Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 7

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Seven · The Vision of the Universal Form · Verses 1–45

विश्वरूपदर्शनम्

Rāma says he has not yet understood: how can a world that rises and ends be in a body of limited size? Śiva answers with images: a huge banyan tree in a tiny seed, a lump of salt that dissolves in water and can be got back by boiling, the sun that rises anew each day. Rāma says he is still confused, like one who has lost his sense of direction. Śiva gives him a divine eye and shows him the universe inside his mouth: countless worlds like sparks, mountains, seas, wars of gods and demons, the ten forms of Viṣṇu, the burning of the three cities, things born and dying. Rāma bows in terror and then praises him with truths from the Upaniṣads: the world is born from Śiva, lives in him and dissolves in him; it is seen through Māyā as silver is seen in a shell, or a snake in a rope; worship and offerings are for the worshipper's sake, since nothing is different from Śiva. Rāma asks him to withdraw the form. Śiva does so, shows himself again in his gentle form on the mountain, and invites Rāma to ask whatever he wishes. राम कहते हैं कि उन्हें अभी समझ नहीं आया: उत्पन्न होने और नष्ट होने वाला जगत् सीमित आकार वाले शरीर में कैसे हो सकता है? शिव उपमाओं से उत्तर देते हैं: छोटे-से बीज में विशाल वटवृक्ष, नमक का ढेला जो पानी में घुल जाता है और पकाने पर फिर मिल जाता है, और सूर्य जो हर दिन फिर उगता है। राम कहते हैं कि वे अब भी उलझन में हैं, जैसे दिशा भूल गया हो। शिव उन्हें दिव्य दृष्टि देते हैं और अपने मुख के भीतर ब्रह्माण्ड दिखाते हैं: चिनगारियों जैसे अनगिनत लोक, पर्वत, समुद्र, देवासुर संग्राम, विष्णु के दस अवतार, त्रिपुर का दाह, उत्पन्न होते और मरते प्राणी। राम भय से प्रणाम करते हैं और फिर उपनिषदों के सत्यों से उनकी स्तुति करते हैं: जगत् शिव से उत्पन्न होता है, उनमें रहता है और उनमें लीन होता है; माया से वह वैसे ही दिखता है जैसे सीप में चाँदी या रस्सी में साँप; पूजा और भेंट पूजा करने वाले के लिए हैं, क्योंकि शिव से अलग कुछ भी नहीं है। राम उस रूप को समेट लेने की प्रार्थना करते हैं। शिव वैसा करते हैं, पर्वत पर अपने सौम्य रूप में फिर दिखते हैं और राम से जो चाहें पूछने को कहते हैं।

Begin verses ↓

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 1

१1 भगवन्यन्मया पृष्टं तत्तथैव स्थितं विभो । अत्रोत्तरं मया लब्धं त्वत्तो नैव महेश्वर ॥ १ ॥

bhagavanyanmayā pṛṣṭaṃ tattathaiva sthitaṃ vibho | atrottaraṃ mayā labdhaṃ tvatto naiva maheśvara ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीराम ने कहा: "भगवन्, मैंने जो पूछा था, वह वैसा ही बना है, हे विभो। हे महेश्वर, मुझे आपसे इसका उत्तर नहीं मिला।

Śrī Rāma said: "Lord, what I asked still stands as it was, O mighty one. I have not got an answer to it from you, Maheśvara.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवन्यत् (yat) — whatजोमया (mayā) — by meमैंनेपृष्टम् (pṛṣṭam) — was askedपूछातत् (tat) — thatवहतथा (tathā) — soवैसेएव (eva) — indeedहीस्थितम् (sthitam) — standsबना हैविभो (vibho) — O mighty oneहे विभुअत्र (atra) — in thisइस विषय मेंउत्तरम् (uttaram) — an answerउत्तरमया (mayā) — by meमुझेलब्धम् (labdham) — has been gotमिलात्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीमहेश्वर (maheśvara) — O Maheśvaraहे महेश्वर

Verse 2

२2 परिच्छिन्नपरीमाणे देहे भगवतस्तव । उत्पत्तिः सर्वभूतानां स्थितिर्वा विलयः कथम् ॥ २ ॥

paricchinnaparīmāṇe dehe bhagavatastava | utpattiḥ sarvabhūtānāṃ sthitirvā vilayaḥ katham ||

Doubtful readingसर्वभूतानाम्: another reading पञ्चभूतानाम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवन्, आपके सीमित माप वाले देह में सब प्राणियों की उत्पत्ति, स्थिति या लय कैसे हो सकता है?

How can the origin, the stay or the dissolution of all beings be in your body, Lord, which is of limited size?

Word by wordपदार्थ

परिच्छिन्न (paricchinna) — limitedसीमितपरीमाणे (parīmāṇe) — in sizeमाप वालेदेहे (dehe) — in the bodyदेह मेंभगवतः (bhagavataḥ) — of the Lordभगवान्तव (tava) — yourआपकेउत्पत्तिः (utpattiḥ) — originउत्पत्तिसर्व (sarva) — of allसबभूतानाम् (bhūtānām) — beingsप्राणियों कीस्थितिः (sthitiḥ) — stayस्थितिवा (vā) — orयाविलयः (vilayaḥ) — dissolutionलयकथम् (katham) — howकैसे

Verse 3

३3 स्वस्वाधिकारसंबद्धाः कथं नाम स्थिताः सुराः । ते सर्वे त्वं कथं देव भुवनानि चतुर्दश ॥ ३ ॥

svasvādhikārasaṃbaddhāḥ kathaṃ nāma sthitāḥ surāḥ | te sarve tvaṃ kathaṃ deva bhuvanāni caturdaśa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अपने-अपने अधिकार से जुड़े देवता कैसे रहते हैं? और हे देव, आप वे सब और चौदह लोक भी कैसे हैं?

How do the gods stand, each bound to his own office? And how are you all of them, O God, and the fourteen worlds as well?

Word by wordपदार्थ

स्व (sva) — his ownअपनेस्व (sva) — his ownअपनेअधिकार (adhikāra) — officeअधिकार सेसम्बद्धाः (sambaddhāḥ) — boundजुड़ेकथम् (katham) — howकैसेनाम (nāma) — indeedभलास्थिताः (sthitāḥ) — standरहते हैंसुराः (surāḥ) — the godsदेवताते (te) — theyवेसर्वे (sarve) — allसबत्वम् (tvam) — youआपकथम् (katham) — howकैसेदेव (deva) — O Godहे देवभुवनानि (bhuvanāni) — worldsलोकचतुर्दश (caturdaśa) — fourteenचौदह

Verse 4

४4 त्वत्तः श्रुत्वापि देवात्र संदेहो मे महानभूत् । अप्रत्यायितचित्तस्य संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ ४ ॥

tvattaḥ śrutvāpi devātra saṃdeho me mahānabhūt | apratyāyitacittasya saṃśayaṃ chettumarhasi ||

Doubtful readingसंदेहः: another reading संशयः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देव, आपसे सुनकर भी मुझे इस विषय में बड़ा सन्देह हुआ। मेरा मन आश्वस्त नहीं है; कृपा करके मेरा सन्देह काट दीजिए।

Even after hearing it from you, God, my doubt about this has been great. My mind is not convinced; please cut my doubt.

Word by wordपदार्थ

त्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेश्रुत्वा (śrutvā) — having heardसुनकरअपि (api) — evenभीदेव (deva) — O Godहे देवअत्र (atra) — in thisइस विषय मेंसन्देहः (sandehaḥ) — doubtसन्देहमे (me) — myमेरामहान् (mahān) — greatबड़ाअभूत् (abhūt) — wasहुआअप्रत्यायित (apratyāyita) — not convincedविश्वास न पाएचित्तस्य (cittasya) — of one whose mindमन वाले कासंशयम् (saṃśayam) — doubtसन्देहछेत्तुम् (chettum) — to cutकाटनाअर्हसि (arhasi) — you oughtआपको चाहिए

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 5

५5 वटबीजे सुसूक्ष्मेऽपि महावटतरुर्यथा । सर्वदास्तेऽन्यथा वृक्षः कुत आयाति तद्वद । तद्वन्मम तनौ राम भूतानामागतिर्लयः ॥ ५ ॥

vaṭabīje susūkṣme'pi mahāvaṭataruryathā | sarvadāste'nyathā vṛkṣaḥ kuta āyāti tadvada | tadvanmama tanau rāma bhūtānāmāgatirlayaḥ ||

Doubtful readingवटबीजे सुसूक्ष्मे: another reading वटबीजेऽतिसूक्ष्मे

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान् ने कहा: "जैसे बहुत छोटे बरगद के बीज में विशाल वटवृक्ष सदा रहता है; नहीं तो बताओ, वृक्ष कहाँ से आता है? वैसे ही, हे राम, प्राणियों का आना और लय होना मेरे देह में है।

The Lord said: "As a great banyan tree is in a very tiny banyan seed, it is always there; otherwise, tell me, where does the tree come from? In the same way, Rāma, the coming of beings and their dissolving are in my body.

Word by wordपदार्थ

वट (vaṭa) — of a banyanबरगद केबीजे (bīje) — in the seedबीज मेंसु (su) — veryबहुतसूक्ष्मे (sūkṣme) — tinyछोटेअपि (api) — evenभीमहा (mahā) — greatविशालवट (vaṭa) — banyanबरगद कातरुः (taruḥ) — treeवृक्षयथा (yathā) — asजैसेसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाआस्ते (āste) — is thereरहता हैअन्यथा (anyathā) — otherwiseनहीं तोवृक्षः (vṛkṣaḥ) — the treeवृक्षकुतः (kutaḥ) — from whereकहाँ सेआयाति (āyāti) — comesआता हैतत् (tat) — thatयहवद (vada) — tellबताओतद्वत् (tadvat) — soवैसे हीमम (mama) — myमेरेतनौ (tanau) — in the bodyदेह मेंराम (rāma) — O Rāmaहे रामभूतानाम् (bhūtānām) — of beingsप्राणियों काआगतिः (āgatiḥ) — comingआनालयः (layaḥ) — dissolvingलय होना

Verse 6

६6 महासैन्धवपिण्डोऽपि जले क्षिप्तो विलीयते । न दृश्यते पुनः पाकात्तत आयाति पूर्ववत् ॥ ६ ॥

mahāsaindhavapiṇḍo'pi jale kṣipto vilīyate | na dṛśyate punaḥ pākāttata āyāti pūrvavat ||

Doubtful readingतत आयाति: another reading कुत आयाति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सेंधा नमक का बड़ा ढेला पानी में डालने पर घुल जाता है और दिखता नहीं। फिर पानी को पकाने से वह पहले जैसा लौट आता है।

A large lump of rock salt thrown into water dissolves and is not seen. Then, when the water is boiled, it comes back as before.

Word by wordपदार्थ

महा (mahā) — largeबड़ासैन्धव (saindhava) — of rock saltसेंधा नमक कापिण्डः (piṇḍaḥ) — lumpढेलाअपि (api) — alsoभीजले (jale) — in waterपानी मेंक्षिप्तः (kṣiptaḥ) — thrownडाला हुआविलीयते (vilīyate) — dissolvesघुल जाता हैन (na) — notनहींदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखतापुनः (punaḥ) — againफिरपाकात् (pākāt) — from boilingपकाने सेततः (tataḥ) — thenतबआयाति (āyāti) — it comesआ जाता हैपूर्व (pūrva) — as beforeपहलेवत् (vat) — likeजैसा

Verse 7

७7 प्रातःप्रातर्यथा लोको जायते सूर्यमण्डलात् । एवं मत्तो जगत्सर्वं जायतेऽस्ति विलीयते । मय्येव सकलं राम तद्वज्जानीहि सुव्रत ॥ ७ ॥

prātaḥprātaryathā loko jāyate sūryamaṇḍalāt | evaṃ matto jagatsarvaṃ jāyate'sti vilīyate | mayyeva sakalaṃ rāma tadvajjānīhi suvrata ||

Doubtful readingतद्वज्जानीहि: another reading तद्विजानीहि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे हर सुबह संसार सूर्य के मण्डल से जन्म लेता है, वैसे ही यह सारा जगत् मुझसे जन्म लेता है, रहता है और मुझमें ही लीन हो जाता है। हे दृढ़व्रत राम, ऐसा जानो।"

As the world is born each morning from the disc of the sun, so this whole world is born from me, stays, and dissolves in me alone. Know it so, Rāma."

Word by wordपदार्थ

प्रातः (prātaḥ) — morningसुबहप्रातः (prātaḥ) — morningसुबहयथा (yathā) — asजैसेलोकः (lokaḥ) — the worldसंसारजायते (jāyate) — is bornउत्पन्न होता हैसूर्य (sūrya) — of the sunसूर्य केमण्डलात् (maṇḍalāt) — from the discमण्डल सेएवम् (evam) — soवैसे हीमत्तः (mattaḥ) — from meमुझसेजगत् (jagat) — worldजगत्सर्वम् (sarvam) — allसबजायते (jāyate) — is bornउत्पन्न होता हैअस्ति (asti) — staysरहता हैविलीयते (vilīyate) — dissolvesलीन होता हैमयि (mayi) — in meमुझमेंएव (eva) — aloneहीसकलम् (sakalam) — allसबराम (rāma) — O Rāmaहे रामतद्वत् (tadvat) — in the same wayवैसे हीजानीहि (jānīhi) — knowजानोसुव्रत (suvrata) — O firm in vowsहे दृढ़व्रत

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 8

८8 कथितेऽपि महाभाग दिग्जडस्य यथा दिशि । निवर्तते भ्रमो नैव तद्वन्मम करोमि किम् ॥ ८ ॥

kathite'pi mahābhāga digjaḍasya yathā diśi | nivartate bhramo naiva tadvanmama karomi kim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीराम ने कहा: "हे महाभाग, बताए जाने पर भी मेरा भ्रम दूर नहीं होता, जैसे दिशा भूले व्यक्ति का दिशा के बारे में भ्रम नहीं जाता। मैं क्या करूँ?"

Śrī Rāma said: "Even when told, great Lord, my confusion does not go, like that of one who has lost his sense of direction. What should I do?"

Word by wordपदार्थ

कथिते (kathite) — when toldकहे जाने परअपि (api) — evenभीमहा (mahā) — of greatमहान्भाग (bhāga) — fortuneभाग्यदिक् (dik) — in directionदिशा मेंजडस्य (jaḍasya) — of one dullमूढ़ कायथा (yathā) — asजैसेदिशि (diśi) — in a directionदिशा के बारे मेंनिवर्तते (nivartate) — endsदूर होता हैभ्रमः (bhramaḥ) — confusionभ्रमन (na) — notनहींएव (eva) — at allहीतद्वत् (tadvat) — in the same wayवैसे हीमम (mama) — for meमेरे लिएकरोमि (karomi) — I doकरूँकिम् (kim) — whatक्या

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 9

९9 मयि सर्वं यथा राम जगदेतच्चराचरम् । वर्तते तद्दर्शयामि न द्रष्टुं क्षमते भवान् ॥ ९ ॥

mayi sarvaṃ yathā rāma jagadetaccarācaram | vartate taddarśayāmi na draṣṭuṃ kṣamate bhavān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान् ने कहा: "हे राम, यह सारा चर-अचर जगत् मुझमें कैसे है, यह मैं तुम्हें दिखाऊँगा। तुम इसे वैसे ही देखने में समर्थ नहीं हो।

The Lord said: "How all this moving and unmoving world exists in me, Rāma, I shall show you. You are not able to see it as you are.

Word by wordपदार्थ

मयि (mayi) — in meमुझमेंसर्वम् (sarvam) — allसबयथा (yathā) — howकैसेराम (rāma) — O Rāmaहे रामजगत् (jagat) — worldजगत्एतत् (etat) — thisयहचर (cara) — movingचलने वालाअचरम् (acaram) — and unmovingऔर न चलने वालावर्तते (vartate) — existsहैतत् (tat) — thatवहदर्शयामि (darśayāmi) — I shall showदिखाऊँगान (na) — notनहींद्रष्टुम् (draṣṭum) — to seeदेखने मेंक्षमते (kṣamate) — is ableसमर्थ हैभवान् (bhavān) — youतुम

Verse 10

१०10 दिव्यं चक्षुः प्रदास्यामि तुभ्यं दशरथात्मज । तेन पश्य भयं त्यक्त्वा मत्तेजोमण्डलं ध्रुवम् ॥ १० ॥

divyaṃ cakṣuḥ pradāsyāmi tubhyaṃ daśarathātmaja | tena paśya bhayaṃ tyaktvā mattejomaṇḍalaṃ dhruvam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे दशरथ के पुत्र, मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि दूँगा। उससे भय छोड़कर मेरे तेज के मण्डल को स्थिर होकर देखो।

I shall give you a divine eye. With it, leave your fear and look steadily at the orb of my light.

Word by wordपदार्थ

दिव्यम् (divyam) — divineदिव्यचक्षुः (cakṣuḥ) — an eyeदृष्टिप्रदास्यामि (pradāsyāmi) — I shall giveदूँगातुभ्यम् (tubhyam) — to youतुम्हेंदशरथ (daśaratha) — of Daśarathaदशरथ केआत्मज (ātmaja) — O sonपुत्रतेन (tena) — with itउससेपश्य (paśya) — seeदेखोभयम् (bhayam) — fearभयत्यक्त्वा (tyaktvā) — leavingछोड़करमत् (mat) — myमेरेतेजः (tejaḥ) — of lightतेज कामण्डलम् (maṇḍalam) — the orbमण्डलध्रुवम् (dhruvam) — steadyस्थिर

Verse 11

११11 न चर्मचक्षुषा द्रष्टुं शक्यते मामकं महः । नरेण वा सुरेणापि तन्ममानुग्रहं विना ॥ ११ ॥

na carmacakṣuṣā draṣṭuṃ śakyate māmakaṃ mahaḥ | nareṇa vā sureṇāpi tanmamānugrahaṃ vinā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरा तेज चर्म-चक्षु से नहीं देखा जा सकता, न मनुष्य से, न देवता से, मेरी कृपा के बिना।"

My splendour cannot be seen with an eye of flesh, by a man or even by a god, without my grace."

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींचर्म (carma) — with the skinचमड़े कीचक्षुषा (cakṣuṣā) — eyeआँख सेद्रष्टुम् (draṣṭum) — to be seenदेखा जा सकताशक्यते (śakyate) — it canसकतामामकम् (māmakam) — myमेरामहः (mahaḥ) — splendourतेजनरेण (nareṇa) — by a manमनुष्य सेवा (vā) — orयासुरेण (sureṇa) — by a godदेवता सेअपि (api) — evenभीतत् (tat) — thatवहमम (mama) — myमेरीअनुग्रहम् (anugraham) — graceकृपाविना (vinā) — withoutके बिना

श्रीसूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 12

१२12 इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं चक्षुर्महेश्वरः । अथादर्शयदेतस्मै वक्त्रं पातालसंनिभम् ॥ १२ ॥

ityuktvā pradadau tasmai divyaṃ cakṣurmaheśvaraḥ | athādarśayadetasmai vaktraṃ pātālasaṃnibham ||

Doubtful readingours: वक्त्रम्; variant वक्रम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सूत ने कहा: ऐसा कहकर महेश्वर ने उन्हें दिव्य दृष्टि दी। फिर उन्हें अपना मुख दिखाया, जो पाताल जैसा था,

Sūta said: Having said this, Maheśvara gave him a divine eye. Then he showed him his mouth, which was like the underworld,

Word by wordपदार्थ

इति (iti) — thusइस प्रकारउक्त्वा (uktvā) — having saidकहकरप्रददौ (pradadau) — he gaveदियातस्मै (tasmai) — to himउन्हेंदिव्यम् (divyam) — a divineदिव्यचक्षुः (cakṣuḥ) — eyeदृष्टिमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraमहेश्वर नेअथ (atha) — thenतबअदर्शयत् (adarśayat) — he showedदिखायाएतस्मै (etasmai) — to himउन्हेंवक्त्रम् (vaktram) — mouthमुखपाताल (pātāla) — like the underworldपाताल केसन्निभम् (sannibham) — resemblingसमान

Verse 13

१३13 विद्युत्कोटिप्रतीकाशमतिभीमभयावहम् । तदृष्ट्वैव भयाद्रामो जानुभ्यामवनिं गतः ॥ १३ ॥

vidyutkoṭipratīkāśamatibhīmabhayāvaham | tadṛṣṭvaiva bhayādrāmo jānubhyāmavaniṃ gataḥ ||

Doubtful readingours: विद्युत्कोटिप्रतीकाशमतिभीमभयावहम्; तदृष्ट्वैव. Variant: विद्युत्कोटिप्रभं दीप्तमतिभीमं भयावहम्; तद्दृष्ट्वैव

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

करोड़ बिजलियों जैसा चमकता, अत्यन्त भयंकर और भय लाने वाला। उसे देखते ही भय से राम घुटनों के बल धरती पर बैठ गए।

shining like ten million flashes of lightning, very fearful and bringing terror. Seeing it, Rāma went down on his knees out of fear.

Word by wordपदार्थ

विद्युत् (vidyut) — of lightningबिजली कीकोटि (koṭi) — ten millionकरोड़प्रतीकाशम् (pratīkāśam) — shining likeसमान चमकताअति (ati) — veryबहुतभीम (bhīma) — fearfulभयंकरभय (bhaya) — fearभयआवहम् (āvaham) — bringingलाने वालातत् (tat) — thatउसेदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरएव (eva) — onlyहीभयात् (bhayāt) — from fearभय सेरामः (rāmaḥ) — Rāmaरामजानुभ्याम् (jānubhyām) — on his kneesघुटनों के बलअवनिम् (avanim) — to the groundधरती परगतः (gataḥ) — wentगए

Verse 14

१४14 प्रणम्य दण्डवद्भूमौ तुष्टाव च पुनःपुनः । अथोत्थाय महावीरो यावदेव प्रपश्यति ॥ १४ ॥

praṇamya daṇḍavadbhūmau tuṣṭāva ca punaḥpunaḥ | athotthāya mahāvīro yāvadeva prapaśyati ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने भूमि पर लेटकर प्रणाम किया और बार-बार स्तुति की। फिर महावीर ने उठकर जैसे ही देखा,

He bowed flat on the ground and praised him again and again. Then the great hero rose and, as soon as he looked,

Word by wordपदार्थ

प्रणम्य (praṇamya) — having bowedप्रणाम करकेदण्ड (daṇḍa) — like a rodडण्डे कीवत् (vat) — asतरहभूमौ (bhūmau) — on the groundभूमि परतुष्टाव (tuṣṭāva) — he praisedस्तुति कीच (ca) — andऔरपुनः (punaḥ) — againफिरपुनः (punaḥ) — againफिरअथ (atha) — thenतबउत्थाय (utthāya) — risingउठकरमहा (mahā) — greatमहान्वीरः (vīraḥ) — heroवीरयावत् (yāvat) — as soon asजैसे हीएव (eva) — indeedहीप्रपश्यति (prapaśyati) — he looksदेखता है

Verse 15

१५15 वक्त्रं पुरभिदस्तावदन्तर्ब्रह्माण्डकोटयः । चटका इव लक्ष्यन्ते ज्वालामालासमाकुलाः ॥ १५ ॥

vaktraṃ purabhidastāvadantarbrahmāṇḍakoṭayaḥ | caṭakā iva lakṣyante jvālāmālāsamākulāḥ ||

Doubtful readingours: वक्त्रं पुरभिदस्तावदन्तः; variant वक्रं पुरभिदस्तत्रान्तः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब पुरों का नाश करने वाले के मुख के भीतर उन्होंने करोड़ों ब्रह्माण्ड देखे, जो चिनगारियों जैसे दिखते थे और ज्वालाओं की मालाओं से भरे थे।

then inside the mouth of the destroyer of the cities he saw tens of millions of universes, looking like sparks, crowded with garlands of flame.

Explanationव्याख्या

"पुरों का नाश करने वाले" शिव हैं, जिन्होंने दैत्यों के तीन नगर जलाए थे।

The "destroyer of the cities" is Śiva, who burned the three cities of the demons.

Word by wordपदार्थ

वक्त्रम् (vaktram) — in the mouthमुख मेंपुर (pura) — of the citiesनगरों केभिदः (bhidaḥ) — of the destroyerनाश करने वाले केतावत् (tāvat) — thenतबअन्तः (antaḥ) — insideभीतरब्रह्माण्ड (brahmāṇḍa) — universesब्रह्माण्डकोटयः (koṭayaḥ) — tens of millionsकरोड़ोंचटकाः (caṭakāḥ) — sparksचिनगारियोंइव (iva) — likeजैसेलक्ष्यन्ते (lakṣyante) — were seenदिखाई दिएज्वाला (jvālā) — of flamesज्वाला कीमाला (mālā) — with garlandsमालाओं सेसमाकुलाः (samākulāḥ) — crowdedभरे

Verse 16

१६16 मेरुमन्दरविन्ध्याद्या गिरयः सप्तसागराः । दृश्यन्ते चन्द्रसूर्याद्याः पञ्चभूतानि ते सुराः ॥ १६ ॥

merumandaravindhyādyā girayaḥ saptasāgarāḥ | dṛśyante candrasūryādyāḥ pañcabhūtāni te surāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरु, मन्दर, विन्ध्य आदि पर्वत, सात सागर, चन्द्र, सूर्य आदि, पाँच तत्त्व और वे देवता दिखे,

Mountains such as Meru, Mandara and Vindhya, the seven seas, the moon, the sun and the rest, the five elements and the gods were seen,

Word by wordपदार्थ

मेरु (meru) — Meruमेरुमन्दर (mandara) — Mandaraमन्दरविन्ध्य (vindhya) — Vindhyaविन्ध्यआद्याः (ādyāḥ) — and othersआदिगिरयः (girayaḥ) — mountainsपर्वतसप्त (sapta) — sevenसातसागराः (sāgarāḥ) — seasसागरदृश्यन्ते (dṛśyante) — were seenदिखेचन्द्र (candra) — moonचन्द्रसूर्य (sūrya) — sunसूर्यआद्याः (ādyāḥ) — and the restआदिपञ्च (pañca) — fiveपाँचभूतानि (bhūtāni) — elementsतत्त्वते (te) — thoseवेसुराः (surāḥ) — godsदेवता

Verse 17

१७17 अरण्यानि महानागा भुवनानि चतुर्दश । प्रतिब्रह्माण्डमेवं तु दृष्ट्वा दशरथात्मजः ॥ १७ ॥

araṇyāni mahānāgā bhuvanāni caturdaśa | pratibrahmāṇḍamevaṃ tu dṛṣṭvā daśarathātmajaḥ ||

Doubtful readingप्रतिब्रह्माण्डमेवं तु: another reading प्रतिब्रह्माण्डमेवं तत्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वन, बड़े नाग और चौदह लोक भी। हर ब्रह्माण्ड में यह सब देखकर दशरथ के पुत्र ने

forests, great serpents and the fourteen worlds. Having seen this in every universe, the son of Daśaratha

Word by wordपदार्थ

अरण्यानि (araṇyāni) — forestsवनमहा (mahā) — greatबड़ेनागाः (nāgāḥ) — serpentsनागभुवनानि (bhuvanāni) — worldsलोकचतुर्दश (caturdaśa) — fourteenचौदहप्रति (prati) — in eachहर एकब्रह्माण्डम् (brahmāṇḍam) — universeब्रह्माण्ड मेंएवम् (evam) — soइस तरहतु (tu) — andऔरदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरदशरथ (daśaratha) — of Daśarathaदशरथ केआत्मजः (ātmajaḥ) — the sonपुत्र ने

Verse 18

१८18 सुरासुराणां संग्रामांस्तत्र पूर्वापरानपि । विष्णोर्दशावतारांश्च तत्कर्तव्यान्यपि द्विजाः ॥ १८ ॥

surāsurāṇāṃ saṃgrāmāṃstatra pūrvāparānapi | viṣṇordaśāvatārāṃśca tatkartavyānyapi dvijāḥ ||

Doubtful readingours: संग्रामांस्तत्र; दशावतारांश्च तत्कर्तव्यान्यपि. Variant: संग्रामास्तत्र; दशावताराश्च तत्तत्कर्माण्यपि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वहाँ देवासुर संग्राम देखे, पहले के और बाद के भी, और विष्णु के दस अवतार और उनके कर्म, हे ब्राह्मणो,

saw there the wars of gods and demons, earlier and later, and the ten forms of Viṣṇu and their deeds, O brahmins,

Word by wordपदार्थ

सुर (sura) — of godsदेवताओंअसुराणाम् (asurāṇām) — and demonsऔर दैत्यों केसङ्ग्रामान् (saṅgrāmān) — the warsयुद्धतत्र (tatra) — thereवहाँपूर्व (pūrva) — beforeपहले केअपरान् (aparān) — and afterऔर बाद केअपि (api) — alsoभीविष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuविष्णु केदश (daśa) — tenदसअवतारान् (avatārān) — incarnationsअवतारच (ca) — andऔरतत् (tat) — theirउनकेकर्तव्यानि (kartavyāni) — deedsकर्मअपि (api) — alsoभीद्विजाः (dvijāḥ) — O brahminsहे ब्राह्मणो

Verse 19

१९19 पराभवांश्च देवानां पुरदाहं महेशितुः । उत्पद्यमानानुत्पन्नान्सर्वानपि विनश्यतः ॥ १९ ॥

parābhavāṃśca devānāṃ puradāhaṃ maheśituḥ | utpadyamānānutpannānsarvānapi vinaśyataḥ ||

Doubtful readingपराभवांश्च: another reading पुरा भवांश्च

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और देवताओं की हार, महान् ईश्वर द्वारा नगरों का जलना, और सब प्राणियों को जन्म लेते हुए, जन्मे हुए और नष्ट होते हुए।

and the defeats of the gods, and the burning of the cities by the Great Lord, and all beings being born, born, and perishing.

Word by wordपदार्थ

पराभवान् (parābhavān) — the defeatsहारच (ca) — andऔरदेवानाम् (devānām) — of the godsदेवताओं कीपुर (pura) — of the citiesनगरों कादाहम् (dāham) — burningजलनामहा (mahā) — of the Greatमहान्ईशितुः (īśituḥ) — Lordईश्वर के हाथोंउत्पद्यमानान् (utpadyamānān) — those being bornजन्म लेते हुएउत्पन्नान् (utpannān) — those bornजन्मे हुएसर्वान् (sarvān) — allसबअपि (api) — alsoभीविनश्यतः (vinaśyataḥ) — those perishingनष्ट होते हुए

Verse 20

२०20 दृष्ट्वा रामो भयाविष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुः । उत्पन्नतत्त्वज्ञानोऽपि बभूव रघुनन्दनः ॥ २० ॥

dṛṣṭvā rāmo bhayāviṣṭaḥ praṇanāma muhurmuhuḥ | utpannatattvajñāno'pi babhūva raghunandanaḥ ||

Doubtful readingमुहुर्मुहुः: another reading पुनः पुनः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह देखकर राम भय से भर गए और बार-बार प्रणाम किया, यद्यपि उनमें तत्त्व का ज्ञान उत्पन्न हो चुका था।

Seeing it, Rāma, filled with fear, bowed again and again, though knowledge of the truth had risen in him.

Word by wordपदार्थ

दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकररामः (rāmaḥ) — Rāmaरामभय (bhaya) — with fearभय सेआविष्टः (āviṣṭaḥ) — filledभरेप्रणनाम (praṇanāma) — bowedप्रणाम कियामुहुः (muhuḥ) — againबारमुहुः (muhuḥ) — againबारउत्पन्न (utpanna) — arisenउत्पन्नतत्त्व (tattva) — of the truthतत्त्व काज्ञानः (jñānaḥ) — knowledgeज्ञान वालेअपि (api) — thoughहोकर भीबभूव (babhūva) — he becameहुएरघुनन्दनः (raghunandanaḥ) — Rāmaराम

Verse 21

२१21 अथोपनिषदां सारैरर्थैस्तुष्टाव शंकरम् ॥ २१ ॥

athopaniṣadāṃ sārairarthaistuṣṭāva śaṃkaram ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब उन्होंने उपनिषदों के सार-अर्थों से शंकर की स्तुति की।

Then he praised Śaṅkara with the essential meanings of the Upaniṣads.

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबउपनिषदाम् (upaniṣadām) — of the Upaniṣadsउपनिषदों केसारैः (sāraiḥ) — with the essencesसार सेअर्थैः (arthaiḥ) — with meaningsअर्थों सेतुष्टाव (tuṣṭāva) — he praisedस्तुति कीशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraशंकर की

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 22

२२22 देव प्रपन्नार्तिहर प्रसीद प्रसीद विश्वेश्वर विश्ववन्द्य । प्रसीद गङ्गाधर चन्द्रमौले मां त्राहि संसारभयादनाथम् ॥ २२ ॥

deva prapannārtihara prasīda prasīda viśveśvara viśvavandya | prasīda gaṅgādhara candramaule māṃ trāhi saṃsārabhayādanātham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीराम ने कहा: "हे देव, शरण आए हुओं की पीड़ा हरने वाले, प्रसन्न हों, प्रसन्न हों। हे विश्वेश्वर, सबके वन्दनीय, प्रसन्न हों। हे गंगाधर, चन्द्रमौलि, मुझ अनाथ को संसार के भय से बचाइए।

Śrī Rāma said: "O God, remover of the pain of those who take refuge, be gracious, be gracious. Lord of the universe, honoured by all, be gracious. Bearer of the Gaṅgā, crowned with the moon, save me, who have no protector, from the fear of saṃsāra.

Word by wordपदार्थ

देव (deva) — O Godहे देवप्रपन्न (prapanna) — of those who take refugeशरण आए हुओं कीआर्ति (ārti) — painपीड़ाहर (hara) — removerहरने वालेप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंविश्व (viśva) — of the universeविश्व केईश्वर (īśvara) — O Lordईश्वरविश्व (viśva) — by the universeविश्व सेवन्द्य (vandya) — worshippedवन्दनीयप्रसीद (prasīda) — be graciousप्रसन्न होंगङ्गा (gaṅgā) — Gaṅgāगंगा कोधर (dhara) — bearingधारण करने वालेचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमामौले (maule) — crownedमुकुट वालेमाम् (mām) — meमुझेत्राहि (trāhi) — saveबचाइएसंसार (saṃsāra) — of saṃsāraसंसार केभयात् (bhayāt) — from the fearभय सेअनाथम् (anātham) — who has no protectorअनाथ

Verse 23

२३23 त्वत्तो हि जातं जगदेतदीश । त्वय्येव भूतानि वसन्ति नित्यम् । त्वय्येव शंभो विलयं प्रयान्ति । भूमौ यथा वृक्षलतादयोऽपि ॥ २३ ॥

tvatto hi jātaṃ jagadetadīśa | tvayyeva bhūtāni vasanti nityam | tvayyeva śaṃbho vilayaṃ prayānti | bhūmau yathā vṛkṣalatādayo'pi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे ईश, यह जगत् आपसे ही उत्पन्न हुआ है। प्राणी आपमें सदा रहते हैं। हे शम्भु, वे आपमें ही लीन होते हैं, जैसे वृक्ष, लताएँ आदि धरती में।

This world was born from you, Lord. Beings live in you always. In you alone, Śambhu, they dissolve, as trees, creepers and the rest do in the earth.

Word by wordपदार्थ

त्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेहि (hi) — indeedहीजातम् (jātam) — bornउत्पन्नजगत् (jagat) — worldजगत्एतत् (etat) — thisयहईश (īśa) — O Lordहे ईशत्वयि (tvayi) — in youआपमेंएव (eva) — aloneहीभूतानि (bhūtāni) — beingsप्राणीवसन्ति (vasanti) — dwellरहते हैंनित्यम् (nityam) — alwaysसदात्वयि (tvayi) — in youआपमेंएव (eva) — aloneहीशम्भो (śambho) — O Śambhuहे शम्भुविलयम् (vilayam) — dissolutionलय कोप्रयान्ति (prayānti) — go toप्राप्त होते हैंभूमौ (bhūmau) — in the earthधरती मेंयथा (yathā) — asजैसेवृक्ष (vṛkṣa) — treesवृक्षलता (latā) — creepersलताएँआदयः (ādayaḥ) — and the restआदिअपि (api) — alsoभी

Verse 24

२४24 ब्रह्मेन्द्ररुद्राश्च मरुद्गणाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । गङ्गादिनद्यो वरुणालयाश्च । वसन्ति शूलिंस्तव वक्त्रमन्ति ॥ २४ ॥

brahmendrarudrāśca marudgaṇāśca | gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghāḥ | gaṅgādinadyo varuṇālayāśca | vasanti śūliṃstava vaktramanti ||

Doubtful readingours: वक्त्रमन्ति; variant वक्रमन्ति; वक्रयन्त्रे

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र और मरुतों के गण, गन्धर्वों, यक्षों, असुरों और सिद्धों के समूह, गंगा आदि नदियाँ और समुद्र, हे त्रिशूलधारी, आपके मुख में रहते हैं।

Brahmā, Indra, the Rudras and the hosts of the Maruts, the groups of Gandharvas, Yakṣas, Asuras and Siddhas, the Gaṅgā and the other rivers, and the oceans live, O bearer of the trident, in your mouth.

Explanationव्याख्या

"वरुण के घर" समुद्र हैं, क्योंकि वरुण जल के स्वामी हैं।

The "homes of Varuṇa" are the oceans, since Varuṇa is the lord of the waters.

Word by wordपदार्थ

ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माइन्द्र (indra) — Indraइन्द्ररुद्राः (rudrāḥ) — the Rudrasरुद्रच (ca) — andऔरमरुत् (marut) — of the Marutsमरुतों केगणाः (gaṇāḥ) — the hostsगणच (ca) — andऔरगन्धर्व (gandharva) — Gandharvasगन्धर्वयक्ष (yakṣa) — Yakṣasयक्षअसुर (asura) — Asurasअसुरसिद्ध (siddha) — Siddhasसिद्धसङ्घाः (saṅghāḥ) — the groupsसमूहगङ्गा (gaṅgā) — Gaṅgāगंगाआदि (ādi) — and the restआदिनद्यः (nadyaḥ) — riversनदियाँवरुण (varuṇa) — of Varuṇaवरुण केआलयाः (ālayāḥ) — the homesघर (समुद्र)च (ca) — andऔरवसन्ति (vasanti) — they liveरहते हैंशूलिन् (śūlin) — O holder of the tridentहे त्रिशूलधारीतव (tava) — yourआपकेवक्त्रम् (vaktram) — mouthमुख केअन्ति (anti) — nearभीतर

Verse 25

२५25 त्वन्मायया कल्पितमिन्दुमौले त्वय्येव दृश्यत्वमुपैति विश्वम् । भ्रान्त्या जनः पश्यति सर्वमेतच्छुक्तौ यथा रूप्यमहिं च रज्जौ ॥ २५ ॥

tvanmāyayā kalpitamindumaule tvayyeva dṛśyatvamupaiti viśvam | bhrāntyā janaḥ paśyati sarvametacchuktau yathā rūpyamahiṃ ca rajjau ||

Doubtful readingरूप्यम्: another reading रौप्यम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे चन्द्रमौलि, जगत् आपकी माया से कल्पित है और आपमें ही दिखाई देता है। भ्रम से लोग यह सब देखते हैं, जैसे सीप में चाँदी और रस्सी में साँप।

O moon-crowned one, the world is imagined by your Māyā and comes to be seen only in you. By delusion people see all this, as silver is seen in a shell and a snake in a rope.

Word by wordपदार्थ

त्वत् (tvat) — yourआपकीमायया (māyayā) — by Māyāमाया सेकल्पितम् (kalpitam) — imaginedकल्पितइन्दु (indu) — moonचन्द्रमामौले (maule) — O crownedमुकुट वालेत्वयि (tvayi) — in youआपमेंएव (eva) — aloneहीदृश्यत्वम् (dṛśyatvam) — visibilityदिखाई देनाउपैति (upaiti) — it takes onपाता हैविश्वम् (viśvam) — the worldविश्वभ्रान्त्या (bhrāntyā) — by delusionभ्रम सेजनः (janaḥ) — peopleलोगपश्यति (paśyati) — seesदेखते हैंसर्वम् (sarvam) — allसबएतत् (etat) — thisयहशुक्तौ (śuktau) — in a shellसीप मेंयथा (yathā) — asजैसेरूप्यम् (rūpyam) — silverचाँदीअहिम् (ahim) — a snakeसाँपच (ca) — andऔररज्जौ (rajjau) — in a ropeरस्सी में

Verse 26

२६26 तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं प्रकाशमानः कुरुषे प्रकाशम् । विनाप्रकाशं तव देवदेव न दृश्यते विश्वमिदं क्षणेन ॥ २६ ॥

tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ prakāśamānaḥ kuruṣe prakāśam | vināprakāśaṃ tava devadeva na dṛśyate viśvamidaṃ kṣaṇena ||

Doubtful readingours: जगत्समग्रम्; प्रकाशमानः. Variant: जगत्समस्तम्; प्रकाशमानम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अपने तेज से सारे जगत् को भरकर आप चमकते हैं और प्रकाश करते हैं। हे देवदेव, आपके प्रकाश के बिना यह जगत् क्षण भर भी न दिखे।

Having filled the whole world with your rays, you shine and give light. Without your light, God of gods, this world would not be seen even for a moment.

Word by wordपदार्थ

तेजोभिः (tejobhiḥ) — with raysतेज सेआपूर्य (āpūrya) — having filledभरकरजगत् (jagat) — the worldजगत् कोसमग्रम् (samagram) — wholeपूरेप्रकाशमानः (prakāśamānaḥ) — shiningचमकते हुएकुरुषे (kuruṣe) — you makeकरते हैंप्रकाशम् (prakāśam) — lightप्रकाशविना (vinā) — withoutके बिनाप्रकाशम् (prakāśam) — lightप्रकाशतव (tava) — yourआपकेदेव (deva) — O Godहे देवदेव (deva) — of godsदेवों केन (na) — notनहींदृश्यते (dṛśyate) — is seenदिखताविश्वम् (viśvam) — the worldविश्वइदम् (idam) — thisयहक्षणेन (kṣaṇena) — for a momentक्षण भर भी

Verse 27

२७27 अल्पाश्रयो नैव बृहन्तमर्थ । धत्तेऽणुरेको नहि विन्ध्यशैलम् । तद्वक्त्रमात्रे जगदेतदस्ति । त्वन्माययैवेति च निश्चिनोमि ॥ २७ ॥

alpāśrayo naiva bṛhantamartha | dhatte'ṇureko nahi vindhyaśailam | tadvaktramātre jagadetadasti | tvanmāyayaiveti ca niścinomi ||

Doubtful readingours: तद्वक्त्रमात्रे; चनिश्चिनोमि. Variant: त्वद्वक्रमात्रे; विनिश्चिनोमि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

छोटा सहारा बड़ी वस्तु को नहीं थामता; एक अणु विन्ध्य पर्वत को नहीं थाम सकता। इसलिए यह जगत् आपके मुख में ही है, और मैं निश्चय करता हूँ कि वह आपकी माया से ही वहाँ है।

A small support does not hold a great thing; a single atom cannot hold the Vindhya mountain. So this world is only in your mouth, and I conclude that it is there by your Māyā alone.

Word by wordपदार्थ

अल्प (alpa) — smallछोटाआश्रयः (āśrayaḥ) — supportसहारान (na) — notनहींएव (eva) — at allकभीबृहन्तम् (bṛhantam) — a greatबड़ीअर्थम् (artham) — thingवस्तुधत्ते (dhatte) — holdsधारण करताअणुः (aṇuḥ) — an atomअणुएकः (ekaḥ) — a singleअकेलान (na) — notनहींहि (hi) — indeedहीविन्ध्य (vindhya) — the Vindhyaविन्ध्यशैलम् (śailam) — mountainपर्वततत् (tat) — soइसलिएवक्त्र (vaktra) — of your mouthमुख केमात्रे (mātre) — in onlyही भीतरजगत् (jagat) — worldजगत्एतत् (etat) — thisयहअस्ति (asti) — isहैत्वत् (tvat) — yourआपकीमायया (māyayā) — by Māyāमाया सेएव (eva) — aloneहीइति (iti) — thusऐसाच (ca) — andऔरनिश्चिनोमि (niścinomi) — I concludeनिश्चय करता हूँ

Verse 28

२८28 रज्जौ भुजंगो भयदो यथैव । न जायते नास्ति न चैति नाशम् । त्वन्मायया केवलमात्तरूपं । तथैव विश्वं त्वयि नीलकण्ठ ॥ २८ ॥

rajjau bhujaṃgo bhayado yathaiva | na jāyate nāsti na caiti nāśam | tvanmāyayā kevalamāttarūpaṃ | tathaiva viśvaṃ tvayi nīlakaṇṭha ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे रस्सी में साँप भय देता है, जबकि वह न जन्मता है, न है, और न नष्ट होता है, वैसे ही हे नीलकण्ठ, आपमें यह जगत् केवल आपकी माया से रूप लिए हुए है।

As a snake in a rope brings fear, though it is not born, does not exist and does not go to destruction, so, Blue-throated, the world in you has taken form only through your Māyā.

Word by wordपदार्थ

रज्जौ (rajjau) — in a ropeरस्सी मेंभुजङ्गः (bhujaṅgaḥ) — a snakeसाँपभय (bhaya) — fearभयदः (daḥ) — givingदेने वालायथा (yathā) — asजैसेएव (eva) — indeedहीन (na) — notनहींजायते (jāyate) — is bornजन्मतान (na) — notनहींअस्ति (asti) — isहैन (na) — notनहींच (ca) — andऔरएति (eti) — goesजातानाशम् (nāśam) — to destructionनाश कोत्वत् (tvat) — yourआपकीमायया (māyayā) — by Māyāमाया सेकेवलम् (kevalam) — onlyकेवलआत्त (ātta) — takenलिया हुआरूपम् (rūpam) — formरूपतथा (tathā) — soवैसेएव (eva) — indeedहीविश्वम् (viśvam) — the worldविश्वत्वयि (tvayi) — in youआपमेंनील (nīla) — blueनीलेकण्ठ (kaṇṭha) — throatedकण्ठ वाले

Verse 29

२९29 विचार्यमाणे तव यच्छरीरमाधारभावं जगतामुपैति । तदप्यवश्यं मदविद्ययैव पूर्णश्चिदानन्दमयो यतस्त्वम् ॥ २९ ॥

vicāryamāṇe tava yaccharīramādhārabhāvaṃ jagatāmupaiti | tadapyavaśyaṃ madavidyayaiva pūrṇaścidānandamayo yatastvam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

विचार करने पर आपका जो शरीर लोकों का आधार बनता दिखता है, वह भी अवश्य मेरी अविद्या से ही है, क्योंकि आप पूर्ण हैं और चेतना और आनन्द से बने हैं।

When it is considered, your body, which seems to become the support of the worlds, is that too surely only through my ignorance, since you are full, made of awareness and bliss.

Explanationव्याख्या

राम कहते हैं कि जो शरीर वे देख रहे हैं, वह भी उनकी अपनी अविद्या से देखा गया रूप है, क्योंकि ईश्वर स्वयं केवल चेतना और आनन्द है।

Rāma says that even the body he sees is a form seen through his own ignorance, since the Lord in himself is only awareness and bliss.

Word by wordपदार्थ

विचार्यमाणे (vicāryamāṇe) — when it is consideredविचार करने परतव (tava) — yourआपकायत् (yat) — whichजोशरीरम् (śarīram) — bodyशरीरआधार (ādhāra) — of a supportआधार काभावम् (bhāvam) — stateभावजगताम् (jagatām) — for the worldsलोकों केउपैति (upaiti) — takesपाता हैतत् (tat) — thatवहअपि (api) — alsoभीअवश्यम् (avaśyam) — surelyअवश्यमत् (mat) — myमेरीअविद्यया (avidyayā) — by ignoranceअविद्या सेएव (eva) — aloneहीपूर्णः (pūrṇaḥ) — fullपूर्णचित् (cit) — of awarenessचेतनाआनन्द (ānanda) — and blissऔर आनन्दमयः (mayaḥ) — madeसे बनेयतः (yataḥ) — sinceक्योंकित्वम् (tvam) — youआप

Verse 30

३०30 पूजेष्टपूर्तादिवरक्रियाणां । भोक्तुः फलं यच्छसि शस्तमेव । मृषैतदेवं वचनं पुरारे । त्वत्तोऽस्ति भिन्नं नच किंचिदेव ॥ ३० ॥

pūjeṣṭapūrtādivarakriyāṇāṃ | bhoktuḥ phalaṃ yacchasi śastameva | mṛṣaitadevaṃ vacanaṃ purāre | tvatto'sti bhinnaṃ naca kiṃcideva ||

Doubtful readingours: यच्छसि शस्तमेव. Variant: यच्छसि विश्वमेव

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप पूजा, यज्ञ, परोपकार आदि श्रेष्ठ कर्मों को करने वाले भोगी को उत्तम फल देते हैं। पर हे पुरारि, यह कथन मिथ्या है, क्योंकि आपसे अलग कुछ भी नहीं है।

You give the praised fruit to the enjoyer of the fine acts of worship, sacrifice, charity and the like. But this saying is false, O foe of Pura, because nothing at all is different from you.

Explanationव्याख्या

यदि शिव से अलग कुछ नहीं है, तो देने वाला और पाने वाला अलग नहीं, इसलिए फल की बात केवल कहने का एक ढंग है।

If there is nothing apart from Śiva, there is no separate giver and receiver, so the talk of reward is only a way of speaking.

Word by wordपदार्थ

पूजा (pūjā) — of worshipपूजाइष्ट (iṣṭa) — sacrificeयज्ञपूर्त (pūrta) — and charityऔर परोपकारआदि (ādi) — and the restआदिवर (vara) — fineश्रेष्ठक्रियाणाम् (kriyāṇām) — of actsकर्मों केभोक्तुः (bhoktuḥ) — to the enjoyerभोगने वाले कोफलम् (phalam) — the fruitफलयच्छसि (yacchasi) — you giveदेते हैंशस्तम् (śastam) — praisedउत्तमएव (eva) — indeedहीमृषा (mṛṣā) — falseमिथ्याएतत् (etat) — thisयहएवम् (evam) — thusऐसावचनम् (vacanam) — sayingकथनपुर (pura) — of Puraपुर केअरे (are) — O enemyहे शत्रुत्वत्तः (tvattaḥ) — from youआपसेअस्ति (asti) — isहैभिन्नम् (bhinnam) — differentअलगन (na) — notनहींच (ca) — andऔरकिञ्चित् (kiñcit) — anythingकुछएव (eva) — at allभी

Verse 31

३१31 अज्ञानमूढा मुनयो वदन्ति । पूजोपचारादिबहिःक्रियाभिः । तोषं गिरीशो भजतीति मिथ्या । कुतस्त्वमूर्तस्य तु भोगलिप्सा ॥ ३१ ॥

ajñānamūḍhā munayo vadanti | pūjopacārādibahiḥkriyābhiḥ | toṣaṃ girīśo bhajatīti mithyā | kutastvamūrtasya tu bhogalipsā ||

Doubtful readingपूजोपचारादिबहिःक्रियाभिः: another reading पूजोपचारादिबलिक्रियाभिः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अज्ञान से मूढ़ मुनि कहते हैं कि गिरीश पूजा, उपचार आदि बाहरी क्रियाओं से सन्तुष्ट होते हैं। यह झूठ है। निराकार को भोगने की इच्छा कैसे हो सकती है?

Sages deluded by ignorance say that Giriśa takes delight in outward acts such as worship and offerings. That is false. How could the formless one have a desire to enjoy?

Word by wordपदार्थ

अज्ञान (ajñāna) — by ignoranceअज्ञान सेमूढाः (mūḍhāḥ) — deludedमूढ़मुनयः (munayaḥ) — sagesमुनिवदन्ति (vadanti) — sayकहते हैंपूजा (pūjā) — worshipपूजाउपचार (upacāra) — and offeringsऔर उपचारआदि (ādi) — and the restआदिबहिः (bahiḥ) — outwardबाहरीक्रियाभिः (kriyābhiḥ) — by actsकर्मों सेतोषम् (toṣam) — delightसंतोषगिरीशः (girīśaḥ) — Giriśaगिरीशभजति (bhajati) — takesपाते हैंइति (iti) — thusऐसामिथ्या (mithyā) — falseझूठकुतः (kutaḥ) — howकैसेतु (tu) — indeedतोअमूर्तस्य (amūrtasya) — for the formlessनिराकार कोतु (tu) — indeedहीभोग (bhoga) — of enjoymentभोग कीलिप्सा (lipsā) — desireइच्छा

Verse 32

३२32 किंचिद्दलं वा चुलकोदकं वा । यत्त्वं महेश प्रतिगृह्य दत्से । त्रैलोक्यलक्ष्मीमपि तज्जनेभ्यः । सर्वं त्वविद्याकृतमेव मन्ये ॥ ३२ ॥

kiṃciddalaṃ vā culakodakaṃ vā | yattvaṃ maheśa pratigṛhya datse | trailokyalakṣmīmapi tajjanebhyaḥ | sarvaṃ tvavidyākṛtameva manye ||

Doubtful readingours: यत्त्वम्; तज्जनेभ्यः. Variant: यस्त्वम्; यज्जनेभ्यः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

एक पत्ता या चुल्लू भर जल: जो भी आप, हे महेश, स्वीकार करके उन लोगों को देते हैं, तीनों लोकों की शोभा तक, वह सब मैं अविद्या से बना हुआ ही मानता हूँ।

A leaf or a palmful of water: whatever you, great Lord, accept, and in return give to those people, even the glory of the three worlds, all that I take to be made only by ignorance.

Word by wordपदार्थ

किञ्चित् (kiñcit) — a littleकुछदलम् (dalam) — leafपत्तावा (vā) — orयाचुलक (culaka) — a palmfulचुल्लू भरउदकम् (udakam) — of waterजलवा (vā) — orयायत् (yat) — whateverजोत्वम् (tvam) — youआपमहा (mahā) — O greatमहान्ईश (īśa) — Lordईशप्रतिगृह्य (pratigṛhya) — having acceptedस्वीकार करकेदत्से (datse) — you giveदेते हैंत्रैलोक्य (trailokya) — of the three worldsतीनों लोकों कीलक्ष्मीम् (lakṣmīm) — gloryशोभाअपि (api) — evenभीतत् (tat) — to themउनजनेभ्यः (janebhyaḥ) — to the peopleलोगों कोसर्वम् (sarvam) — allसबतु (tu) — indeedहीअविद्या (avidyā) — by ignoranceअविद्या सेकृतम् (kṛtam) — madeबनाएव (eva) — onlyहीमन्ये (manye) — I thinkमानता हूँ

Verse 33

३३33 व्याप्नोषि सर्वा विदिशो दिशश्च त्वं विश्वमेकः पुरुषः पुराणः । नष्टेऽपि तस्मिंस्तव नास्ति हानिर्घटे विनष्टे नभसो यथैव ॥ ३३ ॥

vyāpnoṣi sarvā vidiśo diśaśca tvaṃ viśvamekaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ | naṣṭe'pi tasmiṃstava nāsti hānirghaṭe vinaṣṭe nabhaso yathaiva ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप सब दिशाओं और कोणों में व्याप्त हैं; आप विश्व हैं, एक पुराण पुरुष। जगत् नष्ट हो जाए तब भी आपकी कोई हानि नहीं, जैसे घड़ा टूटने पर आकाश की नहीं।

You pervade all the directions and the intermediate directions; you are the universe, the one ancient Person. Even when the world is destroyed, you suffer no loss, as space does not when a pot is broken.

Word by wordपदार्थ

व्याप्नोषि (vyāpnoṣi) — you pervadeआप व्याप्त हैंसर्वाः (sarvāḥ) — allसबविदिशः (vidiśaḥ) — the intermediate directionsकोणों की दिशाओं मेंदिशः (diśaḥ) — the directionsदिशाओं मेंच (ca) — andऔरत्वम् (tvam) — youआपविश्वम् (viśvam) — the universeविश्वएकः (ekaḥ) — oneएकपुरुषः (puruṣaḥ) — Personपुरुषपुराणः (purāṇaḥ) — ancientपुराणनष्टे (naṣṭe) — when destroyedनष्ट होने परअपि (api) — evenभीतस्मिन् (tasmin) — itवहतव (tava) — to youआपकीन (na) — notनहींअस्ति (asti) — there isहैहानिः (hāniḥ) — lossहानिघटे (ghaṭe) — a potघड़ाविनष्टे (vinaṣṭe) — when destroyedटूट जाने परनभसः (nabhasaḥ) — of spaceआकाश कीयथा (yathā) — asजैसेएव (eva) — indeedही

Verse 34

३४34 यथैकमाकाशगमर्कबिम्बं । क्षुद्रेषु पात्रेषु जलान्वितेषु । भजत्यनेकप्रतिबिम्बभावं । तथा त्वमन्तःकरणेषु देव ॥ ३४ ॥

yathaikamākāśagamarkabimbaṃ | kṣudreṣu pātreṣu jalānviteṣu | bhajatyanekapratibimbabhāvaṃ | tathā tvamantaḥkaraṇeṣu deva ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे आकाश में चलने वाला सूर्य का एक मण्डल पानी से भरे छोटे बरतनों में अनेक प्रतिबिम्बों का रूप ले लेता है, वैसे ही हे देव, आप अन्तःकरणों में।

As the one disc of the sun in the sky takes the form of many reflections in small vessels filled with water, so you do, God, in the inner instruments.

Explanationव्याख्या

अन्तःकरण मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त का समूह है; हर जीव का एक होता है, और एक ही ईश्वर हर एक में प्रतिबिम्ब की तरह दिखता है।

The inner instrument is the mind with its intellect, ego and thought; each living self has one, and the one Lord shows in each as a reflection.

Word by wordपदार्थ

यथा (yathā) — asजैसेएकम् (ekam) — oneएकआकाश (ākāśa) — in the skyआकाश मेंगम् (gam) — goingचलने वालाअर्क (arka) — of the sunसूर्य काबिम्बम् (bimbam) — discमण्डलक्षुद्रेषु (kṣudreṣu) — smallछोटेपात्रेषु (pātreṣu) — in vesselsबरतनों मेंजल (jala) — with waterपानी सेअन्वितेषु (anviteṣu) — filledभरेभजति (bhajati) — takes onले लेता हैअनेक (aneka) — manyअनेकप्रतिबिम्ब (pratibimba) — of reflectionsप्रतिबिम्बों काभावम् (bhāvam) — stateरूपतथा (tathā) — soवैसे हीत्वम् (tvam) — youआपअन्तःकरणेषु (antaḥkaraṇeṣu) — in the inner instrumentsअन्तःकरणों मेंदेव (deva) — O Godहे देव

Verse 35

३५35 सुसर्जने वाप्यवने विनाशे विश्वस्य किंचित्तव नास्ति कार्यम् । अनादिभिर्देहभृतामदृष्टैस्तथापि तत्स्वप्नवदातनोषि ॥ ३५ ॥

susarjane vāpyavane vināśe viśvasya kiṃcittava nāsti kāryam | anādibhirdehabhṛtāmadṛṣṭaistathāpi tatsvapnavadātanoṣi ||

Doubtful readingours: सुसर्जने; अनादिभिर्देहभृताम्. Variant: संसर्जने; अनादिभिः प्राणभृताम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जगत् की रचना, पालन या नाश में आपका कोई काम नहीं। फिर भी देहधारियों के अनादि अदृष्ट कर्मों के द्वारा आप उसे स्वप्न की तरह फैलाते हैं।

In creating the world, protecting it or destroying it, you have no task of any kind. Still, through the beginningless unseen deeds of embodied beings, you spread it out like a dream.

Explanationव्याख्या

"अदृष्ट" पिछले कर्मों का वह फल है जो अभी दिखता नहीं पर भाग्य बनकर पकता है।

"Unseen" (adṛṣṭa) is the result of past deeds, not visible now but ripening into one's lot.

Word by wordपदार्थ

सु (su) — fineसुन्दरसर्जने (sarjane) — in creatingरचने मेंवा (vā) — orयाअपि (api) — alsoभीअवने (avane) — in protectingपालन मेंविनाशे (vināśe) — in destroyingनाश मेंविश्वस्य (viśvasya) — of the worldजगत् केकिञ्चित् (kiñcit) — anyकोईतव (tava) — for youआपके लिएन (na) — notनहींअस्ति (asti) — there isहैकार्यम् (kāryam) — taskकामअनादिभिः (anādibhiḥ) — by the beginninglessअनादिदेह (deha) — bodiesदेहों केभृताम् (bhṛtām) — of the bearersधारण करने वालों केअदृष्टैः (adṛṣṭaiḥ) — by the unseen resultsअदृष्ट कर्म-फलों सेतथा (tathā) — stillफिर भीअपि (api) — evenभीतत् (tat) — itउसेस्वप्न (svapna) — a dreamस्वप्नवत् (vat) — likeकी तरहआतनोषि (ātanoṣi) — you spread outफैलाते हैं

Verse 36

३६36 स्थूलस्य सूक्ष्मस्य जडस्य देह- । द्वयस्य शंभो न चिदं विनास्ति । अतस्त्वदारोपणमातनोति । श्रुतिः पुरारे सुखदुःखयोः सदा ॥ ३६ ॥

sthūlasya sūkṣmasya jaḍasya deha | dvayasya śaṃbho na cidaṃ vināsti | atastvadāropaṇamātanoti | śrutiḥ purāre sukhaduḥkhayoḥ sadā ||

Doubtful readingours: देहद्वयस्य; न चिदम्. Variant: देहस्य; न विदम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

स्थूल और सूक्ष्म, दोनों जड़ देहों के लिए, हे शम्भु, चेतना के बिना कुछ नहीं है। इसलिए हे पुरारि, श्रुति सदा सुख और दुःख का आरोप आप पर करती है।

For the pair of bodies, gross and subtle, which are dull, there is nothing without awareness, Śambhu. So the Veda always lays on you, foe of Pura, the pleasure and the pain.

Explanationव्याख्या

क्योंकि देह जड़ हैं और चेतना से ही काम करती हैं, श्रुति ऐसे बोलती है जैसे ईश्वर स्वयं सुख भोगता और दुःख सहता हो।

Because the bodies are dull and act only through awareness, the Veda speaks as if the Lord himself enjoyed pleasure and suffered pain.

Word by wordपदार्थ

स्थूलस्य (sthūlasya) — grossस्थूलसूक्ष्मस्य (sūkṣmasya) — and subtleऔर सूक्ष्मजडस्य (jaḍasya) — dullजड़देह (deha) — of the bodyदेह केद्वयस्य (dvayasya) — pairजोड़े के लिएशम्भो (śambho) — O Śambhuहे शम्भुन (na) — notनहींचिदम् (cidam) — awarenessचेतनाविना (vinā) — withoutके बिनाअस्ति (asti) — there isहैअतः (ataḥ) — soइसलिएत्वत् (tvat) — to youआप परआरोपणम् (āropaṇam) — the layingआरोपआतनोति (ātanoti) — makesकरती हैश्रुतिः (śrutiḥ) — the Vedaश्रुतिपुर (pura) — of Puraपुर केअरे (are) — O enemyहे शत्रुसुख (sukha) — of pleasureसुखदुःखयोः (duḥkhayoḥ) — and painऔर दुःख कासदा (sadā) — alwaysसदा

Verse 37

३७37 नमः सच्चिदम्भोधिहंसाय तुभ्यं । नमः कालकण्ठाय कलात्मकाय । नमस्ते समस्ताघसंहारकर्त्रे । नमस्ते मृषाचित्तवृत्यैकभोक्त्रे ॥ ३७ ॥

namaḥ saccidambhodhihaṃsāya tubhyaṃ | namaḥ kālakaṇṭhāya kalātmakāya | namaste samastāghasaṃhārakartre | namaste mṛṣācittavṛtyaikabhoktre ||

Doubtful readingours: कालकण्ठाय कलात्मकाय; मृषाचित्तवृत्यैकभोक्त्रे. Variant: कालकालाय कालात्मकाय; मृषा चित्तवृत्त्यैकमोक्त्रे

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सत् और चेतना के सागर के हंस, आपको नमस्कार। कलाओं से बने, कालकण्ठ को नमस्कार। सब पापों का नाश करने वाले आपको नमस्कार। मन की मिथ्या वृत्तियों के एकमात्र भोक्ता आपको नमस्कार।

Homage to you, the swan on the ocean of being and awareness. Homage to the dark-throated one, who is made of all the parts. Homage to you, the destroyer of all sin. Homage to you, the sole enjoyer of the false workings of the mind.

Explanationव्याख्या

"मन की वृत्तियाँ" वे विचार और भाव हैं जो आते-जाते हैं; कहा गया है कि शिव ही उन सबके एकमात्र साक्षी हैं।

The "workings of the mind" are the thoughts and moods that come and go; Śiva is said to be the one who sees all of them as their only witness.

Word by wordपदार्थ

नमः (namaḥ) — homageनमस्कारसत् (sat) — of beingसत्चित् (cit) — and awarenessऔर चेतना केअम्भोधि (ambhodhi) — oceanसागर केहंसाय (haṃsāya) — to the swanहंस कोतुभ्यम् (tubhyam) — to youआपकोनमः (namaḥ) — homageनमस्कारकाल (kāla) — darkकालेकण्ठाय (kaṇṭhāya) — to the throatकण्ठ वाले कोकला (kalā) — of the partsकलाओं सेआत्मकाय (ātmakāya) — madeबने हुए कोनमः (namaḥ) — homageनमस्कारते (te) — to youआपकोसमस्त (samasta) — of allसबअघ (agha) — sinपापों केसंहार (saṃhāra) — of the destroyerनाशकर्त्रे (kartre) — makerकरने वाले कोनमः (namaḥ) — homageनमस्कारते (te) — to youआपकोमृषा (mṛṣā) — falseमिथ्याचित्त (citta) — of the mindमन कीवृत्ति (vṛtti) — workingsवृत्तियों केएक (eka) — soleएकमात्रभोक्त्रे (bhoktre) — enjoyerभोक्ता को

सूत उवाच — Sūta said: सूत बोले:

Verse 38

३८38 एवं प्रणम्य विश्वेशं पुरतः प्राञ्जलिः स्थितः । विस्मितः परमेशानं जगदे रघुनन्दनः ॥ ३८ ॥

evaṃ praṇamya viśveśaṃ purataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ | vismitaḥ parameśānaṃ jagade raghunandanaḥ ||

Doubtful readingजगदे: another reading जगाद

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सूत ने कहा: इस तरह विश्वेश को प्रणाम करके राम हाथ जोड़े उनके सामने खड़े रहे और चकित होकर परमेश्वर से बोले।

Sūta said: Having bowed thus to the Lord of the universe, Rāma stood before him with joined palms and, amazed, spoke to the Supreme Lord.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस तरहप्रणम्य (praṇamya) — having bowedप्रणाम करकेविश्व (viśva) — of the universeविश्व केईशम् (īśam) — to the Lordस्वामी कोपुरतः (purataḥ) — before himसामनेप्राञ्जलिः (prāñjaliḥ) — with joined palmsहाथ जोड़ेस्थितः (sthitaḥ) — standingखड़ेविस्मितः (vismitaḥ) — amazedचकितपरम (parama) — the Supremeपरमईशानम् (īśānam) — Lordईश्वर सेजगदे (jagade) — spokeबोलेरघुनन्दनः (raghunandanaḥ) — Rāmaराम

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 39

३९39 उपसंहर विश्वात्मन्विश्वरूपमिदं तव । प्रतीतं जगदैकात्म्यं शंभो भवदनुग्रहात् ॥ ३९ ॥

upasaṃhara viśvātmanviśvarūpamidaṃ tava | pratītaṃ jagadaikātmyaṃ śaṃbho bhavadanugrahāt ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीराम ने कहा: "हे विश्वात्मन्, अपने इस विश्वरूप को समेट लीजिए। हे शम्भु, आपकी कृपा से जगत् की एकता मुझे समझ आ गई है।"

Śrī Rāma said: "Self of the universe, withdraw this universal form of yours. By your grace, Śambhu, the oneness of the world has become clear to me."

Word by wordपदार्थ

उपसंहर (upasaṃhara) — withdrawसमेट लीजिएविश्व (viśva) — of the universeविश्व केआत्मन् (ātman) — O Selfहे आत्मन्विश्वरूपम् (viśvarūpam) — universal formविश्वरूप कोइदम् (idam) — thisइसतव (tava) — yourअपनेप्रतीतम् (pratītam) — has become clearसमझ आ गयाजगत् (jagat) — of the worldजगत् कीऐकात्म्यम् (aikātmyam) — onenessएकताशम्भो (śambho) — O Śambhuहे शम्भुभवत् (bhavat) — yourआपकीअनुग्रहात् (anugrahāt) — by the graceकृपा से

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 40

४०40 पश्य राम महाबाहो मत्तो नान्योऽस्ति कश्चन । इत्युक्त्वैवोपसंजह्रे स्वदेहे देवतादिकान् ॥ ४० ॥

paśya rāma mahābāho matto nānyo'sti kaścana | ityuktvaivopasaṃjahre svadehe devatādikān ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान् ने कहा: "देखो राम, महाबाहो: मुझसे अलग कोई नहीं है।" सूत ने कहा: ऐसा कहकर उन्होंने देवताओं आदि को अपने देह में समेट लिया।

The Lord said: "Look, Rāma, mighty-armed: there is no one other than me." Sūta said: Having said this, he drew the gods and all the rest back into his own body.

Explanationव्याख्या

पहली पंक्ति भगवान् के वचन हैं और दूसरी सूत की, इसलिए इसी श्लोक में वक्ता बदल जाता है।

The first line is the Lord's words and the second is Sūta's, so the speaker changes inside this verse.

Word by wordपदार्थ

पश्य (paśya) — lookदेखोराम (rāma) — Rāmaराममहा (mahā) — mightyमहान्बाहो (bāho) — O armedभुजाओं वालेमत्तः (mattaḥ) — than meमुझसेन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — otherदूसराअस्ति (asti) — isहैकश्चन (kaścana) — anyoneकोईइति (iti) — thusऐसाउक्त्वा (uktvā) — having saidकहकरएव (eva) — indeedहीउपसञ्जह्रे (upasañjahre) — he withdrewसमेट लियास्व (sva) — his ownअपनेदेहे (dehe) — in the bodyदेह मेंदेवता (devatā) — the godsदेवताओंआदिकान् (ādikān) — and the restआदि को

Verse 41

४१41 मीलिताक्षः पुनर्हर्षाद्यावद्रामः प्रपश्यति । तावदेव गिरेः शृङ्गे व्याघ्रचर्मोपरि स्थितम् ॥ ४१ ॥

mīlitākṣaḥ punarharṣādyāvadrāmaḥ prapaśyati | tāvadeva gireḥ śṛṅge vyāghracarmopari sthitam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आँखें बन्द करके फिर आनन्द से खोलते ही राम ने देखा, पर्वत के शिखर पर बाघ की खाल पर बैठे,

With his eyes closed, then opening them again in joy, as soon as Rāma looked, he saw on the peak of the mountain, seated upon a tiger-skin,

Word by wordपदार्थ

मीलित (mīlita) — closedबन्दअक्षः (akṣaḥ) — his eyesआँखेंपुनः (punaḥ) — againफिरहर्षात् (harṣāt) — from joyआनन्द सेयावत् (yāvat) — asजैसे हीरामः (rāmaḥ) — Rāmaरामप्रपश्यति (prapaśyati) — looksदेखते हैंतावत् (tāvat) — thenतबएव (eva) — indeedहीगिरेः (gireḥ) — of the mountainपर्वत केशृङ्गे (śṛṅge) — on the peakशिखर परव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालउपरि (upari) — uponपरस्थितम् (sthitam) — seatedबैठे

Verse 42

४२42 ददर्श पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । व्याघ्रचर्माम्बरधरं भूतिभूषितविग्रहम् ॥ ४२ ॥

dadarśa pañcavadanaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam | vyāghracarmāmbaradharaṃ bhūtibhūṣitavigraham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.42. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पाँच मुखों, नीले कण्ठ और तीन आँखों वाले, बाघ की खाल पहने, भस्म से सजे शरीर वाले (शिव) को,

the five-faced, blue-throated, three-eyed one, wearing a tiger-skin as his garment, his body adorned with sacred ash,

Word by wordपदार्थ

ददर्श (dadarśa) — he sawदेखापञ्च (pañca) — fiveपाँचवदनम् (vadanam) — facedमुखों वालेनील (nīla) — blueनीलेकण्ठम् (kaṇṭham) — throatedकण्ठ वालेत्रि (tri) — threeतीनलोचनम् (locanam) — eyedआँखों वालेव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालअम्बर (ambara) — as garmentवस्त्रधरम् (dharam) — wearingपहनेभूति (bhūti) — with ashभस्म सेभूषित (bhūṣita) — adornedसजेविग्रहम् (vigraham) — in bodyशरीर वाले

Verse 43

४३43 फणिकङ्कणभूषाढ्यं नागयज्ञोपवीतिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च विद्युत्पिङ्गजटाधरम् ॥ ४३ ॥

phaṇikaṅkaṇabhūṣāḍhyaṃ nāgayajñopavītinam | vyāghracarmottarīyaṃ ca vidyutpiṅgajaṭādharam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.43. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

साँप के कंगनों के आभूषणों से सजे, साँप को जनेऊ बनाए, बाघ की खाल को ओढ़नी बनाए और बिजली जैसी पीली जटा धारण किए,

adorned with ornaments of serpent bracelets, a serpent as his sacred thread, a tiger-skin as his upper cloth, and tawny matted hair like lightning,

Word by wordपदार्थ

फणि (phaṇi) — serpentसाँप केकङ्कण (kaṅkaṇa) — braceletsकंगनों सेभूषा (bhūṣā) — ornamentsआभूषणों सेआढ्यम् (āḍhyam) — richसजेनाग (nāga) — a serpentसाँपयज्ञोपवीतिनम् (yajñopavītinam) — as sacred threadजनेऊ के रूप मेंव्याघ्र (vyāghra) — of a tigerबाघ कीचर्म (carma) — skinखालउत्तरीयम् (uttarīyam) — as upper clothओढ़नीच (ca) — andऔरविद्युत् (vidyut) — like lightningबिजली जैसीपिङ्ग (piṅga) — tawnyपीलीजटा (jaṭā) — matted hairजटाधरम् (dharam) — wearingधारण करने वाले

Verse 44

४४44 एकाकिनं चन्द्रमौलिं वरेण्यमभयप्रदम् । चतुर्भुजं खण्डपरशुं मृगहस्तं जगत्पतिम् ॥ ४४ ॥

ekākinaṃ candramauliṃ vareṇyamabhayapradam | caturbhujaṃ khaṇḍaparaśuṃ mṛgahastaṃ jagatpatim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.44. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अकेले, चन्द्रमा को मुकुट बनाए, वरण करने योग्य, अभय देने वाले, चार भुजाओं वाले, हाथ में परशु और हिरण लिए, जगत् के स्वामी को।

alone, with the moon as his crown, to be chosen above all, giving freedom from fear, four-armed, with an axe and a deer in his hands, the lord of the world.

Word by wordपदार्थ

एकाकिनम् (ekākinam) — aloneअकेलेचन्द्र (candra) — moonचन्द्रमामौलिम् (maulim) — crownedमुकुट वालेवरेण्यम् (vareṇyam) — to be chosenवरण करने योग्यअभय (abhaya) — fearlessnessअभयप्रदम् (pradam) — givingदेने वालेचतुः (catuḥ) — fourचारभुजम् (bhujam) — armedभुजाओं वालेखण्ड (khaṇḍa) — an axeकुल्हाड़ीपरशुम् (paraśum) — axeपरशुमृग (mṛga) — a deerहिरणहस्तम् (hastam) — in handहाथ मेंजगत् (jagat) — of the worldजगत् केपतिम् (patim) — lordस्वामी

Verse 45

४५45 अथाज्ञया पुरस्तस्य प्रणम्योपविवेश सः । अथाह रामं देवेशो यद्यत्प्रष्टुमभीच्छसि । तत्सर्वं पृच्छ राम त्वं मत्तो नान्योऽस्ति ते गुरुः ॥ ४५ ॥

athājñayā purastasya praṇamyopaviveśa saḥ | athāha rāmaṃ deveśo yadyatpraṣṭumabhīcchasi | tatsarvaṃ pṛccha rāma tvaṃ matto nānyo'sti te guruḥ ||

Doubtful readingअभीच्छसि: another reading अभीप्ससि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 7.45. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-7-vishvarupa-darshana#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तब उनकी आज्ञा से राम ने उन्हें प्रणाम किया और सामने बैठ गए। फिर देवताओं के स्वामी ने राम से कहा: "तुम जो-जो पूछना चाहते हो, वह सब पूछो, राम; मेरे सिवा तुम्हारा कोई गुरु नहीं।"

Then, at his command, Rāma bowed before him and sat down. And the Lord of the gods said to Rāma: "Ask whatever you wish to ask. Ask all of it, Rāma; you have no teacher but me."

Word by wordपदार्थ

अथ (atha) — thenतबआज्ञया (ājñayā) — at his commandउनकी आज्ञा सेपुरः (puraḥ) — beforeसामनेतस्य (tasya) — himउनकेप्रणम्य (praṇamya) — having bowedप्रणाम करकेउपविवेश (upaviveśa) — he sat downबैठ गएसः (saḥ) — heवहअथ (atha) — thenतबआह (āha) — saidकहारामम् (rāmam) — to Rāmaराम सेदेव (deva) — of godsदेवताओं केईशः (īśaḥ) — the Lordस्वामी नेयत् (yat) — whateverजोयत् (yat) — whateverजोप्रष्टुम् (praṣṭum) — to askपूछनाअभीच्छसि (abhīcchasi) — you wishचाहते होतत् (tat) — thatवहसर्वम् (sarvam) — allसबपृच्छ (pṛccha) — askपूछोराम (rāma) — Rāmaरामत्वम् (tvam) — youतुममत्तः (mattaḥ) — than meमुझसेन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराअस्ति (asti) — isहैते (te) — yourतुम्हारागुरुः (guruḥ) — teacherगुरु

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.