श्रीशिवमहापुराण

अपि (api) — alsoभी·द्रव्यम् (dravyam) — wealthधन·वहेत् (vahet) — should bringलाये·एव (eva) — surelyही·यथा-बलम् (yathā-balam) — as far as he canअपनी शक्तिके अनुसार·अवञ्चयन् (avañcayan) — without cheatingछल न करते हुए·अर्पयेत् (arpayet) — should offer itअर्पित करे·लिङ्ग-वेर-अर्थम् (liṅga-vera-artham) — for the liṅga and the imageलिंग और मूर्तिके लिये·अर्चयेत् (arcayet) — should worship themपूजा करे·अपि (api) — alsoभी·सन्ततम् (santatam) — without a breakनिरन्तर

मण्डपम् (maṇḍapam) — a hallमण्डप·गोपुरम् (gopuram) — a gateway towerगोपुर·तीर्थम् (tīrtham) — a bathing placeतीर्थ·मठम् (maṭham) — a monasteryमठ·क्षेत्रम् (kṣetram) — a holy siteक्षेत्र·तथा (tathā) — andऔर·उत्सवम् (utsavam) — a festivalउत्सव·वस्त्रम् (vastram) — clothवस्त्र·गन्धम् (gandham) — scentगन्ध·च (ca) — andऔर·माल्यम् (mālyam) — garlandsमाला·च (ca) — andऔर·धूपम् (dhūpam) — incenseधूप·दीपम् (dīpam) — lampsदीप·च (ca) — andऔर·भक्तितः (bhaktitaḥ) — with devotionभक्तिभावसे

विविध-अन्नम् (vividha-annam) — food of many kindsअनेक प्रकारका अन्न·च (ca) — andऔर·नैवेद्यम् (naivedyam) — as a food offeringनैवेद्यके रूपमें·अपूप-व्यञ्जनैः (apūpa-vyañjanaiḥ) — with cakes and side dishesपुओं और व्यंजनोंसे·युतम् (yutam) — togetherयुक्त·छत्रम् (chatram) — a parasolछत्र·ध्वजम् (dhvajam) — a bannerध्वजा·च (ca) — andऔर·व्यजनम् (vyajanam) — a fanपंखा·चामरम् (cāmaram) — a whiskचँवर·च (ca) — andऔर·अपि (api) — alsoभी·स-अङ्गकम् (sa-aṅgakam) — with all their partsसब अंगोंसहित

राज-उपचार-वत् (rāja-upacāra-vat) — as one serves a kingराजाकी सेवाकी भाँति·सर्वम् (sarvam) — all thisयह सब·धारयेत् (dhārayet) — should presentचढ़ाये·लिङ्ग-वेरयोः (liṅga-verayoḥ) — to the liṅga and the imageलिंग और मूर्तिको·प्रदक्षिणाम् (pradakṣiṇām) — walk around themपरिक्रमा·नमस्कारम् (namaskāram) — bowनमस्कार·यथा-शक्ति (yathā-śakti) — as far as he canयथाशक्ति·जपम् (japam) — repeat the namesजप·तथा (tathā) — andऔर

आवाहन-आदि (āvāhana-ādi) — from calling the god inआवाहनसे लेकर·सर्ग-अन्तम् (sarga-antam) — to sending him offविसर्जनतक·नित्यम् (nityam) — every dayनित्य·कुर्यात् (kuryāt) — should doकरे·सु-भक्तितः (su-bhaktitaḥ) — with deep devotionगहरी भक्तिसे·इत्थम् (ittham) — in this wayइस प्रकार·अभ्यर्चयन् (abhyarcayan) — he worshipsपूजा करता है·देवम् (devam) — the godभगवान्‌की·लिङ्गे (liṅge) — in the liṅgaलिंगमें·वेरे (vere) — in the imageमूर्तिमें·च (ca) — andऔर·शाङ्करे (śāṅkare) — Śaṅkara'sशंकरकी

सिद्धिम् (siddhim) — successसिद्धि·एति (eti) — reachesपा लेता है·शिव-प्रीत्या (śiva-prītyā) — because Śiva is pleasedशिवकी प्रसन्नतासे·हित्वा (hitvā) — leaving asideछोड़कर·अपि (api) — evenभी·श्रवण-आदिकम् (śravaṇa-ādikam) — hearing and the restश्रवण आदिको·लिङ्ग-वेर-अर्चना-मात्रात् (liṅga-vera-arcanā-mātrāt) — just by worshipping the liṅga and the imageकेवल लिंग और मूर्तिकी पूजासे·मुक्ताः (muktāḥ) — were set freeमुक्त हो गये·पूर्वे (pūrve) — of oldपहलेके·महा-जनाः (mahā-janāḥ) — great soulsमहात्मा

वेर-मात्रे (vera-mātre) — in an image onlyकेवल मूर्तिमें·तु (tu) — butतो·सर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगह·पूज्यन्ते (pūjyante) — are worshippedपूजे जाते हैं·देवता-गणाः (devatā-gaṇāḥ) — the godsदेवता·लिङ्गे (liṅge) — in the liṅgaलिंग·वेरे (vere) — in the imageमूर्ति·च (ca) — both … andदोनोंमें·सर्वत्र (sarvatra) — everywhereसब जगह·कथम् (katham) — whyक्यों·सम्पूज्यते (sampūjyate) — is worshippedपूजे जाते हैं·शिवः (śivaḥ) — Śivaशिव

अहो (aho) — ahअहो·मुनि-ईश्वराः (muni-īśvarāḥ) — lords among sagesमुनीश्वरो·पुण्यम् (puṇyam) — holyपवित्र·प्रश्नम् (praśnam) — questionप्रश्न·एतत् (etat) — thisयह·महा-अद्भुतम् (mahā-adbhutam) — most wonderfulअत्यन्त अद्भुत·अत्र (atra) — on itइस विषयमें·वक्ता (vaktā) — can speakवक्ता·महादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaमहादेव·न (na) — noनहीं·अन्यः (anyaḥ) — otherदूसरा·अस्ति (asti) — there isहै·पुरुषः (puruṣaḥ) — personपुरुष·क्वचित् (kvacit) — anywhereकहीं भी

शिवेन (śivena) — Śivaशिवने·उक्तम् (uktam) — what saidजो कहा·प्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi) — I shall tellकहूँगा·क्रमात् (kramāt) — in orderक्रमसे·गुरु-मुखात् (guru-mukhāt) — from my teacher's mouthगुरुके मुखसे·श्रुतम् (śrutam) — as I heard itजैसा सुना·शिवः (śivaḥ) — Śivaशिव·एकः (ekaḥ) — aloneही·ब्रह्म-रूपत्वात् (brahma-rūpatvāt) — because he is Brahmanब्रह्मरूप होनेसे·निष्कलः (niṣkalaḥ) — without partsनिष्कल·परिकीर्तितः (parikīrtitaḥ) — is calledकहे गये हैं

रूपित्वात् (rūpitvāt) — because he has a formरूपवान् होनेसे·सकलः (sakalaḥ) — with partsसकल·तद्वत् (tadvat) — likewiseउसी तरह·तस्मात् (tasmāt) — soइसलिये·सकल-निष्कलः (sakala-niṣkalaḥ) — both with parts and withoutसकल और निष्कल दोनों·निष्कलत्वात् (niṣkalatvāt) — because he is without partsनिष्कल होनेसे·निराकारम् (nirākāram) — formlessनिराकार·लिङ्गम् (liṅgam) — liṅgaलिंग·तस्य (tasya) — hisउनका·समागतम् (samāgatam) — has come to beहुआ है

सकलत्वात् (sakalatvāt) — because he has partsसकल होनेसे·तथा (tathā) — in the same wayउसी तरह·वेरम् (veram) — imageमूर्ति·साकारम् (sākāram) — with a formसाकार·तस्य (tasya) — for himउनके लिये·सङ्गतम् (saṅgatam) — is fittingउचित है·सकल-अकल-रूपत्वात् (sakala-akala-rūpatvāt) — being both with parts and withoutसकल और अकल दोनों रूप होनेसे·ब्रह्म-शब्द-अभिधः (brahma-śabda-abhidhaḥ) — called by the word Brahmanब्रह्म शब्दसे कहे जानेवाले·परः (paraḥ) — the Supremeपरमात्मा

अपि (api) — soइसीलिये·लिङ्गे (liṅge) — in the liṅgaलिंग·च (ca) — bothऔर·वेरे (vere) — in the imageमूर्ति·च (ca) — andदोनोंमें·नित्यम् (nityam) — alwaysसदा·अभ्यर्च्यते (abhyarcyate) — worship himपूजते हैं·जनैः (janaiḥ) — peopleलोग·अब्रह्मत्वात् (abrahmatvāt) — because they are not Brahmanब्रह्म न होनेसे·तत्-अन्येषाम् (tat-anyeṣām) — the other godsउनसे भिन्न देवता·निष्कलत्वम् (niṣkalatvam) — without partsनिष्कल·न (na) — neverनहीं·हि (hi) — indeedही·क्वचित् (kvacit) — anywhereकहीं भी

तस्मात् (tasmāt) — soइसलिये·ते (te) — thoseवे·निष्कले (niṣkale) — without partsनिष्कल·लिङ्गे (liṅge) — in the liṅgaलिंगमें·न (na) — notनहीं·आराध्यन्ते (ārādhyante) — are worshippedपूजे जाते·सुर-ईश्वराः (sura-īśvarāḥ) — lords of the godsदेवेश्वर·अब्रह्मत्वात् (abrahmatvāt) — because they are not Brahmanब्रह्म नहीं हैं·च (ca) — andऔर·जीवत्वात् (jīvatvāt) — because they are living soulsजीव हैं·तथा (tathā) — the same holdsवैसे ही·अन्ये (anye) — the otherदूसरे·देवता-गणाः (devatā-gaṇāḥ) — godsदेवता

तूष्णीम् (tūṣṇīm) — simplyचुपचाप·सकल-मात्रत्वात् (sakala-mātratvāt) — having parts onlyकेवल सकल होनेसे·अर्च्यन्ते (arcyante) — they are worshippedपूजे जाते हैं·वेर-मात्रके (vera-mātrake) — in an image onlyकेवल मूर्तिमें·जीवत्वम् (jīvatvam) — are living soulsजीव होना·शङ्कर-अन्येषाम् (śaṅkara-anyeṣām) — the gods other than Śaṅkaraशंकरसे भिन्न देवताओंका·ब्रह्मत्वम् (brahmatvam) — is Brahmanब्रह्म होना·शङ्करस्य (śaṅkarasya) — Śaṅkaraशंकरका·च (ca) — andऔर·वेदान्त-सार-संसिद्धम् (vedānta-sāra-saṃsiddham) — is proved by the essence of the Vedāntaवेदान्तके सारसे सिद्ध है·प्रणव-अर्थे (praṇava-arthe) — in the meaning of Oṃप्रणवके अर्थमें·प्रकाशनात् (prakāśanāt) — for it is made clearक्योंकि प्रकट होता है

एवम् (evam) — thisयही·एव (eva) — justही·पुरा (purā) — long agoपहले·पृष्टः (pṛṣṭaḥ) — was askedपूछा था·मन्दरे (mandare) — on Mount Mandaraमन्दर पर्वतपर·नन्दिकेश्वरः (nandikeśvaraḥ) — Nandikeśvaraनन्दिकेश्वरसे·सनत्कुमार-मुनिना (sanatkumāra-muninā) — by the sage Sanatkumāraसनत्कुमार मुनिने·ब्रह्म-पुत्रेण (brahma-putreṇa) — son of Brahmāब्रह्माके पुत्र·धीमता (dhīmatā) — wiseबुद्धिमान्

शिव-अन्य-देव-वश्यानाम् (śiva-anya-deva-vaśyānām) — the gods other than Śiva, who are under his ruleशिवसे भिन्न, उनके वशमें रहनेवाले देवता·सर्वेषाम् (sarveṣām) — for allउन सबके लिये·अपि (api) — indeedभी·सर्वतः (sarvataḥ) — everywhereसब जगह

वेर-मात्रम् (vera-mātram) — an image onlyकेवल मूर्ति·च (ca) — andही·पूजा-अर्थम् (pūjā-artham) — for worshipपूजाके लिये·श्रुतम् (śrutam) — we have heard ofसुनी गयी है·दृष्टम् (dṛṣṭam) — seenदेखी गयी है·च (ca) — andऔर·भूरिशः (bhūriśaḥ) — many timesबहुत बार·शिव-मात्रस्य (śiva-mātrasya) — of Śiva aloneकेवल शिवकी·पूजायाम् (pūjāyām) — in the worshipपूजामें·लिङ्गम् (liṅgam) — a liṅgaलिंग·वेरम् (veram) — an imageमूर्ति·च (ca) — both … andदोनों·दृश्यते (dṛśyate) — are seenदिखायी देते हैं·अतः (ataḥ) — soअतः·तत् (tat) — of thisवह·ब्रूहि (brūhi) — tellबताइये·कल्याण (kalyāṇa) — O blessed oneहे कल्याणमय·तत्त्वम् (tattvam) — the truthतत्त्व·मे (me) — meमुझे·साधु-बोधनम् (sādhu-bodhanam) — so that I understand it wellजिससे अच्छी तरह समझमें आये

अनुत्तरम् (anuttaram) — has no ordinary answerजिसका कोई साधारण उत्तर नहीं·इमम् (imam) — thisइस·प्रश्नम् (praśnam) — questionप्रश्न·रहस्यम् (rahasyam) — a secretगोपनीय·ब्रह्म-लक्षणम् (brahma-lakṣaṇam) — a sign of Brahmanब्रह्मका प्रतीक

कथयामि (kathayāmi) — I shall tellकहता हूँ·शिवेन (śivena) — Śivaशिवने·उक्तम् (uktam) — what saidजो कहा·भक्ति-युक्तस्य (bhakti-yuktasya) — who are full of devotionभक्तिसे युक्त·ते (te) — youआपसे·अनघ (anagha) — O sinless oneहे निष्पाप·शिवस्य (śivasya) — Śivaशिव·ब्रह्म-रूपत्वात् (brahma-rūpatvāt) — because is Brahmanब्रह्मरूप हैं·निष्कलत्वात् (niṣkalatvāt) — because is without partsनिष्कल हैं·च (ca) — andऔर·निष्कलम् (niṣkalam) — without partsनिष्कल

लिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaलिंग·तस्य (tasya) — hisउन्हींकी·एव (eva) — aloneही·पूजायाम् (pūjāyām) — for worshipपूजामें·सर्व-वेदेषु (sarva-vedeṣu) — in all the Vedasसब वेदोंमें·सम्मतम् (sammatam) — is approvedमान्य है·तस्य (tasya) — heवे·एव (eva) — alsoभी·सकलत्वात् (sakalatvāt) — because has partsसकल हैं·च (ca) — andऔर·तथा (tathā) — soइस प्रकार·सकल-निष्कलम् (sakala-niṣkalam) — both with parts and withoutसकल और निष्कल दोनों

सकलम् (sakalam) — which has partsसकल·च (ca) — andऔर·तथा (tathā) — likewiseउसी तरह·वेरम् (veram) — the imageमूर्ति·पूजायाम् (pūjāyām) — in his worshipउनकी पूजामें·लोक-सम्मतम् (loka-sammatam) — is accepted by peopleलोकमें मान्य है·शिव-अन्येषाम् (śiva-anyeṣām) — the gods other than Śivaशिवसे भिन्न देवता·च (ca) — andऔर·जीवत्वात् (jīvatvāt) — are living soulsजीव हैं·सकलत्वात् (sakalatvāt) — have partsसकल हैं·च (ca) — andऔर·सर्वतः (sarvataḥ) — in every wayसब प्रकारसे

वेर-मात्रम् (vera-mātram) — an image onlyकेवल मूर्ति·च (ca) — soइसलिये·पूजायाम् (pūjāyām) — for their worshipउनकी पूजामें·सम्मतम् (sammatam) — is approvedमान्य है·वेद-निर्णये (veda-nirṇaye) — in the Veda's rulingवेदके निर्णयमें·स्व-आविर्भावे (sva-āvirbhāve) — when they appearजब प्रकट होते हैं·च (ca) — andऔर·देवानाम् (devānām) — the godsदेवता·सकलम् (sakalam) — with partsसकल·रूपम् (rūpam) — a formरूप·एव (eva) — onlyही·हि (hi) — indeedतो·शिवस्य (śivasya) — Śivaशिवके·लिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaलिंग·वेरम् (veram) — the imageमूर्ति·च (ca) — both … andदोनों·दर्शने (darśane) — when one seesदर्शनमें·दृश्यते (dṛśyate) — are seenदिखायी देते हैं·खलु (khalu) — trulyनिश्चय ही

उक्तम् (uktam) — have toldबताया है·त्वया (tvayā) — youआपने·महा-भाग (mahā-bhāga) — O fortunate oneहे महाभाग·लिङ्ग-वेर-प्रचारणम् (liṅga-vera-pracāraṇam) — how the liṅga and the image came into useलिंग और मूर्तिके प्रचारका रहस्य

शिवस्य (śivasya) — for Śivaशिव·च (ca) — andऔर·तत्-अन्येषाम् (tat-anyeṣām) — for the other godsदूसरे देवताओंकी बात·विभज्य (vibhajya) — setting apartअलग-अलग करके·परम-अर्थतः (parama-arthataḥ) — trulyयथार्थ रूपसे·तस्मात् (tasmāt) — soइसलिये·तत् (tat) — thatवह·एव (eva) — veryही·परमम् (paramam) — bestउत्तम·लिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaलिंग·वेर-आदि-सम्भवम् (vera-ādi-sambhavam) — and the image first aroseऔर मूर्तिकी आदि उत्पत्ति·श्रोतुम् (śrotum) — to hearसुनना·इच्छामि (icchāmi) — I wishचाहता हूँ·योगि-इन्द्र (yogi-indra) — O lord of yogisहे योगीन्द्र·लिङ्ग-आविर्भाव-लक्षणम् (liṅga-āvirbhāva-lakṣaṇam) — how the liṅga appearedलिंगके प्रकट होनेका प्रसंग

शृणु (śṛṇu) — listenसुनिये·वत्स (vatsa) — dear childहे वत्स·भवत्-प्रीत्या (bhavat-prītyā) — out of love for youआपके प्रति प्रीतिके कारण·वक्ष्यामि (vakṣyāmi) — I shall tell itवर्णन करता हूँ·परम-अर्थतः (parama-arthataḥ) — trulyयथार्थ रूपमें

पुरा (purā) — long agoपहले·कल्पे (kalpe) — in an ageकल्पमें·महा-काले (mahā-kāle) — a long timeबहुत समय·प्रपन्ने (prapanne) — had passedबीत जानेपर·लोक-विश्रुते (loka-viśrute) — famous in the worldलोकविख्यात·अयुध्येताम् (ayudhyetām) — foughtलड़ने लगे·महा-आत्मानौ (mahā-ātmānau) — the two great onesदोनों महात्मा·ब्रह्म-विष्णू (brahma-viṣṇū) — Brahmā and Viṣṇuब्रह्मा और विष्णु·परस्परम् (parasparam) — with each otherआपसमें

तयोः (tayoḥ) — theirउनके·मानम् (mānam) — prideअभिमानको·निराकर्तुम् (nirākartum) — to breakमिटानेके लिये·तत्-मध्ये (tat-madhye) — between themउनके बीचमें·परम-ईश्वरः (parama-īśvaraḥ) — the Supreme Lordपरमेश्वरने·निष्कल-स्तम्भ-रूपेण (niṣkala-stambha-rūpeṇa) — as a pillar without partsनिष्कल स्तम्भके रूपमें·स्व-रूपम् (sva-rūpam) — his own formअपना स्वरूप·समदर्शयत् (samadarśayat) — showedदिखाया

ततः (tataḥ) — thenतब·स्व-लिङ्ग-चिह्नत्वात् (sva-liṅga-cihnatvāt) — since it was the mark of his own liṅgaअपने लिंगका चिह्न होनेसे·स्तम्भतः (stambhataḥ) — from the pillarस्तम्भसे·निष्कलम् (niṣkalam) — without partsनिष्कल·शिवः (śivaḥ) — Śivaशिवने·स्व-लिङ्गम् (sva-liṅgam) — his own liṅgaअपना लिंग·दर्शयामास (darśayāmāsa) — showedदिखाया·जगताम् (jagatām) — of the worldsजगत्‌के·हित-काम्यया (hita-kāmyayā) — wishing the goodहितकी कामनासे

तदा-प्रभृति (tadā-prabhṛti) — from that timeतभीसे·लोकेषु (lokeṣu) — in the worldsलोकोंमें·निष्कलम् (niṣkalam) — without partsनिष्कल·लिङ्गम् (liṅgam) — liṅgaलिंग·ऐश्वरम् (aiśvaram) — the Lord'sईश्वरका·सकलम् (sakalam) — with partsसकल·च (ca) — andऔर·तथा (tathā) — likewiseउसी तरह·वेरम् (veram) — the imageमूर्ति·शिवस्य (śivasya) — for Śivaशिवके लिये·एव (eva) — aloneही·प्रकल्पितम् (prakalpitam) — were set upस्थापित हुए

शिव-अन्येषाम् (śiva-anyeṣām) — other than Śivaशिवसे भिन्न·तु (tu) — butपरंतु·देवानाम् (devānām) — for the godsदेवताओंके लिये·वेर-मात्रम् (vera-mātram) — an image onlyकेवल मूर्ति·प्रकल्पितम् (prakalpitam) — was set upस्थापित हुई·तत्-तत् (tat-tat) — eachउन-उन·वेरम् (veram) — imageमूर्ति·तु (tu) — andऔर·देवानाम् (devānām) — god'sदेवताओंकी·तत्-तत्-भोग-प्रदम् (tat-tat-bhoga-pradam) — gives its own enjoymentsअपने-अपने भोग देनेवाली·शुभम् (śubham) — is goodशुभ·शिवस्य (śivasya) — Śiva'sशिवका·लिङ्ग-वेरत्वम् (liṅga-veratvam) — form as both liṅga and imageलिंग और मूर्ति दोनों रूप·भोग-मोक्ष-प्रदम् (bhoga-mokṣa-pradam) — gives both enjoyment and releaseभोग और मोक्ष दोनों देनेवाला·शुभम् (śubham) — is goodशुभ