह सब सत्य है, पर कहते हैं कि प्रारब्ध, काम और अहंकार उन्हें दिन-रात जलाते हैं, और प्राण बचाने का उपाय पूछते हैं।

Begin verses ↓

ऋषय ऊचुः — The sages said: ऋषि बोले:

Verse 1

१1 किमर्थमागतोऽगस्त्यो रामचन्द्रस्य संनिधिम् । कथं वा विरजां दीक्षां कारयामास राघवम् ॥ १ ॥

kimarthamāgato'gastyo rāmacandrasya saṃnidhim | kathaṃ vā virajāṃ dīkṣāṃ kārayāmāsa rāghavam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अगस्त्य रामचन्द्र के पास किसलिए आए? और उन्होंने राम को विरजा दीक्षा कैसे दिलवाई?

Why did Agastya come to Rāmacandra? And how did he have Rāghava take the Virajā initiation?

Explanationव्याख्या

राघव (रघुवंशी) राम का नाम है। विरजा दीक्षा का वर्णन तीसरे अध्याय में है।

Rāghava ("of the Raghu line") is Rāma. The Virajā initiation is described in the third chapter.

Word by wordपदार्थ

किम् (kim) — whyक्योंअर्थम् (artham) — for what purposeकिस काम सेआगतः (āgataḥ) — cameआएअगस्त्यः (agastyaḥ) — Agastyaअगस्त्यरामचन्द्रस्य (rāmacandrasya) — of Rāmacandraरामचन्द्र केसंनिधिम् (saṃnidhim) — to the presenceपासकथम् (katham) — howकैसेवा (vā) — orयाविरजाम् (virajām) — the Virajāविरजादीक्षाम् (dīkṣām) — initiationदीक्षाकारयामास (kārayāmāsa) — had givenकरवाईराघवम् (rāghavam) — to Rāghavaराम को

Verse 2

२2 ततः किमाप्तवान्रामः फलं तद्वक्तुमर्हसि । रावणेन यदा सीतापहृता जनकात्मजा । तदा वियोगदुःखेन विलपन्नास राघवः ॥ २ ॥

tataḥ kimāptavānrāmaḥ phalaṃ tadvaktumarhasi | rāvaṇena yadā sītāpahṛtā janakātmajā | tadā viyogaduḥkhena vilapannāsa rāghavaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऋषियों ने कहा: "तब राम को क्या फल मिला? कृपा करके यह बताइए।" सूत ने कहा: "जब जनक की पुत्री सीता को रावण हर ले गया, तब राम वियोग के दुःख में विलाप करते रहे।"

The sages said: "Then what result did Rāma gain? Please tell us that." Sūta said: "When Sītā, Janaka's daughter, was carried off by Rāvaṇa, Rāghava stayed there lamenting, in the grief of separation."

Explanationव्याख्या

पहली पंक्ति ऋषियों की है और शेष सूत का उत्तर, इसलिए इसी श्लोक में वक्ता बदल जाता है।

The first line is the sages' words and the rest is Sūta's reply, so the speaker changes inside this verse.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thenतबकिम् (kim) — whatक्याआप्तवान् (āptavān) — gainedपायारामः (rāmaḥ) — Rāmaराम नेफलम् (phalam) — resultफलतत् (tat) — thatवहवक्तुम् (vaktum) — to tellबतानाअर्हसि (arhasi) — you shouldआप बताइएरावणेन (rāvaṇena) — by Rāvaṇaरावण द्वारायदा (yadā) — whenजबसीता (sītā) — Sītāसीताअपहृता (apahṛtā) — was carried offहर ली गईजनक (janaka) — of Janakaजनक कीआत्मजा (ātmajā) — the daughterपुत्रीतदा (tadā) — thenतबवियोग (viyoga) — of separationवियोग केदुःखेन (duḥkhena) — with the griefदुःख सेविलपन् (vilapan) — lamentingविलाप करते हुएआस (āsa) — he stayedरहेराघवः (rāghavaḥ) — Rāghavaराम

Verse 3

३3 निर्निद्रो निरहंकारो निराहारो दिवानिशम् । मोक्तुमैच्छत्ततः प्राणान्सानुजो रघुनन्दनः ॥ ३ ॥

nirnidro nirahaṃkāro nirāhāro divāniśam | moktumaicchattataḥ prāṇānsānujo raghunandanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

दिन-रात वे नींद, अभिमान और भोजन के बिना रहे। तब रघुनन्दन राम ने छोटे भाई के साथ प्राण छोड़ना चाहा।

Day and night he was without sleep, without pride, without food. Then Rāma, with his younger brother, wished to give up his life.

Explanationव्याख्या

"अभिमान के बिना" का अर्थ है कि शोक ने उनका सारा अभिमान मिटा दिया था। छोटा भाई लक्ष्मण है।

"Without pride" means grief had taken away all his pride. The younger brother is Lakṣmaṇa.

Word by wordपदार्थ

निर्निद्रः (nirnidraḥ) — sleeplessनींद के बिनानिरहंकारः (nirahaṃkāraḥ) — without prideअभिमान के बिनानिराहारः (nirāhāraḥ) — without foodभोजन के बिनादिवानिशम् (divāniśam) — day and nightदिन-रातमोक्तुम् (moktum) — to give upछोड़नेऐच्छत् (aicchat) — he wishedचाहाततः (tataḥ) — thenतबप्राणान् (prāṇān) — his lifeप्राणसानुजः (sānujaḥ) — with his younger brotherछोटे भाई के साथरघुनन्दनः (raghunandanaḥ) — Rāmaराम

Verse 4

४4 लोपामुद्रापतिर्ज्ञात्वा तस्य संनिधिमागमत् । अथ तं बोधयामास संसारासारतां मुनिः ॥ ४ ॥

lopāmudrāpatirjñātvā tasya saṃnidhimāgamat | atha taṃ bodhayāmāsa saṃsārāsāratāṃ muniḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लोपामुद्रा के पति (अगस्त्य) यह जानकर उनके पास आए। तब मुनि ने उन्हें समझाया कि संसार निस्सार है।

Lopāmudrā's husband knew of this and came to him. Then the sage taught him that worldly life is empty of worth.

Explanationव्याख्या

लोपामुद्रा के पति अगस्त्य हैं।

Lopāmudrā's husband is Agastya.

Word by wordपदार्थ

लोपामुद्रा (lopāmudrā) — Lopāmudrāलोपामुद्रा केपतिः (patiḥ) — the husbandपतिज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरतस्य (tasya) — hisउनकेसंनिधिम् (saṃnidhim) — to the presenceपासआगमत् (āgamat) — cameआएअथ (atha) — thenतबतम् (tam) — himउनकोबोधयामास (bodhayāmāsa) — taughtसमझायासंसार (saṃsāra) — of worldly lifeसंसार कीअसारताम् (asāratām) — the worthlessnessनिस्सारतामुनिः (muniḥ) — the sageमुनि ने

Verse 5

५5 किं विषीदसि राजेन्द्र कान्ता कस्य विचार्यताम् । जडः किं नु विजानाति देहोऽयं पाञ्चभौतिकः ॥ ५ ॥

kiṃ viṣīdasi rājendra kāntā kasya vicāryatām | jaḍaḥ kiṃ nu vijānāti deho'yaṃ pāñcabhautikaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजाओं में श्रेष्ठ, तुम दुःखी क्यों होते हो? सोचो: प्रिया किसकी है? यह देह पाँच तत्त्वों से बनी और जड़ है; यह क्या जान सकती है?

Why do you grieve, best of kings? Think: whose beloved is she? This body is made of the five elements and is dull; what could it know?

Explanationव्याख्या

अगस्त्य पहले पूछते हैं कि शोक देह का है या आत्मा का, और यह दिखाकर आरम्भ करते हैं कि देह उसे अनुभव नहीं कर सकती।

Agastya first asks whether the grief belongs to the body or to the Self, and starts by showing that the body cannot feel it.

Word by wordपदार्थ

किम् (kim) — whyक्योंविषीदसि (viṣīdasi) — do you grieveदुःखी होते होराज (rāja) — of kingsराजाओं मेंइन्द्र (indra) — O lordश्रेष्ठकान्ता (kāntā) — the belovedप्रियाकस्य (kasya) — whoseकिसकीविचार्यताम् (vicāryatām) — let it be consideredविचार करोजडः (jaḍaḥ) — dullजड़किम् (kim) — whatक्यानु (nu) — indeedभलाविजानाति (vijānāti) — can knowजान सकता हैदेहः (dehaḥ) — bodyदेहअयम् (ayam) — thisयहपाञ्चभौतिकः (pāñcabhautikaḥ) — made of the five elementsपाँच तत्त्वों से बनी

Verse 6

६6 निर्लेपः परिपूर्णश्च सच्चिदानन्दविग्रहः । आत्मा न जायते नैव म्रियते न च दुःखभाक् ॥ ६ ॥

nirlepaḥ paripūrṇaśca saccidānandavigrahaḥ | ātmā na jāyate naiva mriyate na ca duḥkhabhāk ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आत्मा निर्लेप और पूर्ण है; उसका रूप सत्, चित् और आनन्द है। वह न जन्मता है, न मरता है, और न दुःख का भागी है।

The Self is untouched and full, its form is being, awareness and bliss. It is not born, it does not die, and it does not share in pain.

Word by wordपदार्थ

निर्लेपः (nirlepaḥ) — untouchedनिर्लेपपरिपूर्णः (paripūrṇaḥ) — fullपूर्णच (ca) — andऔरसत् (sat) — beingसत्चित् (cit) — awarenessचेतनाआनन्द (ānanda) — blissआनन्दविग्रहः (vigrahaḥ) — in formरूप वालाआत्मा (ātmā) — the Selfआत्मान (na) — notनहींजायते (jāyate) — is bornजन्मतान (na) — notनएव (eva) — at allहीम्रियते (mriyate) — diesमरतान (na) — notनहींच (ca) — andऔरदुःख (duḥkha) — of painदुःख काभाक् (bhāk) — sharerभागी

Verse 7

७7 सूर्योऽसौ सर्वलोकस्य चक्षुष्ट्वेन व्यवस्थितः । तथापि चाक्षुषैर्दोषैर्न कदाचिद्विलिप्यते ॥ ७ ॥

sūryo'sau sarvalokasya cakṣuṣṭvena vyavasthitaḥ | tathāpi cākṣuṣairdoṣairna kadācidvilipyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सूर्य सारे संसार की आँख के रूप में स्थित है, फिर भी आँखों के दोषों से कभी लिप्त नहीं होता।

The sun stands as the eye of the whole world, yet it is never stained by the faults of eyes.

Explanationव्याख्या

सूर्य हर आँख के लिए चीज़ें दिखाता है, फिर भी किसी एक आँख के दोष उसे नहीं छूते। अगला श्लोक इसे आत्मा पर लागू करता है।

The sun lights things for every eye, yet the faults of any one eye do not touch it. The next verse applies this to the Self.

Word by wordपदार्थ

सूर्यः (sūryaḥ) — the sunसूर्यअसौ (asau) — thatवहसर्व (sarva) — of allसबलोकस्य (lokasya) — the worldलोकों काचक्षुः (cakṣuḥ) — the eyeआँखत्वेन (tvena) — as beingहोने सेव्यवस्थितः (vyavasthitaḥ) — standsस्थित हैतथा (tathā) — soफिरअपि (api) — evenभीचाक्षुषैः (cākṣuṣaiḥ) — of the eyesआँखों केदोषैः (doṣaiḥ) — by the faultsदोषों सेन (na) — neverकभी नहींकदाचित् (kadācit) — at any timeकभीविलिप्यते (vilipyate) — is stainedलिप्त होता है

Verse 8

८8 सर्वभूतान्तरात्मापि तद्वद्दुःखैर्न लिप्यते । देहोऽपि मलपिण्डोऽयं मुक्तजीवो जडात्मकः ॥ ८ ॥

sarvabhūtāntarātmāpi tadvadduḥkhairna lipyate | deho'pi malapiṇḍo'yaṃ muktajīvo jaḍātmakaḥ ||

Doubtful readingतद्वद्दुःखैर्न: another reading तद्वद्दृश्यैर्न

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसी तरह आत्मा सब प्राणियों की अन्तरात्मा होकर भी दुःखों से लिप्त नहीं होता। और यह देह मैल का ढेर है; प्राण निकल जाने पर यह स्वभाव से जड़ है।

In the same way the Self, though it is the inner Self of all beings, is not stained by pains. And this body is only a lump of filth; once life has left it, it is dull by nature.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — of allसबभूत (bhūta) — beingsप्राणियों कीअन्तरात्मा (antarātmā) — the inner Selfअन्तरात्माअपि (api) — thoughहोकर भीतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीदुःखैः (duḥkhaiḥ) — by painsदुःखों सेन (na) — notनहींलिप्यते (lipyate) — is stainedलिप्त होतादेहः (dehaḥ) — bodyदेहअपि (api) — alsoभीमल (mala) — of filthमैल कापिण्डः (piṇḍaḥ) — a lumpढेरअयम् (ayam) — thisयहमुक्त (mukta) — leftछोड़ा हुआजीवः (jīvaḥ) — by lifeप्राण सेजड (jaḍa) — dullजड़आत्मकः (ātmakaḥ) — by natureस्वभाव वाला

Verse 9

९9 दह्यते वह्निना काष्ठैः शिवाद्यैर्भक्ष्यतेऽपि वा । तथापि नैव जानाति विरहे तस्य का व्यथा ॥ ९ ॥

dahyate vahninā kāṣṭhaiḥ śivādyairbhakṣyate'pi vā | tathāpi naiva jānāti virahe tasya kā vyathā ||

Doubtful readingours: शिवाद्यैः; variant शवाद्यैः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसे आग लकड़ियों से जलाती है, या सियार आदि खा जाते हैं, फिर भी वह कुछ नहीं जानती। बिछुड़ने में उसके लिए कौन-सी पीड़ा है?

It is burned by fire with wood, or eaten by jackals and the like, and even so it knows nothing. What pain could there be for it in separation?

Word by wordपदार्थ

दह्यते (dahyate) — is burnedजलाई जाती हैवह्निना (vahninā) — by fireआग सेकाष्ठैः (kāṣṭhaiḥ) — with woodलकड़ियों सेशिवा (śivā) — by jackalsसियारों सेआद्यैः (ādyaiḥ) — and the likeआदिभक्ष्यते (bhakṣyate) — is eatenखाई जाती हैअपि (api) — alsoभीवा (vā) — orयातथा (tathā) — even soफिर भीअपि (api) — evenभीन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीजानाति (jānāti) — it knowsजानतीविरहे (virahe) — in separationबिछुड़ने मेंतस्य (tasya) — for itउसके लिएका (kā) — whatकौन-सीव्यथा (vyathā) — painपीड़ा

Verse 10

१०10 सुवर्णगौरी दूर्वाया दलवच्छ्यामलापि वा । पीनोत्तुङ्गस्तनाभोगभुग्नसूक्ष्मावलग्नका ॥ १० ॥

suvarṇagaurī dūrvāyā dalavacchyāmalāpi vā | pīnottuṅgastanābhogabhugnasūkṣmāvalagnakā ||

Doubtful readingसूक्ष्मावलग्नका: another reading सूक्ष्मविलग्निका

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सोने जैसी गोरी, या दूब के पत्ते जैसी साँवली; भरे, ऊँचे स्तनों के भार से झुकी पतली कमर वाली,

Golden-fair, or dark like a blade of dūrvā grass; with full, high breasts that bend her slender waist,

Explanationव्याख्या

श्लोक 10 से 13 में प्रेम में पड़े पुरुष की दृष्टि से स्त्री की सुन्दरता का वर्णन है; श्लोक 14 से उसका उत्तर आरम्भ होता है।

Verses 10 to 13 describe a woman's beauty as a man in love sees it; verse 14 begins the answer to it.

Word by wordपदार्थ

सुवर्ण (suvarṇa) — goldसोने जैसीगौरी (gaurī) — fairगोरीदूर्वायाः (dūrvāyāḥ) — of dūrvā grassदूब केदलवत् (dalavat) — like a bladeपत्ते जैसीश्यामला (śyāmalā) — darkसाँवलीअपि (api) — orभीवा (vā) — orयापीन (pīna) — fullभरेउत्तुङ्ग (uttuṅga) — highऊँचेस्तन (stana) — breastsस्तनोंआभोग (ābhoga) — with the fullnessके भार सेभुग्न (bhugna) — bentझुकीसूक्ष्म (sūkṣma) — slenderपतलीअवलग्नका (avalagnakā) — with her waistकमर वाली

Verse 11

११11 बृहन्नितम्बजघना रक्तपादसरोरुहा । राकाचन्द्रमुखी बिम्बप्रतिबिम्बरदच्छदा ॥ ११ ॥

bṛhannitambajaghanā raktapādasaroruhā | rākācandramukhī bimbapratibimbaradacchadā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चौड़े नितम्ब और कटि वाली, लाल कमल जैसे पैरों वाली, पूर्णिमा के चाँद जैसे मुख वाली और बिम्बा फल जैसे ओंठों वाली,

with broad hips and loins, with red lotus feet, with a face like the full moon and lips that are like the bimba fruit,

Explanationव्याख्या

बिम्बा एक छोटा लाल फल है, जो ओंठों की उपमा के लिए आम है।

The bimba is a small red fruit, a common image for lips.

Word by wordपदार्थ

बृहत् (bṛhat) — largeबड़ेनितम्ब (nitamba) — hipsनितम्बजघना (jaghanā) — and loinsऔर कटिरक्त (rakta) — redलालपाद (pāda) — feetपैरसरोरुहा (saroruhā) — like lotusesकमल जैसेराका (rākā) — of the full-moon nightपूर्णिमा केचन्द्र (candra) — moonचाँद जैसेमुखी (mukhī) — facedमुख वालीबिम्ब (bimba) — bimba fruitबिम्बा फलप्रतिबिम्ब (pratibimba) — reflectingजैसेरद (rada) — teethदाँतों कोछदा (chadā) — coveringढकने वाले ओंठों वाली

Verse 12

१२12 नीलेन्दीवरनीकाशनयनद्वयशोभिता । मत्तकोकिलसंल्लापा मत्तद्विरदगामिनी ॥ १२ ॥

nīlendīvaranīkāśanayanadvayaśobhitā | mattakokilasaṃllāpā mattadviradagāminī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नीले कमल जैसी दो आँखों से सजी, मतवाली कोयल जैसी बोली वाली और मतवाले हाथी जैसी चाल वाली,

graced with a pair of eyes like blue lotuses, with a voice like an intoxicated cuckoo, and the gait of an intoxicated elephant,

Word by wordपदार्थ

नील (nīla) — blueनीलेइन्दीवर (indīvara) — lotusकमल केनिकाश (nikāśa) — likeजैसेनयन (nayana) — eyesआँखोंद्वय (dvaya) — pairकी जोड़ी सेशोभिता (śobhitā) — gracedसजीमत्त (matta) — intoxicatedमतवालीकोकिल (kokila) — cuckooकोयल जैसीसल्लापा (sallāpā) — with speechबोली वालीमत्त (matta) — intoxicatedमतवालेद्विरद (dvirada) — elephantहाथी जैसीगामिनी (gāminī) — gaitचाल वाली

Verse 13

१३13 कटाक्षैरनुगृह्णाति मां पञ्चेषुशरोत्तमैः । इति यां मन्यते मूर्खः स च पञ्चेषुशासितः ॥ १३ ॥

kaṭākṣairanugṛhṇāti māṃ pañceṣuśarottamaiḥ | iti yāṃ manyate mūrkhaḥ sa ca pañceṣuśāsitaḥ ||

Doubtful readingमूर्खः स च: another reading मूढ स तु

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"वह अपनी तिरछी नज़रों से, जो कामदेव के बाणों से भी बढ़कर हैं, मुझ पर कृपा करती है।" जो उसे ऐसा मानता है, वह मूर्ख है और कामदेव के वश में है।

"She favours me with sidelong glances better than the arrows of the god of love." Whoever thinks this of her is a fool, and he is ruled by the god of love.

Explanationव्याख्या

"पाँच बाणों वाला" कामदेव है।

"The god with five arrows" is Kāma, the god of love.

Word by wordपदार्थ

कटाक्षैः (kaṭākṣaiḥ) — with sidelong glancesतिरछी नज़रों सेअनुगृह्णाति (anugṛhṇāti) — she favoursकृपा करती हैमाम् (mām) — meमुझ परपञ्चेषु (pañceṣu) — of the god with five arrowsकामदेव केशर (śara) — than the arrowsबाणों सेउत्तमैः (uttamaiḥ) — betterउत्तमइति (iti) — thusऐसायाम् (yām) — whomजिसेमन्यते (manyate) — thinksमानता हैमूर्खः (mūrkhaḥ) — a foolमूर्खसः (saḥ) — heवहच (ca) — andऔरपञ्चेषु (pañceṣu) — by the god of loveकामदेव सेशासितः (śāsitaḥ) — ruledवश में किया गया

Verse 14

१४14 तस्या विवेकं वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो नृप । नच स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः । अमूर्तः पुरुषः पूर्णो द्रष्टा साक्षी सजीवनः ॥ १४ ॥

tasyā vivekaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito nṛpa | naca strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ | amūrtaḥ puruṣaḥ pūrṇo draṣṭā sākṣī sajīvanaḥ ||

Doubtful readingन चैवायं: another reading नैव चायं; साक्षी स जीवनः: another reading देही स जीविनः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं उसके बारे में विवेक की बात कहूँगा। हे राजा, ध्यान से सुनो। यह (भीतर का आत्मा) न स्त्री है, न पुरुष, न नपुंसक। वह निराकार, पूर्ण पुरुष है, देखने वाला और साक्षी है, जो सबको जीवन देता है।

I shall tell you the truth about her. Listen carefully, O king. This one is neither a woman nor a man, nor a neuter. The Person is formless, full, the seer and the witness, who gives life to all.

Explanationव्याख्या

दोनों देहों में जो रहता है वह एक ही आत्मा है; स्त्री, पुरुष और नपुंसक केवल देहों के नाम हैं।

What lives in both bodies is the one Self; woman, man and neuter are names for bodies only.

Word by wordपदार्थ

तस्याः (tasyāḥ) — of herउसकाविवेकम् (vivekam) — the discernmentविवेकवक्ष्यामि (vakṣyāmi) — I shall tellकहूँगाशृणुष्व (śṛṇuṣva) — listenसुनोअवहितः (avahitaḥ) — attentivelyध्यान सेनृप (nṛpa) — O kingहे राजान (na) — notनहींच (ca) — andऔरस्त्री (strī) — a womanस्त्रीन (na) — norनपुमान् (pumān) — a manपुरुषएषः (eṣaḥ) — this oneयहन (na) — norनच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीअयम् (ayam) — thisयहनपुंसकः (napuṃsakaḥ) — neuterनपुंसकअमूर्तः (amūrtaḥ) — formlessनिराकारपुरुषः (puruṣaḥ) — the Personपुरुषपूर्णः (pūrṇaḥ) — fullपूर्णद्रष्टा (draṣṭā) — seerदेखने वालासाक्षी (sākṣī) — witnessसाक्षीसजीवनः (sajīvanaḥ) — the giver of lifeजीवन देने वाला

Verse 15

१५15 या तन्वङ्गी मृदुर्बाला मलपिण्डात्मिका जडा । सा न पश्यति यत्किंचिन्न शृणोति न जिघ्रति ॥ १५ ॥

yā tanvaṅgī mṛdurbālā malapiṇḍātmikā jaḍā | sā na paśyati yatkiṃcinna śṛṇoti na jighrati ||

Doubtful readingमृदुर्बाला: another reading मृदुबाला

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो पतले अंगों वाली, कोमल और युवा है, वह स्वभाव से मैल का ढेर और जड़ है। वह कुछ नहीं देखती, न सुनती है, न सूँघती है।

She who is slender, soft and young is by nature a lump of filth and is dull. She does not see anything, nor hear, nor smell.

Explanationव्याख्या

अगस्त्य का आशय केवल देह से है, उसमें रहने वाली आत्मा से नहीं।

Agastya means the body alone, not the Self that lives in it.

Word by wordपदार्थ

या (yā) — whoजोतन्वङ्गी (tanvaṅgī) — slender-limbedपतले अंगों वालीमृदुः (mṛduḥ) — softकोमलबाला (bālā) — youngयुवामल (mala) — of filthमैल कापिण्ड (piṇḍa) — a lumpढेरआत्मिका (ātmikā) — in her natureस्वरूप वालीजडा (jaḍā) — dullजड़सा (sā) — sheवहन (na) — notनहींपश्यति (paśyati) — seesदेखतीयत्किञ्चित् (yatkiñcit) — anythingकुछ भीन (na) — notनहींशृणोति (śṛṇoti) — hearsसुनतीन (na) — notनहींजिघ्रति (jighrati) — smellsसूँघती

Verse 16

१६16 चर्ममात्रा तनुस्तस्या बुद्ध्या वीक्षस्व राघव । या प्राणादधिका सैव हन्त ते स्याद्घृणास्पदम् ॥ १६ ॥

carmamātrā tanustasyā buddhyā vīkṣasva rāghava | yā prāṇādadhikā saiva hanta te syādghṛṇāspadam ||

Doubtful readingबुद्ध्या वीक्षस्व: another reading बुद्ध्वा त्यक्षस्व

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राघव, बुद्धि से उसकी देह को देखो: वह केवल चमड़ी है। जो तुम्हें प्राण से भी प्यारी है, वही तब तुम्हारे लिए घृणा का पात्र हो जाएगी।

Look at her body with your mind, Rāghava: it is only skin. She who is dearer to you than life would then be an object of disgust.

Explanationव्याख्या

अगस्त्य राम से कहते हैं कि इच्छा के रंग के बिना देह को देखो, ताकि शोक की पकड़ ढीली हो।

Agastya asks Rāma to look at the body without the colour of desire, to loosen the grip of grief.

Word by wordपदार्थ

चर्म (carma) — skinचमड़ीमात्रा (mātrā) — onlyभरतनुः (tanuḥ) — bodyदेहतस्याः (tasyāḥ) — herउसकीबुद्ध्या (buddhyā) — with your mindबुद्धि सेवीक्षस्व (vīkṣasva) — look atदेखोराघव (rāghava) — O Rāghavaहे राघवया (yā) — whoजोप्राणात् (prāṇāt) — than lifeप्राण सेअधिका (adhikā) — dearerअधिक प्रियसा (sā) — sheवहीएव (eva) — indeedहीहन्त (hanta) — alasहायते (te) — for youतुम्हारे लिएस्यात् (syāt) — would beहो जाएगीघृणा (ghṛṇā) — of disgustघृणा काआस्पदम् (āspadam) — an objectपात्र

Verse 17

१७17 जायन्ते यदि भूतेभ्यो देहिनः पाञ्चभौतिकाः । आत्मा यदेकलस्तेषु परिपूर्णः सनातनः ॥ १७ ॥

jāyante yadi bhūtebhyo dehinaḥ pāñcabhautikāḥ | ātmā yadekalasteṣu paripūrṇaḥ sanātanaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि पाँच तत्त्वों से बने देहधारी तत्त्वों से पैदा होते हैं, तो भी उनमें आत्मा एक ही, पूर्ण और सनातन है।

If embodied beings, made of the five elements, are born from the elements, still the Self in them is one, full and eternal.

Word by wordपदार्थ

जायन्ते (jāyante) — are bornउत्पन्न होते हैंयदि (yadi) — ifयदिभूतेभ्यः (bhūtebhyaḥ) — from the elementsतत्त्वों सेदेहिनः (dehinaḥ) — embodied beingsदेहधारीपाञ्चभौतिकाः (pāñcabhautikāḥ) — made of five elementsपाँच तत्त्वों से बनेआत्मा (ātmā) — the Selfआत्मायत् (yat) — sinceक्योंकिएकलः (ekalaḥ) — aloneअकेलातेषु (teṣu) — in themउनमेंपरिपूर्णः (paripūrṇaḥ) — fullपूर्णसनातनः (sanātanaḥ) — eternalसनातन

Verse 18

१८18 का कान्ता तत्र कः कान्तः सर्व एव सहोदराः ॥ १८ ॥

kā kāntā tatra kaḥ kāntaḥ sarva eva sahodarāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब प्रिया कौन है और प्रिय कौन? सब एक ही कोख के हैं।

Then who is the beloved, and who the lover? All are of one womb.

Explanationव्याख्या

जब एक ही आत्मा सबमें है, तब सब भाई-बहन जैसे हैं; प्रिय और प्रिया का भेद केवल देहों का है।

Since the one Self is in all, all are like brothers and sisters; the difference of lover and beloved is only of bodies.

Word by wordपदार्थ

का (kā) — whoकौनकान्ता (kāntā) — the belovedप्रियातत्र (tatra) — thereवहाँकः (kaḥ) — whoकौनकान्तः (kāntaḥ) — the loverप्रियसर्वे (sarve) — allसबएव (eva) — indeedहीसहोदराः (sahodarāḥ) — of one wombसगे भाई-बहन

Verse 19

१९19 निर्मितायां गृहावल्यां तदवच्छिन्नतां गतम् । नभस्तस्यां तु दग्धायां न कांचित्क्षतिमृच्छति ॥ १९ ॥

nirmitāyāṃ gṛhāvalyāṃ tadavacchinnatāṃ gatam | nabhastasyāṃ tu dagdhāyāṃ na kāṃcitkṣatimṛcchati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जब घरों की पंक्ति बनती है, तो आकाश उनसे अलग-सा बँटा लगता है। पंक्ति जल जाए तो आकाश की कोई हानि नहीं होती।

When a row of houses is built, the space inside seems marked off by them. When the row is burned, space suffers no loss at all.

Word by wordपदार्थ

निर्मितायाम् (nirmitāyām) — when builtबनी हुईगृह (gṛha) — of housesघरों कीआवल्याम् (āvalyām) — in a rowपंक्ति मेंतद् (tad) — by itउससेअवच्छिन्नताम् (avacchinnatām) — being marked offअलग-सागतम् (gatam) — goneहुआनभः (nabhaḥ) — spaceआकाशतस्याम् (tasyām) — in itउसकेतु (tu) — butपरदग्धायाम् (dagdhāyām) — when burnedजल जाने परन (na) — notनहींकाम् (kām) — anyकोईचित् (cit) — at allभीक्षतिम् (kṣatim) — lossहानिऋच्छति (ṛcchati) — it suffersपाता

Verse 20

२०20 तद्वदात्मापि देहेषु परिपूर्णः सनातनः । हन्यमानेषु तेष्वेव स्वयं नैव विहन्यते ॥ २० ॥

tadvadātmāpi deheṣu paripūrṇaḥ sanātanaḥ | hanyamāneṣu teṣveva svayaṃ naiva vihanyate ||

Doubtful readingस्वयं नैव विहन्यते: another reading स स्वयं नैव हन्यते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वैसे ही देहों में आत्मा पूर्ण और सनातन है। देहें मारी जाएँ, तब भी आत्मा स्वयं नष्ट नहीं होता।

In the same way the Self in bodies is full and eternal. Even when the bodies are struck down, it is not harmed.

Word by wordपदार्थ

तद्वत् (tadvat) — in the same wayवैसे हीआत्मा (ātmā) — the Selfआत्माअपि (api) — alsoभीदेहेषु (deheṣu) — in bodiesदेहों मेंपरिपूर्णः (paripūrṇaḥ) — fullपूर्णसनातनः (sanātanaḥ) — eternalसनातनहन्यमानेषु (hanyamāneṣu) — when struck downमारे जाने परतेषु (teṣu) — in themउनकेएव (eva) — evenहीस्वयम् (svayam) — itselfस्वयंन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीविहन्यते (vihanyate) — is harmedमरता

Verse 21

२१21 हन्ता चेन्मन्यते हन्तुर्हतश्चेन्मन्यते हतम् । तावुभौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २१ ॥

hantā cenmanyate hanturhataścenmanyate hatam | tāvubhau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

Doubtful readingours: हन्तुः; variant हन्तुं

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि मारने वाला सोचे कि वह मारता है, और मारा गया सोचे कि वह मारने वाले से मारा गया, तो दोनों नहीं जानते। यह (आत्मा) न मारता है, न मारा जाता है।

If the killer thinks he kills, and the one killed thinks he is killed by the killer, neither of them knows. This one does not kill and is not killed.

Explanationव्याख्या

"यह" से आत्मा का अर्थ है।

"This one" is the Self.

Word by wordपदार्थ

हन्ता (hantā) — the killerमारने वालाचेत् (cet) — ifयदिमन्यते (manyate) — thinksमानता हैहन्तुः (hantuḥ) — by the killerमारने वाले सेहतः (hataḥ) — the killedमारा गयाचेत् (cet) — ifयदिमन्यते (manyate) — thinksमानता हैहतम् (hatam) — killedमारा गयातौ (tau) — thoseवेउभौ (ubhau) — twoदोनोंन (na) — notनहींविजानीतः (vijānītaḥ) — knowजानतेन (na) — notनहींअयम् (ayam) — this oneयहहन्ति (hanti) — killsमारतान (na) — notनहींहन्यते (hanyate) — is killedमारा जाता

Verse 22

२२22 अस्मान्नृपातिदुःखेन किं खेदस्यास्ति कारणम् । स्वस्वरूपं विदित्वेदं दुःखं त्यक्त्वा सुखी भव ॥ २२ ॥

asmānnṛpātiduḥkhena kiṃ khedasyāsti kāraṇam | svasvarūpaṃ viditvedaṃ duḥkhaṃ tyaktvā sukhī bhava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे राजा, इसलिए शोक या इतने बड़े दुःख का क्या कारण है? अपने स्वरूप को जानकर यह दुःख छोड़ो और सुखी हो जाओ।

So, O king, what cause is there for sorrow, or for great grief? Know your own nature, put this grief down, and be happy.

Word by wordपदार्थ

अस्मात् (asmāt) — for this reasonइस कारणनृप (nṛpa) — O kingहे राजाअति (ati) — greatबहुतदुःखेन (duḥkhena) — with griefदुःख सेकिम् (kim) — whatक्याखेदस्य (khedasya) — of sorrowशोक काअस्ति (asti) — isहैकारणम् (kāraṇam) — causeकारणस्व (sva) — ownअपनेस्वरूपम् (svarūpam) — natureस्वरूप कोविदित्वा (viditvā) — knowingजानकरइदम् (idam) — thisयहदुःखम् (duḥkham) — griefदुःखत्यक्त्वा (tyaktvā) — leavingछोड़करसुखी (sukhī) — happyसुखीभव (bhava) — beहो जाओ

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 23

२३23 मुने देहस्य नो दुःखं नैव चेत्परमात्मनः । सीतावियोगदुःखाग्निर्मां भस्मीकुरुते कथम् ॥ २३ ॥

mune dehasya no duḥkhaṃ naiva cetparamātmanaḥ | sītāviyogaduḥkhāgnirmāṃ bhasmīkurute katham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे मुनि, यदि देह को दुःख नहीं और परमात्मा को भी नहीं, तो सीता के वियोग के दुःख की आग मुझे राख कैसे कर रही है?

O sage, if there is no pain for the body, and none for the highest Self, then how does the fire of grief at losing Sītā burn me to ash?

Word by wordपदार्थ

मुने (mune) — O sageहे मुनिदेहस्य (dehasya) — for the bodyदेह कोनः (naḥ) — for usहमारेदुःखम् (duḥkham) — painदुःखन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीचेत् (cet) — ifयदिपरमात्मनः (paramātmanaḥ) — for the highest Selfपरमात्मा कोसीता (sītā) — of Sītāसीता केवियोग (viyoga) — separationवियोग कीदुःख (duḥkha) — of griefदुःख कीअग्निः (agniḥ) — fireआगमाम् (mām) — meमुझेभस्मीकुरुते (bhasmīkurute) — burns to ashराख कर देती हैकथम् (katham) — howकैसे

Verse 24

२४24 सदानुभूयते योऽर्थः स नास्तीति त्वयेरितः । जायतां तत्र विश्वासः कथं मे मुनिपुंगव ॥ २४ ॥

sadānubhūyate yo'rthaḥ sa nāstīti tvayeritaḥ | jāyatāṃ tatra viśvāsaḥ kathaṃ me munipuṃgava ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो बात सदा अनुभव होती है, उसे आपने "नहीं है" कहा। हे मुनिश्रेष्ठ, इस पर मुझे विश्वास कैसे हो?

What is felt all the time you say does not exist. How can I trust that, best of sages?

Word by wordपदार्थ

सदा (sadā) — alwaysसदाअनुभूयते (anubhūyate) — is feltअनुभव होता हैयः (yaḥ) — whatजोअर्थः (arthaḥ) — thingबातसः (saḥ) — thatवहन (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैइति (iti) — thusऐसात्वया (tvayā) — by youआपनेईरितः (īritaḥ) — saidकहाजायताम् (jāyatām) — let it ariseहोतत्र (tatra) — in thisइसमेंविश्वासः (viśvāsaḥ) — trustविश्वासकथम् (katham) — howकैसेमे (me) — in meमुझेमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंपुङ्गव (puṅgava) — O bullश्रेष्ठ

Verse 25

२५25 अन्योऽस्ति नास्ति को भोक्ता येन जन्तुः प्रतप्यते । सुखस्य वापि दुःखस्य तद्ब्रूहि मुनिसत्तम ॥ २५ ॥

anyo'sti nāsti ko bhoktā yena jantuḥ pratapyate | sukhasya vāpi duḥkhasya tadbrūhi munisattama ||

Doubtful readingअन्योऽस्ति नास्ति: another reading अन्योऽत्र नास्ति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्या कोई और है या नहीं, जो भोगने वाला है और जिससे प्राणी सुख या दुःख में तपता है? हे मुनिश्रेष्ठ, यह बताइए।

Is there another who feels it, or not, by whom a living being is tormented, whether by pleasure or by pain? Tell me that, best of sages.

Word by wordपदार्थ

अन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराअस्ति (asti) — is thereहैन (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैकः (kaḥ) — whoकौनभोक्ता (bhoktā) — experiencerभोगने वालायेन (yena) — by whomजिससेजन्तुः (jantuḥ) — a living beingप्राणीप्रतप्यते (pratapyate) — is tormentedतपता हैसुखस्य (sukhasya) — of pleasureसुख कावा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीदुःखस्य (duḥkhasya) — of painदुःख कातत् (tat) — thatवहब्रूहि (brūhi) — tellबताइएमुनि (muni) — among sagesमुनियों मेंसत्तम (sattama) — O bestश्रेष्ठ

अगस्त्य उवाच — Agastya said: अगस्त्य बोले:

Verse 26

२६26 दुर्ज्ञेया शांभवी माया तया संमोह्यते जगत् । मायां तु प्रकृतिं विद्धि मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ २६ ॥

durjñeyā śāṃbhavī māyā tayā saṃmohyate jagat | māyāṃ tu prakṛtiṃ viddhi māyinaṃ tu maheśvaram | tasyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ||

Doubtful readingप्रकृतिं विद्धि: another reading प्रकृतिं विद्यात्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अगस्त्य ने कहा: "शम्भु की माया को जानना कठिन है। उससे संसार मोहित होता है। माया को प्रकृति जानो और महेश्वर को माया का स्वामी। यह सारा जगत् उनके अंग बने हुए (जीवों) से भरा है।"

Agastya said: "Śambhu's Māyā is hard to know. By it the world is deluded. Know Māyā as nature, and the Great Lord as the master of Māyā. All this world is filled with what has become his parts."

Explanationव्याख्या

माया वह शक्ति है जिससे एक ही आत्मा अनेक रूपों में दिखता है। यहाँ उसे प्रकृति कहा गया है, जिससे जगत् बनता है।

Māyā is the power by which one Self appears as many things. Here it is named as nature (prakṛti), the stuff the world is made of.

Word by wordपदार्थ

दुर्ज्ञेया (durjñeyā) — hard to knowकठिनाई से जानी जाने वालीशांभवी (śāṃbhavī) — Śambhu'sशम्भु कीमाया (māyā) — Māyāमायातया (tayā) — by itउससेसम्मोह्यते (sammohyate) — is deludedमोहित होता हैजगत् (jagat) — the worldसंसारमायाम् (māyām) — Māyāमाया कोतु (tu) — indeedतोप्रकृतिम् (prakṛtim) — natureप्रकृतिविद्धि (viddhi) — knowजानोमायिनम् (māyinam) — the master of Māyāमाया का स्वामीतु (tu) — andऔरमहा (mahā) — greatमहान्ईश्वरम् (īśvaram) — Lordईश्वरतस्य (tasya) — hisउसकेअवयव (avayava) — partsअंगोंभूतैः (bhūtaiḥ) — by what has becomeरूप होकरतु (tu) — indeedहीव्याप्तम् (vyāptam) — filledभरा हुआसर्वम् (sarvam) — allसबइदम् (idam) — thisयहजगत् (jagat) — worldजगत्

Verse 27

२७27 सत्यज्ञानात्मकोऽनन्तो विभुरात्मा महेश्वरः । तस्यैवांशो जीवलोके हृदये प्राणिनां स्थितः ॥ २७ ॥

satyajñānātmako'nanto vibhurātmā maheśvaraḥ | tasyaivāṃśo jīvaloke hṛdaye prāṇināṃ sthitaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

महेश्वर आत्मा हैं, स्वभाव से सत्य और ज्ञान, अनन्त और सर्वव्यापी। उन्हीं का एक अंश जीवों के जगत् में हर प्राणी के हृदय में रहता है।

The Great Lord is the Self, true and knowing by nature, endless and all-pervading. A part of him dwells in the heart of every creature in the world of the living.

Word by wordपदार्थ

सत्य (satya) — truthसत्यज्ञान (jñāna) — and knowledgeऔर ज्ञानआत्मकः (ātmakaḥ) — by natureस्वरूप वालाअनन्तः (anantaḥ) — endlessअनन्तविभुः (vibhuḥ) — all-pervadingसर्वव्यापीआत्मा (ātmā) — the Selfआत्मामहेश्वरः (maheśvaraḥ) — the Great Lordमहेश्वरतस्य (tasya) — hisउसकाएव (eva) — indeedहीअंशः (aṃśaḥ) — a partअंशजीव (jīva) — of living beingsप्राणियों केलोके (loke) — in the worldजगत् मेंहृदये (hṛdaye) — in the heartहृदय मेंप्राणिनाम् (prāṇinām) — of creaturesजीवों केस्थितः (sthitaḥ) — dwellsरहता है

Verse 28

२८28 विस्फुलिङ्गा यथा वह्नेर्जायन्ते काष्ठयोगतः । अनादिकर्मसंबद्धास्तद्वदंशा महेशितुः । अनादिवासनायुक्ताः क्षेत्रज्ञा इति ते स्मृताः ॥ २८ ॥

visphuliṅgā yathā vahnerjāyante kāṣṭhayogataḥ | anādikarmasaṃbaddhāstadvadaṃśā maheśituḥ | anādivāsanāyuktāḥ kṣetrajñā iti te smṛtāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे लकड़ी के संयोग से आग से चिनगारियाँ निकलती हैं, वैसे ही महेश के अंश अनादि कर्म से बँधे और अनादि संस्कारों से युक्त हैं। वे "क्षेत्रज्ञ" कहे गए हैं।

As sparks rise from a fire when wood is added, so the parts of the Great Lord are bound to beginningless karma and joined with beginningless impressions. They are called the knowers of the field.

Explanationव्याख्या

"क्षेत्रज्ञ" वह है जो देह को, जिसे क्षेत्र कहा जाता है, जानता है।

A "knower of the field" (kṣetrajña) is the one who knows the body, which is called the field.

Word by wordपदार्थ

विस्फुलिङ्गाः (visphuliṅgāḥ) — sparksचिनगारियाँयथा (yathā) — asजैसेवह्नेः (vahneḥ) — from a fireआग सेजायन्ते (jāyante) — ariseनिकलती हैंकाष्ठ (kāṣṭha) — woodलकड़ी केयोगतः (yogataḥ) — through contactसंयोग सेअनादि (anādi) — beginninglessअनादिकर्म (karma) — to karmaकर्म सेसम्बद्धाः (sambaddhāḥ) — boundबँधेतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीअंशाः (aṃśāḥ) — partsअंशमहेशितुः (maheśituḥ) — of the Great Lordमहेश केअनादि (anādi) — beginninglessअनादिवासना (vāsanā) — with impressionsसंस्कारों सेयुक्ताः (yuktāḥ) — joinedयुक्तक्षेत्र (kṣetra) — of the fieldदेह-क्षेत्र कोज्ञाः (jñāḥ) — knowersजानने वालेइति (iti) — thusऐसेते (te) — theyवेस्मृताः (smṛtāḥ) — are calledकहे गए हैं

Verse 29

२९29 मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् । अन्तःकरणमित्याहुस्तत्र ते प्रतिबिम्बिताः ॥ २९ ॥

manobuddhirahaṃkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam | antaḥkaraṇamityāhustatra te pratibimbitāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त, ये चार हैं; इन्हें अन्तःकरण कहते हैं। उसमें वे (अंश) प्रतिबिम्बित होते हैं,

Mind, intellect, ego and thought, these four, they call the inner instrument. The parts of the Lord are reflected in it,

Word by wordपदार्थ

मनः (manaḥ) — mindमनबुद्धिः (buddhiḥ) — intellectबुद्धिअहंकारः (ahaṃkāraḥ) — egoअहंकारचित्तम् (cittam) — thoughtचित्तच (ca) — andऔरइति (iti) — thusऐसेचतुष्टयम् (catuṣṭayam) — the fourचारअन्तःकरणम् (antaḥkaraṇam) — inner instrumentअन्तःकरणइति (iti) — thusऐसाआहुः (āhuḥ) — they callकहते हैंतत्र (tatra) — in itउसमेंते (te) — theyवेप्रतिबिम्बिताः (pratibimbitāḥ) — are reflectedप्रतिबिम्बित होते हैं

Verse 30

३०30 जीवत्वं प्राप्नुयुः कर्मफलभोक्तार एव ते । ततो वैषयिकं तेषां सुखं वा दुःखमेव वा ॥ ३० ॥

jīvatvaṃ prāpnuyuḥ karmaphalabhoktāra eva te | tato vaiṣayikaṃ teṣāṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और वे जीव भाव पा लेते हैं, कर्मों के फल भोगने वाले बन जाते हैं। तब इन्द्रियों के विषयों से जुड़ा सुख या दुःख उनका होता है।

and they come to the state of a living self, enjoyers of the fruits of karma. From then on, pleasure or pain arising from the senses is theirs.

Word by wordपदार्थ

जीवत्वम् (jīvatvam) — the state of a living selfजीव भावप्राप्नुयुः (prāpnuyuḥ) — they come toपा लेते हैंकर्म (karma) — of karmaकर्म केफल (phala) — of the fruitsफलों केभोक्तारः (bhoktāraḥ) — enjoyersभोगने वालेएव (eva) — indeedहीते (te) — theyवेततः (tataḥ) — thenतबवैषयिकम् (vaiṣayikam) — of the sensesविषय से जुड़ातेषाम् (teṣām) — for themउनकासुखम् (sukham) — pleasureसुखवा (vā) — orयादुःखम् (duḥkham) — painदुःखएव (eva) — indeedहीवा (vā) — orया

Verse 31

३१31 त एव भुञ्जते भोगायतनेऽस्मिञ्छरीरके ॥ ३१ ॥

ta eva bhuñjate bhogāyatane'smiñcharīrake ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे ही इस देह में, जो भोग का घर है, सुख-दुःख भोगते हैं।

They alone enjoy it, in this body, the dwelling of enjoyment.

Word by wordपदार्थ

ते (te) — theyवेएव (eva) — aloneहीभुञ्जते (bhuñjate) — enjoyभोगते हैंभोग (bhoga) — of enjoymentभोग केआयतने (āyatane) — in the dwellingघरअस्मिन् (asmin) — in thisइसशरीरके (śarīrake) — bodyदेह में

Verse 32

३२32 स्थावरं जंगमं चेति द्विविधं वपुरुच्यते । स्थावरास्तत्र देहाः स्युः सूक्ष्मा गुल्मलतादयः ॥ ३२ ॥

sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ceti dvividhaṃ vapurucyate | sthāvarāstatra dehāḥ syuḥ sūkṣmā gulmalatādayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शरीर दो प्रकार का कहा जाता है: स्थिर और चलने वाला। स्थिर देहें झाड़ियाँ, लताएँ आदि सूक्ष्म देहें हैं।

Bodies are said to be of two kinds: still and moving. The still bodies are the slender ones, such as shrubs and creepers.

Word by wordपदार्थ

स्थावरम् (sthāvaram) — standing stillस्थिरजङ्गमम् (jaṅgamam) — movingचलने वालीच (ca) — andऔरइति (iti) — thusऐसेद्विविधम् (dvividham) — of two kindsदो प्रकार कावपुः (vapuḥ) — bodyशरीरउच्यते (ucyate) — is saidकहा जाता हैस्थावराः (sthāvarāḥ) — the still onesस्थिरतत्र (tatra) — among themउनमेंदेहाः (dehāḥ) — bodiesदेहस्युः (syuḥ) — areहैंसूक्ष्माः (sūkṣmāḥ) — slenderसूक्ष्मगुल्म (gulma) — shrubsझाड़ियाँलता (latā) — creepersलताएँआदयः (ādayaḥ) — and the likeआदि

Verse 33

३३33 अण्डजाः स्वेदजास्तद्वदुद्भिज्जा इति जंगमाः ॥ ३३ ॥

aṇḍajāḥ svedajāstadvadudbhijjā iti jaṃgamāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

चलने वाले वे हैं जो अण्डे से जन्मे, पसीने से जन्मे, और उसी तरह अंकुर से जन्मे।

The moving ones are those born from eggs, those born from sweat, and likewise those born by sprouting.

Explanationव्याख्या

उद्भिज्ज पौधे हैं, जो बीज और मिट्टी से उगते हैं।

The sprout-born are plants, which spring from seed and soil.

Word by wordपदार्थ

अण्डजाः (aṇḍajāḥ) — born from eggsअण्डे से जन्मेस्वेदजाः (svedajāḥ) — born from sweatपसीने से जन्मेतद्वत् (tadvat) — and likewiseवैसे हीउद्भिज्जाः (udbhijjāḥ) — born from sproutingअंकुर से जन्मेइति (iti) — soऐसेजङ्गमाः (jaṅgamāḥ) — the moving onesचलने वाले

Verse 34

३४34 योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये प्रपद्यन्ते यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ३४ ॥

yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ | sthāṇumanye prapadyante yathākarma yathāśrutam ||

Doubtful readingस्थाणुमन्ये प्रपद्यन्ते: another reading स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुछ देहधारी शरीर पाने के लिए गर्भ में जाते हैं; दूसरे ठूँठ (स्थावर) में जाते हैं। वे अपने कर्म और सुने-सीखे के अनुसार जाते हैं।

Some embodied selves enter a womb to take a body; others enter a stump. They go according to their deeds and according to what they have learned.

Explanationव्याख्या

"ठूँठ" यहाँ वृक्ष आदि स्थिर जीवन-रूपों का संकेत है।

A "stump" stands here for the still forms of life, such as trees.

Word by wordपदार्थ

योनिम् (yonim) — a wombगर्भ मेंअन्ये (anye) — someकुछप्रपद्यन्ते (prapadyante) — enterप्रवेश करते हैंशरीरत्वाय (śarīratvāya) — to take a bodyशरीर पाने कोदेहिनः (dehinaḥ) — embodied selvesदेहधारीस्थाणुम् (sthāṇum) — a stumpठूँठ मेंअन्ये (anye) — othersकुछ दूसरेप्रपद्यन्ते (prapadyante) — enterजाते हैंयथा (yathā) — according toके अनुसारकर्म (karma) — their deedsकर्मयथा (yathā) — according toके अनुसारश्रुतम् (śrutam) — what they learnedसुने-सीखे के

Verse 35

३५35 सुख्यहं दुःख्यहं चेति जीव एवाभिमन्यते । निर्लेपोऽपि परं ज्योतिर्मोहितः शंभुमायया ॥ ३५ ॥

sukhyahaṃ duḥkhyahaṃ ceti jīva evābhimanyate | nirlepo'pi paraṃ jyotirmohitaḥ śaṃbhumāyayā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

"मैं सुखी हूँ, मैं दुःखी हूँ": ऐसा केवल जीव ही मानता है। वह निर्लेप और परम ज्योति होकर भी शम्भु की माया से मोहित है।

"I am happy, I am unhappy": only the living self thinks so. Though it is untouched, a supreme light, it is deluded by Śambhu's Māyā.

Word by wordपदार्थ

सुखी (sukhī) — happyसुखीअहम् (aham) — Iमैंदुःखी (duḥkhī) — unhappyदुःखीअहम् (aham) — Iमैंच (ca) — andऔरइति (iti) — thusऐसाजीवः (jīvaḥ) — the living selfजीवएव (eva) — aloneहीअभिमन्यते (abhimanyate) — thinksमानता हैनिर्लेपः (nirlepaḥ) — untouchedनिर्लेपअपि (api) — thoughहोकर भीपरम् (param) — supremeपरमज्योतिः (jyotiḥ) — lightज्योतिमोहितः (mohitaḥ) — deludedमोहितशम्भु (śambhu) — of Śambhuशम्भु कीमायया (māyayā) — by Māyāमाया से

Verse 36

३६36 कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मात्सर्यमेव च । मोहश्चेत्यरिषड्वर्गमहंकारगतं विदुः ॥ ३६ ॥

kāmaḥ krodhastathā lobho mado mātsaryameva ca | mohaścetyariṣaḍvargamahaṃkāragataṃ viduḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

काम, क्रोध, लोभ, मद, ईर्ष्या और मोह: ये छह शत्रु अहंकार से जुड़े हैं, ऐसा लोग जानते हैं।

Desire, anger, greed, pride, envy and delusion: these six enemies they know as belonging to the ego.

Word by wordपदार्थ

कामः (kāmaḥ) — desireकामक्रोधः (krodhaḥ) — angerक्रोधतथा (tathā) — andऔरलोभः (lobhaḥ) — greedलोभमदः (madaḥ) — prideमदमात्सर्यम् (mātsaryam) — envyईर्ष्याएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरमोहः (mohaḥ) — delusionमोहच (ca) — andऔरइति (iti) — thusऐसेअरि (ari) — enemiesशत्रुषड्वर्गम् (ṣaḍvargam) — the group of sixछह का समूहअहंकार (ahaṃkāra) — to egoअहंकार सेगतम् (gatam) — belongingजुड़ाविदुः (viduḥ) — they knowजानते हैं

Verse 37

३७37 स एव बध्यते जीवः स्वप्नजाग्रदवस्थयोः । सुषुप्तौ तदभावाच्च जीवः शंकरतां गतः ॥ ३७ ॥

sa eva badhyate jīvaḥ svapnajāgradavasthayoḥ | suṣuptau tadabhāvācca jīvaḥ śaṃkaratāṃ gataḥ ||

Doubtful readingबध्यते: another reading बोध्यते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वही जीव स्वप्न और जाग्रत अवस्था में बँधता है। गहरी नींद में उसके न रहने से जीव शंकर का भाव पा लेता है।

That living self alone is bound, in the states of dream and waking. In deep sleep, since that is absent, the living self has reached the state of Śaṅkara.

Explanationव्याख्या

"वह" से अहंकार और छह शत्रु अभिप्रेत हैं; गहरी नींद में अहंकार काम नहीं करता और जीव बिना कष्ट के अपने स्वरूप में रहता है।

"That" is the ego with its six enemies; in deep sleep the ego is not at work, and the self rests, untroubled, in its own nature.

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — thatवहीएव (eva) — aloneहीबध्यते (badhyate) — is boundबँधता हैजीवः (jīvaḥ) — the living selfजीवस्वप्न (svapna) — in dreamस्वप्नजाग्रत् (jāgrat) — and wakingऔर जाग्रतअवस्थयोः (avasthayoḥ) — in the two statesदोनों अवस्थाओं मेंसुषुप्तौ (suṣuptau) — in deep sleepगहरी नींद मेंतद् (tad) — of thatउसकेअभावात् (abhāvāt) — from the absenceन रहने सेच (ca) — andऔरजीवः (jīvaḥ) — the living selfजीवशङ्करताम् (śaṅkaratām) — oneness with Śaṅkaraशंकर का भावगतः (gataḥ) — has reachedपा लेता है

Verse 38

३८38 स एव मायया स्पृष्टः कारणं सुखदुःखयोः । शुक्तौ रजतवद्विश्वं मायया दृश्यते शिवे ॥ ३८ ॥

sa eva māyayā spṛṣṭaḥ kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ | śuktau rajatavadviśvaṃ māyayā dṛśyate śive ||

Doubtful readingमायया स्पृष्टः: another reading मायासंस्पृष्टः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वही जीव माया से छुआ हुआ सुख और दुःख का कारण बनता है। माया से संसार शिव में दिखता है, जैसे सीप पर चाँदी दिखती है।

That same self, touched by Māyā, becomes the cause of pleasure and pain. Through Māyā the world is seen in Śiva, as silver is seen on a shell.

Explanationव्याख्या

दूर से सीप चाँदी जैसी दिख सकती है। चाँदी वास्तविक नहीं, फिर भी वह वहाँ दिखती है; इसी तरह जगत् शिव में दिखता है।

A shell can look like silver from a distance. The silver is not real, yet it seems to be there; so the world seems to stand in Śiva.

Word by wordपदार्थ

सः (saḥ) — thatवहीएव (eva) — aloneहीमायया (māyayā) — by Māyāमाया सेस्पृष्टः (spṛṣṭaḥ) — touchedछुआ हुआकारणम् (kāraṇam) — the causeकारणसुख (sukha) — of pleasureसुखदुःखयोः (duḥkhayoḥ) — and painऔर दुःख काशुक्तौ (śuktau) — on a shellसीप पररजतवत् (rajatavat) — like silverचाँदी की तरहविश्वम् (viśvam) — the worldसंसारमायया (māyayā) — through Māyāमाया सेदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखता हैशिवे (śive) — in Śivaशिव में

Verse 39

३९39 ततो विवेकज्ञानेन न कोऽप्यत्रास्ति दुःखभाक् । ततो विरम दुःखात्त्वं किं मुधा परितप्यसे ॥ ३९ ॥

tato vivekajñānena na ko'pyatrāsti duḥkhabhāk | tato virama duḥkhāttvaṃ kiṃ mudhā paritapyase ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए विवेक के ज्ञान से यहाँ कोई भी दुःख का भागी नहीं है। तुम दुःख से रुक जाओ। व्यर्थ क्यों तप रहे हो?

So, by the knowledge that discerns, no one here shares in pain. Stop your grief. Why do you burn in vain?

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — thereforeइसलिएविवेक (viveka) — discerningविवेक वालेज्ञानेन (jñānena) — by knowledgeज्ञान सेन (na) — no oneकोई नहींकः (kaḥ) — anyoneकोईअपि (api) — at allभीअत्र (atra) — hereयहाँअस्ति (asti) — isहैदुःख (duḥkha) — of painदुःख काभाक् (bhāk) — sharerभागीततः (tataḥ) — soइसलिएविरम (virama) — stopरुकोदुःखात् (duḥkhāt) — from griefदुःख सेत्वम् (tvam) — youतुमकिम् (kim) — whyक्योंमुधा (mudhā) — in vainव्यर्थपरितप्यसे (paritapyase) — do you burnतपते हो

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 40

४०40 मुने सर्वमिदं सत्यं यन्मदग्रे त्वयेरितम् । तथापि न जहात्येतत्प्रारब्धादृष्टमुल्बणम् ॥ ४० ॥

mune sarvamidaṃ satyaṃ yanmadagre tvayeritam | tathāpi na jahātyetatprārabdhādṛṣṭamulbaṇam ||

Doubtful readingसत्यं: another reading तथ्यं

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे मुनि, आपने मेरे सामने जो कहा वह सब सत्य है। फिर भी प्रारब्ध का यह प्रबल, अदृश्य बल मुझे नहीं छोड़ता।

O sage, all that you have said before me is true. Still, this fierce unseen force of fated karma does not leave me.

Explanationव्याख्या

प्रारब्ध पिछले कर्मों का वह भाग है जिसका फल इस जीवन में आरम्भ हो चुका है।

Prārabdha is the part of past karma that has already begun to bear fruit in this life.

Word by wordपदार्थ

मुने (mune) — O sageहे मुनिसर्वम् (sarvam) — allसबइदम् (idam) — thisयहसत्यम् (satyam) — trueसत्ययत् (yat) — whatजोमद् (mad) — before meमेरेअग्रे (agre) — in frontसामनेत्वया (tvayā) — by youआपनेईरितम् (īritam) — saidकहातथा (tathā) — even soफिर भीअपि (api) — stillभीन (na) — notनहींजहाति (jahāti) — leavesछोड़ताएतत् (etat) — thisयहप्रारब्ध (prārabdha) — fated karmaप्रारब्धअदृष्टम् (adṛṣṭam) — unseenअदृष्टउल्बणम् (ulbaṇam) — fierceप्रबल

Verse 41

४१41 मत्तं कुर्याद्यथा मद्यं नष्टाविद्यमपि द्विजम् । तद्वत्प्रारब्धभोगोऽपि न जहाति विवेकिनम् ॥ ४१ ॥

mattaṃ kuryādyathā madyaṃ naṣṭāvidyamapi dvijam | tadvatprārabdhabhogo'pi na jahāti vivekinam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे मदिरा उस ब्राह्मण को भी मतवाला कर देती है जिसका अज्ञान नष्ट हो चुका है, वैसे ही प्रारब्ध का भोग विवेकी को भी नहीं छोड़ता।

As wine makes drunk even a brahmin whose ignorance is gone, so the experience of fated karma does not leave even one who discerns.

Word by wordपदार्थ

मत्तम् (mattam) — drunkमतवालाकुर्यात् (kuryāt) — makesकर देती हैयथा (yathā) — asजैसेमद्यम् (madyam) — wineमदिरानष्ट (naṣṭa) — goneनष्टअविद्यम् (avidyam) — whose ignoranceअज्ञान जिसकाअपि (api) — evenभीद्विजम् (dvijam) — a brahminब्राह्मण कोतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीप्रारब्ध (prārabdha) — of fated karmaप्रारब्ध काभोगः (bhogaḥ) — the experienceभोगअपि (api) — alsoभीन (na) — notनहींजहाति (jahāti) — leavesछोड़ताविवेकिनम् (vivekinam) — one who discernsविवेकी को

Verse 42

४२42 ततः किं बहुनोक्तेन प्रारब्धः स शिवः स्मरः । बाधते मां दिवारात्रमहंकारोऽपि तादृशः ॥ ४२ ॥

tataḥ kiṃ bahunoktena prārabdhaḥ sa śivaḥ smaraḥ | bādhate māṃ divārātramahaṃkāro'pi tādṛśaḥ ||

Doubtful readingours: प्रारब्धः स शिवः स्मरः; variant प्रारब्धसचिवः स्मरः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.42. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तो ज़्यादा कहने से क्या लाभ? प्रारब्ध, वही शिव कामदेव के रूप में, मुझे दिन-रात सताता है, और मेरा अहंकार भी वैसा ही है।

So what use is saying more? Fated karma, that Śiva as Smara, the god of love, torments me day and night, and my ego is of the same kind.

Explanationव्याख्या

राम का आशय है कि काम और अहंकार, जिन्हें वह अपने शोक का कारण मानता है, वे भी शिव की शक्ति का ही काम हैं।

Rāma means that desire and ego, which he feels as the cause of his grief, are also the working of Śiva's power.

Word by wordपदार्थ

ततः (tataḥ) — soइसलिएकिम् (kim) — whatक्याबहुना (bahunā) — at lengthज़्यादाउक्तेन (uktena) — by sayingकहने सेप्रारब्धः (prārabdhaḥ) — fated karmaप्रारब्धसः (saḥ) — thatवहशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवस्मरः (smaraḥ) — as Smaraकामदेव के रूप मेंबाधते (bādhate) — tormentsसताता हैमाम् (mām) — meमुझेदिवारात्रम् (divārātram) — day and nightदिन-रातअहंकारः (ahaṃkāraḥ) — egoअहंकारअपि (api) — alsoभीतादृशः (tādṛśaḥ) — of the same kindवैसा ही

Verse 43

४३43 अत्यन्तपीडितो जीवः स्थूलदेहं विमुञ्चति । तस्माज्जीवाप्तये मह्यमुपायः क्रियतां द्विज ॥ ४३ ॥

atyantapīḍito jīvaḥ sthūladehaṃ vimuñcati | tasmājjīvāptaye mahyamupāyaḥ kriyatāṃ dvija ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 2.43. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-2-vairagya-upadesha#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बहुत पीड़ित जीव स्थूल देह को छोड़ देता है। इसलिए हे ब्राह्मण, मुझे प्राण बचाने का उपाय बताइए।

A living being in extreme torment leaves the gross body. So, O brahmin, give me a way to keep my life.

Word by wordपदार्थ

अत्यन्त (atyanta) — extremelyबहुतपीडितः (pīḍitaḥ) — tormentedपीड़ितजीवः (jīvaḥ) — the living beingजीवस्थूल (sthūla) — grossस्थूलदेहम् (deham) — bodyदेह कोविमुञ्चति (vimuñcati) — leavesछोड़ देता हैतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएजीव (jīva) — to keep my lifeप्राण बचाने काआप्तये (āptaye) — for the gainingके लिएमह्यम् (mahyam) — to meमुझेउपायः (upāyaḥ) — a meansउपायक्रियताम् (kriyatām) — let it be madeबताइएद्विज (dvija) — O brahminहे ब्राह्मण

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.