Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 201

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 201 · Guha consoles Bharata · Verses 1–सोरठा 201

निषाद का समझाना

Bharata recalls that Rāma never heard of sorrow, and now wanders on foot eating roots and fruit. He curses Kaikeyī and calls himself the cause of it all. Guha gently says it is useless to grieve: Rāma loves Bharata and Bharata loves Rāma, and the fault lies only with unkind fate. Fate's deeds are hard; the mother he was born to was driven mad by it, and Rāma still speaks of her with respect. Knowing that the end will be good, Bharata should be firm. Knowing Rāma's heart, Guha says, let us go and rest. भरत कहते हैं कि राम ने कभी कान से दुःख की बात नहीं सुनी, और अब वे पैदल वन में कन्द-मूल-फल खाते फिरते हैं। वे कैकेयी को धिक्कारते हैं और अपने को पाप का सागर कहते हैं जिसके कारण यह सब उत्पात हुआ। निषाद प्रेम से समझाता है कि दुःख करना व्यर्थ है: राम आपको प्रिय हैं और आप राम को; दोष तो केवल प्रतिकूल विधाता का है। जिस विधाता ने माता को बावरी कर दिया, उसकी करनी कठिन है, फिर भी प्रभु उसी रात्रि में आपकी आदर से सराहना करते हैं। परिणाम मंगल जानकर धीरज धरिए। भरत यह विचार मन में दृढ़ कर विश्राम के लिए चलते हैं।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 03:13

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 राम सुना दुखु कान न काऊ। जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ ॥ पलक नयन फनि मनि जेहि भाँती। जोगवहिं जननि सकल दिन राती ॥

rāma sunā dukhu kāna na kāū jīvanataru jimi jogavai rāū | palaka nayana phani mani jehi bhām̐tī jogavahiṃ janani sakala dina rātī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम ने कभी कान से भी दुःख की बात नहीं सुनी; राजा उन्हें अपने जीवन-वृक्ष की तरह सँजोते थे। माताएँ दिन-रात उनकी ऐसे रक्षा करती थीं जैसे पलक नेत्र की और सर्प मणि की।

Rāma never heard of sorrow, even at the ear; the king guarded him like the tree of his life. The mothers kept him as an eyelid keeps the eye, or a serpent its jewel, every day and night.

Verse 2

२2 ते अब फिरत बिपिन पदचारी। कंद मूल फल फूल अहारी ॥ धिग कैकेई अमंगल मूला। भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला ॥

te aba phirata bipina padacārī kaṃda mūla phala phūla ahārī | dhiga kaikeī amaṃgala mūlā bhaisi prāna priyatama pratikūlā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वही अब वन में पैदल फिरते हैं, कन्द, मूल, फल, फूल खाते हैं। अमंगल की जड़ कैकेयी को धिक्कार है, जो प्राणप्रिय के विरुद्ध हो गई।

Now he wanders in the forest on foot, living on roots, fruits and flowers. Shame on Kaikeyī, the root of all ill, who became the enemy of the one dearest to her life.

Verse 3

३3 मैं धिग धिग अघ उदधि अभागी। सबु उतपातु भयउ जेहि लागी ॥ कुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ। साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ ॥

maiṃ dhiga dhiga agha udadhi abhāgī sabu utapātu bhayau jehi lāgī | kula kalaṃku kari sṛjeu bidhātām̐ sāim̐doha mohi kīnha kumātām̐ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मुझे बार-बार धिक्कार है, मैं पाप का सागर और अभागा हूँ, जिसके कारण यह सब उत्पात हुआ। विधाता ने मुझे कुल का कलंक बनाया और कुमाता ने स्वामी का द्रोही कर दिया।

Shame on me, a sea of sin and unlucky, through whom all this misfortune came. Fate made me a stain on my family and the unkind mother made me a traitor to my lord.

Verse 4

४4 सुनि सप्रेम समुझाव निषादू। नाथ करिअ कत बादि बिषादू ॥ राम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि। यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि ॥

suni saprema samujhāva niṣādū nātha karia kata bādi biṣādū | rāma tumhahi priya tumha priya rāmahi yaha nirajosu dosu bidhi bāmahi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यह सुनकर निषाद ने प्रेम से समझाया, 'नाथ, व्यर्थ विषाद क्यों करते हैं? राम आपको प्रिय हैं और आप राम को प्रिय हैं। यह दोष तो केवल प्रतिकूल विधाता का है, और उसमें दया नहीं है।'

Hearing him, Guha lovingly explained: 'Lord, why grieve in vain? Rāma is dear to you and you are dear to Rāma. The fault is only unkind fate's, and there is no pity in it.'

Verse छंद 1

छंद १छंद 1 बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी। तेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी ॥ तुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ। परिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ ॥

bidhi bāma kī karanī kaṭhina jeṃhiṃ mātu kīnhī bāvarī | tehi rāti puni puni karahiṃ prabhu sādara sarahanā rāvarī | tulasī na tumha so rāma prītamu kahatu hauṃ sauheṃ kiem̐ | parināma maṃgala jāni apane ānie dhīraju hiem̐ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.छंद 1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#vछंद 1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रतिकूल विधाता की करनी कठिन है, जिसने आपकी माता को बावरी कर दिया। फिर भी प्रभु उसी रात बार-बार आपकी आदर से सराहना करते रहे। तुलसी कहते हैं, सौगंध खाकर कहता हूँ कि आपके समान राम को कोई प्रिय नहीं। परिणाम को मंगल जानकर अपने हृदय में धीरज धरिए।

Cruel are the deeds of unkind fate, which made your mother mad. Yet that very night the Lord again and again speaks of you with respect. Tulsī says: no one is as dear to Rāma as you. Knowing the end will be good, keep your courage in your heart.

Explanationव्याख्या

तुलसीदास स्वयं बीच में अपनी बात जोड़ रहे हैं।

'Tulsī' is the poet himself, stepping in for a line.

Verse सोरठा 201

सोरठा २०१सोरठा 201 अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन। चलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन ॥ २०१ ॥

aṃtarajāmī rāmu sakuca saprema kṛpāyatana | calia karia biśrāmu yaha bicāri dṛṛha āni mana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 201.सोरठा 201. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-201-guha-consoles-bharata#vसोरठा 201. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'अन्तर्यामी राम सबके हृदय की जानते हैं; वे कृपा के धाम हैं और आपके संकोच और प्रेम से प्रसन्न होंगे। चलिए, विश्राम कीजिए।' यह विचार मन में दृढ़ कर भरत चले।

'Rāma knows every heart. Out of care and love for you he will be pleased. Let us go and rest.' Bharata, firmly keeping this thought in mind, rose to go.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.