Śiva Gītā अध्यायाः Chapter 6

ॐ

शिवगीता

अध्यायाः
Chapter Six · The Yoga of Manifestations · Verses 1–57

विभूतियोगः

Rāma is puzzled: Śiva stands before him in a limited form, with Ambā and his hosts, yet is said to be the source of the whole world. How can this be? Śiva answers with a long list of what he is. The five elements, the fourteen worlds, the gods, demons and sages, the directions, the Vedas and their metres, the histories, the senses and their objects, all gods by name, time and death: all are his manifestations. Long ago Brahmā and the gods came to see him on Mount Mandara; he took away their knowledge, and when they asked who he was, he told them he alone was before and after everything. He explains his names: he is Oṃ, the praṇava, since he makes all bow; Ananta, since neither Brahmā nor Hari found his end; Tāra, since he carries devotees over saṃsāra; Sūkṣma, Vaidyuta, Eka, Rudra and Maheśvara, for the reasons he gives. Those who see him in the Self find lasting peace, and those who know him as the one Brahman, without hands or feet yet seeing and hearing all, reach final freedom. राम उलझन में हैं: शिव एक सीमित रूप में अम्बा और अपने गणों के साथ उनके सामने खड़े हैं, फिर भी कहा जाता है कि वे सारे जगत् का मूल हैं। यह कैसे? शिव एक लम्बी सूची से उत्तर देते हैं कि वे क्या-क्या हैं। पाँच तत्त्व, चौदह लोक, देवता, दैत्य और ऋषि, दिशाएँ, वेद और उनके छन्द, इतिहास, इन्द्रियाँ और उनके विषय, सब देवता नाम से, काल और मृत्यु: सब उनकी विभूतियाँ हैं। बहुत पहले ब्रह्मा और देवता उनके दर्शन के लिए मन्दर पर्वत पर आए थे; शिव ने उनका ज्ञान हर लिया, और जब उन्होंने पूछा कि आप कौन हैं, तो शिव ने कहा कि वे ही सबसे पहले और सबके बाद हैं। वे अपने नामों के कारण बताते हैं: वे ॐ हैं, प्रणव, क्योंकि वे सबको झुकाते हैं; अनन्त, क्योंकि ब्रह्मा और हरि को उनका अन्त नहीं मिला; तार, क्योंकि वे भक्तों को संसार से पार कराते हैं; और सूक्ष्म, वैद्युत, एक, रुद्र और महेश्वर, जिन कारणों से वे बताते हैं। जो उन्हें आत्मा में देखते हैं, उन्हें स्थायी शान्ति मिलती है, और जो उन्हें एक ब्रह्म के रूप में जानते हैं, जो हाथ-पैर के बिना भी सब देखते-सुनते हैं, वे कैवल्य पाते हैं।

Begin verses ↓

श्रीराम उवाच — Śrī Rāma said: श्रीराम बोले:

Verse 1

१1 भगवन्नत्र मे चित्रं महदेतत्प्रजायते । शुद्धस्फटिकसंकाशस्त्रिनेत्रश्चन्द्रशेखरः ॥ १ ॥

bhagavannatra me citraṃ mahadetatprajāyate | śuddhasphaṭikasaṃkāśastrinetraścandraśekharaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.1. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

श्रीराम ने कहा: "भगवन्, मुझे इसमें बड़ा आश्चर्य हो रहा है: आप शुद्ध स्फटिक जैसे हैं, तीन आँखों वाले हैं और चन्द्रमा को मुकुट बनाए हैं।

Śrī Rāma said: "Lord, this fills me with great wonder: you are like pure crystal, three-eyed, with the moon as your crown.

Word by wordपदार्थ

भगवन् (bhagavan) — O Lordहे भगवन्अत्र (atra) — in thisइसमेंमे (me) — to meमुझेचित्रम् (citram) — wonderआश्चर्यमहत् (mahat) — greatबड़ाएतत् (etat) — thisयहप्रजायते (prajāyate) — arisesहोता हैशुद्ध (śuddha) — pureशुद्धस्फटिक (sphaṭika) — crystalस्फटिक केसङ्काशः (saṅkāśaḥ) — likeसमानत्रि (tri) — threeतीननेत्रः (netraḥ) — eyedआँखों वालेचन्द्र (candra) — the moonचन्द्रमाशेखरः (śekharaḥ) — crowned withमुकुट वाले

Verse 2

२2 मूर्तस्त्वं तु परिच्छिन्नाकृतिः पुरुषरूपधृक् । अम्बया सहितोऽत्रैव रमसे प्रमथैः सह ॥ २ ॥

mūrtastvaṃ tu paricchinnākṛtiḥ puruṣarūpadhṛk | ambayā sahito'traiva ramase pramathaiḥ saha ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.2. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आप साकार हैं, पुरुष जैसे सीमित आकार वाले, और यहाँ अम्बा और प्रमथगणों के साथ विहार करते हैं।

You have a form, a limited shape like that of a man, and here you delight together with Ambā and the Pramathas.

Word by wordपदार्थ

मूर्तः (mūrtaḥ) — having a formसाकारत्वम् (tvam) — youआपतु (tu) — yetतोपरिच्छिन्न (paricchinna) — limitedसीमितआकृतिः (ākṛtiḥ) — in shapeआकार वालेपुरुष (puruṣa) — of a manपुरुष कारूप (rūpa) — formरूपधृक् (dhṛk) — bearingधारण करने वालेअम्बया (ambayā) — with Ambāअम्बा केसहितः (sahitaḥ) — togetherसाथअत्र (atra) — hereयहाँएव (eva) — indeedहीरमसे (ramase) — you delightविहार करते हैंप्रमथैः (pramathaiḥ) — with the Pramathasप्रमथगणों केसह (saha) — togetherसाथ

Verse 3

३3 त्वं कथं पञ्चभूतादि जगदेतच्चराचरम् । तद्ब्रूहि गिरिजाकान्त यदि तेऽनुग्रहो मयि ॥ ३ ॥

tvaṃ kathaṃ pañcabhūtādi jagadetaccarācaram | tadbrūhi girijākānta yadi te'nugraho mayi ||

Doubtful readingours: यदि तेऽनुग्रहो मयि; variant मयि तेऽनुग्रहो यदि

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.3. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर आप पाँच तत्त्व आदि, यह सारा चर-अचर जगत् कैसे हैं? हे गिरिजा के पति, यदि मुझ पर आपकी कृपा है तो यह बताइए।"

How, then, are you the five elements and all the rest, this whole world, moving and unmoving? Tell me this, husband of Girijā, if you are gracious to me."

Explanationव्याख्या

गिरिजा ("पर्वत की पुत्री") पार्वती हैं।

Girijā, "born of the mountain", is Pārvatī.

Word by wordपदार्थ

त्वम् (tvam) — youआपकथम् (katham) — howकैसेपञ्च (pañca) — fiveपाँचभूत (bhūta) — elementsतत्त्वआदि (ādi) — and the restआदिजगत् (jagat) — worldजगत्एतत् (etat) — thisयहचर (cara) — movingचलने वालाअचरम् (acaram) — and unmovingऔर न चलने वालातत् (tat) — thatवहब्रूहि (brūhi) — tellबताइएगिरिजा (girijā) — of Girijāपार्वती केकान्त (kānta) — O belovedपतियदि (yadi) — ifयदिते (te) — yourआपकीअनुग्रहः (anugrahaḥ) — graceकृपामयि (mayi) — on meमुझ पर

श्रीभगवानुवाच — The Blessed Lord said: श्रीभगवान् बोले:

Verse 4

४4 शृणु राम महाभाग दुर्ज्ञेयममरैरपि । तत्प्रवक्ष्यामि यत्नेन ब्रह्मचर्येण सुव्रत । पारं यास्यस्यनायासाद्येन संसारनीरधेः ॥ ४ ॥

śṛṇu rāma mahābhāga durjñeyamamarairapi | tatpravakṣyāmi yatnena brahmacaryeṇa suvrata | pāraṃ yāsyasyanāyāsādyena saṃsāranīradheḥ ||

Doubtful readingours: शृणु राम; यत्नेन; अनायासाद्येन. Variant: साधु पृष्टं; ते भक्त्या; अनायासाधेन

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.4. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भगवान् ने कहा: "हे महाभाग राम, सुनो। जिसे देवता भी कठिनाई से जानते हैं, वह मैं तुम्हें यत्न से बताऊँगा, हे दृढ़व्रत, तुम्हारे ब्रह्मचर्य के साथ। उससे तुम बिना कष्ट संसार के समुद्र का पार पा जाओगे।

The Lord said: "Listen, Rāma, man of great fortune. I shall tell you with care what even the gods find hard to know, good Rāma, in your chaste life. By it you will reach the far shore of the ocean of saṃsāra without effort.

Word by wordपदार्थ

शृणु (śṛṇu) — listenसुनोराम (rāma) — Rāmaराममहा (mahā) — of greatमहान्भाग (bhāga) — fortuneभाग्य वालेदुर्ज्ञेयम् (durjñeyam) — hard to knowजानना कठिनअमरैः (amaraiḥ) — by the godsदेवताओं सेअपि (api) — evenभीतत् (tat) — thatवहप्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I shall tellकहूँगायत्नेन (yatnena) — with careयत्न सेब्रह्मचर्येण (brahmacaryeṇa) — through chastityब्रह्मचर्य के साथसुव्रत (suvrata) — O firm in vowsहे दृढ़व्रतपारम् (pāram) — the far shoreपारयास्यसि (yāsyasi) — you will reachपाओगेअनायासात् (anāyāsāt) — without effortबिना कष्टयेन (yena) — by whichजिससेसंसार (saṃsāra) — of saṃsāraसंसार केनीरधेः (nīradheḥ) — of the oceanसमुद्र का

Verse 5

५5 दृश्यन्ते पञ्चभूतानि ये च लोकाश्चतुर्दश । समुद्राः पर्वता देवा राक्षसा ऋषयस्तथा ॥ ५ ॥

dṛśyante pañcabhūtāni ye ca lokāścaturdaśa | samudrāḥ parvatā devā rākṣasā ṛṣayastathā ||

Doubtful readingours: ये च लोकाः; पर्वताः. Variant: येन लोकाः; सरितः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.5. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो पाँच तत्त्व दिखते हैं, और चौदह लोक, समुद्र, पर्वत, देवता, राक्षस और ऋषि,

The five elements that are seen, and the fourteen worlds, the oceans, the mountains, the gods, the demons and the sages,

Word by wordपदार्थ

दृश्यन्ते (dṛśyante) — are seenदिखते हैंपञ्च (pañca) — fiveपाँचभूतानि (bhūtāni) — elementsतत्त्वये (ye) — whichजोच (ca) — andऔरलोकाः (lokāḥ) — worldsलोकचतुर्दश (caturdaśa) — fourteenचौदहसमुद्राः (samudrāḥ) — oceansसमुद्रपर्वताः (parvatāḥ) — mountainsपर्वतदेवाः (devāḥ) — godsदेवताराक्षसाः (rākṣasāḥ) — demonsराक्षसऋषयः (ṛṣayaḥ) — sagesऋषितथा (tathā) — andऔर

Verse 6

६6 दृश्यन्ते यानि चान्यानि स्थावराणि चराणि च । गन्धर्वाः प्रमथा नागाः सर्वे ते मद्विभूतयः ॥ ६ ॥

dṛśyante yāni cānyāni sthāvarāṇi carāṇi ca | gandharvāḥ pramathā nāgāḥ sarve te madvibhūtayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.6. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

और जो कुछ और दिखता है, स्थिर और चल, गन्धर्व, प्रमथ और नाग: वे सब मेरी विभूतियाँ हैं।

and whatever else is seen, the unmoving and the moving, Gandharvas, Pramathas and Nāgas: all of them are my manifestations.

Explanationव्याख्या

"विभूति" वह रूप है जिसमें उनकी शक्ति प्रकट होती है।

A "manifestation" (vibhūti) is a form in which his power shows itself.

Word by wordपदार्थ

दृश्यन्ते (dṛśyante) — are seenदिखते हैंयानि (yāni) — whichजोच (ca) — andऔरअन्यानि (anyāni) — othersऔरस्थावराणि (sthāvarāṇi) — unmovingस्थिरचराणि (carāṇi) — movingचलने वालेच (ca) — andऔरगन्धर्वाः (gandharvāḥ) — Gandharvasगन्धर्वप्रमथाः (pramathāḥ) — Pramathasप्रमथनागाः (nāgāḥ) — Nāgasनागसर्वे (sarve) — allसबते (te) — theyवेमत् (mat) — myमेरीविभूतयः (vibhūtayaḥ) — manifestationsविभूतियाँ

Verse 7

७7 पुरा ब्रह्मादयो देवा द्रष्टुकामा ममाकृतिम् । मन्दरं प्रययुः सर्वे मम प्रियतरं गिरिम् ॥ ७ ॥

purā brahmādayo devā draṣṭukāmā mamākṛtim | mandaraṃ prayayuḥ sarve mama priyataraṃ girim ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.7. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बहुत पहले ब्रह्मा आदि देवता मेरा रूप देखने की इच्छा से सब मन्दर पर्वत पर गए, जो मुझे बहुत प्रिय है।

Long ago Brahmā and the other gods, wishing to see my form, all went to Mandara, the mountain that is dearer to me than any other.

Word by wordपदार्थ

पुरा (purā) — long agoबहुत पहलेब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माआदयः (ādayaḥ) — and the restआदिदेवाः (devāḥ) — godsदेवताद्रष्टु (draṣṭu) — to seeदेखने कीकामाः (kāmāḥ) — wishingइच्छा वालेमम (mama) — myमेराआकृतिम् (ākṛtim) — formरूपमन्दरम् (mandaram) — to Mandaraमन्दर परप्रययुः (prayayuḥ) — wentगएसर्वे (sarve) — allसबमम (mama) — to meमुझेप्रिय (priya) — dearप्रियतरम् (taram) — moreअधिकगिरिम् (girim) — mountainपर्वत

Verse 8

८8 स्तुत्वा प्राञ्जलयो देवा मां तथा पुरतः स्थिताः । तान्दृष्ट्वाथ मया देवाँल्लीलाकुलितचेतसः । तेषामपहृतं ज्ञानं ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ॥ ८ ॥

stutvā prāñjalayo devā māṃ tathā purataḥ sthitāḥ | tāndṛṣṭvātha mayā devām̐llīlākulitacetasaḥ | teṣāmapahṛtaṃ jñānaṃ brahmādīnāṃ divaukasām ||

Doubtful readingतथा: another reading तदा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.8. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v8. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

देवताओं ने मेरी स्तुति की और हाथ जोड़कर मेरे सामने खड़े रहे। तब उन्हें देखकर मैंने खेल में उनके मन घबरा दिए, और ब्रह्मा आदि स्वर्गवासियों का ज्ञान हर लिया गया।

The gods praised me and stood before me with joined palms. Then, seeing them, I confused their minds in play, and the knowledge of Brahmā and the other dwellers in heaven was taken away.

Word by wordपदार्थ

स्तुत्वा (stutvā) — having praisedस्तुति करकेप्राञ्जलयः (prāñjalayaḥ) — with joined palmsहाथ जोड़ेदेवाः (devāḥ) — the godsदेवतामाम् (mām) — meमेरेतथा (tathā) — thenतबपुरतः (purataḥ) — in frontसामनेस्थिताः (sthitāḥ) — stoodखड़े रहेतान् (tān) — themउन्हेंदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenदेखकरअथ (atha) — thenतबमया (mayā) — by meमैंनेदेवान् (devān) — the godsदेवताओं कालीला (līlā) — in playखेल मेंआकुलित (ākulita) — confusedघबरायाचेतसः (cetasaḥ) — in their mindsमन वालों कातेषाम् (teṣām) — theirउनकाअपहृतम् (apahṛtam) — was taken awayहर लिया गयाज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माआदीनाम् (ādīnām) — and the restआदिदिवौकसाम् (divaukasām) — of the dwellers in heavenस्वर्गवासियों का

Verse 9

९9 आसंस्तेऽसकृदज्ञाना मामाहुः को भवानिति । अथाब्रुवमहं देवानहमेव पुरातनः ॥ ९ ॥

āsaṃste'sakṛdajñānā māmāhuḥ ko bhavāniti | athābruvamahaṃ devānahameva purātanaḥ ||

Doubtful readingआसंस्तेऽसकृदज्ञाना: another reading अथ तेऽपहृतज्ञाना

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.9. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v9. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे अज्ञानी हो गए, और बार-बार मुझसे बोले, "आप कौन हैं?" तब मैंने देवताओं से कहा: "मैं ही पुरातन हूँ।

They were ignorant, and again and again they said to me, "Who are you?" Then I said to the gods: "I alone am the ancient one.

Word by wordपदार्थ

आसन् (āsan) — they wereथेते (te) — theyवेअसकृत् (asakṛt) — again and againबार-बारअज्ञानाः (ajñānāḥ) — ignorantअज्ञानीमाम् (mām) — to meमुझसेआहुः (āhuḥ) — they saidबोलेकः (kaḥ) — whoकौनभवान् (bhavān) — youआपइति (iti) — thusऐसेअथ (atha) — thenतबअब्रुवम् (abruvam) — I saidमैंने कहाअहम् (aham) — Iमैंदेवान् (devān) — to the godsदेवताओं सेअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — aloneहीपुरातनः (purātanaḥ) — the ancientपुरातन

Verse 10

१०10 आसं प्रथममेवाहं वर्तामि च सुरेश्वराः । भविष्यामि च लोकेऽस्मिन्मत्तो नान्योऽस्ति कश्चन ॥ १० ॥

āsaṃ prathamamevāhaṃ vartāmi ca sureśvarāḥ | bhaviṣyāmi ca loke'sminmatto nānyo'sti kaścana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.10. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v10. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं पहले ही था, और मैं अब हूँ, हे देवताओं के स्वामियो, और इस जगत् में मैं रहूँगा। मुझसे अलग कोई नहीं है।

I was first, and I am now, O lords of the gods, and I shall be in this world. There is no one other than me.

Word by wordपदार्थ

आसम् (āsam) — I wasथाप्रथमम् (prathamam) — firstपहलेएव (eva) — indeedहीअहम् (aham) — Iमैंवर्ते (varte) — I amहूँअहम् (aham) — Iमैंच (ca) — andऔरसुर (sura) — of godsदेवताओं केईश्वराः (īśvarāḥ) — O lordsस्वामियोभविष्यामि (bhaviṣyāmi) — I shall beरहूँगाच (ca) — andऔरलोके (loke) — in the worldजगत् मेंअस्मिन् (asmin) — thisइसमत्तः (mattaḥ) — than meमुझसेन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसराअस्ति (asti) — isहैकश्चन (kaścana) — anyoneकोई

Verse 11

११11 व्यतिरिक्तं च मत्तोऽस्ति नान्यत्किंचित्सुरेश्वराः । नित्योऽनित्योऽहमनघो ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पतिः ॥ ११ ॥

vyatiriktaṃ ca matto'sti nānyatkiṃcitsureśvarāḥ | nityo'nityo'hamanagho brahmaṇāṃ brahmaṇaspatiḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.11. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v11. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देवताओं के स्वामियो, मुझसे अलग और कुछ भी नहीं है। मैं नित्य भी हूँ और अनित्य भी, निष्पाप हूँ, ब्रह्मों का स्वामी, ब्रह्म का पति हूँ।

Nothing else exists apart from me, O lords of the gods. I am eternal and not eternal, sinless, the lord of the Brahmans, the lord of Brahman.

Word by wordपदार्थ

व्यतिरिक्तम् (vyatiriktam) — separateअलगच (ca) — andऔरमत्तः (mattaḥ) — from meमुझसेअस्ति (asti) — existsहैन (na) — notनहींअन्यत् (anyat) — anything elseऔर कुछकिञ्चित् (kiñcit) — anyकुछ भीसुर (sura) — of godsदेवताओं केईश्वराः (īśvarāḥ) — O lordsस्वामियोनित्यः (nityaḥ) — eternalनित्यअनित्यः (anityaḥ) — and not eternalऔर अनित्यअहम् (aham) — Iमैंअनघः (anaghaḥ) — sinlessनिष्पापब्रह्मणाम् (brahmaṇām) — of the Brahmansब्रह्मों काब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmanब्रह्म कापतिः (patiḥ) — lordस्वामी

Verse 12

१२12 दक्षिणाञ्च उदञ्चोऽहं प्राञ्चः प्रत्यञ्च एव च । अधश्चोर्ध्वं च विदिशो दिशश्चाहं सुरेश्वराः ॥ १२ ॥

dakṣiṇāñca udañco'haṃ prāñcaḥ pratyañca eva ca | adhaścordhvaṃ ca vidiśo diśaścāhaṃ sureśvarāḥ ||

Doubtful readingदक्षिणाञ्च: another reading दक्षिणाश्च

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.12. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v12. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे देवताओं के स्वामियो, मैं दक्षिण और उत्तर हूँ, पूर्व और पश्चिम, नीचे और ऊपर, कोणों की और मुख्य दिशाएँ।

I am the south and the north, the east and the west, below and above, the intermediate directions and the main directions, O lords of the gods.

Word by wordपदार्थ

दक्षिणाक् (dakṣiṇāk) — southernदक्षिणच (ca) — andऔरउदक् (udak) — northernउत्तरअहम् (aham) — Iमैंप्राक् (prāk) — easternपूर्वप्रत्यक् (pratyak) — westernपश्चिमएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरअधः (adhaḥ) — belowनीचेच (ca) — andऔरऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — aboveऊपरच (ca) — andऔरविदिशः (vidiśaḥ) — the intermediate directionsकोने की दिशाएँदिशः (diśaḥ) — the directionsदिशाएँच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंसुर (sura) — of godsदेवताओं केईश्वराः (īśvarāḥ) — O lordsस्वामियो

Verse 13

१३13 सावित्री चापि गायत्री स्त्री पुमानपुमानपि । त्रिष्टुप् जगत्यनुष्टुप् च पङ्किश्छन्दस्त्रयीमयः ॥ १३ ॥

sāvitrī cāpi gāyatrī strī pumānapumānapi | triṣṭup jagatyanuṣṭup ca paṅkiśchandastrayīmayaḥ ||

Doubtful readingपङ्किः: another reading पंक्तिः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.13. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v13. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सावित्री और गायत्री भी हूँ; स्त्री, पुरुष और नपुंसक; त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप् और पंक्ति छन्द; मैं तीनों वेदों से बना हूँ।

I am Sāvitrī and also Gāyatrī; woman, man and neuter; the metres Triṣṭubh, Jagatī, Anuṣṭubh and Paṅkti; I am made of the three Vedas.

Word by wordपदार्थ

सावित्री (sāvitrī) — Sāvitrīसावित्रीच (ca) — andऔरअपि (api) — alsoभीगायत्री (gāyatrī) — Gāyatrīगायत्रीस्त्री (strī) — womanस्त्रीपुमान् (pumān) — manपुरुषअपुमान् (apumān) — neuterनपुंसकअपि (api) — alsoभीत्रिष्टुप् (triṣṭup) — Triṣṭubhत्रिष्टुप्जगती (jagatī) — Jagatīजगतीअनुष्टुप् (anuṣṭup) — Anuṣṭubhअनुष्टुप्च (ca) — andऔरपङ्क्तिः (paṅktiḥ) — Paṅktiपंक्तिछन्दः (chandaḥ) — the metresछन्दत्रयी (trayī) — of the three Vedasतीनों वेदों सेमयः (mayaḥ) — madeबना

Verse 14

१४14 सत्योऽहं सर्वतः शान्तस्त्रेताग्निर्गौरवं गुरुः । गौरवं गह्वरं चाहं द्यौरहं जगतां प्रभुः ॥ १४ ॥

satyo'haṃ sarvataḥ śāntastretāgnirgauravaṃ guruḥ | gauravaṃ gahvaraṃ cāhaṃ dyaurahaṃ jagatāṃ prabhuḥ ||

Doubtful readingours: सर्वतः; गौरवं गुरुः; गौरवं गह्वरं; द्यौः; प्रभुः. Variant: सर्वगः; गौर्यहं गुरुः; गौर्यहं गह्वरं; घोरः; विभुः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.14. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v14. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सत्य हूँ, सब ओर शान्त; तीन अग्नियाँ, महिमा और गुरु; भार, गहराई, आकाश, और लोकों का स्वामी।

I am truth, at peace on every side; the threefold fire, greatness and the teacher; weight, the deep, heaven, and the lord of the worlds.

Explanationव्याख्या

तीन अग्नियाँ वैदिक गृहस्थ की तीन पवित्र अग्नियाँ हैं।

The threefold fire is the three sacred fires kept in a Vedic household.

Word by wordपदार्थ

सत्यः (satyaḥ) — the truthसत्यअहम् (aham) — Iमैंसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideसब ओरशान्तः (śāntaḥ) — at peaceशान्तत्रेता (tretā) — the threefoldतीनअग्निः (agniḥ) — fireअग्निगौरवम् (gauravam) — greatnessमहिमागुरुः (guruḥ) — the teacherगुरुगौरवम् (gauravam) — weightभारगह्वरम् (gahvaram) — the deepगहराच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंद्यौः (dyauḥ) — heavenआकाशअहम् (aham) — Iमैंजगताम् (jagatām) — of the worldsलोकों काप्रभुः (prabhuḥ) — lordस्वामी

Verse 15

१५15 ज्येष्ठः सर्वसुरश्रेष्ठो वर्षिष्ठोऽहमपांपतिः । आर्योऽहं भगवानीशस्तेजोऽहं चादिरप्यहम् ॥ १५ ॥

jyeṣṭhaḥ sarvasuraśreṣṭho varṣiṣṭho'hamapāṃpatiḥ | āryo'haṃ bhagavānīśastejo'haṃ cādirapyaham ||

Doubtful readingवर्षिष्ठः: another reading वरिष्ठः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.15. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v15. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सबसे बड़ा, सब देवताओं में श्रेष्ठ, सबसे प्राचीन, जलों का स्वामी हूँ; मैं श्रेष्ठ, भगवान्, ईश हूँ; मैं तेज हूँ और आदि भी हूँ।

I am the eldest, the best of all the gods, the oldest, the lord of the waters; I am noble, the Lord, Īśa; I am radiance, and I am the beginning too.

Word by wordपदार्थ

ज्येष्ठः (jyeṣṭhaḥ) — eldestसबसे बड़ासर्व (sarva) — of allसबसुर (sura) — godsदेवताओं मेंश्रेष्ठः (śreṣṭhaḥ) — bestश्रेष्ठवर्षिष्ठः (varṣiṣṭhaḥ) — oldestसबसे प्राचीनअहम् (aham) — Iमैंअपाम् (apām) — of the watersजलों कापतिः (patiḥ) — lordस्वामीआर्यः (āryaḥ) — nobleश्रेष्ठअहम् (aham) — Iमैंभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्ईशः (īśaḥ) — Īśaईशतेजः (tejaḥ) — radianceतेजअहम् (aham) — Iमैंच (ca) — andऔरआदिः (ādiḥ) — the beginningआदिअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैं

Verse 16

१६16 ऋग्वेदोऽहं यजुर्वेदः सामवेदोऽहमात्मभूः । अथर्वणश्च मन्त्रोऽहं तथा चाङ्गिरसो वरः ॥ १६ ॥

ṛgvedo'haṃ yajurvedaḥ sāmavedo'hamātmabhūḥ | atharvaṇaśca mantro'haṃ tathā cāṅgiraso varaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.16. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v16. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद हूँ, स्वयंभू; मैं अथर्वणों का मन्त्र और आङ्गिरसों में श्रेष्ठ हूँ।

I am the Ṛgveda, the Yajurveda and the Sāmaveda, self-born; I am the mantra of the Atharvans and the best of the Āṅgirasas.

Explanationव्याख्या

अथर्वण और आङ्गिरस अथर्ववेद के दो मन्त्र-समूह हैं।

The Atharvans and Āṅgirasas are the two groups of verses that make up the Atharvaveda.

Word by wordपदार्थ

ऋग्वेदः (ṛgvedaḥ) — the Ṛgvedaऋग्वेदअहम् (aham) — Iमैंयजुर्वेदः (yajurvedaḥ) — the Yajurvedaयजुर्वेदसामवेदः (sāmavedaḥ) — the Sāmavedaसामवेदअहम् (aham) — Iमैंआत्म (ātma) — selfस्वयंभूः (bhūḥ) — bornउत्पन्नअथर्वणः (atharvaṇaḥ) — of the Atharvansअथर्वणों काच (ca) — andऔरमन्त्रः (mantraḥ) — the mantraमन्त्रअहम् (aham) — Iमैंतथा (tathā) — andऔरच (ca) — andऔरआङ्गिरसः (āṅgirasaḥ) — of the Āṅgirasasआङ्गिरसों कावरः (varaḥ) — the bestश्रेष्ठ

Verse 17

१७17 इतिहासपुराणानि कल्पोऽहं कल्पवानहम् । नाराशंसी च गाथाहं विद्योपनिषदोऽस्म्यहम् ॥ १७ ॥

itihāsapurāṇāni kalpo'haṃ kalpavānaham | nārāśaṃsī ca gāthāhaṃ vidyopaniṣado'smyaham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.17. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v17. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं इतिहास और पुराण हूँ; मैं कल्प हूँ और कल्प वाला भी; मैं नाराशंसी और गाथा हूँ; मैं विद्या और उपनिषद् हूँ।

I am the Itihāsas and Purāṇas; I am the Kalpa and the one who has the Kalpa; I am the Nārāśaṃsī and the Gāthā verses; I am learning and the Upaniṣads.

Explanationव्याख्या

नाराशंसी और गाथा मनुष्यों और कर्मों की स्तुति में गाई जाने वाली पुरानी ऋचाएँ हैं।

Nārāśaṃsī and Gāthā are kinds of old verses sung in praise of men and of deeds.

Word by wordपदार्थ

इतिहास (itihāsa) — the Itihāsasइतिहासपुराणानि (purāṇāni) — and Purāṇasऔर पुराणकल्पः (kalpaḥ) — the Kalpaकल्पअहम् (aham) — Iमैंकल्प (kalpa) — the Kalpaकल्पवान् (vān) — possessingवालाअहम् (aham) — Iमैंनाराशंसी (nārāśaṃsī) — the Nārāśaṃsī versesनाराशंसीच (ca) — andऔरगाथा (gāthā) — the Gāthāगाथाअहम् (aham) — Iमैंविद्या (vidyā) — the learningविद्याउपनिषदः (upaniṣadaḥ) — and the Upaniṣadsऔर उपनिषद्अस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 18

१८18 श्लोकाः सूत्राणि चैवाहमनुव्याख्यानमेव च । व्याख्यानानि तथा विद्या इष्टं हुतमथाहुतिः ॥ १८ ॥

ślokāḥ sūtrāṇi caivāhamanuvyākhyānameva ca | vyākhyānāni tathā vidyā iṣṭaṃ hutamathāhutiḥ ||

Doubtful readingतथा विद्या: another reading परा विद्या

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.18. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं श्लोक और सूत्र हूँ, अनुव्याख्यान और व्याख्याएँ हूँ; और विद्याएँ, यज्ञ, हवन और आहुति हूँ।

I am the verses and the sūtras, and the exposition, and the commentaries; and the lores, the sacrifice, the offering and the oblation.

Word by wordपदार्थ

श्लोकाः (ślokāḥ) — versesश्लोकसूत्राणि (sūtrāṇi) — the sūtrasसूत्रच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीअहम् (aham) — Iमैंअनुव्याख्यानम् (anuvyākhyānam) — the expositionअनुव्याख्यानएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरव्याख्यानानि (vyākhyānāni) — the commentariesव्याख्याएँतथा (tathā) — andऔरविद्याः (vidyāḥ) — loresविद्याएँइष्टम् (iṣṭam) — the sacrificeयज्ञहुतम् (hutam) — the offeringहवनअथ (atha) — andऔरआहुतिः (āhutiḥ) — the oblationआहुति

Verse 19

१९19 दत्तादत्तमयं लोकः परलोकोऽहमक्षरः । क्षरः सर्वाणि भूतानि दान्तिः शान्तिरहं खगः ॥ १९ ॥

dattādattamayaṃ lokaḥ paraloko'hamakṣaraḥ | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni dāntiḥ śāntirahaṃ khagaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.19. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v19. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह लोक दिए और न दिए हुए से बना है; मैं परलोक और अक्षर हूँ। सब प्राणी क्षर हैं। मैं संयम और शान्ति हूँ; मैं पक्षी हूँ।

This world is made of what is given and what is not given; I am the world beyond, and the imperishable. All beings are the perishable. I am self-control and peace; I am the bird.

Explanationव्याख्या

यहाँ पक्षी से आत्मा का आशय है, जिसे हृदय-आकाश में विचरने वाले पक्षी के रूप में देखा गया है।

The bird here is the Self, pictured as a bird that moves through the sky of the heart.

Word by wordपदार्थ

दत्त (datta) — what is givenदिया हुआअदत्त (adatta) — and what is notऔर न दिया हुआमयः (mayaḥ) — madeबनालोकः (lokaḥ) — this worldयह लोकपरलोकः (paralokaḥ) — the world beyondपरलोकअहम् (aham) — Iमैंअक्षरः (akṣaraḥ) — the imperishableअक्षरक्षरः (kṣaraḥ) — the perishableक्षरसर्वाणि (sarvāṇi) — allसबभूतानि (bhūtāni) — beingsप्राणीदान्तिः (dāntiḥ) — self-controlसंयमशान्तिः (śāntiḥ) — peaceशान्तिअहम् (aham) — Iमैंखगः (khagaḥ) — the birdपक्षी

Verse 20

२०20 गुह्योऽहं सर्ववेदेषु आरण्योऽहमजोऽप्यहम् । पुष्करं च पवित्रं च मध्यं चाहमतःपरम् । बहिश्चाहं तथा चान्तः पुरस्तादहमव्ययः ॥ २० ॥

guhyo'haṃ sarvavedeṣu āraṇyo'hamajo'pyaham | puṣkaraṃ ca pavitraṃ ca madhyaṃ cāhamataḥparam | bahiścāhaṃ tathā cāntaḥ purastādahamavyayaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.20. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v20. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सब वेदों में गुप्त हूँ, आरण्यक और अजन्मा हूँ। मैं कमल, पवित्र, मध्य और उससे परे हूँ। मैं बाहर भी हूँ और भीतर भी, और आगे अव्यय हूँ।

I am the secret in all the Vedas, the forest teaching, and the unborn. I am the lotus, the pure, the middle, and what is beyond that. I am outside and also inside, and in front I am the unchanging.

Word by wordपदार्थ

गुह्यः (guhyaḥ) — secretगुप्तअहम् (aham) — Iमैंसर्व (sarva) — in allसबवेदेषु (vedeṣu) — the Vedasवेदों मेंआरण्यः (āraṇyaḥ) — the forest teachingआरण्यकअहम् (aham) — Iमैंअजः (ajaḥ) — unbornअजन्माअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैंपुष्करम् (puṣkaram) — the lotusकमलच (ca) — andऔरपवित्रम् (pavitram) — the pureपवित्रच (ca) — andऔरमध्यम् (madhyam) — the middleमध्यच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंअतः (ataḥ) — than thatउससेपरम् (param) — beyondपरेबहिः (bahiḥ) — outsideबाहरच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंतथा (tathā) — andऔरच (ca) — andऔरअन्तः (antaḥ) — insideभीतरपुरस्तात् (purastāt) — in frontआगेअहम् (aham) — Iमैंअव्ययः (avyayaḥ) — unchangingअव्यय

Verse 21

२१21 ज्योतिश्चाहं तमश्चाहं तन्मात्राणीन्द्रियाण्यहम् । बुद्धिश्चाहमहंकारो विषयाण्यहमेव हि ॥ २१ ॥

jyotiścāhaṃ tamaścāhaṃ tanmātrāṇīndriyāṇyaham | buddhiścāhamahaṃkāro viṣayāṇyahameva hi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.21. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v21. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं प्रकाश और अन्धकार हूँ; मैं तन्मात्राएँ और इन्द्रियाँ हूँ; मैं बुद्धि और अहंकार हूँ; मैं ही इन्द्रियों के विषय भी हूँ।

I am light and I am darkness; I am the subtle elements and the senses; I am intellect and ego; I am also the objects of the senses.

Word by wordपदार्थ

ज्योतिः (jyotiḥ) — lightज्योतिच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंतमः (tamaḥ) — darknessअन्धकारच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंतन्मात्राणि (tanmātrāṇi) — the subtle elementsतन्मात्राएँइन्द्रियाणि (indriyāṇi) — the sensesइन्द्रियाँअहम् (aham) — Iमैंबुद्धिः (buddhiḥ) — intellectबुद्धिच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंअहङ्कारः (ahaṅkāraḥ) — egoअहंकारविषयाणि (viṣayāṇi) — the objects of the sensesविषयअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — indeedहीहि (hi) — indeedही

Verse 22

२२22 ब्रह्मा विष्णुर्महेशोऽहमुमा स्कन्दो विनायकः । इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चाहं निर्ऋतिर्वरुणोऽनिलः ॥ २२ ॥

brahmā viṣṇurmaheśo'hamumā skando vināyakaḥ | indro'gniśca yamaścāhaṃ nirṛtirvaruṇo'nilaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.22. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v22. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं ब्रह्मा, विष्णु और महेश हूँ; उमा, स्कन्द और विनायक; इन्द्र, अग्नि और यम; निर्ऋति, वरुण और वायु।

I am Brahmā, Viṣṇu and Maheśa; Umā, Skanda and Vināyaka; Indra, Agni and Yama; Nirṛti, Varuṇa and the Wind.

Explanationव्याख्या

विनायक गणेश हैं और अनिल वायु है।

Vināyaka is Gaṇeśa and Anila is the wind.

Word by wordपदार्थ

ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuविष्णुमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaमहेशअहम् (aham) — Iमैंउमा (umā) — Umāउमास्कन्दः (skandaḥ) — Skandaस्कन्दविनायकः (vināyakaḥ) — Vināyakaविनायकइन्द्रः (indraḥ) — Indraइन्द्रअग्निः (agniḥ) — Agniअग्निच (ca) — andऔरयमः (yamaḥ) — Yamaयमच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंनिर्ऋतिः (nirṛtiḥ) — Nirṛtiनिर्ऋतिवरुणः (varuṇaḥ) — Varuṇaवरुणअनिलः (anilaḥ) — Anilaवायु

Verse 23

२३23 कुबेरोऽहं तथेशानो भूर्भुवःस्वर्महर्जनः । तपः सत्यं च पृथिवी चापस्तेजोऽनिलोऽप्यहम् ॥ २३ ॥

kubero'haṃ tatheśāno bhūrbhuvaḥsvarmaharjanaḥ | tapaḥ satyaṃ ca pṛthivī cāpastejo'nilo'pyaham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.23. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v23. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं कुबेर और ईशान हूँ; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः और सत्य लोक; मैं पृथ्वी, जल, तेज और वायु भी हूँ।

I am Kubera and Īśāna; Bhūḥ, Bhuvaḥ, Svaḥ, Mahaḥ, Janaḥ, Tapaḥ and Satya; I am earth, water, fire and air.

Explanationव्याख्या

ये सात नाम पृथ्वी से लेकर सत्य लोक तक के सात ऊपरी लोकों के हैं।

These seven names are the seven upper worlds, from the earth up to the world of truth.

Word by wordपदार्थ

कुबेरः (kuberaḥ) — Kuberaकुबेरअहम् (aham) — Iमैंतथा (tathā) — andऔरईशानः (īśānaḥ) — Īśānaईशानभूः (bhūḥ) — Bhūḥभूःभुवः (bhuvaḥ) — Bhuvaḥभुवःस्वः (svaḥ) — Svaḥस्वःमहः (mahaḥ) — Mahaḥमहःजनः (janaḥ) — Janaḥजनःतपः (tapaḥ) — Tapaḥतपःसत्यम् (satyam) — Satyaसत्यच (ca) — andऔरपृथिवी (pṛthivī) — earthपृथ्वीच (ca) — andऔरआपः (āpaḥ) — waterजलतेजः (tejaḥ) — fireतेजअनिलः (anilaḥ) — airवायुअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैं

Verse 24

२४24 आकाशोऽहं रविः सोमो नक्षत्राणि गृहाण्यहम् । प्राणः कालस्तथा मृत्युरमृतं भूतमप्यहम् ॥ २४ ॥

ākāśo'haṃ raviḥ somo nakṣatrāṇi gṛhāṇyaham | prāṇaḥ kālastathā mṛtyuramṛtaṃ bhūtamapyaham ||

Doubtful readingगृहाण्यहम्: another reading ग्रहास्तथा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.24. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v24. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं आकाश, सूर्य, चन्द्र, नक्षत्र और ग्रह हूँ; मैं प्राण, काल और मृत्यु, अमरता और जो हो चुका है, वह भी हूँ।

I am space, the sun and the moon, the stars and the planets; I am the life-breath, time and death, immortality, and what has been.

Word by wordपदार्थ

आकाशः (ākāśaḥ) — spaceआकाशअहम् (aham) — Iमैंरविः (raviḥ) — the sunसूर्यसोमः (somaḥ) — the moonचन्द्रनक्षत्राणि (nakṣatrāṇi) — the starsनक्षत्रग्रहाणि (grahāṇi) — the planetsग्रहअहम् (aham) — Iमैंप्राणः (prāṇaḥ) — life-breathप्राणकालः (kālaḥ) — timeकालतथा (tathā) — andऔरमृत्युः (mṛtyuḥ) — deathमृत्युअमृतम् (amṛtam) — immortalityअमरताभूतम् (bhūtam) — what has beenजो हो चुकाअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैं

Verse 25

२५25 भव्यं भविष्यत्कृत्स्नं च विश्वं सर्वात्मकोऽप्यहम् । ओमादौ च तथा मध्ये भूर्भुवः स्वस्तथैव च । ततोऽहं विश्वरूपोऽस्मि शीर्षं च जपतां सदा ॥ २५ ॥

bhavyaṃ bhaviṣyatkṛtsnaṃ ca viśvaṃ sarvātmako'pyaham | omādau ca tathā madhye bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca | tato'haṃ viśvarūpo'smi śīrṣaṃ ca japatāṃ sadā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.25. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v25. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं जो होने वाला है और भविष्य हूँ, सारा विश्व और सबकी आत्मा हूँ। मैं आरम्भ और मध्य में ॐ हूँ, और वैसे ही भूः, भुवः और स्वः हूँ। तब मैं विश्वरूप हूँ, और सदा जप करने वालों का शीर्ष हूँ।

I am what is to be and the future, the whole universe, the Self of all. I am Om at the beginning and in the middle, and likewise Bhūḥ, Bhuvaḥ and Svaḥ. Then I am the universal form, and the head of those who always chant.

Explanationव्याख्या

"शीर्ष" गायत्री का शिरोमन्त्र है, जिसे जप करने वाले गायत्री के बाद पढ़ते हैं।

The "head" is the closing formula of the Gāyatrī (its śiras), which those who chant it recite after the verse.

Word by wordपदार्थ

भव्यम् (bhavyam) — what is to beजो होने वाला हैभविष्यत् (bhaviṣyat) — the futureभविष्यकृत्स्नम् (kṛtsnam) — the wholeसाराच (ca) — andऔरविश्वम् (viśvam) — the universeविश्वसर्व (sarva) — of allसबकीआत्मकः (ātmakaḥ) — the Selfआत्माअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैंओम् (om) — Omॐआदौ (ādau) — at the beginningआरम्भ मेंच (ca) — andऔरतथा (tathā) — andऔरमध्ये (madhye) — in the middleमध्य मेंभूः (bhūḥ) — Bhūḥभूःभुवः (bhuvaḥ) — Bhuvaḥभुवःस्वः (svaḥ) — Svaḥस्वःतथा (tathā) — soवैसेएव (eva) — alsoहीच (ca) — andऔरततः (tataḥ) — thenतबअहम् (aham) — Iमैंविश्व (viśva) — of the universeविश्व कारूपः (rūpaḥ) — the formरूपअस्मि (asmi) — amहूँशीर्षम् (śīrṣam) — the headशीर्षच (ca) — andऔरजपताम् (japatām) — of those who chantजपने वालों कासदा (sadā) — alwaysसदा

Verse 26

२६26 अशितं पायितं चाहं कृतं चाकृतमप्यहम् । परं चैवापरं चाहमहं सूर्यः परायणः ॥ २६ ॥

aśitaṃ pāyitaṃ cāhaṃ kṛtaṃ cākṛtamapyaham | paraṃ caivāparaṃ cāhamahaṃ sūryaḥ parāyaṇaḥ ||

Doubtful readingसूर्यः परायणः: another reading सर्वपरायणः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.26. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v26. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं जो खाया और पिलाया गया, जो किया और जो नहीं किया गया, ऊँचा और नीचा हूँ। मैं सूर्य हूँ, अन्तिम सहारा।

I am what is eaten and what is drunk, what is done and what is left undone, the higher and the lower. I am the sun, the final refuge.

Word by wordपदार्थ

अशितम् (aśitam) — what is eatenजो खाया गयापायितम् (pāyitam) — what is drunkजो पिलाया गयाच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंकृतम् (kṛtam) — what is doneजो किया गयाच (ca) — andऔरअकृतम् (akṛtam) — what is undoneजो नहीं किया गयाअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैंपरम् (param) — the higherऊँचाच (ca) — andऔरएव (eva) — indeedहीअपरम् (aparam) — the lowerनीचाच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंअहम् (aham) — Iमैंसूर्यः (sūryaḥ) — the sunसूर्यपरायणः (parāyaṇaḥ) — the final refugeअन्तिम सहारा

Verse 27

२७27 अहं जगद्धितं दिव्यमक्षरं सूक्ष्ममप्यहम् । प्राजापत्यं पवित्रं च सौम्यमग्राह्यमग्रियम् ॥ २७ ॥

ahaṃ jagaddhitaṃ divyamakṣaraṃ sūkṣmamapyaham | prājāpatyaṃ pavitraṃ ca saumyamagrāhyamagriyam ||

Doubtful readingसूक्ष्ममप्यहम्: another reading सूक्ष्ममव्ययम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.27. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v27. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं जगत् का हित हूँ, दिव्य, अक्षर और सूक्ष्म भी; प्रजापति का, पवित्र, सौम्य, पकड़ से बाहर, और अग्रणी।

I am the good of the world, divine, imperishable and also subtle; the one of Prajāpati, the pure, the gentle, the ungraspable, the foremost.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंजगत् (jagat) — for the worldजगत् केहितम् (hitam) — goodहितदिव्यम् (divyam) — divineदिव्यअक्षरम् (akṣaram) — imperishableअक्षरसूक्ष्मम् (sūkṣmam) — subtleसूक्ष्मअपि (api) — alsoभीअहम् (aham) — Iमैंप्राजापत्यम् (prājāpatyam) — of Prajāpatiप्रजापति कापवित्रम् (pavitram) — pureपवित्रच (ca) — andऔरसौम्यम् (saumyam) — gentleसौम्यअग्राह्यम् (agrāhyam) — ungraspableपकड़ से बाहरअग्रियम् (agriyam) — foremostअग्रणी

Verse 28

२८28 अहमेवोपसंहर्ता महाग्रासौजसां निधिः । हृदये देवतात्वेन प्राणत्वेन प्रतिष्ठितः ॥ २८ ॥

ahamevopasaṃhartā mahāgrāsaujasāṃ nidhiḥ | hṛdaye devatātvena prāṇatvena pratiṣṭhitaḥ ||

Doubtful readingहृदये: another reading हृदि यो

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.28. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं ही सबको समेटने वाला हूँ, महान् ग्रास करने वाली शक्तियों का भण्डार। मैं हृदय में देवता और प्राण के रूप में स्थित हूँ।

I alone withdraw all things, the store of the powers of the great devourer. I am established in the heart as the deity and as the life-breath.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — aloneहीउपसंहर्ता (upasaṃhartā) — the one who withdrawsसमेटने वालामहा (mahā) — of greatबड़ेग्रास (grāsa) — devouringग्रासओजसाम् (ojasām) — powersबलों कानिधिः (nidhiḥ) — the storeभण्डारहृदये (hṛdaye) — in the heartहृदय मेंदेवता (devatā) — as the deityदेवतात्वेन (tvena) — as beingके रूप मेंप्राण (prāṇa) — as the life-breathप्राण केत्वेन (tvena) — as beingरूप मेंप्रतिष्ठितः (pratiṣṭhitaḥ) — establishedस्थित

Verse 29

२९29 शिरश्चोत्तरतो यस्य पादौ दक्षिणतस्तथा । यस्य सर्वोऽन्तरः साक्षादोंकारोऽहं त्रिमात्रकः ॥ २९ ॥

śiraścottarato yasya pādau dakṣiṇatastathā | yasya sarvo'ntaraḥ sākṣādoṃkāro'haṃ trimātrakaḥ ||

Doubtful readingयस्य सर्वोऽन्तरः: another reading यश्च सर्वोत्तरः

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.29. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v29. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं तीन मात्राओं वाला ओंकार हूँ, जिसका सिर उत्तर में और पैर दक्षिण में हैं, और जिसके भीतर प्रत्यक्ष रूप से सब कुछ है।

I am the syllable Om, of three measures, whose head lies to the north and whose feet lie to the south, and who has everything within him, plainly.

Explanationव्याख्या

ॐ की तीन मात्राएँ अ, उ और म की ध्वनियाँ हैं।

The three measures of Om are the sounds a, u and m.

Word by wordपदार्थ

शिरः (śiraḥ) — the headसिरच (ca) — andऔरउत्तरतः (uttarataḥ) — on the northउत्तर मेंयस्य (yasya) — whoseजिसकापादौ (pādau) — the feetपैरदक्षिणतः (dakṣiṇataḥ) — on the southदक्षिण मेंतथा (tathā) — andऔरयस्य (yasya) — whoseजिसकेसर्वः (sarvaḥ) — allसबअन्तरः (antaraḥ) — withinभीतर हैसाक्षात् (sākṣāt) — plainlyप्रत्यक्षओङ्कारः (oṅkāraḥ) — the syllable Omओंकारअहम् (aham) — Iमैंत्रि (tri) — threeतीनमात्रकः (mātrakaḥ) — measuresमात्राओं वाला

Verse 30

३०30 ऊर्ध्वमुन्नामये यस्मादधश्चापनयाम्यथ । तस्मादोंकार एवाहमेको नित्यः सनातनः ॥ ३० ॥

ūrdhvamunnāmaye yasmādadhaścāpanayāmyatha | tasmādoṃkāra evāhameko nityaḥ sanātanaḥ ||

Doubtful readingours: ऊर्ध्वमुन्नामये; अपनयाम्यथ. Variant: ऊर्ध्वं चोन्नामये; अपनयाम्यहम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.30. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v30. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं ऊपर उठाता हूँ और नीचे भी ले जाता हूँ, इसलिए मैं अकेला ओंकार हूँ, एक, नित्य और सनातन।

Because I lift things up and also bring them down, I am Om alone, one, eternal and ancient.

Word by wordपदार्थ

ऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — upwardऊपरउन्नामये (unnāmaye) — I liftउठाता हूँयस्मात् (yasmāt) — becauseक्योंकिअधः (adhaḥ) — downwardनीचेच (ca) — andऔरअपनयामि (apanayāmi) — I bringले जाता हूँअथ (atha) — andऔरतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएओङ्कारः (oṅkāraḥ) — Omओंकारएव (eva) — aloneहीअहम् (aham) — Iमैंएकः (ekaḥ) — oneएकनित्यः (nityaḥ) — eternalनित्यसनातनः (sanātanaḥ) — ancientसनातन

Verse 31

३१31 ऋचो यजूंषि सामानि यो ब्रह्मा यज्ञकर्मणि । प्रणामये ब्राह्मणेभ्यस्तेनाहं प्रणवो मतः ॥ ३१ ॥

ṛco yajūṃṣi sāmāni yo brahmā yajñakarmaṇi | praṇāmaye brāhmaṇebhyastenāhaṃ praṇavo mataḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.31. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v31. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं ऋचाओं, यजुषों, सामों और यज्ञ-कर्म के ब्रह्मा को ब्राह्मणों के सामने झुकाता हूँ, इसलिए मैं प्रणव माना गया हूँ।

Because I make the Ṛg, Yajus and Sāman verses, and the Brahmā priest in the sacrificial work, bow to the brahmins, I am held to be the Praṇava.

Explanationव्याख्या

प्रणव (ॐ का नाम) की व्याख्या "झुकाना" क्रिया से की गई है।

The name Praṇava, a name of Om, is explained by the verb "to make bow" (praṇāmaya).

Word by wordपदार्थ

ऋचः (ṛcaḥ) — the Ṛg versesऋचाएँयजूंषि (yajūṃṣi) — the Yajus versesयजुष्सामानि (sāmāni) — the Sāmansसामयः (yaḥ) — whoजोब्रह्मा (brahmā) — the Brahmā priestब्रह्मायज्ञ (yajña) — in the sacrificeयज्ञ केकर्मणि (karmaṇi) — workकर्म मेंप्रणामये (praṇāmaye) — I make bowझुकाता हूँब्राह्मणेभ्यः (brāhmaṇebhyaḥ) — to the brahminsब्राह्मणों कोतेन (tena) — thereforeइसलिएअहम् (aham) — Iमैंप्रणवः (praṇavaḥ) — Praṇavaप्रणवमतः (mataḥ) — am heldमाना गया

Verse 32

३२32 स्नेहो यथा मांसखण्डं व्याप्नोति व्यापयत्यपि । सर्वलोकानहं तद्वत्सर्वव्यापी ततोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥

sneho yathā māṃsakhaṇḍaṃ vyāpnoti vyāpayatyapi | sarvalokānahaṃ tadvatsarvavyāpī tato'smyaham ||

Doubtful readingours: मांसखण्डम्; सर्वलोकान्. Variant: मांसपिण्डम्; सर्वान् लोकान्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.32. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v32. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे तेल मांस के टुकड़े में फैल जाता है और उसे फैला देता है, वैसे ही मैं सब लोकों में व्याप्त हूँ। इसलिए मैं सर्वव्यापी हूँ।

As oil spreads through a piece of flesh and makes it spread, so I fill all worlds. Therefore I am all-pervading.

Word by wordपदार्थ

स्नेहः (snehaḥ) — oilतेलयथा (yathā) — asजैसेमांस (māṃsa) — of fleshमांस केखण्डम् (khaṇḍam) — a pieceटुकड़े मेंव्याप्नोति (vyāpnoti) — spreads throughफैल जाता हैव्यापयति (vyāpayati) — makes spreadफैलाता हैअपि (api) — alsoभीसर्व (sarva) — allसबलोकान् (lokān) — worldsलोकों मेंअहम् (aham) — Iमैंतद्वत् (tadvat) — in the same wayवैसे हीसर्व (sarva) — allसबमेंव्यापी (vyāpī) — pervadingव्यापकततः (tataḥ) — thereforeइसलिएअस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 33

३३33 ब्रह्मा हरिश्च भगवानाद्यन्तं नोपलब्धवान् । ततोऽन्ये च सुरा यस्मादनन्तोऽहमितीरितः ॥ ३३ ॥

brahmā hariśca bhagavānādyantaṃ nopalabdhavān | tato'nye ca surā yasmādananto'hamitīritaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.33. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v33. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ब्रह्मा और भगवान् हरि मेरा आदि या अन्त नहीं पा सके, और दूसरे देवता भी नहीं। इसलिए मैं "अनन्त" कहा गया हूँ।

Brahmā and the Lord Hari did not find my beginning or my end, and the other gods did not either. Therefore I am called Ananta, "the endless".

Explanationव्याख्या

हरि विष्णु हैं।

Hari is Viṣṇu.

Word by wordपदार्थ

ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāब्रह्माहरिः (hariḥ) — Hariहरिच (ca) — andऔरभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्आदि (ādi) — beginningआदिअन्तम् (antam) — or endया अन्तन (na) — notनहींउपलब्धवान् (upalabdhavān) — foundपा सकेततः (tataḥ) — thenतबअन्ये (anye) — othersदूसरेच (ca) — andऔरसुराः (surāḥ) — godsदेवतायस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकिअनन्तः (anantaḥ) — Anantaअनन्तअहम् (aham) — Iमैंइति (iti) — thusऐसाईरितः (īritaḥ) — calledकहा गया

Verse 34

३४34 गर्भजन्मजरामृत्युसंसारभयसागरात् । तारयामि यतो भक्तं तस्मात्तारोऽहमीरितः ॥ ३४ ॥

garbhajanmajarāmṛtyusaṃsārabhayasāgarāt | tārayāmi yato bhaktaṃ tasmāttāro'hamīritaḥ ||

Doubtful readingभयसागरात्: another reading भवसागरात्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.34. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v34. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं भक्त को गर्भ, जन्म, बुढ़ापे और मृत्यु वाले भयानक संसार-सागर से पार कराता हूँ, इसलिए मैं "तार" कहा गया हूँ।

Since I carry the devotee across the fearful ocean of saṃsāra, with its womb, birth, old age and death, I am called Tāra.

Explanationव्याख्या

तार का अर्थ है "पार कराने वाला"।

Tāra means "the one who carries across".

Word by wordपदार्थ

गर्भ (garbha) — wombगर्भजन्म (janma) — birthजन्मजरा (jarā) — old ageबुढ़ापेमृत्यु (mṛtyu) — and deathऔर मृत्यु कासंसार (saṃsāra) — of saṃsāraसंसार केभय (bhaya) — fearfulभयानकसागरात् (sāgarāt) — from the oceanसमुद्र सेतारयामि (tārayāmi) — I carry acrossपार कराता हूँयतः (yataḥ) — sinceक्योंकिभक्तम् (bhaktam) — the devoteeभक्त कोतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएतारः (tāraḥ) — Tāraतारअहम् (aham) — Iमैंईरितः (īritaḥ) — calledकहा गया

Verse 35

३५35 चतुर्विधेषु देहेषु जीवत्वेन वसाम्यहम् । सूक्ष्मो भूत्वाथ हृद्देशे यत्तत्सूक्ष्मः प्रकीर्तितः ॥ ३५ ॥

caturvidheṣu deheṣu jīvatvena vasāmyaham | sūkṣmo bhūtvātha hṛddeśe yattatsūkṣmaḥ prakīrtitaḥ ||

Doubtful readingours: भूत्वाथ; सूक्ष्मः. Variant: भूत्वा च; सूक्ष्मम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.35. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v35. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं चार प्रकार के देहों में जीव के रूप में रहता हूँ, और हृदय के स्थान में सूक्ष्म होकर रहता हूँ, इसलिए "सूक्ष्म" कहा गया हूँ।

I dwell as the living self in the four kinds of bodies, and having become subtle in the place of the heart, I am called Sūkṣma, "the subtle".

Explanationव्याख्या

चार प्रकार के देह जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज हैं; आठवें अध्याय में इनकी सूची है।

The four kinds of bodies are the womb-born, egg-born, sweat-born and sprout-born; the eighth chapter lists them.

Word by wordपदार्थ

चतुर्विधेषु (caturvidheṣu) — in the four kindsचार प्रकार केदेहेषु (deheṣu) — bodiesदेहों मेंजीवत्वेन (jīvatvena) — as the living selfजीव के रूप मेंवसामि (vasāmi) — I dwellरहता हूँअहम् (aham) — Iमैंसूक्ष्मः (sūkṣmaḥ) — subtleसूक्ष्मभूत्वा (bhūtvā) — having becomeहोकरअथ (atha) — thenफिरहृत् (hṛt) — of the heartहृदय केदेशे (deśe) — in the placeस्थान मेंयत् (yat) — sinceक्योंकितत् (tat) — soइसलिएसूक्ष्मः (sūkṣmaḥ) — Sūkṣmaसूक्ष्मप्रकीर्तितः (prakīrtitaḥ) — I am calledकहा गया

Verse 36

३६36 महातमसि मग्नेभ्यो भक्तेभ्यो यत्प्रकाशये । विद्युद्वदतुलं रूपं तस्माद्वैद्युतमस्म्यहम् ॥ ३६ ॥

mahātamasi magnebhyo bhaktebhyo yatprakāśaye | vidyudvadatulaṃ rūpaṃ tasmādvaidyutamasmyaham ||

Doubtful readingविद्युद्वदतुलम्: another reading विद्युद्दतुलम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.36. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v36. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

गहरे अन्धकार में डूबे भक्तों को मैं बिजली जैसे अतुलनीय रूप से प्रकाश देता हूँ। इसलिए मैं "वैद्युत" हूँ।

To devotees sunk in great darkness I give light with an incomparable form like lightning. Therefore I am Vaidyuta, "the one of lightning".

Word by wordपदार्थ

महा (mahā) — in greatगहरेतमसि (tamasi) — darknessअन्धकार मेंमग्नेभ्यः (magnebhyaḥ) — to those sunkडूबे हुएभक्तेभ्यः (bhaktebhyaḥ) — to devoteesभक्तों कोयत् (yat) — sinceक्योंकिप्रकाशये (prakāśaye) — I give lightप्रकाश देता हूँविद्युत् (vidyut) — like lightningबिजली कीवत् (vat) — asतरहअतुलम् (atulam) — incomparableअतुलनीयरूपम् (rūpam) — formरूपतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएवैद्युतम् (vaidyutam) — Vaidyutaवैद्युतअस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 37

३७37 एक एव यतो लोकान्विसृजामि सृजामि च । विवासयामि गृह्णामि तस्मादेकोऽहमीश्वरः ॥ ३७ ॥

eka eva yato lokānvisṛjāmi sṛjāmi ca | vivāsayāmi gṛhṇāmi tasmādeko'hamīśvaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.37. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v37. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं अकेला ही लोकों को रचता और बनाता हूँ, विदा करता हूँ और वापस ले लेता हूँ, इसलिए मैं एक ईश्वर हूँ।

Since I alone send forth the worlds and create them, make them depart and take them back, I am the one Īśvara.

Word by wordपदार्थ

एकः (ekaḥ) — oneअकेलाएव (eva) — aloneहीयतः (yataḥ) — sinceक्योंकिलोकान् (lokān) — the worldsलोकों कोविसृजामि (visṛjāmi) — I send forthरचता हूँसृजामि (sṛjāmi) — I createबनाता हूँच (ca) — andऔरविवासयामि (vivāsayāmi) — I make departविदा करता हूँगृह्णामि (gṛhṇāmi) — I take backवापस लेता हूँतस्मात् (tasmāt) — thereforeइसलिएएकः (ekaḥ) — oneएकअहम् (aham) — Iमैंईश्वरः (īśvaraḥ) — Īśvaraईश्वर

Verse 38

३८38 न द्वितीयो यतस्तस्थे तुरीयं ब्रह्म यत्स्वयम् । भूतान्यात्मनि संहृत्य चैको रुद्रो वसाम्यहम् ॥ ३८ ॥

na dvitīyo yatastasthe turīyaṃ brahma yatsvayam | bhūtānyātmani saṃhṛtya caiko rudro vasāmyaham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.38. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v38. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मेरे साथ कोई दूसरा खड़ा नहीं हुआ, और मैं स्वयं तुरीय ब्रह्म हूँ, सब प्राणियों को अपने में समेटकर मैं अकेला रुद्र के रूप में रहता हूँ।

Since no second has stood beside me, and I am myself the fourth, Brahman, having withdrawn all beings into myself I dwell alone as Rudra.

Explanationव्याख्या

"तुरीय" जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति से परे की अवस्था है।

The "fourth" is the state beyond waking, dream and deep sleep.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींद्वितीयः (dvitīyaḥ) — a secondदूसरायतः (yataḥ) — sinceक्योंकितस्थे (tasthe) — has stoodखड़ा हैतुरीयम् (turīyam) — the fourthतुरीयब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मयत् (yat) — that whichजोस्वयम् (svayam) — himselfस्वयंभूतानि (bhūtāni) — the beingsप्राणियों कोआत्मनि (ātmani) — in myselfअपने मेंसंहृत्य (saṃhṛtya) — having withdrawnसमेटकरच (ca) — andऔरएकः (ekaḥ) — aloneअकेलारुद्रः (rudraḥ) — Rudraरुद्रवसामि (vasāmi) — I dwellरहता हूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 39

३९39 सर्वलोकान्यदीशेऽहमीशिनीभिश्च शक्तिभिः । ईशानमस्य जगतः स्वदृशं चक्षुरीश्वरम् ॥ ३९ ॥

sarvalokānyadīśe'hamīśinībhiśca śaktibhiḥ | īśānamasya jagataḥ svadṛśaṃ cakṣurīśvaram ||

Doubtful readingours: सर्वलोकान्; स्वदृशम्. Variant: सर्वांल्लोकान्; स्वर्दृशम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.39. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v39. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं शासन करने वाली शक्तियों से सब लोकों पर शासन करता हूँ, इसलिए मैं इस जगत् का शासक हूँ, स्वयं देखने वाला, आँख, ईश्वर।

Since I rule all the worlds with my ruling powers, I am the ruler of this world, the one who sees by himself, the eye, the Lord.

Word by wordपदार्थ

सर्व (sarva) — allसबलोकान् (lokān) — worldsलोकों परयत् (yat) — sinceक्योंकिईशे (īśe) — I ruleशासन करता हूँअहम् (aham) — Iमैंईशिनीभिः (īśinībhiḥ) — with rulingशासन करने वालीच (ca) — andऔरशक्तिभिः (śaktibhiḥ) — powersशक्तियों सेईशानम् (īśānam) — the rulerशासकअस्य (asya) — of thisइसजगतः (jagataḥ) — worldजगत् कास्व (sva) — by himselfस्वयंदृशम् (dṛśam) — seeingदेखने वालाचक्षुः (cakṣuḥ) — the eyeआँखईश्वरम् (īśvaram) — the Lordईश्वर

Verse 40

४०40 ईशानमिन्द्र तस्थुषः सर्वेषामपि सर्वदा । ईशानः सर्वविद्यानां यदीशानस्तदस्म्यहम् ॥ ४० ॥

īśānamindra tasthuṣaḥ sarveṣāmapi sarvadā | īśānaḥ sarvavidyānāṃ yadīśānastadasmyaham ||

Doubtful readingours: ईशानमिन्द्र तस्थुषः; यदीशानस्तदस्म्यहम्. Variant: ईशानश्चास्मि जगतां; यदीशानस्ततोऽस्म्यहम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.40. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v40. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हे इन्द्र, मैं जो खड़ा है उस सबका, और सबका सदा शासक हूँ। मैं सब विद्याओं का शासक हूँ। क्योंकि मैं ईशान हूँ, मैं वही हूँ।

I am the ruler, Indra, of all that stands, and of all else, always. I am the ruler of all knowledge. Since I am Īśāna, I am that.

Explanationव्याख्या

ईशान का अर्थ है "शासक"।

Īśāna means "the ruler".

Word by wordपदार्थ

ईशानम् (īśānam) — the rulerशासकइन्द्र (indra) — O Indraहे इन्द्रतस्थुषः (tasthuṣaḥ) — of all that standsजो खड़ा है उस सबकासर्वेषाम् (sarveṣām) — of allसबकाअपि (api) — alsoभीसर्वदा (sarvadā) — alwaysसदाईशानः (īśānaḥ) — the rulerशासकसर्व (sarva) — of allसबविद्यानाम् (vidyānām) — knowledgeविद्याओं कायत् (yat) — sinceक्योंकिईशानः (īśānaḥ) — Īśānaईशानतत् (tat) — thatवहीअस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 41

४१41 सर्वान्भावान्निरीक्षेऽहमात्मज्ञानं निरीक्षये । योगं च समये यस्माद्भगवान्महतो मतः ॥ ४१ ॥

sarvānbhāvānnirīkṣe'hamātmajñānaṃ nirīkṣaye | yogaṃ ca samaye yasmādbhagavānmahato mataḥ ||

Doubtful readingours: सर्वान्भावान्; समये; यस्मात्. Variant: सर्वभावान्; गमये; तस्मात्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.41. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v41. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं सब भावों को देखता हूँ, आत्म-ज्ञान को दिखाता हूँ और योग में ठीक से पहुँचता हूँ। इसी कारण मैं महान् पुरुषों का भगवान् माना गया हूँ।

I look at all states of being, I make the knowledge of the Self seen, and I go rightly into yoga. Because of this I am held to be the Lord, Bhagavān, of the great.

Explanationव्याख्या

भगवान् वह उपाधि है जो पूर्ण ऐश्वर्य, यश और ज्ञान वाले के लिए है।

Bhagavān is a title for one who has full lordship, glory and knowledge.

Word by wordपदार्थ

सर्वान् (sarvān) — allसबभावान् (bhāvān) — states of beingभावों कोनिरीक्षे (nirīkṣe) — I look atदेखता हूँअहम् (aham) — Iमैंआत्म (ātma) — of the Selfआत्मा काज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञाननिरीक्षये (nirīkṣaye) — I make seenदिखाता हूँयोगम् (yogam) — yogaयोगच (ca) — andऔरसमये (samaye) — I go rightly intoठीक से पहुँचता हूँयस्मात् (yasmāt) — sinceक्योंकिभगवान् (bhagavān) — the Lordभगवान्महतः (mahataḥ) — of the greatमहान्मतः (mataḥ) — am heldमाना गया

Verse 42

४२42 अजस्रं यच्च गृह्णामि विसृजामि सृजामि च । सर्वांल्लोकान्वासयामि तेनाहं वै महेश्वरः ॥ ४२ ॥

ajasraṃ yacca gṛhṇāmi visṛjāmi sṛjāmi ca | sarvāṃllokānvāsayāmi tenāhaṃ vai maheśvaraḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.42. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v42. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्योंकि मैं निरन्तर लेता, छोड़ता और रचता हूँ, और सब लोकों को बसाता हूँ, इसलिए मैं महेश्वर हूँ।

Since I constantly take, send forth and create, and make all the worlds dwell, I am Maheśvara, the Great Lord.

Word by wordपदार्थ

अजस्रम् (ajasram) — constantlyनिरन्तरयत् (yat) — sinceक्योंकिच (ca) — andऔरगृह्णामि (gṛhṇāmi) — I takeलेता हूँविसृजामि (visṛjāmi) — I send forthछोड़ता हूँसृजामि (sṛjāmi) — I createरचता हूँच (ca) — andऔरसर्वान् (sarvān) — allसबलोकान् (lokān) — worldsलोकों कोवासयामि (vāsayāmi) — I make dwellबसाता हूँतेन (tena) — thereforeइसलिएअहम् (aham) — Iमैंवै (vai) — indeedहीमहा (mahā) — greatमहान्ईश्वरः (īśvaraḥ) — Lordईश्वर

Verse 43

४३43 महत्स्वात्मज्ञानयोगैरैश्वर्यैस्तु महीयते । सर्वान्भावान्महादेवः सृजत्यवति सोऽस्म्यहम् ॥ ४३ ॥

mahatsvātmajñānayogairaiśvaryaistu mahīyate | sarvānbhāvānmahādevaḥ sṛjatyavati so'smyaham ||

Doubtful readingours: महत्स्वात्मज्ञानयोगैरैश्वर्यैस्तु महीयते; सर्वान्भावान्महादेवः सृजत्यवति. Variant: महत्यात्मज्ञानयोगैश्वर्ये यस्तु महीयते; सर्वान् भावान् परित्यज्य महादेवश्च

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.43. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

महान् आत्म-ज्ञान, योग और ऐश्वर्यों से महान् की पूजा होती है। महादेव सब भावों को रचते और उनकी रक्षा करते हैं; मैं वही हूँ।

The Great One is honoured through great knowledge of the Self, through yoga and through powers. Mahādeva creates and protects all states of being; I am he.

Word by wordपदार्थ

महत् (mahat) — greatमहान्सु (su) — withसाथआत्म (ātma) — of the Selfआत्मा केज्ञान (jñāna) — knowledgeज्ञानयोगैः (yogaiḥ) — and yogasऔर योगऐश्वर्यैः (aiśvaryaiḥ) — with powersऐश्वर्यों सेतु (tu) — indeedहीमहीयते (mahīyate) — is exaltedपूजा जाता हैसर्वान् (sarvān) — allसबभावान् (bhāvān) — states of beingभावों कोमहा (mahā) — greatमहान्देवः (devaḥ) — Godदेवसृजति (sṛjati) — createsरचते हैंअवति (avati) — protectsरक्षा करते हैंसः (saḥ) — heवहअस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 44

४४44 एषोऽस्मि देवः प्रदिशोऽपि सर्वाः । पूर्वो हि जातोऽस्म्यहमेव गर्भे । अहं हि जातश्च जनिष्यमाणः । प्रत्यग्जनांस्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ ४४ ॥

eṣo'smi devaḥ pradiśo'pi sarvāḥ | pūrvo hi jāto'smyahameva garbhe | ahaṃ hi jātaśca janiṣyamāṇaḥ | pratyagjanāṃstiṣṭhati sarvatomukhaḥ ||

Doubtful readingours: एषोऽस्मि; प्रदिशोऽपि; जनांस्तिष्ठति. Variant: एषोऽसि; प्रदिशो तु; जनास्तिष्ठति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.44. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v44. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं यही देव हूँ, सब उपदिशाओं में भी। मैं सबसे पहले गर्भ में जन्मा था। मैं जन्मा हूँ और जन्म लेने वाला हूँ; वह लोगों के सामने खड़ा है, सब ओर मुख वाला।

I am this god, in all the regions between the directions. I was born first, in the womb. I have been born and I am about to be born; he stands facing people, with faces on all sides.

Explanationव्याख्या

श्लोक की अन्तिम पंक्ति में "मैं" से "वह" हो जाता है; दोनों का अर्थ वही एक ईश्वर है।

The verse turns from "I" to "he" in its last line; both mean the same one Lord.

Word by wordपदार्थ

एषः (eṣaḥ) — thisयहअस्मि (asmi) — I amहूँदेवः (devaḥ) — the godदेवप्रदिशः (pradiśaḥ) — the regions betweenउपदिशाएँअपि (api) — alsoभीसर्वाः (sarvāḥ) — allसबपूर्वः (pūrvaḥ) — firstपहलेहि (hi) — indeedहीजातः (jātaḥ) — bornजन्माअस्मि (asmi) — I amहूँअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — aloneहीगर्भे (garbhe) — in the wombगर्भ मेंअहम् (aham) — Iमैंहि (hi) — indeedहीजातः (jātaḥ) — bornजन्माच (ca) — andऔरजनिष्यमाणः (janiṣyamāṇaḥ) — about to be bornजन्म लेने वालाप्रत्यक् (pratyak) — facingसामनेजनान् (janān) — peopleलोगों केतिष्ठति (tiṣṭhati) — he standsखड़ा हैसर्वतः (sarvataḥ) — on all sidesसब ओरमुखः (mukhaḥ) — with facesमुख वाला

Verse 45

४५45 विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति संपतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ४५ ॥

viśvataścakṣuruta viśvatomukho viśvatobāhuruta viśvataspāt | saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatatrairdyāvābhūmī janayandeva ekaḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.45. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v45. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब ओर आँखों, सब ओर मुखों, सब ओर भुजाओं और सब ओर पैरों वाला, एक देव, आकाश और धरती को उत्पन्न करता हुआ, उन्हें अपनी भुजाओं और पंखों से जोड़कर गढ़ता है।

With eyes on every side, faces on every side, arms on every side and feet on every side, the one god, producing heaven and earth, forges them together with his arms and with wings.

Word by wordपदार्थ

विश्वतः (viśvataḥ) — on every sideसब ओरचक्षुः (cakṣuḥ) — eyesआँखों वालाउत (uta) — andऔरविश्वतः (viśvataḥ) — on every sideसब ओरमुखः (mukhaḥ) — facesमुख वालाविश्वतः (viśvataḥ) — on every sideसब ओरबाहुः (bāhuḥ) — armsभुजाओं वालाउत (uta) — andऔरविश्वतः (viśvataḥ) — on every sideसब ओरपात् (pāt) — feetपैरों वालासम् (sam) — togetherमिलाकरबाहुभ्याम् (bāhubhyām) — with his armsभुजाओं सेधमति (dhamati) — he forgesगढ़ता हैसम् (sam) — togetherमिलाकरपतत्रैः (patatraiḥ) — with wingsपंखों सेद्यावाभूमी (dyāvābhūmī) — heaven and earthआकाश और धरती कोजनयन् (janayan) — producingउत्पन्न करतादेवः (devaḥ) — godदेवएकः (ekaḥ) — oneएक

Verse 46

४६46 वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वेदेवं जातवेदं वरेण्यम् । मामात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ४६ ॥

vālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvedevaṃ jātavedaṃ vareṇyam | māmātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām ||

Doubtful readingविश्वेदेवम्: another reading विश्वं देवम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.46. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v46. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो धीर मुझे आत्मा में स्थित देखते हैं, हृदय के बीच में बाल के सिरे जितना, सब देवताओं का देव, सब उत्पन्न को जानने वाला और वरण करने योग्य, उन्हीं को स्थायी शान्ति मिलती है, दूसरों को नहीं।

The wise who see me standing in the Self, in the middle of the heart, only the size of the tip of a hair, the god of all gods, who knows all that is born and is to be chosen: for them there is lasting peace, and not for others.

Word by wordपदार्थ

वाल (vāla) — of a hairबाल केअग्र (agra) — tipसिरेमात्रम् (mātram) — only the sizeजितनाहृदयस्य (hṛdayasya) — of the heartहृदय केमध्ये (madhye) — in the middleबीच मेंविश्वेदेवम् (viśvedevam) — the god of allसब देवताओं के देवजातवेदम् (jātavedam) — the knower of all things bornजो उत्पन्न सब कुछ जानता हैवरेण्यम् (vareṇyam) — to be chosenवरण करने योग्यमाम् (mām) — meमुझेआत्म (ātma) — in the Selfआत्मा मेंस्थम् (stham) — standingस्थितये (ye) — whoजोअनुपश्यन्ति (anupaśyanti) — seeदेखते हैंधीराः (dhīrāḥ) — the wiseधीरतेषाम् (teṣām) — for themउन्हीं के लिएशान्तिः (śāntiḥ) — peaceशान्तिशाश्वती (śāśvatī) — lastingस्थायीन (na) — notनहींइतरेषाम् (itareṣām) — for othersदूसरों के लिए

Verse 47

४७47 अहं योनिमधितिष्ठामि चैको । मयेदं पूर्णं पञ्चविधं च सर्वम् । मामीशानं पुरुषं देवमित्थं । विचार्यमाणं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ४७ ॥

ahaṃ yonimadhitiṣṭhāmi caiko | mayedaṃ pūrṇaṃ pañcavidhaṃ ca sarvam | māmīśānaṃ puruṣaṃ devamitthaṃ | vicāryamāṇaṃ śāntimatyantameti ||

Doubtful readingours: अहं योनिमधितिष्ठामि; मामीशानं पुरुषं देवमित्थं विचार्यमाणम्. Variant: अहं योनिं योनिमधितिष्ठामि; मामीशानं पुरुषं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.47. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v47. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं अकेला योनि पर अधिष्ठित हूँ, और मुझसे यह सारा पाँच प्रकार का जगत् भरा है। जो मुझे इस तरह ईशान, पुरुष, देव मानकर विचार करता है, वह परम शान्ति पाता है।

I alone rule over the source, and by me all this fivefold world is filled. Whoever considers me thus, as the ruler, the Person, the god, reaches utmost peace.

Explanationव्याख्या

"पाँच प्रकार का" का अर्थ पाँच तत्त्वों से बना जगत् है।

The "fivefold" is the world made of the five elements.

Word by wordपदार्थ

अहम् (aham) — Iमैंयोनिम् (yonim) — the sourceयोनि कोअधितिष्ठामि (adhitiṣṭhāmi) — rule overअधिष्ठित करता हूँच (ca) — andऔरएकः (ekaḥ) — aloneअकेलामया (mayā) — by meमुझसेइदम् (idam) — thisयहपूर्णम् (pūrṇam) — filledभरापञ्च (pañca) — fiveपाँचविधम् (vidham) — foldतरह काच (ca) — andऔरसर्वम् (sarvam) — allसबमाम् (mām) — meमुझेईशानम् (īśānam) — the rulerईशानपुरुषम् (puruṣam) — the Personपुरुषदेवम् (devam) — the godदेवइत्थम् (ittham) — thusइस तरहविचार्यमाणम् (vicāryamāṇam) — being consideredविचार करने परशान्तिम् (śāntim) — peaceशान्तिअत्यन्तम् (atyantam) — utmostपरमएति (eti) — he reachesपाता है

Verse 48

४८48 प्राणेष्वन्तर्मनसो लिङ्गमाहु- । र्यस्मिन्नशनाया च तृष्णा क्षमा च । तृष्णां छित्त्वा हेतुजालस्य मूलं । बुद्ध्या चित्तं स्थापयित्वा मयीह । एवं मां ये ध्यायमाना भजन्ते । तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ ४८ ॥

prāṇeṣvantarmanaso liṅgamāhu | ryasminnaśanāyā ca tṛṣṇā kṣamā ca | tṛṣṇāṃ chittvā hetujālasya mūlaṃ | buddhyā cittaṃ sthāpayitvā mayīha | evaṃ māṃ ye dhyāyamānā bhajante | teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām ||

Doubtful readingours: र्यस्मिन्नशनाया; छित्त्वा. Variant: रस्मिन्क्रोधो; हित्वा

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.48. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v48. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कहते हैं कि मन का चिह्न प्राणों के भीतर है, जिसमें भूख, प्यास और क्षमा रहती हैं। जो कारणों के जाल की जड़ में तृष्णा को काटकर, बुद्धि से चित्त को यहीं मुझमें स्थिर करके ध्यान करते हुए मुझे भजते हैं, उन्हीं को स्थायी शान्ति मिलती है, दूसरों को नहीं।

They say that the mark of the mind lies within the life-breaths, where hunger, thirst and forbearance dwell. Those who cut craving at the root of the net of causes, set the mind on me here with the intellect, and so worship me in meditation: for them there is lasting peace, and not for others.

Word by wordपदार्थ

प्राणेषु (prāṇeṣu) — among the life-breathsप्राणों मेंअन्तः (antaḥ) — withinभीतरमनसः (manasaḥ) — of the mindमन केलिङ्गम् (liṅgam) — the markचिह्नआहुः (āhuḥ) — they callकहते हैंयस्मिन् (yasmin) — in whichजिसमेंअशनाया (aśanāyā) — hungerभूखच (ca) — andऔरतृष्णा (tṛṣṇā) — thirstप्यासक्षमा (kṣamā) — forbearanceक्षमाच (ca) — andऔरतृष्णाम् (tṛṣṇām) — cravingतृष्णा कोछित्त्वा (chittvā) — having cutकाटकरहेतु (hetu) — of causesकारणों केजालस्य (jālasya) — of the netजाल कीमूलम् (mūlam) — the rootजड़बुद्ध्या (buddhyā) — with the intellectबुद्धि सेचित्तम् (cittam) — the mindचित्त कोस्थापयित्वा (sthāpayitvā) — having setस्थिर करकेमयि (mayi) — in meमुझमेंइह (iha) — hereयहींएवम् (evam) — soइस तरहमाम् (mām) — meमुझेये (ye) — whoजोध्यायमानाः (dhyāyamānāḥ) — meditatingध्यान करते हुएभजन्ते (bhajante) — worshipभजते हैंतेषाम् (teṣām) — for themउन्हीं के लिएशान्तिः (śāntiḥ) — peaceशान्तिशाश्वती (śāśvatī) — lastingस्थायीन (na) — notनहींइतरेषाम् (itareṣām) — for othersदूसरों के लिए

Verse 49

४९49 यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्म मां ज्ञात्वा न बिभेति कुतश्चन ॥ ४९ ॥

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahma māṃ jñātvā na bibheti kutaścana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.49. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जिससे वाणी मन के साथ उसे न पाकर लौट आती है, मुझे उस आनन्द ब्रह्म के रूप में जानकर मनुष्य किसी से नहीं डरता।

Words turn back from me, together with the mind, without reaching me. One who knows me as Brahman, as bliss, fears nothing at all.

Word by wordपदार्थ

यतः (yataḥ) — from whichजिससेवाचः (vācaḥ) — wordsवाणीनिवर्तन्ते (nivartante) — turn backलौट आती हैअप्राप्य (aprāpya) — not reachingन पहुँचकरमनसा (manasā) — the mindमन केसह (saha) — together withसाथआनन्दम् (ānandam) — blissआनन्दब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्ममाम् (mām) — meमुझेज्ञात्वा (jñātvā) — knowingजानकरन (na) — notनहींबिभेति (bibheti) — fearsडरताकुतः (kutaḥ) — of anythingकिसी सेचन (cana) — at allभी

Verse 50

५०50 श्रुत्वेति देवा मद्वाक्यं कैवल्यज्ञानमुत्तमम् । जपन्तो मम नामानि मम ध्यानपरायणाः ॥ ५० ॥

śrutveti devā madvākyaṃ kaivalyajñānamuttamam | japanto mama nāmāni mama dhyānaparāyaṇāḥ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.50. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v50. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरे इन वचनों को, जो कैवल्य का सर्वोत्तम ज्ञान हैं, सुनकर देवता मेरे नामों का जप करते हुए और मेरे ध्यान में लगे हुए,

Having heard these words of mine, the highest knowledge of final freedom, the gods, reciting my names and intent on meditating on me,

Word by wordपदार्थ

श्रुत्वा (śrutvā) — having heardसुनकरइति (iti) — thusइसदेवाः (devāḥ) — the godsदेवतामत् (mat) — myमेरावाक्यम् (vākyam) — wordवचनकैवल्य (kaivalya) — of final freedomकैवल्य काज्ञानम् (jñānam) — knowledgeज्ञानउत्तमम् (uttamam) — the highestसर्वोत्तमजपन्तः (japantaḥ) — recitingजपते हुएमम (mama) — myमेरेनामानि (nāmāni) — namesनाममम (mama) — on meमुझ परध्यान (dhyāna) — meditationध्यान मेंपरायणाः (parāyaṇāḥ) — intentलगे

Verse 51

५१51 सर्वे ते स्वस्वदेहान्ते मत्सायुज्यं गताः पुरा । ततो ये परिदृश्यन्ते पदार्था मद्विभूतयः ॥ ५१ ॥

sarve te svasvadehānte matsāyujyaṃ gatāḥ purā | tato ye paridṛśyante padārthā madvibhūtayaḥ ||

Doubtful readingततो ये: another reading ततोऽग्रे

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.51. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v51. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब अपने-अपने देह के अन्त में बहुत पहले मेरे साथ एकता पा गए। और जो पदार्थ दिखते हैं, वे मेरी विभूतियाँ हैं।

all went, at the end of their own bodies, to union with me, long ago. And whatever things are seen are my manifestations.

Word by wordपदार्थ

सर्वे (sarve) — allसबते (te) — theyवेस्व (sva) — their ownअपनेस्व (sva) — their ownअपनेदेह (deha) — of bodyदेह केअन्ते (ante) — at the endअन्त मेंमत् (mat) — with meमुझसेसायुज्यम् (sāyujyam) — unionएकतागताः (gatāḥ) — reachedपा गएपुरा (purā) — long agoपहलेततः (tataḥ) — thenतबये (ye) — whichजोपरिदृश्यन्ते (paridṛśyante) — are seenदिखते हैंपदार्थाः (padārthāḥ) — thingsपदार्थमत् (mat) — myमेरीविभूतयः (vibhūtayaḥ) — manifestationsविभूतियाँ हैं

Verse 52

५२52 मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मयि सर्वं लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ ५२ ॥

mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam | mayi sarvaṃ layaṃ yāti tadbrahmādvayamasmyaham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.52. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v52. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब कुछ मुझमें ही पैदा हुआ है, सब मुझमें स्थित है, और सब मुझमें लीन हो जाता है। मैं वही अद्वितीय ब्रह्म हूँ।

Everything is born in me alone, everything stands in me, and everything dissolves in me. I am that non-dual Brahman.

Word by wordपदार्थ

मयि (mayi) — in meमुझमेंएव (eva) — aloneहीसकलम् (sakalam) — allसबजातम् (jātam) — is bornजन्मा हैमयि (mayi) — in meमुझमेंसर्वम् (sarvam) — allसबप्रतिष्ठितम् (pratiṣṭhitam) — is establishedस्थित हैमयि (mayi) — in meमुझमेंसर्वम् (sarvam) — allसबलयम् (layam) — dissolutionलय कोयाति (yāti) — goesजाता हैतत् (tat) — thatवहब्रह्म (brahma) — Brahmanब्रह्मअद्वयम् (advayam) — non-dualअद्वितीयअस्मि (asmi) — amहूँअहम् (aham) — Iमैं

Verse 53

५३53 अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमहं विशुद्धः । पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽयं शिवरूपमस्मि ॥ ५३ ॥

aṇoraṇīyānahameva tadvanmahānahaṃ viśvamahaṃ viśuddhaḥ | purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'yaṃ śivarūpamasmi ||

Doubtful readingours: हिरण्मयोऽयम्; variant हिरण्मयोऽहम्

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.53. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v53. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं अणु से भी छोटा हूँ, और वैसे ही महान् से भी बड़ा। मैं विश्व हूँ, विशुद्ध, प्राचीन, पुरुष, ईश, यह सुनहरा, और मैं शिव का रूप हूँ।

I am smaller than the atom, and likewise greater than the great. I am the universe, the pure, the ancient, the Person, the Lord, this golden one, and I am the form of Śiva.

Word by wordपदार्थ

अणोः (aṇoḥ) — than the atomअणु सेअणीयान् (aṇīyān) — smallerछोटाअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — indeedहीतद्वत् (tadvat) — and likewiseवैसे हीमहान् (mahān) — greaterबड़ाअहम् (aham) — Iमैंविश्वम् (viśvam) — the universeविश्वअहम् (aham) — Iमैंविशुद्धः (viśuddhaḥ) — the pureविशुद्धपुरातनः (purātanaḥ) — ancientप्राचीनअहम् (aham) — Iमैंपुरुषः (puruṣaḥ) — the Personपुरुषअहम् (aham) — Iमैंईशः (īśaḥ) — the Lordईशहिरण्मयः (hiraṇmayaḥ) — goldenसुनहराअयम् (ayam) — thisयहशिव (śiva) — of Śivaशिव कारूपम् (rūpam) — formरूपअस्मि (asmi) — amहूँ

Verse 54

५४54 अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः । पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपो । न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाहम् ॥ ५४ ॥

apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ | paśyāmyacakṣuḥ sa śṛṇomyakarṇaḥ | ahaṃ vijānāmi viviktarūpo | na cāsti vettā mama citsadāham ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.54. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v54. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मैं हाथ-पैर के बिना अचिन्त्य शक्ति वाला हूँ। मैं आँखों के बिना देखता हूँ और कानों के बिना सुनता हूँ। मैं जानता हूँ, अलग रूप वाला, और मेरा कोई जानने वाला नहीं है। मैं सदा चेतना हूँ।

Without hands or feet, I am unthinkable in power. I see without eyes and hear without ears. I know, of a form that is set apart, and there is no knower of me. I am awareness, always.

Word by wordपदार्थ

अपाणि (apāṇi) — without handsहाथों के बिनापादः (pādaḥ) — and feetऔर पैरों केअहम् (aham) — Iमैंअचिन्त्य (acintya) — unthinkableअचिन्त्यशक्तिः (śaktiḥ) — in powerशक्ति वालापश्यामि (paśyāmi) — I seeदेखता हूँअचक्षुः (acakṣuḥ) — without eyesआँखों के बिनासः (saḥ) — heवहशृणोमि (śṛṇomi) — I hearसुनता हूँअकर्णः (akarṇaḥ) — without earsकानों के बिनाअहम् (aham) — Iमैंविजानामि (vijānāmi) — I knowजानता हूँविविक्त (vivikta) — distinctअलगरूपः (rūpaḥ) — in formरूप वालान (na) — notनहींच (ca) — andऔरअस्ति (asti) — there isहैवेत्ता (vettā) — a knowerजानने वालामम (mama) — of meमेराचित् (cit) — awarenessचेतनासदा (sadā) — alwaysसदाअहम् (aham) — Iमैं

Verse 55

५५55 वेदैरशेषैरहमेव वेद्यो । वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् । न पुण्यपापे मयि नास्ति नाशो । न जन्मदेहेन्द्रियबुद्धयश्च ॥ ५५ ॥

vedairaśeṣairahameva vedyo | vedāntakṛdvedavideva cāham | na puṇyapāpe mayi nāsti nāśo | na janmadehendriyabuddhayaśca ||

Doubtful readingours: मयि नास्ति; न जन्मदेहेन्द्रियबुद्धयश्च. Variant: मम नास्ति; न जन्म देहेन्द्रियबुद्धिरस्ति

✗
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.55. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v55. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सब वेदों से मैं ही जानने योग्य हूँ, और मैं ही वेदान्त का कर्ता और वेद का जानने वाला हूँ। मुझमें न पुण्य है न पाप, न नाश है, और न जन्म, देह, इन्द्रियाँ या बुद्धियाँ हैं।

I alone am to be known by all the Vedas, and I am the maker of the Vedānta and the knower of the Veda. There is no merit or sin in me, no destruction, and no birth, body, senses or intellect.

Word by wordपदार्थ

वेदैः (vedaiḥ) — by the Vedasवेदों सेअशेषैः (aśeṣaiḥ) — allसभीअहम् (aham) — Iमैंएव (eva) — aloneहीवेद्यः (vedyaḥ) — to be knownजानने योग्यवेदान्त (vedānta) — of the Vedāntaवेदान्त काकृत् (kṛt) — makerकर्तावेद (veda) — of the Vedaवेद कावित् (vit) — knowerजानने वालाएव (eva) — indeedहीच (ca) — andऔरअहम् (aham) — Iमैंन (na) — notनहींपुण्य (puṇya) — meritपुण्यपापे (pāpe) — and sinऔर पापमयि (mayi) — in meमुझमेंन (na) — noनहींअस्ति (asti) — there isहैनाशः (nāśaḥ) — destructionनाशन (na) — notनहींजन्म (janma) — birthजन्मदेह (deha) — bodyदेहइन्द्रिय (indriya) — sensesइन्द्रियाँबुद्धयः (buddhayaḥ) — and intellectsऔर बुद्धियाँच (ca) — andऔर

Verse 56

५६56 न भूमिरापो न च वह्निरस्ति । न चानिलो मेऽस्ति न मे नभश्च । एवं विदित्वा परमात्मरूपं । गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् । समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं । प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ॥ ५६ ॥

na bhūmirāpo na ca vahnirasti | na cānilo me'sti na me nabhaśca | evaṃ viditvā paramātmarūpaṃ | guhāśayaṃ niṣkalamadvitīyam | samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ | prayāti śuddhaṃ paramātmarūpam ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.56. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v56. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझमें न पृथ्वी है, न जल, न अग्नि, न वायु और न आकाश। इस तरह परमात्मा के रूप को जानकर, जो हृदय-गुहा में रहता है, कलाओं से रहित, अद्वितीय, सबका साक्षी, सत् और असत् से परे, मनुष्य परमात्मा के शुद्ध रूप को पा जाता है।

In me there is no earth, no water, no fire, no air, and no space. Knowing in this way the form of the highest Self, who lies in the cave of the heart, without parts, without a second, the witness of all, free of being and non-being, a person reaches the pure form of the highest Self.

Word by wordपदार्थ

न (na) — notनहींभूमिः (bhūmiḥ) — earthपृथ्वीआपः (āpaḥ) — waterजलन (na) — norनच (ca) — andऔरवह्निः (vahniḥ) — fireअग्निअस्ति (asti) — there isहैन (na) — norनच (ca) — andऔरअनिलः (anilaḥ) — airवायुमे (me) — in meमुझमेंअस्ति (asti) — there isहैन (na) — norनमे (me) — in meमुझमेंनभः (nabhaḥ) — spaceआकाशच (ca) — andऔरएवम् (evam) — thusइस तरहविदित्वा (viditvā) — knowingजानकरपरम (parama) — the highestपरमआत्म (ātma) — Selfआत्मा केरूपम् (rūpam) — formरूप कोगुहा (guhā) — in the caveहृदय-गुहा मेंशयम् (śayam) — lyingरहने वालेनिष्कलम् (niṣkalam) — without partsकलाओं से रहितअद्वितीयम् (advitīyam) — without a secondअद्वितीयसमस्त (samasta) — of allसबकेसाक्षिम् (sākṣim) — the witnessसाक्षीसत् (sat) — beingसत्असत् (asat) — and non-beingऔर असत् सेविहीनम् (vihīnam) — freeरहितप्रयाति (prayāti) — he reachesपहुँचता हैशुद्धम् (śuddham) — the pureशुद्धपरम (parama) — the highestपरमआत्म (ātma) — Selfआत्मा केरूपम् (rūpam) — formरूप को

Verse 57

५७57 एवं मां तत्त्वतो वेत्ति यस्तु राम महामते । स एव नान्यो लोकेषु कैवल्यफलमश्नुते ॥ ५७ ॥

evaṃ māṃ tattvato vetti yastu rāma mahāmate | sa eva nānyo lokeṣu kaivalyaphalamaśnute ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Śiva Gītā 6.57. https://occultguide.com/scripture/shiva-gita/adhyaya-6-vibhuti-yoga#v57. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जो मुझे इस तरह यथार्थ में जानता है, हे महामति राम, वही कैवल्य का फल पाता है। लोकों में दूसरा कोई नहीं पाता।

He who knows me thus in truth, Rāma, man of great mind, he alone attains the fruit of final freedom. No one else in the worlds does.

Word by wordपदार्थ

एवम् (evam) — thusइस तरहमाम् (mām) — meमुझेतत्त्वतः (tattvataḥ) — in truthयथार्थ मेंवेत्ति (vetti) — knowsजानता हैयः (yaḥ) — whoजोतु (tu) — indeedहीराम (rāma) — O Rāmaहे राममहा (mahā) — of greatमहान्मते (mate) — mindबुद्धि वालेसः (saḥ) — heवहएव (eva) — aloneहीन (na) — notनहींअन्यः (anyaḥ) — anotherदूसरालोकेषु (lokeṣu) — in the worldsलोकों मेंकैवल्य (kaivalya) — of final freedomकैवल्य केफलम् (phalam) — the fruitफल कोअश्नुते (aśnute) — attainsपाता है

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.