Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 200

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 200 · Rāma and Lakṣmaṇa sleep on the ground · Verses 1–दोहा 200

सोवत कुस डासि महि

Bharata says of Lakṣmaṇa that no brother like him was ever born. Sītā and Rāma, dear to the whole city and cherished by father and mother, are of tender body and nature; not even a hot breeze ever touched them. Now they bear every hardship in the forest, with chests that mock a million thunderbolts. Rāma, by his birth, has made the world famous, an ocean of beauty, good conduct and every virtue; even enemies praise him. A hundred million Sarasvatīs and Śeṣas could not count his virtues. The one who is happiness itself sleeps on spread kuśa grass. How strong fate is. भरत कहते हैं कि लक्ष्मण जैसा लाड़ला भाई न कभी हुआ, न होगा। सीता और राम नगरवासियों के प्रिय और माता-पिता के दुलारे हैं; उनका स्वभाव और शरीर कोमल है, उन्हें हवा तक का कष्ट न लगा। वही आज वन में हर विपत्ति सह रहे हैं; उनकी छातियों ने करोड़ों वज्रों का भी तिरस्कार कर दिया है। राम ने जन्म लेकर जगत को उजागर किया; वे रूप, शील और सब गुणों के सागर हैं और शत्रु भी उनकी बड़ाई करते हैं। करोड़ों सरस्वती और शेष भी उनके गुणों की गिनती नहीं कर सकते। जो रघुकुल के मणि सुख और मंगल के निधान हैं, वे घास बिछाकर धरती पर सोते हैं: विधाता की गति कितनी बलवान है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:32

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 लालन जोगु लखन लघु लोने। भे न भाइ अस अहहिं न होने ॥ पुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे। सिय रघुबरहि प्रानपिआरे ॥

lālana jogu lakhana laghu lone bhe na bhāi asa ahahiṃ na hone | purajana priya pitu mātu dulāre siya raghubarahi prānapiāre ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 200.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-200-lakshmana-and-ram-on-bare-ground#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

लाड़ करने योग्य सुन्दर छोटे भाई लक्ष्मण जैसा भाई न हुआ, न होगा। नगर के प्रिय और माता-पिता के दुलारे सीता-राम उन्हें प्राणों के समान प्यारे हैं।

Lakṣmaṇa, so dear and handsome, fit to be doted on; no brother like him was ever born, nor will be. Sītā and Rāma, loved by the city people and cherished by father and mother, are dear to him as life.

Verse 2

२2 मृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ। तात बाउ तन लाग न काऊ ॥ ते बन सहहिं बिपति सब भाँती। निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती ॥

mṛdu mūrati sukumāra subhāū tāta bāu tana lāga na kāū | te bana sahahiṃ bipati saba bhām̐tī nidare koṭi kulisa ehiṃ chātī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 200.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-200-lakshmana-and-ram-on-bare-ground#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनकी मूर्ति कोमल और स्वभाव सुकुमार है; उनके शरीर को हवा तक कभी न लगी। वही वन में सब विपत्तियाँ सहते हैं; उनकी छाती ने करोड़ों वज्रों का तिरस्कार कर दिया है।

Their forms are gentle and their nature tender; not even a breeze ever touched their bodies. Yet they bear every hardship in the forest, with chests that put a million thunderbolts to shame.

Verse 3

३3 राम जनमि जगु कीन्ह उजागर। रूप सील सुख सब गुन सागर ॥ पुरजन परिजन गुर पितु माता। राम सुभाउ सबहि सुखदाता ॥

rāma janami jagu kīnha ujāgara rūpa sīla sukha saba guna sāgara | purajana parijana gura pitu mātā rāma subhāu sabahi sukhadātā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 200.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-200-lakshmana-and-ram-on-bare-ground#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम ने जन्म लेकर संसार को उजागर कर दिया; वे रूप, शील, सुख और सब गुणों के सागर हैं। राम का स्वभाव नगरवासियों, परिवार, गुरु, पिता और माता सबको सुख देने वाला है।

Rāma, by being born, made the world renowned; he is an ocean of beauty, good conduct, happiness and every virtue. Rāma's nature gives happiness to the people of the city, to relatives, teacher, father and mother alike.

Verse 4

४4 बैरिउ राम बड़ाई करहीं। बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं ॥ सारद कोटि कोटि सत सेषा। करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा ॥

bairiu rāma baṛāī karahīṃ bolani milani binaya mana harahīṃ | sārada koṭi koṭi sata seṣā kari na sakahiṃ prabhu guna gana lekhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 200.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-200-lakshmana-and-ram-on-bare-ground#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

शत्रु भी राम की बड़ाई करते हैं; उनका बोलना, मिलना और विनय मन को हर लेते हैं। करोड़ों सरस्वती और सैकड़ों शेष भी प्रभु के गुणों की गिनती नहीं कर सकते।

Even enemies praise Rāma; his speech, his way of meeting people and his humility win every heart. A million, a hundred, Sarasvatīs and Śeṣas together cannot count the Lord's virtues.

Verse दोहा 200

दोहा २००दोहा 200 सुखस्वरूप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान। ते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान ॥ २०० ॥

sukhasvarūpa raghubaṃsamani maṃgala moda nidhāna | te sovata kusa ḍāsi mahi bidhi gati ati balavāna ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 200.दोहा 200. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-200-lakshmana-and-ram-on-bare-ground#vदोहा 200. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सुख के स्वरूप, रघुवंश के मणि, मंगल और आनन्द के निधान वे कुश बिछाकर भूमि पर सोते हैं। विधाता की गति कितनी बलवान है।

He who is happiness itself, the jewel of the Raghus, a treasure of blessing and joy, sleeps spreading kuśa grass on the ground. How very strong is the way of fate.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.