॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथ प्रथमोऽध्यायः
Vyāsa opens the Rudra Saṃhitā with his own invocation of Śiva, then the sages of Naimiṣa forest, having heard the Vidyeśvara Saṃhitā, press Sūta with a run of questions about Śiva and Pārvatī themselves: how the unqualified Śiva comes to bear qualities, how he abides before creation, plays through its course, and stands at its end, how easily he is pleased and what he grants, the manifestation of the three gods from his own body, and the full story of Umā's own manifestation, marriage and household life. Sūta answers that he will follow the very dialogue in which Nārada once asked his father Brahmā these same questions, at Hari's own prompting — a frame within a frame that the sages, delighted, urge him to relate in full. व्यास जी रुद्रसंहिता का आरम्भ अपनी ही शिव-वन्दना से करते हैं, फिर विद्येश्वरसंहिता सुन चुके नैमिषारण्य के मुनिगण सूत जी से शिव और पार्वती के विषय में प्रश्नों की एक शृंखला करते हैं — निर्गुण शिव किस प्रकार सगुण होते हैं, सृष्टि से पूर्व, सृष्टि के मध्य में तथा सृष्टि के अन्त में वे किस प्रकार स्थित रहते हैं, वे कितनी सहजता से प्रसन्न होते हैं और क्या फल देते हैं, अपने ही अंग से तीनों देवताओं का प्राकट्य, तथा उमा के प्राकट्य, विवाह और गार्हस्थ्य जीवन की पूर्ण कथा। सूत जी उत्तर देते हैं कि वे उसी संवाद का अनुसरण करेंगे, जिसमें नारद जी ने हरि की ही प्रेरणा से अपने पिता ब्रह्मा जी से ये ही प्रश्न पूछे थे — एक कथा के भीतर कथा, जिसे सुनाने का आग्रह मुनिगण हर्षित होकर करते हैं।
१ विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकं गौरीपतिं विदिततत्त्वमनन्तकीर्तिम् । मायाश्रयं विगतमायमचिन्त्यरूपं बोधस्वरूपममलं हि शिवं नमामि ॥
viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃ | gaurīpatiṃ viditatattvamanantakīrtim | māyāśrayaṃ vigatamāyamacintyarūpaṃ | bodhasvarūpamamalaṃ hi śivaṃ namāmi ||
जो विश्व की उत्पत्ति, स्थिति और लय आदि के एकमात्र कारण हैं, गौरी के पति हैं, तत्त्वज्ञ हैं, जिनकी कीर्ति का कहीं अन्त नहीं है, जो माया के आश्रय होकर भी उससे अत्यन्त दूर हैं, जिनका स्वरूप अचिन्त्य है, जो बोधस्वरूप और निर्विकार हैं, उन शिव को मैं प्रणाम करता हूँ।
I bow to Śiva — the one cause of the world's arising, continuance and dissolution, the husband of Gaurī, of known truth, of endless fame, the ground of māyā yet gone beyond māyā, of inconceivable form, of the very nature of awareness, and stainless.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
विश्व-उद्भव-स्थिति-लय-आदिषु (viśva-udbhava-sthiti-laya-ādiṣu) — in the arising, upholding and dissolution of the universeहेतुम् (hetum) — the causeएकम् (ekam) — the oneगौरी-पतिम् (gaurī-patim) — the lord of Gaurīविदित-तत्त्वम् (vidita-tattvam) — whose truth is knownअनन्त-कीर्तिम् (ananta-kīrtim) — of endless fameमाया-आश्रयम् (māyā-āśrayam) — the resort of Māyāविगत-मायम् (vigata-māyam) — free of Māyāअचिन्त्य-रूपम् (acintya-rūpam) — of unthinkable formबोध-स्वरूपम् (bodha-svarūpam) — whose nature is awarenessअमलम् (amalam) — stainlessहि (hi) — indeedशिवम् (śivam) — Śivaनमामि (namāmi) — I salute
२ वन्दे शिवं तं प्रकृतेरनादिं प्रशान्तमेकं पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः ॥
vande śivaṃ taṃ prakṛteranādiṃ | praśāntamekaṃ puruṣottamaṃ hi | svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi sṛṣṭvā | nabhovadantarbahirāsthito yaḥ ||
मैं प्रकृति से अनादि, परम शान्त, एकमात्र पुरुषोत्तम उन शिव की वन्दना करता हूँ, जो अपनी माया से इस सम्पूर्ण विश्व की सृष्टि करके आकाश की भाँति इसके भीतर और बाहर स्थित हैं।
I revere that Śiva, beginningless with respect to prakṛti, the one utterly at peace, the supreme Person, who, having by his own māyā created this whole universe, stands within and without it, like space.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
वन्दे (vande) — I bow toशिवम् (śivam) — Śivaतम् (tam) — himप्रकृतेः (prakṛteḥ) — than Prakṛtiअनादिम् (anādim) — beginninglessप्रशान्तम् (praśāntam) — wholly at peaceएकम् (ekam) — the oneपुरुष-उत्तमम् (puruṣa-uttamam) — the highest Personहि (hi) — indeedस्व-मायया (sva-māyayā) — by his own Māyāकृत्स्नम् (kṛtsnam) — the wholeइदम् (idam) — of thisहि (hi) — indeedसृष्ट्वा (sṛṣṭvā) — having createdनभः-वत् (nabhaḥ-vat) — like the skyअन्तः (antaḥ) — withinबहिः (bahiḥ) — withoutआस्थितः (āsthitaḥ) — abidesयः (yaḥ) — who
३ वन्देऽन्तरस्थं निजगूढरूपं शिवं स्वतः स्रष्टुमिदं विचष्टे । जगन्ति नित्यं परितो भ्रमन्ति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम् ॥
vande'ntarasthaṃ nijagūḍharūpaṃ | śivaṃ svataḥ sraṣṭumidaṃ vicaṣṭe | jaganti nityaṃ parito bhramanti | yatsannidhau cumbakalohavattam ||
मैं अन्तर्यामी, अपने गूढ़ स्वरूप वाले उन शिव की वन्दना करता हूँ, जिन्होंने स्वयं ही इस जगत् की सृष्टि की विधि सोची — जिनकी सन्निधि में लोक सदा उसी प्रकार भ्रमण करते हैं, जैसे चुम्बक के पास लोहा।
I revere Śiva, dwelling within, of his own hidden form, who of himself devised the means to create this world — in whose nearness the worlds ever wander about, as iron does about a magnet.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
वन्दे (vande) — I bow toअन्तर्-स्थम् (antar-stham) — him who dwells withinनिज-गूढ-रूपम् (nija-gūḍha-rūpam) — whose own form is hiddenशिवम् (śivam) — Śivaस्वतः (svataḥ) — of himselfस्रष्टुम् (sraṣṭum) — to createइदम् (idam) — thisविचष्टे (vicaṣṭe) — he looks forthजगन्ति (jaganti) — the worldsनित्यम् (nityam) — constantlyपरितः (paritaḥ) — all aroundभ्रमन्ति (bhramanti) — revolveयत्-सन्निधौ (yat-sannidhau) — in whose presenceचुम्बक-लोह-वत् (cumbaka-loha-vat) — as iron before a lodestoneतम् (tam) — him
४ जगतः पितरं शम्भुं जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रं च गणाधीशं नत्वैतद्वर्णयामहे ॥
jagataḥ pitaraṃ śambhuṃ jagato mātaraṃ śivām | tatputraṃ ca gaṇādhīśaṃ natvaitadvarṇayāmahe ||
जगत् के पिता शम्भु, जगत् की माता शिवा, तथा उनके पुत्र गणाधीश को नमस्कार करके हम इस पुराण का वर्णन करते हैं।
Having bowed to Śambhu, the father of the world, to Śivā, the mother of the world, and to their son, the lord of the gaṇas, we shall now recount this.
जगतः (jagataḥ) — of the worldपितरम् (pitaram) — the fatherशम्भुम् (śambhum) — Śambhuजगतः (jagataḥ) — of the worldमातरम् (mātaram) — the motherशिवाम् (śivām) — Śivāतत्-पुत्रम् (tat-putram) — their sonच (ca) — andगण-अधीशम् (gaṇa-adhīśam) — the lord of the hostsनत्वा (natvā) — having bowed toएतत् (etat) — thisवर्णयामहे (varṇayāmahe) — we shall relate
५ एकदा मुनयः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतं ते शौनकादयः ॥
ekadā munayaḥ sarve naimiṣāraṇyavāsinaḥ | papracchurvarayā bhaktyā sūtaṃ te śaunakādayaḥ ||
एक समय नैमिषारण्य में निवास करने वाले शौनक आदि सभी मुनियों ने उत्तम भक्ति के साथ सूत जी से प्रश्न किया।
Once, all the sages dwelling in Naimiṣa forest, Śaunaka and the rest, with excellent devotion, questioned Sūta.
एकदा (ekadā) — onceमुनयः (munayaḥ) — the sagesसर्वे (sarve) — allनैमिष-अरण्य-वासिनः (naimiṣa-araṇya-vāsinaḥ) — dwellers in the Naimiṣa forestपप्रच्छुः (papracchuḥ) — askedवरया भक्त्या (varayā bhaktyā) — with excellent devotionसूतम् (sūtam) — Sūtaते (te) — theyशौनक-आदयः (śaunaka-ādayaḥ) — Śaunaka and the rest
६ विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखण्डाख्या रम्याद्या भक्तवत्सला ॥
vidyeśvarasaṃhitāyāḥ śrutā sā satkathā śubhā | sādhyasādhanakhaṇḍākhyā ramyādyā bhaktavatsalā ||
"विद्येश्वरसंहिता की जो साध्य-साधन-खण्ड नामक शुभ और उत्तम कथा है, जिसका आरम्भिक भाग अत्यन्त रमणीय तथा भक्तों पर वात्सल्य प्रकट करने वाला है, उसे हमने सुन लिया है।
"That excellent, auspicious story of the Vidyeśvara Saṃhitā, called the section on the goal and its means, delightful from its very start, showing tenderness to devotees, has been heard by us.
विद्येश्वर-संहितायाः (vidyeśvara-saṃhitāyāḥ) — of the Vidyeśvara Saṃhitāश्रुता (śrutā) — has been heardसा (sā) — thatसत्-कथा (sat-kathā) — good narrativeशुभा (śubhā) — auspiciousसाध्य-साधन-खण्ड-आख्या (sādhya-sādhana-khaṇḍa-ākhyā) — named the section of ends and meansरम्या (ramyā) — delightfulआद्या (ādyā) — the firstभक्त-वत्सला (bhakta-vatsalā) — tender to devotees
७ सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शाङ्करीं परमां कथाम् ॥
sūta sūta mahābhāga cirañjīva sukhī bhava | yacchrāvayasi nastāta śāṅkarīṃ paramāṃ kathām ||
हे सूत जी! हे महाभाग! आप चिरंजीवी और सुखी हों; हे तात! आप हमें भगवान् शंकर की परम उत्तम कथा सुना रहे हैं।
Sūta, Sūta, most fortunate one, may you live long and be happy, dear one, for making us hear this supreme story of Śaṅkara.
सूत सूत (sūta sūta) — O Sūta, O Sūtaमहा-भाग (mahā-bhāga) — O greatly fortunate oneचिरम्-जीव (ciram-jīva) — live longसुखी भव (sukhī bhava) — be happyयत् (yat) — sinceश्रावयसि (śrāvayasi) — you cause to be heardनः (naḥ) — to usतात (tāta) — dear oneशाङ्करीम् (śāṅkarīm) — of Śaṅkaraपरमाम् कथाम् (paramām kathām) — the supreme tale
८ पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतं वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचिद्द्रष्टुमिच्छामहेऽनघ ॥
pibantastvanmukhāmbhojacyutaṃ jñānāmṛtaṃ vayam | avitṛptāḥ punaḥ kiṃciddraṣṭumicchāmahe'nagha ||
आपके मुखकमल से झरते हुए ज्ञानामृत का पान करते हुए भी हम तृप्त नहीं हुए हैं, अतः हे अनघ! हम पुनः कुछ और सुनना चाहते हैं।
Though we drink the nectar of knowledge falling from the lotus of your mouth, we remain unsated, and wish, sinless one, to hear something further.
पिबन्तः (pibantaḥ) — drinkingत्वत्-मुख-अम्भोज-च्युतम् (tvat-mukha-ambhoja-cyutam) — fallen from the lotus of your mouthज्ञान-अमृतम् (jñāna-amṛtam) — the nectar of knowledgeवयम् (vayam) — weअवितृप्ताः (avitṛptāḥ) — unsatedपुनः (punaḥ) — againकिंचित् (kiṃcit) — something moreद्रष्टुम् (draṣṭum) — to beholdइच्छामहे (icchāmahe) — we wishअनघ (anagha) — O sinless one
९ व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातं विद्यते किंचिद्भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥
vyāsaprasādātsarvajño prāpto'si kṛtakṛtyatām | nājñātaṃ vidyate kiṃcidbhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat ||
व्यास जी की कृपा से आप सर्वज्ञ होकर कृतकृत्यता को प्राप्त हुए हैं; भूत, भविष्य और वर्तमान में जो कुछ भी है, वह आपसे अज्ञात नहीं है।
By the grace of Vyāsa you have become all-knowing and have attained fulfilment; there is nothing at all unknown to you, whether past, future, or present.
व्यास-प्रसादात् (vyāsa-prasādāt) — by the favour of Vyāsaसर्वज्ञः (sarvajñaḥ) — all-knowingप्राप्तः असि (prāptaḥ asi) — you have attainedकृत-कृत्यताम् (kṛta-kṛtyatām) — the state of one whose task is doneन अज्ञातम् (na ajñātam) — nothing unknownविद्यते (vidyate) — existsकिंचित् (kiṃcit) — anythingभूतम् (bhūtam) — pastभव्यम् (bhavyam) — futureभवत् (bhavat) — presentच (ca) — andयत् (yat) — whatever
१० गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः ॥
gurorvyāsasya sadbhaktyā samāsādya kṛpāṃ parām | sarvaṃ jñātaṃ viśeṣeṇa sarvaṃ sārthaṃ kṛtaṃ januḥ ||
गुरु व्यास जी की सद्भक्ति से परम कृपा प्राप्त करके आपने विशेष रूप से सब कुछ जान लिया है, और अपना सम्पूर्ण जन्म सार्थक कर लिया है।
Having obtained, by true devotion, the supreme grace of the guru Vyāsa, you have come to know everything in particular, and have made your whole birth fruitful.
गुरोः (guroḥ) — of the teacherव्यासस्य (vyāsasya) — of Vyāsaसत्-भक्त्या (sat-bhaktyā) — with true devotionसमासाद्य (samāsādya) — having gainedकृपाम् (kṛpām) — the graceपराम् (parām) — supremeसर्वम् (sarvam) — everythingज्ञातम् (jñātam) — is knownविशेषेण (viśeṣeṇa) — in fullसर्वम् (sarvam) — whollyस-अर्थम् (sa-artham) — fulfilledकृतम् (kṛtam) — madeजनुः (januḥ) — your birth
११ इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः ॥
idānīṃ kathaya prājña śivarūpamanuttamam | divyāni vai caritrāṇi śivayorapyaśeṣataḥ ||
अब हे प्राज्ञ! शिव के अनुपम स्वरूप का, तथा शिव-पार्वती दोनों के दिव्य चरित्रों का भी पूर्णतः वर्णन कीजिए।
Now, wise one, tell us of Śiva's peerless form, and likewise, in full, of the divine deeds of Śiva and Śivā both.
इदानीम् (idānīm) — nowकथय (kathaya) — tellप्राज्ञ (prājña) — O wise oneशिव-रूपम् (śiva-rūpam) — the form of Śivaअनुत्तमम् (anuttamam) — unsurpassedदिव्यानि (divyāni) — divineवै (vai) — indeedचरित्राणि (caritrāṇi) — the deedsशिवयोः (śivayoḥ) — of Śiva and his consortअपि (api) — alsoअशेषतः (aśeṣataḥ) — in full
१२ अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः ॥
aguṇo guṇatāṃ yāti kathaṃ loke maheśvaraḥ | śivatattvaṃ vayaṃ sarve na jānīmo vicārataḥ ||
निर्गुण महेश्वर लोक में सगुण भाव को कैसे प्राप्त होते हैं? हम सब विचार करने पर भी शिवतत्त्व को नहीं जान पाते।
How does Maheśvara, who is without qualities, come to have qualities in the world? We, all of us, upon reflection, do not understand the truth of Śiva.
अगुणः (aguṇaḥ) — devoid of qualitiesगुणताम् (guṇatām) — the state of having qualitiesयाति (yāti) — comes toकथम् (katham) — howलोके (loke) — in the worldमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraशिव-तत्त्वम् (śiva-tattvam) — the truth of Śivaवयम् सर्वे (vayam sarve) — all of usन जानीमः (na jānīmaḥ) — do not knowविचारतः (vicārataḥ) — for all our reasoning
१३ सृष्टेः पूर्वं कथं शम्भुः स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः ॥
sṛṣṭeḥ pūrvaṃ kathaṃ śambhuḥ svarūpeṇāvatiṣṭhate | sṛṣṭimadhye sa hi kathaṃ krīḍansaṃvartate prabhuḥ ||
सृष्टि से पूर्व शम्भु अपने स्वरूप में किस प्रकार स्थित रहते हैं? तथा सृष्टि के मध्य में वे प्रभु क्रीड़ा करते हुए किस प्रकार व्यवहार करते हैं?
How does Śambhu abide in his own form before creation? And how, in the midst of creation, does the Lord conduct himself, at play?
सृष्टेः पूर्वम् (sṛṣṭeḥ pūrvam) — before creationकथम् (katham) — howशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuस्व-रूपेण (sva-rūpeṇa) — in his own formअवतिष्ठते (avatiṣṭhate) — abidesसृष्टि-मध्ये (sṛṣṭi-madhye) — in the midst of creationसः (saḥ) — heहि (hi) — indeedकथम् (katham) — howक्रीडन् (krīḍan) — sportingसंवर्तते (saṃvartate) — conducts himselfप्रभुः (prabhuḥ) — the Lord
१४ तदन्ते च कथं देवः स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शङ्करो लोकशङ्करः ॥
tadante ca kathaṃ devaḥ sa tiṣṭhati maheśvaraḥ | kathaṃ prasannatāṃ yāti śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ||
और उसके अन्त में वे देव महेश्वर किस प्रकार स्थित रहते हैं? लोककल्याणकारी शंकर कैसे प्रसन्न होते हैं?
And at the end of it, how does that god Maheśvara remain? How does Śaṅkara, the benefactor of the worlds, come to be pleased?
तत्-अन्ते (tat-ante) — at the end of itच (ca) — andकथम् (katham) — howदेवः (devaḥ) — the godसः (saḥ) — heतिष्ठति (tiṣṭhati) — abidesमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraकथम् (katham) — howप्रसन्नताम् (prasannatām) — graciousnessयाति (yāti) — comes toशङ्करः (śaṅkaraḥ) — Śaṅkaraलोक-शङ्करः (loka-śaṅkaraḥ) — the blesser of the worlds
१५ स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः ॥
sa prasanno maheśānaḥ kiṃ prayacchati satphalam | svabhaktebhyaḥ parebhyaśca tatsarvaṃ kathayasva naḥ ||
प्रसन्न होने पर महेश्वर अपने भक्तों तथा दूसरों को कौन-सा उत्तम फल प्रदान करते हैं? यह सब हमसे कहिए।
When Maheśāna is pleased, what good fruit does he grant, to his own devotees and to others? Tell us all of this.
सः (saḥ) — heप्रसन्नः (prasannaḥ) — graciousमहा-ईशानः (mahā-īśānaḥ) — the great Lordकिम् (kim) — whatप्रयच्छति (prayacchati) — bestowsसत्-फलम् (sat-phalam) — good fruitस्व-भक्तेभ्यः (sva-bhaktebhyaḥ) — on his own devoteesपरेभ्यः (parebhyaḥ) — on othersच (ca) — andतत् सर्वम् (tat sarvam) — all of thatकथयस्व (kathayasva) — tellनः (naḥ) — us
१६ सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशुश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः ॥
sadyaḥ prasanno bhagavānbhavatītyanuśuśruma | bhaktaprayāsaṃ sa mahānna paśyati dayāparaḥ ||
हमने सुना है कि भगवान् शीघ्र ही प्रसन्न हो जाते हैं; वे महान् और दयालु होने के कारण भक्त के परिश्रम को नहीं देखते।
We have heard that the Lord becomes pleased at once; being great and given to compassion, he does not regard the effort of his devotee.
सद्यः (sadyaḥ) — at onceप्रसन्नः (prasannaḥ) — graciousभगवान् (bhagavān) — the Lordभवति (bhavati) — becomesइति (iti) — thusअनुशुश्रुम (anuśuśruma) — we have heardभक्त-प्रयासम् (bhakta-prayāsam) — the effort of his devoteeसः (saḥ) — heमहान् (mahān) — the great oneन पश्यति (na paśyati) — does not look atदया-परः (dayā-paraḥ) — wholly given to compassion
१७ ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाः शिवाङ्गजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशः स्वयमेव शिवोऽपरः ॥
brahmā viṣṇurmaheśaśca trayo devāḥ śivāṅgajāḥ | maheśastatra pūrṇāṃśaḥ svayameva śivo'paraḥ ||
ब्रह्मा, विष्णु और महेश — ये तीनों देवता शिव के ही अंग से उत्पन्न हुए हैं; उनमें महेश पूर्णांश हैं, वे स्वयं ही दूसरे शिव हैं।
Brahmā, Viṣṇu and Maheśa — these three gods are born of Śiva's own limb; among them Maheśa is the full portion, himself indeed another Śiva.
ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaच (ca) — andत्रयः (trayaḥ) — the threeदेवाः (devāḥ) — godsशिव-अङ्ग-जाः (śiva-aṅga-jāḥ) — born of Śiva’s bodyमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaतत्र (tatra) — among themपूर्ण-अंशः (pūrṇa-aṃśaḥ) — the full portionस्वयम् एव (svayam eva) — himselfशिवः (śivaḥ) — Śivaअपरः (aparaḥ) — the other, beyond them
१८ तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो ॥
tasyāvirbhāvamākhyāhi caritāni viśeṣataḥ | umāvirbhāvamākhyāhi tadvivāhaṃ tathā prabho ||
हे प्रभो! उनके प्राकट्य का, तथा विशेष रूप से उनके चरित्रों का वर्णन कीजिए; उमा के प्राकट्य का, तथा उनके विवाह का भी वर्णन कीजिए।
Declare his manifestation, and his deeds in particular; declare too, lord, Umā's manifestation, and likewise their marriage.
तस्य (tasya) — hisआविर्भावम् (āvirbhāvam) — manifestationआख्याहि (ākhyāhi) — declareचरितानि (caritāni) — the deedsविशेषतः (viśeṣataḥ) — in particularउमा-आविर्भावम् (umā-āvirbhāvam) — the manifestation of Umāआख्याहि (ākhyāhi) — declareतत्-विवाहम् (tat-vivāham) — their marriageतथा (tathā) — likewiseप्रभो (prabho) — O lord
१९ तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयानघ ॥
tadgārhasthyaṃ viśeṣeṇa tathā līlāḥ parā api | etatsarvaṃ tadanyacca kathanīyaṃ tvayānagha ||
उनके गार्हस्थ्य धर्म का विशेष रूप से, तथा उनकी अन्य लीलाओं का भी वर्णन कीजिए; हे अनघ! यह सब तथा अन्य बातें भी आपको बतानी चाहिए।"
Their household life in particular, and likewise their further sportings too — all this, and whatever else there is, should be told by you, sinless one."
तत्-गार्हस्थ्यम् (tat-gārhasthyam) — their household lifeविशेषेण (viśeṣeṇa) — in particularतथा (tathā) — andलीलाः (līlāḥ) — the sportsपराः (parāḥ) — the otherअपि (api) — alsoएतत् सर्वम् (etat sarvam) — all thisतत्-अन्यत् (tat-anyat) — and what else besidesच (ca) — andकथनीयम् (kathanīyam) — is to be toldत्वया (tvayā) — by youअनघ (anagha) — O sinless one
२० इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शम्भुपदाम्भोजं प्रत्युवाच मुनीश्वरान् ॥
iti pṛṣṭastadā taistu sūto harṣasamanvitaḥ | smṛtvā śambhupadāmbhojaṃ pratyuvāca munīśvarān ||
इस प्रकार उनके द्वारा पूछे जाने पर सूत जी हर्ष से भरकर, शम्भु के चरणकमलों का स्मरण करके मुनीश्वरों से कहने लगे।
Thus questioned by them, Sūta then, filled with joy, having called to mind the lotus feet of Śambhu, replied to the lords of sages.
इति (iti) — thusपृष्टः (pṛṣṭaḥ) — askedतदा (tadā) — thenतैः (taiḥ) — by themतु (tu) — indeedसूतः (sūtaḥ) — Sūtaहर्ष-समन्वितः (harṣa-samanvitaḥ) — filled with joyस्मृत्वा (smṛtvā) — having called to mindशम्भु-पद-अम्भोजम् (śambhu-pada-ambhojam) — the lotus feet of Śambhuप्रत्युवाच (pratyuvāca) — answeredमुनि-ईश्वरान् (muni-īśvarān) — the lords among sages
२१ सम्यक् पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः ॥
samyak pṛṣṭaṃ bhavadbhiśca dhanyā yūyaṃ munīśvarāḥ | sadāśivakathāyāṃ vo yajjātā naiṣṭhikī matiḥ ||
"आप लोगों ने बहुत उत्तम प्रश्न पूछा है; हे मुनीश्वरो, आप धन्य हैं, कि सदाशिव की कथा में आपकी नैष्ठिकी बुद्धि उत्पन्न हुई है।
"Well have you asked, and blessed are you, lords of sages, in that a settled conviction has arisen in you concerning the story of Sadāśiva.
सम्यक् (samyak) — rightlyपृष्टम् (pṛṣṭam) — askedभवद्भिः (bhavadbhiḥ) — by your honoursच (ca) — andधन्याः (dhanyāḥ) — blessedयूयम् (yūyam) — you areमुनि-ईश्वराः (muni-īśvarāḥ) — O lords among sagesसदाशिव-कथायाम् (sadāśiva-kathāyām) — in the tale of Sadāśivaवः (vaḥ) — of yoursयत् (yat) — sinceजाता (jātā) — has arisenनैष्ठिकी मतिः (naiṣṭhikī matiḥ) — a steadfast mind
२२ सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा ॥
sadāśivakathāpraśnaḥ puruṣāṃstrīnpunāti hi | vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝñjāhnavīsalilaṃ yathā ||
सदाशिव-कथा का प्रश्न वक्ता, पूछने वाले और सुनने वालों — इन तीनों प्रकार के पुरुषों को उसी प्रकार पवित्र करता है, जैसे गंगाजल करता है।
A question about the story of Sadāśiva purifies three [kinds of] people indeed — the teller, the questioner, and the hearers — just as the water of the Jāhnavī does.
सदाशिव-कथा-प्रश्नः (sadāśiva-kathā-praśnaḥ) — a question about the tale of Sadāśivaपुरुषान् त्रीन् (puruṣān trīn) — three personsपुनाति (punāti) — purifiesहि (hi) — indeedवक्तारम् (vaktāram) — the speakerपृच्छकम् (pṛcchakam) — the askerश्रोतॄन् (śrotṝn) — the hearersजाह्नवी-सलिलम् (jāhnavī-salilam) — the water of the Gaṅgāयथा (yathā) — as
२३ शम्भोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा ॥
śambhorguṇānuvādātko virajyeta pumāndvijāḥ | vinā paśughnaṃ trividhajanānandakarātsadā ||
हे द्विजो! पशुओं की हिंसा करने वाले क्रूर पुरुष के अतिरिक्त और कौन-सा पुरुष तीनों प्रकार के लोगों को सदा आनन्द देने वाले शम्भु के गुणानुवाद से ऊब सकता है?
What man, twice-born, save a butcher of animals, could grow weary of the recounting of Śambhu's virtues, which ever brings joy to all three kinds of people?
शम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuगुण-अनुवादात् (guṇa-anuvādāt) — from the recital of the virtuesकः (kaḥ) — whatविरज्येत (virajyeta) — would turn awayपुमान् (pumān) — manद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born onesविना (vinā) — exceptपशु-घ्नम् (paśu-ghnam) — the slayer of beastsत्रि-विध-जन-आनन्द-करात् (tri-vidha-jana-ānanda-karāt) — which gladdens all three kinds of peopleसदा (sadā) — always
२४ गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यतः सर्वार्थदः स वै ॥
gīyamāno vitṛṣṇaiśca bhavarogauṣadho'pi hi | manaḥśrotrābhirāmaśca yataḥ sarvārthadaḥ sa vai ||
जिनके मन में कोई तृष्णा नहीं है, ऐसे महात्मा भी इसका गान करते हैं; क्योंकि यह भवरोग की औषधि है, मन और कानों को प्रिय लगने वाला है, तथा सम्पूर्ण मनोरथों को देने वाला है।
It is sung by those free of craving, and is indeed the medicine for the disease of becoming; it delights the mind and the ear, since it is the giver of every aim.
गीयमानः (gīyamānaḥ) — being sungवितृष्णैः (vitṛṣṇaiḥ) — by those free of cravingच (ca) — andभव-रोग-औषधः (bhava-roga-auṣadhaḥ) — the medicine for the disease of existenceअपि (api) — alsoहि (hi) — indeedमनः-श्रोत्र-अभिरामः (manaḥ-śrotra-abhirāmaḥ) — delightful to mind and earच (ca) — andयतः (yataḥ) — sinceसर्व-अर्थ-दः (sarva-artha-daḥ) — the giver of every endसः (saḥ) — heवै (vai) — indeed
२५ कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात् ॥
kathayāmi yathābuddhi bhavatpraśnānusārataḥ | śivalīlāṃ prayatnena dvijāstāṃ śṛṇutādarāt ||
हे द्विजो! मैं अपनी बुद्धि के अनुसार आपके प्रश्न के अनुरूप प्रयत्नपूर्वक शिवलीला का वर्णन करता हूँ, आप आदरपूर्वक उसे सुनिए।
I shall tell, according to my understanding and in keeping with your question, the sport of Śiva, with effort; twice-born, hear it with reverence.
कथयामि (kathayāmi) — I shall tellयथा-बुद्धि (yathā-buddhi) — as my understanding allowsभवत्-प्रश्न-अनुसारतः (bhavat-praśna-anusārataḥ) — following your questionशिव-लीलाम् (śiva-līlām) — the sport of Śivaप्रयत्नेन (prayatnena) — with careद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born onesताम् (tām) — itशृणुत (śṛṇuta) — hearआदरात् (ādarāt) — with reverence
२६ भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा ॥
bhavadbhiḥ pṛcchyate yadvattathā nāradena vai | pṛṣṭaṃ pitre preritena hariṇā śivarūpiṇā ||
जैसे आप लोग पूछ रहे हैं, उसी प्रकार शिवरूपधारी हरि से प्रेरित होकर नारद जी ने भी अपने पिता ब्रह्मा जी से यह प्रश्न पूछा था।
Just as it is being asked by you, so indeed was it asked by Nārada of his father, impelled by Hari in the form of Śiva.
भवद्भिः (bhavadbhiḥ) — by your honoursपृच्छ्यते (pṛcchyate) — it is askedयद्वत् (yadvat) — just asतथा (tathā) — soनारदेन (nāradena) — by Nāradaवै (vai) — indeedपृष्टम् (pṛṣṭam) — it was askedपित्रे (pitre) — of his fatherप्रेरितेन (preritena) — being promptedहरिणा (hariṇā) — by Hariशिव-रूपिणा (śiva-rūpiṇā) — whose form is Śiva
२७ ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम् ॥
brahmā śrutvā sutavacaḥ śivabhaktaḥ prasannadhīḥ | jagau śivayaśaḥ prītyā harṣayanmunisattamam ||
पुत्र के वचन सुनकर शिवभक्त, प्रसन्नचित्त ब्रह्मा जी ने उस मुनिश्रेष्ठ (नारद) को हर्षित करते हुए प्रेमपूर्वक शिव के यश का गान किया।
Brahmā, a devotee of Śiva, his mind made glad on hearing his son's words, sang with love of the glory of Śiva, delighting that best of sages.
ब्रह्मा (brahmā) — Brahmāश्रुत्वा (śrutvā) — having heardसुत-वचः (suta-vacaḥ) — his son’s wordsशिव-भक्तः (śiva-bhaktaḥ) — a devotee of Śivaप्रसन्न-धीः (prasanna-dhīḥ) — of gladdened mindजगौ (jagau) — sangशिव-यशः (śiva-yaśaḥ) — the glory of Śivaप्रीत्या (prītyā) — with delightहर्षयन् (harṣayan) — gladdeningमुनि-सत्तमम् (muni-sattamam) — the best of sages
२८ सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः ॥
sūtoktamiti tadvākyamākarṇya dvijasattamāḥ | papracchustatsusaṃvādaṃ kutūhalasamanvitāḥ ||
सूत जी द्वारा कहे गए इस वचन को सुनकर वे श्रेष्ठ ब्राह्मण कुतूहल से भरकर उस उत्तम संवाद के विषय में पूछने लगे।
Having heard these words thus spoken by Sūta, the best of the twice-born, filled with curiosity, asked about that excellent dialogue.
सूत-उक्तम् (sūta-uktam) — spoken by Sūtaइति (iti) — thusतत् वाक्यम् (tat vākyam) — those wordsआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardद्विज-सत्तमाः (dvija-sattamāḥ) — the best of the twice-bornपप्रच्छुः (papracchuḥ) — askedतत्-सु-संवादम् (tat-su-saṃvādam) — about that fine dialogueकुतूहल-समन्विताः (kutūhala-samanvitāḥ) — filled with curiosity
२९ सूत सूत महाभाग शिवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नः सकुतूहलम् ॥
sūta sūta mahābhāga śivottama mahāmate | śrutvā tava vaco ramyaṃ ceto naḥ sakutūhalam ||
"हे सूत जी! हे महाभाग! हे शिवोत्तम! हे महामते! आपके सुन्दर वचन सुनकर हमारा चित्त कौतूहल से भर गया है।
"Sūta, Sūta, most fortunate one, best among Śiva's devotees, of great understanding — hearing your delightful words, our minds are filled with curiosity.
सूत सूत (sūta sūta) — O Sūta, O Sūtaमहा-भाग (mahā-bhāga) — O greatly fortunate oneशिव-उत्तम (śiva-uttama) — O best of Śiva’s peopleमहा-मते (mahā-mate) — O great of mindश्रुत्वा (śrutvā) — having heardतव (tava) — yourवचः (vacaḥ) — wordsरम्यम् (ramyam) — delightfulचेतः (cetaḥ) — the mindनः (naḥ) — of oursस-कुतूहलम् (sa-kutūhalam) — is full of eagerness
३० कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसुलीला भवमोचनी ॥
kadā babhūva sukhakṛdvidhināradayormahān | saṃvādo yatra giriśasulīlā bhavamocanī ||
ब्रह्मा और नारद का वह सुखकारी महान् संवाद, जिसमें भवमोचनी गिरीश की सुन्दर लीलाओं का वर्णन है, कब हुआ था?
When did that great, joy-bringing dialogue of Brahmā and Nārada take place, in which are found the sportings of Girīśa, the releaser from becoming?
कदा (kadā) — whenबभूव (babhūva) — took placeसुख-कृत् (sukha-kṛt) — joy-givingविधि-नारदयोः (vidhi-nāradayoḥ) — of Brahmā and Nāradaमहान् (mahān) — greatसंवादः (saṃvādaḥ) — the dialogueयत्र (yatra) — whereinगिरिश-सु-लीला (giriśa-su-līlā) — the fair sport of the Lord of the mountainभव-मोचनी (bhava-mocanī) — which releases from existence
३१ विधिनारदसंवादपूर्वकं शाङ्करं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः ॥
vidhināradasaṃvādapūrvakaṃ śāṅkaraṃ yaśaḥ | brūhi nastāta tatprītyā tattatpraśnānusārataḥ ||
हे तात! ब्रह्मा-नारद संवाद के माध्यम से आए शंकर के यश को हमसे प्रेमपूर्वक, उनके एक-एक प्रश्न के अनुसार, कहिए।"
Declare to us, dear one, with love, the glory of Śaṅkara that came by way of the dialogue of Brahmā and Nārada, following each of their questions in turn."
विधि-नारद-संवाद-पूर्वकम् (vidhi-nārada-saṃvāda-pūrvakam) — together with the dialogue of Brahmā and Nāradaशाङ्करम् यशः (śāṅkaram yaśaḥ) — the glory of Śaṅkaraब्रूहि (brūhi) — tellनः (naḥ) — usतात (tāta) — dear oneतत्-प्रीत्या (tat-prītyā) — out of love for himतत्-तत्-प्रश्न-अनुसारतः (tat-tat-praśna-anusārataḥ) — following each of those questions
३२ इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः ॥
ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | sūtaḥ provāca suprītastatsaṃvādānusārataḥ ||
आत्मज्ञानी उन मुनियों के इस वचन को सुनकर सूत जी अत्यन्त प्रसन्न होकर उस संवाद के अनुसार कहने लगे।
Having heard these words of the sages of purified soul, Sūta, greatly pleased, spoke on, following that dialogue.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsतेषाम् (teṣām) — of thoseमुनीनाम् (munīnām) — sagesभावित-आत्मनाम् (bhāvita-ātmanām) — of disciplined soulsसूतः (sūtaḥ) — Sūtaप्रोवाच (provāca) — spokeसु-प्रीतः (su-prītaḥ) — well pleasedतत्-संवाद-अनुसारतः (tat-saṃvāda-anusārataḥ) — following that dialogue
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
Here ends the first chapter — “The Account of the Sages' Question” — in the tale of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की द्वितीय रुद्र संहिता के प्रथम खण्ड, सृष्ट्युपाख्यान में “मुनि-प्रश्न-वर्णन” नामक पहला अध्याय समाप्त हुआ।