Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 1

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter One · The Prelude · Verses 1–36

उपोद्घातः

Sūta opens the teaching to the sages. Final freedom comes not from rites, gifts or austerity but from knowledge alone. This teaching, the Śiva Gītā, was spoken by Śiva to Rāma in the Daṇḍaka forest; it passed from Skanda to Sanatkumāra, to Vyāsa, and then to Sūta, with a warning not to give it to just anyone, since the gods become angry when a person gains knowledge. The sages ask whether there is any way past the gods' obstacles. Sūta answers: devotion to Śiva is born of merit gathered over countless births; with it a person acts without desire, Śiva's grace makes him firm, the gods give way, he longs to hear Śiva's deeds, knowledge arises, and knowledge frees him. The smallest offering, a bow, a circuit, or even a thought of Śiva is enough. No time or place is fixed; wherever the mind rests, meditating on Śiva as one's own Self leads to union with him. Sūta then promises to teach the Pāśupata vow and to tell all that Agastya gave Rāma. सूत ऋषियों के सामने उपदेश आरम्भ करते हैं। कैवल्य कर्मों, दान या तप से नहीं मिलता, केवल ज्ञान से मिलता है। यह शिवगीता शिव ने दण्डकारण्य में राम से कही थी; यह स्कन्द से सनत्कुमार को, उनसे व्यास को और फिर सूत को मिली, इस चेतावनी के साथ कि इसे हर किसी को न दिया जाए, क्योंकि मनुष्य को ज्ञान होने पर देवता क्रोधित होते हैं। ऋषि पूछते हैं कि देवताओं की रुकावटों से पार जाने का कोई उपाय है या नहीं। सूत उत्तर देते हैं: शिव में भक्ति करोड़ों जन्मों के पुण्य से पैदा होती है; उससे मनुष्य बिना कामना के कर्म करता है, शिव की कृपा से दृढ़ होता है, देवता रास्ता छोड़ देते हैं, उसे शिव की कथा सुनने की इच्छा होती है, ज्ञान जागता है और ज्ञान से वह मुक्त हो जाता है। छोटी-सी भेंट, एक प्रणाम, एक परिक्रमा या शिव का स्मरण भी काफ़ी है। समय और स्थान का कोई नियम नहीं; मन जहाँ टिके, वहीं शिव का अपने आत्मा के रूप में ध्यान करने से उनसे एकता मिलती है। फिर सूत पाशुपत व्रत सिखाने और अगस्त्य ने राम को जो दिया, वह सब सुनाने का वचन देते हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 अथातः संप्रवक्ष्यामि शुद्धकैवल्यमुक्तिदम् । अनुग्रहान्महेशस्य भवदुःखस्य भेषजम् ॥ १ ॥

athātaḥ saṃpravakṣyāmi śuddhakaivalyamuktidam | anugrahānmaheśasya bhavaduḥkhasya bheṣajam ||

Doubtful readingशुद्धकैवल्यमुक्तिदम्: another reading शुद्धं कैवल्यमुक्तिदम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब मैं वह शुद्ध उपदेश कहूँगा जो कैवल्य और मुक्ति देता है। महेश की कृपा से यह संसार के दुःख की दवा है।

Now I shall tell you the pure teaching that gives final freedom and liberation. By the grace of Maheśa, it is the medicine for the pain of worldly life.

Explanationव्याख्या

कैवल्य का अर्थ है सब बन्धनों से छूटकर अकेले आत्मा के रूप में रहना। आरम्भ में ही कहा गया है कि इस उपदेश का उद्देश्य मुक्ति है, सांसारिक लाभ नहीं।

Kaivalya means standing alone as the Self, free of all bonds. The opening promises a teaching whose purpose is release, not worldly gain.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — nowअबअतः (ataḥ) — thereforeइसलिएसम्प्रवक्ष्यामि (sampravakṣyāmi) — I shall tellमैं कहूँगाशुद्ध (śuddha) — pureशुद्धकैवल्य (kaivalya) — final freedomकैवल्यमुक्ति (mukti) — liberationमुक्तिदम् (dam) — givingदेने वालाअनुग्रहात् (anugrahāt) — by the graceकृपा सेमहेशस्य (maheśasya) — of Maheśaमहेश कीभव (bhava) — worldly lifeसंसारदुःखस्य (duḥkhasya) — of the painदुःख कीभेषजम् (bheṣajam) — medicineदवा

Verse 2

२2 न कर्मणामनुष्ठानैर्न दानैस्तपसापि वा । कैवल्यं लभते मर्त्यः किंतु ज्ञानेन केवलम् ॥ २ ॥

na karmaṇāmanuṣṭhānairna dānaistapasāpi vā | kaivalyaṃ labhate martyaḥ kiṃtu jñānena kevalam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मनुष्य को कैवल्य कर्म करने से, दान से या तप से नहीं मिलता। वह केवल ज्ञान से मिलता है।

A mortal does not gain final freedom by performing rites, or by gifts, or by austerity. He gains it by knowledge alone.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींकर्मणाम् (karmaṇām) — of ritesकर्मों केअनुष्ठानैः (anuṣṭhānaiḥ) — by performingकरने सेन (na) — norनदानैः (dānaiḥ) — by giftsदान सेतपसा (tapasā) — by austerityतप सेअपि (api) — evenभीवा (vā) — orयाकैवल्यम् (kaivalyam) — final freedomकैवल्यलभते (labhate) — gainsपाता हैमर्त्यः (martyaḥ) — a mortalमनुष्यकिन्तु (kintu) — butबल्किज्ञानेन (jñānena) — by knowledgeज्ञान सेकेवलम् (kevalam) — aloneकेवल

Verse 3

३3 रामाय दण्डकारण्ये पार्वतीपतिना पुरा । या प्रोक्ता शिवगीताख्या गुह्यागुह्यतमापि सा ॥ ३ ॥

rāmāya daṇḍakāraṇye pārvatīpatinā purā | yā proktā śivagītākhyā guhyāguhyatamāpi sā ||

Doubtful readingगुह्यागुह्यतमापि सा: another reading गुह्याद्गुह्यतमा हि सा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बहुत पहले दण्डक वन में पार्वती के पति ने राम से जो उपदेश कहा, वह शिवगीता कहलाता है। वह गुप्त है, गुप्त से भी अधिक गुप्त।

Long ago, in the Daṇḍaka forest, Pārvatī's husband spoke to Rāma the teaching called the Śiva Gītā. It is secret, even the most secret.

Word by wordपदार्थ

रामाय (rāmāya) — to Rāmaराम सेदण्डक (daṇḍaka) — Daṇḍakaदण्डकअरण्ये (araṇye) — in the forestवन मेंपार्वती (pārvatī) — Pārvatīपार्वती केपतिना (patinā) — by the husbandपति नेपुरा (purā) — long agoपहलेया (yā) — whichजोप्रोक्ता (proktā) — was spokenकही गईशिवगीता (śivagītā) — Śiva Gītāशिवगीताआख्या (ākhyā) — calledनाम कीगुह्य (guhya) — secretगुप्तअगुह्यतमा (aguhyatamā) — most secretअत्यन्त गुप्तअपि (api) — evenभीसा (sā) — thatवह

Verse 4

४4 यस्याः स्मरणमात्रेण नृणां मुक्तिर्धुवा हि सा । पुरा सनत्कुमाराय स्कन्देनाभिहिता हि सा ॥ ४ ॥

yasyāḥ smaraṇamātreṇa nṛṇāṃ muktirdhuvā hi sā | purā sanatkumārāya skandenābhihitā hi sā ||

Doubtful readingours: स्मरणमात्रेण; मुक्तिर्ध्रुवा हि सा. Variant: श्रवणमात्रेण; मुक्तिर्ध्रुवं भवेत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसे याद करने भर से मनुष्यों को निश्चित मुक्ति मिलती है। बहुत पहले स्कन्द ने इसे सनत्कुमार से कहा था।

Merely remembering it gives people sure liberation. Long ago Skanda told it to Sanatkumāra.

Word by wordपदार्थ

यस्याः (yasyāḥ) — whoseजिसकेस्मरण (smaraṇa) — rememberingस्मरणमात्रेण (mātreṇa) — merelyभर सेनृणाम् (nṛṇām) — for peopleमनुष्यों कोमुक्तिः (muktiḥ) — liberationमुक्तिध्रुवा (dhruvā) — certainनिश्चितहि (hi) — indeedहीसा (sā) — itवहपुरा (purā) — long agoपहलेसनत्कुमाराय (sanatkumārāya) — to Sanatkumāraसनत्कुमार सेस्कन्देन (skandena) — by Skandaस्कन्द नेअभिहिता (abhihitā) — was toldकही गईहि (hi) — indeedहीसा (sā) — itवह

Verse 5

५5 सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासाय मुनिसत्तमाः । मह्यं कृता(पा)तिरेकेण प्रददौ बादरायणः ॥ ५ ॥

sanatkumāraḥ provāca vyāsāya munisattamāḥ | mahyaṃ kṛtā(pā)tirekeṇa pradadau bādarāyaṇaḥ ||

Doubtful readingours: कृपातिरेकेण; variant कृतातिरेकेण

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे श्रेष्ठ मुनियो, सनत्कुमार ने इसे व्यास से कहा। बादरायण ने बड़ी कृपा करके इसे मुझे दिया।

Sanatkumāra told it to Vyāsa, O best of sages. Out of great compassion, Bādarāyaṇa gave it to me.

Explanationव्याख्या

बादरायण व्यास का ही दूसरा नाम है।

Bādarāyaṇa is another name of Vyāsa.

Word by wordपदार्थ

सनत्कुमारः (sanatkumāraḥ) — Sanatkumāraसनत्कुमार नेप्रोवाच (provāca) — toldकहाव्यासाय (vyāsāya) — to Vyāsaव्यास सेमुनि (muni) — sagesमुनियों मेंसत्तमाः (sattamāḥ) — bestश्रेष्ठमह्यम् (mahyam) — to meमुझेकृपा (kṛpā) — compassionकृपाअतिरेकेण (atirekeṇa) — by excessअधिकता सेप्रददौ (pradadau) — gaveदियाबादरायणः (bādarāyaṇaḥ) — Bādarāyaṇaबादरायण (व्यास) ने

Verse 6

६6 उक्तं च तेन कस्मैचिन्न दातव्यमिदं त्वया । सूतपुत्रान्यथा देवाः क्षुभ्यन्ति च शपन्ति च ॥ ६ ॥

uktaṃ ca tena kasmaicinna dātavyamidaṃ tvayā | sūtaputrānyathā devāḥ kṣubhyanti ca śapanti ca ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और उन्होंने कहा: "सूत के पुत्र, तुम इसे किसी को मत देना। नहीं तो देवता क्रोधित होते हैं और शाप देते हैं।"

And he said: "You must not give this to just anyone, son of Sūta. Otherwise the gods become angry and curse."

Word by wordपदार्थ

उक्तम् (uktam) — saidकहाच (ca) — andऔरतेन (tena) — by himउन्होंनेकस्मैचित् (kasmaicit) — to anyoneकिसी कोन (na) — notनहींदातव्यम् (dātavyam) — to be givenदेना चाहिएइदम् (idam) — thisयहत्वया (tvayā) — by youतुम्हेंसूत (sūta) — of Sūtaसूत केपुत्र (putra) — sonपुत्रअन्यथा (anyathā) — otherwiseनहीं तोदेवाः (devāḥ) — the godsदेवताक्षुभ्यन्ति (kṣubhyanti) — become angryक्रोधित होते हैंच (ca) — andऔरशपन्ति (śapanti) — curseशाप देते हैंच (ca) — andऔर

Verse 7

७7 अथ पृष्टो मया विप्रो भगवान्बादरायणः । भगवन्देवताः सर्वाः किं क्षुभ्यन्ति शपन्ति च । तासामत्रास्ति का हानिर्यया कुप्यन्ति देवताः ॥ ७ ॥

atha pṛṣṭo mayā vipro bhagavānbādarāyaṇaḥ | bhagavandevatāḥ sarvāḥ kiṃ kṣubhyanti śapanti ca | tāsāmatrāsti kā hāniryayā kupyanti devatāḥ ||

Doubtful readingविप्रो: another reading विप्रा; यया: another reading यथा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब मैंने ब्राह्मण भगवान् बादरायण से पूछा: "भगवन्, सब देवता क्यों क्रोधित होते हैं और शाप देते हैं? इसमें उनकी क्या हानि है कि वे कुपित हो जाते हैं?"

Then I asked the brahmin, the venerable Bādarāyaṇa: "Lord, why do all the gods become angry and curse? What loss do they suffer in this, that they get angry?"

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबपृष्टः (pṛṣṭaḥ) — was askedपूछा गयामया (mayā) — by meमैंनेविप्रः (vipraḥ) — the brahminब्राह्मण सेभगवान् (bhagavān) — venerableभगवान्बादरायणः (bādarāyaṇaḥ) — Bādarāyaṇaबादरायणभगवन् (bhagavan) — O lordहे भगवन्देवताः (devatāḥ) — godsदेवतासर्वाः (sarvāḥ) — allसबकिम् (kim) — whyक्योंक्षुभ्यन्ति (kṣubhyanti) — become angryक्रोधित होते हैंशपन्ति (śapanti) — curseशाप देते हैंच (ca) — andऔरतासाम् (tāsām) — for themउनकीअत्र (atra) — in thisइसमेंअस्ति (asti) — isहैका (kā) — whatक्याहानिः (hāniḥ) — lossहानियया (yayā) — by whichजिससेकुप्यन्ति (kupyanti) — get angryकुपित होते हैंदेवताः (devatāḥ) — the godsदेवता

Verse 8

८8 पाराशर्योऽथ मामाह यत्पृष्टं शृणु वत्सल । नित्याग्निहोत्रिणो विप्राः सन्ति ये गृहमेधिनः ॥ ८ ॥

pārāśaryo'tha māmāha yatpṛṣṭaṃ śṛṇu vatsala | nityāgnihotriṇo viprāḥ santi ye gṛhamedhinaḥ ||

Doubtful readingवत्सल: another reading वत्स तत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब पाराशर्य ने मुझसे कहा: "प्रिय, तुमने जो पूछा है, उसे सुनो। कुछ ब्राह्मण गृहस्थ हैं और प्रतिदिन अग्निहोत्र करते हैं।"

Then Pārāśarya said to me: "Listen, dear one, to what you asked. There are brahmins who are householders and keep the fire offering every day."

Explanationव्याख्या

पाराशर्य का अर्थ है पराशर का पुत्र, यानी व्यास। अग्निहोत्र घर की अग्नि में प्रतिदिन दी जाने वाली आहुति है।

Pārāśarya, "son of Parāśara", is Vyāsa. The fire offering (agnihotra) is the daily offering made into the household fire.

Word by wordपदार्थ

पाराशर्यः (pārāśaryaḥ) — Pārāśaryaपराशर के पुत्र (व्यास)अथ (atha) — thenतबमाम् (mām) — to meमुझसेआह (āha) — saidबोलेयत् (yat) — whatजोपृष्टम् (pṛṣṭam) — askedपूछाशृणु (śṛṇu) — listenसुनोवत्सल (vatsala) — dear oneप्रियनित्य (nitya) — dailyप्रतिदिनअग्निहोत्रिणः (agnihotriṇaḥ) — keepers of the fire offeringअग्निहोत्र करने वालेविप्राः (viprāḥ) — brahminsब्राह्मणसन्ति (santi) — areहैंये (ye) — whoजोगृहमेधिनः (gṛhamedhinaḥ) — householdersगृहस्थ

Verse 9

९9 त एव सर्वफलदाः सुराणां कामधेनवः । भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च यद्यदिष्टं सुपर्वणाम् ॥ ९ ॥

ta eva sarvaphaladāḥ surāṇāṃ kāmadhenavaḥ | bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca yadyadiṣṭaṃ suparvaṇām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे ही सब फल देने वाले हैं; वे देवताओं की कामधेनु हैं। देवता जो-जो खाना, भोजन या पेय चाहते हैं,

They alone give all the fruits; they are the wish-granting cows of the gods. Whatever food, meal or drink the gods wish for,

Explanationव्याख्या

यह वाक्य अगले श्लोक में पूरा होता है।

The verse continues in the next one.

Word by wordपदार्थ

ते (te) — theyवेएव (eva) — aloneहीसर्व (sarva) — allसबफल (phala) — fruitsफलदाः (dāḥ) — giversदेने वालेसुराणाम् (surāṇām) — of the godsदेवताओं कीकामधेनवः (kāmadhenavaḥ) — wish-granting cowsकामधेनुभक्ष्यम् (bhakṣyam) — foodखाने की वस्तुभोज्यम् (bhojyam) — what is eatenभोजनच (ca) — andऔरपेयम् (peyam) — drinkपेयच (ca) — andऔरयत् (yat) — whateverजोयत् (yat) — whateverजोइष्टम् (iṣṭam) — wishedचाहा हुआसुपर्वणाम् (suparvaṇām) — by the godsदेवताओं को

Verse 10

१०10 अग्नौ हुतेन हविषा तत्सर्वं लभ्यते दिवि । नान्यदस्ति सुरेशानामिष्टसिद्धिप्रदं दिवि ॥ १० ॥

agnau hutena haviṣā tatsarvaṃ labhyate divi | nānyadasti sureśānāmiṣṭasiddhipradaṃ divi ||

Doubtful readingलभ्यते: another reading लभते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह सब स्वर्ग में अग्नि में दी गई आहुति से मिलता है। स्वर्ग में देवताओं के प्रमुखों की इच्छा पूरी करने वाला इसके सिवा और कुछ नहीं है।

all that is obtained in heaven from the offering poured into the fire. For the chief gods in heaven there is nothing else that fulfils their wishes.

Word by wordपदार्थ

अग्नौ (agnau) — in the fireअग्नि मेंहुतेन (hutena) — by what is offeredआहुति देने सेहविषा (haviṣā) — by the offeringहवि सेतत् (tat) — thatवहसर्वम् (sarvam) — allसबलभ्यते (labhyate) — is obtainedमिलता हैदिवि (divi) — in heavenस्वर्ग मेंन (na) — notनहींअन्यत् (anyat) — anything elseऔर कुछअस्ति (asti) — isहैसुर (sura) — godsदेवताईशानाम् (īśānām) — of the chiefsप्रमुखों के लिएइष्ट (iṣṭa) — wishइच्छासिद्धि (siddhi) — fulfilmentपूर्तिप्रदम् (pradam) — givingदेने वालादिवि (divi) — in heavenस्वर्ग में

Verse 11

११11 दोग्ध्री धेनुर्यथा नीता दुःखदा गृहमेधिनाम् । तथैव ज्ञानवान्विप्रो देवानां दुःखदो भवेत् ॥ ११ ॥

dogdhrī dhenuryathā nītā duḥkhadā gṛhamedhinām | tathaiva jñānavānvipro devānāṃ duḥkhado bhavet ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे दूध देने वाली गाय ले जाई जाए तो गृहस्थों को दुःख देती है, वैसे ही ज्ञानी ब्राह्मण देवताओं को दुःख देता है।

As a milch cow that is led away brings distress to householders, so a brahmin who has knowledge brings distress to the gods.

Explanationव्याख्या

ज्ञानी ब्राह्मण अब देवताओं को भेंट देने पर निर्भर नहीं रहता, इसलिए देवताओं को वह नहीं मिलता जो पहले मिलता था, जैसे घर से गाय चली जाए तो घर को हानि होती है।

A brahmin with knowledge no longer depends on offerings to the gods, so the gods lose what he used to give them, as a household loses its cow.

Word by wordपदार्थ

दोग्ध्री (dogdhrī) — milchदूध देने वालीधेनुः (dhenuḥ) — cowगाययथा (yathā) — asजैसेनीता (nītā) — led awayले जाई जाएदुःख (duḥkha) — distressदुःखदा (dā) — givingदेने वालीगृहमेधिनाम् (gṛhamedhinām) — to householdersगृहस्थों कोतथा (tathā) — soवैसेएव (eva) — indeedहीज्ञानवान् (jñānavān) — a man of knowledgeज्ञानीविप्रः (vipraḥ) — brahminब्राह्मणदेवानाम् (devānām) — to the godsदेवताओं कोदुःख (duḥkha) — distressदुःखदः (daḥ) — givingदेने वालाभवेत् (bhavet) — becomesहोता है

Verse 12

१२12 त्रिदशास्तेन विघ्नन्ति प्रविष्टाविषयं नृणाम् । ततो न जायते भक्तिः शिवे कस्यापि देहिनः ॥ १२ ॥

tridaśāstena vighnanti praviṣṭāviṣayaṃ nṛṇām | tato na jāyate bhaktiḥ śive kasyāpi dehinaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए देवता मनुष्यों के इन्द्रिय-विषयों में प्रवेश करके बाधा डालते हैं। तब किसी भी देहधारी में शिव के प्रति भक्ति पैदा नहीं होती।

So the gods obstruct people, entering the sense-objects of men. Then devotion to Śiva does not arise in any embodied being.

Explanationव्याख्या

देवता मनुष्य के देखने, सुनने और चाहने की चीज़ों के द्वारा काम करते हैं और मन को सुखों की ओर खींचते हैं, ताकि वह शिव से दूर हो जाए।

The gods work through what a person sees, hears and desires, drawing the mind to pleasures so that it turns away from Śiva.

Word by wordपदार्थ

त्रिदशाः (tridaśāḥ) — the godsदेवतातेन (tena) — thereforeइसलिएविघ्नन्ति (vighnanti) — obstructबाधा डालते हैंप्रविष्टाः (praviṣṭāḥ) — having enteredप्रवेश करकेविषयम् (viṣayam) — the sense-objectsइन्द्रिय-विषयों मेंनृणाम् (nṛṇām) — of menमनुष्यों केततः (tataḥ) — thenतबन (na) — notनहींजायते (jāyate) — arisesउत्पन्न होतीभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिशिवे (śive) — to Śivaशिव मेंकस्य (kasya) — of anyकिसीअपि (api) — evenभीदेहिनः (dehinaḥ) — embodied beingदेहधारी में

Verse 13

१३13 तस्मादविदुषां नैव जायते शूलपाणिनः । यथाकथंचिज्जातापि मध्ये विच्छिद्यते नृणाम् ॥ १३ ॥

tasmādaviduṣāṃ naiva jāyate śūlapāṇinaḥ | yathākathaṃcijjātāpi madhye vicchidyate nṛṇām ||

Doubtful readingतस्मादविदुषाम्: another reading तस्माद्विदुषाम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इसलिए अज्ञानियों में त्रिशूलधारी के प्रति भक्ति बिलकुल पैदा नहीं होती। किसी तरह पैदा हो भी जाए, तो मनुष्यों की वह भक्ति बीच में ही टूट जाती है।

So among those who do not know, devotion to the Trident-bearer does not arise at all. Even if it is somehow born, it is cut off in the middle.

Word by wordपदार्थ

तस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएअविदुषाम् (aviduṣām) — for the unknowingअज्ञानियों मेंन (na) — notनहींएव (eva) — at allबिलकुलजायते (jāyate) — arisesउत्पन्न होतीशूल (śūla) — tridentत्रिशूलपाणिनः (pāṇinaḥ) — to the one holdingधारण करने वाले (शिव) मेंयथाकथंचित् (yathākathaṃcit) — somehowकिसी तरहजाता (jātā) — bornपैदा हुईअपि (api) — evenभीमध्ये (madhye) — in the middleबीच मेंविच्छिद्यते (vicchidyate) — is cut offटूट जाती हैनृणाम् (nṛṇām) — for menमनुष्यों की

Verse 14

१४14 जातं वापि शिवज्ञानं विश्वासं न भजत्यलम् ॥ १४ ॥

jātaṃ vāpi śivajñānaṃ viśvāsaṃ na bhajatyalam ||

Doubtful readingविश्वासं न भजत्यलम्: another reading न विश्वासं भजत्यलम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शिव का ज्ञान पैदा हो भी जाए, तो उसे पूरा विश्वास नहीं मिलता।

Even when knowledge of Śiva is born, it does not gain full trust.

Explanationव्याख्या

यह आधी पंक्ति व्यास के समझाने को पूरा करती है।

This half-line closes Vyāsa's explanation.

Word by wordपदार्थ

जातम् (jātam) — bornपैदा हुआवा (vā) — orयाअपि (api) — evenभीशिव (śiva) — of Śivaशिव काज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानविश्वासम् (viśvāsam) — trustविश्वासन (na) — notनहींभजति (bhajati) — gainsपाताअलम् (alam) — fullyपूरी तरह

ऋषय ऊचुः — The sages said: ऋषि बोले:

Verse 15

१५15 यद्येवं देवता विघ्नमाचरन्ति तनूभृताम् । पौरुषं तत्र कस्यास्ति येन मुक्तिर्भविष्यति ॥ १५ ॥

yadyevaṃ devatā vighnamācaranti tanūbhṛtām | pauruṣaṃ tatra kasyāsti yena muktirbhaviṣyati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि देवता देहधारियों के लिए इस तरह बाधा डालते हैं, तो मनुष्य अपने प्रयास से ऐसा क्या कर सकता है कि मुक्ति मिल जाए?

If the gods cause obstruction in this way for those who have bodies, what can a person do by his own effort, so that liberation may come?

Word by wordपदार्थ

यदि (yadi) — ifयदिएवम् (evam) — thusइस तरहदेवताः (devatāḥ) — the godsदेवताविघ्नम् (vighnam) — obstructionबाधाआचरन्ति (ācaranti) — causeडालते हैंतनु (tanu) — bodyदेहभृताम् (bhṛtām) — for the bearersधारण करने वालों के लिएपौरुषम् (pauruṣam) — human effortपुरुषार्थतत्र (tatra) — in thatउसमेंकस्य (kasya) — whoseकिसकाअस्ति (asti) — isहैयेन (yena) — by whichजिससेमुक्तिः (muktiḥ) — liberationमुक्तिभविष्यति (bhaviṣyati) — will comeहोगी

Verse 16

१६16 सत्यं सूतात्मज ब्रूहि तत्रोपायोऽस्ति वा न वा । कोटिजन्मार्जितैः पुण्यैः शिवे भक्तिः प्रजायते ॥ १६ ॥

satyaṃ sūtātmaja brūhi tatropāyo'sti vā na vā | koṭijanmārjitaiḥ puṇyaiḥ śive bhaktiḥ prajāyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ऋषियों ने कहा: "हे सूत के पुत्र, सच बताइए, इसमें कोई उपाय है या नहीं?" सूत ने कहा: "करोड़ों जन्मों में कमाए पुण्यों से शिव में भक्ति पैदा होती है।"

The sages said: "Tell us truly, son of Sūta: is there a remedy in this, or not?" Sūta said: "Devotion to Śiva is born from merit gathered over ten million births."

Explanationव्याख्या

पहला आधा भाग ऋषियों का प्रश्न है और दूसरा आधा सूत का उत्तर, इसलिए इसी श्लोक में वक्ता बदल जाता है।

The first half is the sages' question and the second half is Sūta's answer, so the speaker changes within this one verse.

Word by wordपदार्थ

सत्यम् (satyam) — trulyसच मेंसूत (sūta) — of Sūtaसूत केआत्मज (ātmaja) — O sonपुत्रब्रूहि (brūhi) — tellबताइएतत्र (tatra) — in thisइसमेंउपायः (upāyaḥ) — a remedyउपायअस्ति (asti) — is thereहैवा (vā) — orयान (na) — notनहींवा (vā) — orयाकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़ोंजन्म (janma) — birthsजन्मों मेंअर्जितैः (arjitaiḥ) — gatheredकमाए हुएपुण्यैः (puṇyaiḥ) — by meritsपुण्यों सेशिवे (śive) — for Śivaशिव मेंभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिप्रजायते (prajāyate) — is bornपैदा होती है

Verse 17

१७17 इष्टापूर्तानि कर्माणि तेनाचरति मानवः । शिवार्पणधिया कामान्परित्यज्य यथाविधि ॥ १७ ॥

iṣṭāpūrtāni karmāṇi tenācarati mānavaḥ | śivārpaṇadhiyā kāmānparityajya yathāvidhi ||

Doubtful readingइष्टापूर्तानि कर्माणि: another reading इष्टापूर्तादिकर्माणि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस भक्ति से मनुष्य विधि के अनुसार यज्ञ और परोपकार के कर्म करता है, इच्छाएँ छोड़कर और उन्हें शिव को अर्पण करके।

With that devotion a person performs sacrifices and works of charity as ordained, giving up desires and offering them to Śiva.

Explanationव्याख्या

इष्ट का अर्थ यज्ञ है; आपूर्त का अर्थ कुआँ खुदवाना, आश्रय देना जैसे परोपकार के काम हैं।

Iṣṭa is sacrifice; āpūrta is charitable work such as digging wells and giving shelter.

Word by wordपदार्थ

इष्ट (iṣṭa) — sacrificeयज्ञआपूर्तानि (āpūrtāni) — and works of charityऔर परोपकारकर्माणि (karmāṇi) — actsकर्मतेन (tena) — with thatउससेआचरति (ācarati) — doesकरता हैमानवः (mānavaḥ) — a personमनुष्यशिव (śiva) — to Śivaशिव कोअर्पण (arpaṇa) — offeringअर्पणधिया (dhiyā) — with the thoughtभावना सेकामान् (kāmān) — desiresइच्छाएँपरित्यज्य (parityajya) — giving upछोड़करयथाविधि (yathāvidhi) — as ordainedविधि के अनुसार

Verse 18

१८18 अनुग्रहात्तेन शंभोर्जायते सुदृढो नरः । ततो भीताः पलायन्ते विघ्नं हित्वा सुरेश्वराः ॥ १८ ॥

anugrahāttena śaṃbhorjāyate sudṛḍho naraḥ | tato bhītāḥ palāyante vighnaṃ hitvā sureśvarāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उससे शम्भु की कृपा से मनुष्य बहुत दृढ़ हो जाता है। तब देवताओं के स्वामी डरकर बाधा छोड़ देते हैं और भाग जाते हैं।

Through that, by Śambhu's grace, the man becomes very firm. Then the lords of the gods, afraid, give up the obstruction and flee.

Word by wordपदार्थ

अनुग्रहात् (anugrahāt) — from the graceकृपा सेतेन (tena) — by thatउससेशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuशम्भु कीजायते (jāyate) — becomesबन जाता हैसु (su) — veryबहुतदृढः (dṛḍhaḥ) — firmदृढ़नरः (naraḥ) — the manमनुष्यततः (tataḥ) — thenतबभीताः (bhītāḥ) — afraidडरे हुएपलायन्ते (palāyante) — fleeभाग जाते हैंविघ्नम् (vighnam) — obstructionबाधाहित्वा (hitvā) — leavingछोड़करसुर (sura) — godsदेवताओं केईश्वराः (īśvarāḥ) — lordsस्वामी

Verse 19

१९19 जायते तेन शुश्रूषा चरिते चन्द्रमौलिनः । शृण्वतो जायते ज्ञानं ज्ञानादेव विमुच्यते ॥ १९ ॥

jāyate tena śuśrūṣā carite candramaulinaḥ | śṛṇvato jāyate jñānaṃ jñānādeva vimucyate ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उससे चन्द्रमा को मुकुट में धारण करने वाले शिव की कथा सुनने की इच्छा पैदा होती है। सुनते-सुनते ज्ञान पैदा होता है, और ज्ञान से ही वह मुक्त होता है।

Through that, a wish arises to hear the deeds of the moon-crowned one. As he listens, knowledge arises, and from knowledge alone he is freed.

Word by wordपदार्थ

जायते (jāyate) — arisesपैदा होती हैतेन (tena) — through thatउससेशुश्रूषा (śuśrūṣā) — wish to hearसुनने की इच्छाचरिते (carite) — about the deedsकथा के लिएचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमामौलिनः (maulinaḥ) — of the one crownedमुकुट वाले (शिव) कीशृण्वतः (śṛṇvataḥ) — for one who listensसुनने वाले कोजायते (jāyate) — arisesपैदा होता हैज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानज्ञानात् (jñānāt) — from knowledgeज्ञान सेएव (eva) — aloneहीविमुच्यते (vimucyate) — he is freedवह मुक्त होता है

Verse 20

२०20 बहुनात्र किमुक्तेन यस्य भक्तिः शिवे दृढा । महापापौघपापौघकोटिग्रस्तो विमुच्यते ॥ २० ॥

bahunātra kimuktena yasya bhaktiḥ śive dṛḍhā | mahāpāpaughapāpaughakoṭigrasto vimucyate ||

Doubtful readingमहापापौघपापौघकोटिग्रस्तो विमुच्यते: another reading महापापोपपापौघकोटिग्रस्तोऽपि मुच्यते

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ज़्यादा कहने से क्या लाभ? जिसकी शिव में दृढ़ भक्ति है, वह बड़े पापों के करोड़ों समूहों में घिरा हो, तब भी छूट जाता है।

What is the use of saying more? Whoever has firm devotion to Śiva is freed, even if he is caught in ten million floods of great sins.

Word by wordपदार्थ

बहुना (bahunā) — at lengthबहुतअत्र (atra) — hereयहाँकिम् (kim) — what useक्या लाभउक्तेन (uktena) — in sayingकहने सेयस्य (yasya) — whoseजिसकीभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभक्तिशिवे (śive) — to Śivaशिव मेंदृढा (dṛḍhā) — is firmदृढ़ हैमहा (mahā) — greatबड़ेपाप (pāpa) — of sinsपापों केओघ (ogha) — floodsसमूहपाप (pāpa) — of sinsपापों केओघ (ogha) — floodsसमूहकोटि (koṭi) — ten millionsकरोड़ोंग्रस्तः (grastaḥ) — seizedघिरा हुआविमुच्यते (vimucyate) — he is freedवह छूट जाता है

Verse 21

२१21 संसारबन्धनात्तस्मादन्यः को वा विमूढधीः ॥ २१ ॥

saṃsārabandhanāttasmādanyaḥ ko vā vimūḍhadhīḥ ||

Doubtful readingको वा विमूढधीः: another reading को वास्ति मूढधीः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तो इसके सिवा कौन इतना मूढ़ होगा कि संसार के बन्धन में पड़ा रहे?

So who else would be so foolish as to stay in the bondage of saṃsāra?

Explanationव्याख्या

आधी पंक्ति पूछती है: मुक्ति का इतना सरल मार्ग होते हुए भी केवल भ्रम में पड़ा व्यक्ति ही बन्धन में रहेगा।

The half-line asks: with such an easy way to freedom, only a deluded person would remain bound.

Word by wordपदार्थ

संसार (saṃsāra) — of worldly lifeसंसार केबन्धनात् (bandhanāt) — from the bondबन्धन मेंतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएअन्यः (anyaḥ) — otherदूसराकः (kaḥ) — whoकौनवा (vā) — indeedभलाविमूढ (vimūḍha) — confusedमूढ़धीः (dhīḥ) — in mindबुद्धि वाला

Verse 22

२२22 नियमाद्यस्तु कुर्वीत भक्तिं वा द्रोहमेव वा । तस्यापि चेत्प्रसन्नोऽसौ फलं यच्छति वाञ्छितम् ॥ २२ ॥

niyamādyastu kurvīta bhaktiṃ vā drohameva vā | tasyāpi cetprasanno'sau phalaṃ yacchati vāñchitam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो नियम से भक्ति करे, या द्रोह ही करे, शिव उसे भी, यदि प्रसन्न हो जाएँ, उसका मनचाहा फल देते हैं।

Whoever, keeping a fixed rule, practises devotion, or even hostility, Śiva gives him too the fruit he wishes for, if he is pleased with him.

Explanationव्याख्या

नियम का अर्थ है एक ही बात पर डटे रहना; जो शत्रुता से भी शिव की ओर मन लगाता है, वह भी उन्हें याद तो रखता ही है।

A fixed rule means keeping at it steadily; even a person who turns his mind to Śiva in enmity still keeps him in mind.

Word by wordपदार्थ

नियमात् (niyamāt) — by a fixed ruleनियम सेयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — indeedभीकुर्वीत (kurvīta) — may practiseकरेभक्तिम् (bhaktim) — devotionभक्तिवा (vā) — orयाद्रोहम् (droham) — hostilityद्रोहएव (eva) — evenभीवा (vā) — orयातस्य (tasya) — to himउसेअपि (api) — alsoभीचेत् (cet) — ifयदिप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नअसौ (asau) — heवेफलम् (phalam) — the fruitफलयच्छति (yacchati) — givesदेते हैंवाञ्छितम् (vāñchitam) — wished forमनचाहा

Verse 23

२३23 ऋद्धं किंचित्समादाय क्षुल्लकं जलमेव वा । यो दत्ते नियमेनासौ तस्मै दत्ते जगत्त्रयम् ॥ २३ ॥

ṛddhaṃ kiṃcitsamādāya kṣullakaṃ jalameva vā | yo datte niyamenāsau tasmai datte jagattrayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो कोई मूल्यवान वस्तु, या केवल थोड़ा-सा जल लेकर नियम से चढ़ाता है, उसे शिव तीनों लोक दे देते हैं।

Whoever takes something of value, or only a little water, and offers it by rule, to him Śiva gives the three worlds.

Word by wordपदार्थ

ऋद्धम् (ṛddham) — something of valueकोई मूल्यवान वस्तुकिञ्चित् (kiñcit) — someकुछसमादाय (samādāya) — takingलेकरक्षुल्लकम् (kṣullakam) — a littleथोड़ाजलम् (jalam) — waterजलएव (eva) — justहीवा (vā) — orयायः (yaḥ) — whoजोदत्ते (datte) — offersचढ़ाता हैनियमेन (niyamena) — by ruleनियम सेअसौ (asau) — heवहतस्मै (tasmai) — to himउसेदत्ते (datte) — givesदेते हैंजगत् (jagat) — worldsलोकत्रयम् (trayam) — the threeतीनों

Verse 24

२४24 तत्राप्यशक्तो नियमान्नमस्कारं प्रदक्षिणाम् । यः करोति महेशस्य तस्मै तुष्टो भवेच्छिवः ॥ २४ ॥

tatrāpyaśakto niyamānnamaskāraṃ pradakṣiṇām | yaḥ karoti maheśasya tasmai tuṣṭo bhavecchivaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो इतना भी न कर सके, पर नियम से महेश को प्रणाम और उनकी परिक्रमा करे, उससे शिव प्रसन्न होते हैं।

If a person is unable even to do that, whoever by rule bows and walks around Maheśa, with him Śiva is pleased.

Explanationव्याख्या

प्रदक्षिणा का अर्थ है देवता या मूर्ति को अपनी दाहिनी ओर रखते हुए उसके चारों ओर घूमना।

A circuit (pradakṣiṇā) is walking around the deity or the image with the right side towards it.

Word by wordपदार्थ

तत्र (tatra) — in thatउसमेंअपि (api) — alsoभीअशक्तः (aśaktaḥ) — unableअसमर्थनियमात् (niyamāt) — by ruleनियम सेनमस्कारम् (namaskāram) — a bowप्रणामप्रदक्षिणाम् (pradakṣiṇām) — a circuitपरिक्रमायः (yaḥ) — whoजोकरोति (karoti) — doesकरता हैमहेशस्य (maheśasya) — to Maheśaमहेश कोतस्मै (tasmai) — with himउससेतुष्टः (tuṣṭaḥ) — pleasedप्रसन्नभवेत् (bhavet) — becomesहोते हैंशिवः (śivaḥ) — Śivaशिव

Verse 25

२५25 प्रदक्षिणास्वशक्तोऽपि यः स्वान्ते चिन्तयेच्छिवम् । गच्छन्समुपविष्टो वा तस्याभीष्टं प्रयच्छति ॥ २५ ॥

pradakṣiṇāsvaśakto'pi yaḥ svānte cintayecchivam | gacchansamupaviṣṭo vā tasyābhīṣṭaṃ prayacchati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो परिक्रमा भी न कर सके, पर चलते या बैठते हुए मन में शिव को याद करे, शिव उसे मनचाहा देते हैं।

Even one who cannot walk the circuits, if he thinks of Śiva in his heart, walking or sitting, Śiva gives him what he wishes.

Word by wordपदार्थ

प्रदक्षिणासु (pradakṣiṇāsu) — in circuitsपरिक्रमा मेंअशक्तः (aśaktaḥ) — unableअसमर्थअपि (api) — evenभीयः (yaḥ) — whoजोस्वान्ते (svānte) — in his heartमन मेंचिन्तयेत् (cintayet) — thinks ofयाद करेशिवम् (śivam) — Śivaशिव कोगच्छन् (gacchan) — walkingचलते हुएसमुपविष्टः (samupaviṣṭaḥ) — sittingबैठे हुएवा (vā) — orयातस्य (tasya) — to himउसेअभीष्टम् (abhīṣṭam) — what he wishesमनचाहाप्रयच्छति (prayacchati) — he givesदेते हैं

Verse 26

२६26 चन्दनं बिल्वकाष्ठस्य पुष्पाणि वनजान्यपि । फलानि तादृशान्येव यस्य प्रीतिकराणि वै । दुष्करं तस्य सेवायां किमस्ति भुवनत्रये ॥ २६ ॥

candanaṃ bilvakāṣṭhasya puṣpāṇi vanajānyapi | phalāni tādṛśānyeva yasya prītikarāṇi vai | duṣkaraṃ tasya sevāyāṃ kimasti bhuvanatraye ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बेल की लकड़ी का चन्दन, वन में उगे फूल और वैसे ही फल उसे प्रसन्न करते हैं। तीनों लोकों में उसकी सेवा में क्या कठिन है?

Sandal of bilva wood, flowers grown in the forest, and fruits of the same kind are what please him. In serving him, what is hard in all three worlds?

Explanationव्याख्या

बिल्व बेल का पेड़ है, जिसके पत्ते और लकड़ी शिव को प्रिय हैं।

Bilva is the wood-apple tree, whose leaves and wood are dear to Śiva.

Word by wordपदार्थ

चन्दनम् (candanam) — sandal pasteचन्दनबिल्व (bilva) — of bilvaबेल कीकाष्ठस्य (kāṣṭhasya) — woodलकड़ी कापुष्पाणि (puṣpāṇi) — flowersफूलवन (vana) — of the forestवन केजानि (jāni) — bornउगेअपि (api) — evenभीफलानि (phalāni) — fruitsफलतादृशानि (tādṛśāni) — of the same kindवैसे हीएव (eva) — indeedहीयस्य (yasya) — whoseजिसेप्रीति (prīti) — pleasureप्रसन्नताकराणि (karāṇi) — makeकरते हैंवै (vai) — indeedसचमुचदुष्करम् (duṣkaram) — hardकठिनतस्य (tasya) — hisउसकीसेवायाम् (sevāyām) — in the serviceसेवा मेंकिम् (kim) — whatक्याअस्ति (asti) — isहैभुवन (bhuvana) — worldsलोकोंत्रये (traye) — in the threeतीनों

Verse 27

२७27 वन्येषु यादृशी प्रीतिर्वर्तते परमेशितुः । उत्तमेष्वपि नास्त्येव ग्रामजेष्वपि तादृशी ॥ २७ ॥

vanyeṣu yādṛśī prītirvartate parameśituḥ | uttameṣvapi nāstyeva grāmajeṣvapi tādṛśī ||

Doubtful readingग्रामजेष्वपि तादृशी: another reading तादृशी ग्रामजेष्वपि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

परम स्वामी को वन की वस्तुओं से जैसा प्रेम है, वैसा उत्तम वस्तुओं में भी नहीं है, और गाँव में उगी वस्तुओं में भी नहीं।

The love the Supreme Lord has for things of the wild is not there even for the finest things, nor for things grown in the village.

Word by wordपदार्थ

वन्येषु (vanyeṣu) — in wild thingsवन की वस्तुओं मेंयादृशी (yādṛśī) — what kind ofजैसाप्रीतिः (prītiḥ) — loveप्रेमवर्तते (vartate) — isहैपरम (parama) — supremeपरमईशितुः (īśituḥ) — of the Lordस्वामी काउत्तमेषु (uttameṣu) — in the finestउत्तम वस्तुओं मेंअपि (api) — evenभीन (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैएव (eva) — at allबिलकुलग्राम (grāma) — in the villageगाँव मेंजेषु (jeṣu) — in things grownउगी वस्तुओं मेंअपि (api) — alsoभीतादृशी (tādṛśī) — suchवैसा

Verse 28

२८28 तं त्यक्त्वा तादृशं देवं यः सेवेतान्यदेवताम् । स हि भागीरथीं त्यक्त्वा काङ्क्षते मृगतृष्णिकाम् ॥ २८ ॥

taṃ tyaktvā tādṛśaṃ devaṃ yaḥ sevetānyadevatām | sa hi bhāgīrathīṃ tyaktvā kāṅkṣate mṛgatṛṣṇikām ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो ऐसे देव को छोड़कर किसी दूसरे देवता की सेवा करता है, वह गंगा को छोड़कर मृगतृष्णा चाहता है।

Whoever leaves such a god and serves another deity leaves the Gaṅgā and longs for a mirage.

Explanationव्याख्या

मृगतृष्णा वह पानी का भ्रम है जो प्यासे हिरण को धोखा देता है।

A mirage (mṛgatṛṣṇikā, "the deer's thirst") is the shimmer of water that tricks a thirsty deer.

Word by wordपदार्थ

तम् (tam) — himउसेत्यक्त्वा (tyaktvā) — leavingछोड़करतादृशम् (tādṛśam) — suchऐसेदेवम् (devam) — godदेव कोयः (yaḥ) — whoजोसेवेत (seveta) — servesसेवा करेअन्य (anya) — otherदूसरेदेवताम् (devatām) — a deityदेवता कीसः (saḥ) — heवहहि (hi) — indeedहीभागीरथीम् (bhāgīrathīm) — the Gaṅgāगंगा कोत्यक्त्वा (tyaktvā) — leavingछोड़करकाङ्क्षते (kāṅkṣate) — longs forचाहता हैमृग (mṛga) — of the deerहिरण कीतृष्णिकाम् (tṛṣṇikām) — thirst-waterमृगतृष्णा

Verse 29

२९29 किंतु यस्यास्ति दुरितं कोटिजन्मसु संचितम् । तस्य प्रकाशते नायं त्वर्थो मोहान्धचेतसः ॥ २९ ॥

kiṃtu yasyāsti duritaṃ koṭijanmasu saṃcitam | tasya prakāśate nāyaṃ tvartho mohāndhacetasaḥ ||

Doubtful readingनायं त्वर्थो: another reading नायमर्थो

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर जिसने करोड़ों जन्मों में पाप इकट्ठा किया है, उसे यह बात समझ में नहीं आती; उसका मन मोह से अन्धा है।

But for one who has gathered sin over ten million births, this matter does not become clear; his mind is blinded by delusion.

Word by wordपदार्थ

किन्तु (kintu) — butपरयस्य (yasya) — whoseजिसकेअस्ति (asti) — isहैदुरितम् (duritam) — sinपापकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़ोंजन्मसु (janmasu) — in birthsजन्मों मेंसञ्चितम् (sañcitam) — gatheredइकट्ठा कियातस्य (tasya) — to himउसेप्रकाशते (prakāśate) — is clearसमझ में आती हैन (na) — notनहींअयम् (ayam) — thisयहतु (tu) — indeedहीअर्थः (arthaḥ) — matterबातमोह (moha) — by delusionमोह सेअन्ध (andha) — blindअन्धाचेतसः (cetasaḥ) — in mindमन वाले को

Verse 30

३०30 न कालनियमो यत्र न देशस्य स्थलस्य च । यत्रास्य रमते चित्तं तत्र ध्यानेन केवलम् । स्वात्मत्वेन शिवस्यासौ शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ३० ॥

na kālaniyamo yatra na deśasya sthalasya ca | yatrāsya ramate cittaṃ tatra dhyānena kevalam | svātmatvena śivasyāsau śivasāyujyamāpnuyāt ||

Doubtful readingours: यत्रास्य रमते चित्तं तत्र; स्वात्मत्वेन. Variant: यत्रास्य चित्तं रमते तस्य; आत्मत्वेन

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यहाँ समय, देश या स्थान का कोई नियम नहीं। जहाँ उसका मन रमे, वहीं केवल ध्यान से, शिव को अपनी आत्मा मानकर, वह शिव के साथ एकता पा सकता है।

There is no rule of time here, or of place or spot. Wherever his mind delights, there, by meditation alone, taking Śiva as his own Self, he may reach union with Śiva.

Word by wordपदार्थ

न (na) — noनहींकाल (kāla) — of timeसमय कानियमः (niyamaḥ) — ruleनियमयत्र (yatra) — whereजहाँन (na) — norनदेशस्य (deśasya) — of placeदेश कास्थलस्य (sthalasya) — of spotस्थान काच (ca) — andऔरयत्र (yatra) — whereजहाँअस्य (asya) — hisउसकारमते (ramate) — delightsरमता हैचित्तम् (cittam) — mindमनतत्र (tatra) — thereवहींध्यानेन (dhyānena) — by meditationध्यान सेकेवलम् (kevalam) — aloneकेवलस्व (sva) — ownअपनेआत्मत्वेन (ātmatvena) — as the Selfआत्मा के रूप मेंशिवस्य (śivasya) — of Śivaशिव कोअसौ (asau) — heवहशिव (śiva) — with Śivaशिव केसायुज्यम् (sāyujyam) — unionएकताआप्नुयात् (āpnuyāt) — may reachपाए

Verse 31

३१31 अतिस्वल्पतरायुःश्रीर्भूतेशांशाधिपोऽपि यः । स तु राजाहमस्मीति वादिनं हन्ति सान्वयम् ॥ ३१ ॥

atisvalpatarāyuḥśrīrbhūteśāṃśādhipo'pi yaḥ | sa tu rājāhamasmīti vādinaṃ hanti sānvayam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बहुत थोड़ी आयु और धन वाला छोटा शासक भी, जो प्राणियों के स्वामी के एक छोटे अंश का अधिपति है, "मैं राजा हूँ" कहने वाले को परिवार सहित मार डालता है।

Even a petty chief of very short life and little wealth, who rules a small portion of the Lord of beings' own, strikes down with all his family anyone who says, "I am the king."

Explanationव्याख्या

श्लोक 31 और 32 में तुलना है। छोटा-सा राजा भी अपनी पदवी का दावा करने वाले को मार डालता है, पर शिव "मैं शिव हूँ" कहने वाले को अपने साथ एक कर लेते हैं।

Verses 31 and 32 make a contrast. A small earthly ruler kills anyone who claims his title, but Śiva makes whoever says "I am Śiva" one with himself.

Word by wordपदार्थ

अति (ati) — veryबहुतस्वल्पतर (svalpatara) — shortथोड़ीआयुः (āyuḥ) — lifeआयुश्रीः (śrīḥ) — and fortuneऔर धनभूत (bhūta) — of the beingsप्राणियों केईश (īśa) — Lordस्वामी केअंश (aṃśa) — a portionअंश काअधिपः (adhipaḥ) — rulerशासकअपि (api) — evenभीयः (yaḥ) — whoजोसः (saḥ) — heवहतु (tu) — indeedहीराजा (rājā) — the kingराजाअहम् (aham) — Iमैंअस्मि (asmi) — amहूँइति (iti) — thusऐसावादिनम् (vādinam) — to one who saysकहने वाले कोहन्ति (hanti) — strikes downमार डालता हैसान्वयम् (sānvayam) — with his familyपरिवार सहित

Verse 32

३२32 कर्तापि सर्वलोकानामक्षयैश्वर्यवानपि । शिवः शिवोऽहमस्मीति वादिनं यं च कंचन । आत्मना सह तादात्म्यभागिनं कुरुते भृशम् ॥ ३२ ॥

kartāpi sarvalokānāmakṣayaiśvaryavānapi | śivaḥ śivo'hamasmīti vādinaṃ yaṃ ca kaṃcana | ātmanā saha tādātmyabhāginaṃ kurute bhṛśam ||

Doubtful readingअक्षयैश्वर्यवान्: another reading अक्षय्यैश्वर्यवान्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पर शिव, जो सब लोकों के रचने वाले हैं और जिनका ऐश्वर्य अक्षय है, "मैं शिव हूँ" कहने वाले किसी को भी अपने साथ एकता का पूरा भागी बना देते हैं।

But Śiva, the maker of all worlds, with imperishable lordship, makes anyone at all who says "I am Śiva" a full sharer in oneness with himself.

Word by wordपदार्थ

कर्ता (kartā) — makerरचने वालेअपि (api) — evenभीसर्व (sarva) — of allसबलोकानाम् (lokānām) — worldsलोकों केअक्षय (akṣaya) — imperishableअक्षयऐश्वर्य (aiśvarya) — lordshipऐश्वर्यवान् (vān) — possessingवालेअपि (api) — evenभीशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवशिवः (śivaḥ) — Śivaशिवअहम् (aham) — Iमैंअस्मि (asmi) — amहूँइति (iti) — thusऐसावादिनम् (vādinam) — to one who saysकहने वालेयम् (yam) — whomजिसच (ca) — andऔरकञ्चन (kañcana) — anyकिसी को भीआत्मना (ātmanā) — with himselfअपने साथसह (saha) — togetherसाथतादात्म्य (tādātmya) — of onenessएकता काभागिनम् (bhāginam) — sharerभागीकुरुते (kurute) — makesबना देते हैंभृशम् (bhṛśam) — completelyपूरी तरह

Verse 33

३३33 धर्मार्थकाममोक्षाणां परं यास्यन्ति येन वै । मुनयस्तत्प्रवक्ष्यामि व्रतं पाशुपताभिधम् ॥ ३३ ॥

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ paraṃ yāsyanti yena vai | munayastatpravakṣyāmi vrataṃ pāśupatābhidham ||

Doubtful readingपरं यास्यन्ति: another reading पारं यस्याथ

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे मुनियो, मैं पाशुपत नाम का वह व्रत बताऊँगा, जिससे आप धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में सर्वोच्च को पाएँगे।

O sages, I shall tell you the vow called Pāśupata, by which you will reach the highest of duty, wealth, desire and liberation.

Word by wordपदार्थ

धर्म (dharma) — dutyधर्मअर्थ (artha) — wealthअर्थकाम (kāma) — desireकाममोक्षाणाम् (mokṣāṇām) — and liberationऔर मोक्ष केपरम् (param) — the highestसर्वोच्चयास्यन्ति (yāsyanti) — they will reachवे पाएँगेयेन (yena) — by whichजिससेवै (vai) — indeedसचमुचमुनयः (munayaḥ) — sagesमुनियोतत् (tat) — thatवहप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I shall tellमैं कहूँगाव्रतम् (vratam) — vowव्रतपाशुपत (pāśupata) — Pāśupataपाशुपतअभिधम् (abhidham) — calledनाम का

Verse 34

३४34 कृत्वा तु विरजां दीक्षां भूतिरुद्राक्षधारिणः । जपन्तो वेदसाराख्यं शिवनामसहस्रकम् ॥ ३४ ॥

kṛtvā tu virajāṃ dīkṣāṃ bhūtirudrākṣadhāriṇaḥ | japanto vedasārākhyaṃ śivanāmasahasrakam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विरजा दीक्षा लेकर, भस्म और रुद्राक्ष धारण करके, "वेदसार" नाम वाले शिव के हज़ार नामों का जप करें।

Take the Virajā initiation, wear sacred ash and rudrākṣa beads, and recite the thousand names of Śiva called the Essence of the Veda.

Explanationव्याख्या

विरजा एक प्रकार की दीक्षा है जो शरीर और तत्त्वों को शुद्ध करती है; अगले अध्यायों में इसका वर्णन है।

Virajā is a kind of initiation that cleanses the body and the elements; the next chapters describe it.

Word by wordपदार्थ

कृत्वा (kṛtvā) — having takenलेकरतु (tu) — indeedहीविरजाम् (virajām) — the Virajāविरजादीक्षाम् (dīkṣām) — initiationदीक्षाभूति (bhūti) — with ashभस्मरुद्राक्ष (rudrākṣa) — and rudrākṣa beadsऔर रुद्राक्षधारिणः (dhāriṇaḥ) — wearingधारण करने वालेजपन्तः (japantaḥ) — recitingजपते हुएवेद (veda) — Vedaवेदसार (sāra) — essenceसारआख्यम् (ākhyam) — calledनाम काशिव (śiva) — of Śivaशिव केनाम (nāma) — namesनामों कासहस्रकम् (sahasrakam) — the thousandहज़ार

Verse 35

३५35 संत्यज्य तेन मर्त्यत्वं शैवीं तनुमवाप्य च । ततः प्रसन्नो भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः । भवतां दृश्यतामेत्य कैवल्यं वः प्रदास्यति ॥ ३५ ॥

saṃtyajya tena martyatvaṃ śaivīṃ tanumavāpya ca | tataḥ prasanno bhagavāñchaṃkaro lokaśaṃkaraḥ | bhavatāṃ dṛśyatāmetya kaivalyaṃ vaḥ pradāsyati ||

Doubtful readingतनुमवाप्य च: another reading तनुमवाप्स्यथ

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उससे आप मरणशील देह छोड़कर शिव जैसा शरीर पाएँगे। तब लोकों का कल्याण करने वाले भगवान् शंकर प्रसन्न होकर आपके सामने आएँगे और आपको कैवल्य देंगे।

By that you will leave mortality behind and gain a body like Śiva's. Then the Lord Śaṅkara, who does good to the worlds, will be pleased, will come into your sight and give you final freedom.

Word by wordपदार्थ

सन्त्यज्य (santyajya) — leavingछोड़करतेन (tena) — by thatउससेमर्त्यत्वम् (martyatvam) — mortalityमरणशील देहशैवीम् (śaivīm) — Śiva'sशिव की-सीतनुम् (tanum) — bodyदेहअवाप्य (avāpya) — gainingपाकरच (ca) — andऔरततः (tataḥ) — thenतबप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedप्रसन्नभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्शङ्करः (śaṅkaraḥ) — Śaṅkaraशंकरलोक (loka) — of the worldsलोकों काशङ्करः (śaṅkaraḥ) — the benefactorकल्याण करने वालेभवताम् (bhavatām) — to youआपकोदृश्यताम् (dṛśyatām) — to be seenदर्शनएत्य (etya) — comingआकरकैवल्यम् (kaivalyam) — final freedomकैवल्यवः (vaḥ) — to youआपकोप्रदास्यति (pradāsyati) — he will giveदेंगे

Verse 36

३६36 रामाय दण्डकारण्ये यत्प्रादात्कुम्भसंभवः । तत्सर्वं वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं भक्तियोगिनः ॥ ३६ ॥

rāmāya daṇḍakāraṇye yatprādātkumbhasaṃbhavaḥ | tatsarvaṃ vaḥ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ bhaktiyoginaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 1.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-1-upodghata#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

घड़े से उत्पन्न मुनि ने दण्डक वन में राम को जो दिया, वह सब मैं आपको बताऊँगा। हे भक्ति के साधको, सुनिए।

All that the jar-born sage gave to Rāma in the Daṇḍaka forest, I shall tell you. Listen, you who practise devotion.

Explanationव्याख्या

घड़े से जन्मे मुनि अगस्त्य हैं, जिनका वर्णन अगले अध्याय में है।

The jar-born sage is Agastya, who is described in the next chapter.

Word by wordपदार्थ

रामाय (rāmāya) — to Rāmaराम कोदण्डक (daṇḍaka) — Daṇḍakaदण्डकअरण्ये (araṇye) — in the forestवन मेंयत् (yat) — whatजोप्रादात् (prādāt) — gaveदियाकुम्भ (kumbha) — jarघड़ासम्भवः (sambhavaḥ) — bornजिनका जन्म हुआ (अगस्त्य)तत् (tat) — thatवहसर्वम् (sarvam) — allसबवः (vaḥ) — to youआपकोप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I shall tellकहूँगाशृणुध्वम् (śṛṇudhvam) — listenसुनिएभक्ति (bhakti) — of devotionभक्ति केयोगिनः (yoginaḥ) — O practisersसाधको

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.