॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
विद्येश्वरसंहिताअथ तृतीयोऽध्यायः
The sages ask Sūta to recite the Purāṇa. He retells: long ago the sages of the six families, quarrelling over what is supreme, went to Brahmā, who named Śiva as the Person beyond all principles and sent them to hold a thousand-year sacrifice on earth. Asked what the end, the means and the seeker are, Brahmā answers — the end is Śiva's state, the means is hearing, praising and reflecting on him, and the seeker is one with no craving for fruits. मुनि सूत से पुराण सुनाने को कहते हैं। वे बताते हैं: बहुत पहले छह कुलों के मुनि, श्रेष्ठ क्या है इस पर विवाद करते हुए, ब्रह्मा के पास गए, जिन्होंने शिव को समस्त तत्त्वों से परे पुरुष बताया और उन्हें भूतल पर हजार वर्ष का यज्ञ करने भेजा। साध्य, साधन और साधक के विषय में पूछे जाने पर ब्रह्मा उत्तर देते हैं — साध्य शिवपद है, साधन उनका श्रवण-कीर्तन-मनन है, और साधक वह है जो फलों की ओर नि:स्पृह हो।
१ इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः । वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम् ॥
ityākarṇya vacaḥ sautaṃ procuste paramarṣayaḥ | vedāntasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayādbhutam ||
सूत के इन वचनों को सुनकर उन महर्षियों ने कहा: हमें वह अद्भुत पुराण सुनाइए, जो वेदान्त का सारसर्वस्व है।
Hearing Sūta's words, those great sages said: recite to us the wonderful Purāṇa, the whole essence of Vedānta.
इति आकर्ण्य (iti ākarṇya) — having heard thusवचः (vacaḥ) — the wordsसौतम् (sautam) — to the son of the Sūtaप्रोचुः (procuḥ) — saidते (te) — theyपरम-ऋषयः (parama-ṛṣayaḥ) — the great seersवेदान्त-सार-सर्वस्वम् (vedānta-sāra-sarvasvam) — the whole treasure of Vedānta’s essenceपुराणम् (purāṇam) — the Purāṇaश्रावय (śrāvaya) — let us hearअद्भुतम् (adbhutam) — the wonderful one
२ इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः । संस्मरञ्छङ्करं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान् ॥
iti śrutvā munīnāṃ sa vacanaṃ supraharṣitaḥ | saṃsmarañchaṅkaraṃ sūtaḥ provāca munisattamān ||
मुनियों के ये वचन सुनकर अत्यन्त प्रसन्न हुए सूत ने शंकर का स्मरण करके उन श्रेष्ठ मुनियों से कहा।
Hearing the sages' words, greatly delighted, Sūta, calling Śaṅkara to mind, spoke to those best of sages.
इति (iti) — thusश्रुत्वा (śrutvā) — having heardमुनीनाम् (munīnām) — of the sagesसः (saḥ) — heवचनम् (vacanam) — the wordsसु-प्रहर्षितः (su-praharṣitaḥ) — greatly delightedसंस्मरन् (saṃsmaran) — calling to mindशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraसूतः (sūtaḥ) — Sūtaप्रोवाच (provāca) — spoke toमुनि-सत्तमान् (muni-sattamān) — the best of sages
३ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे स्मृत्वा शिवमनामयम् । पुराणप्रवणं शैवं पुराणं वेदसारजम् ॥
śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve smṛtvā śivamanāmayam | purāṇapravaṇaṃ śaivaṃ purāṇaṃ vedasārajam ||
सभी ऋषि निरामय शिव का स्मरण करके सुनें — पुराणों में श्रेष्ठ शैव पुराण, वेद के सार से उत्पन्न,
Let all the seers listen, calling to mind Śiva, free of affliction — the Śaiva Purāṇa, foremost of Purāṇas, born of the essence of the Veda,
शृण्वन्तु (śṛṇvantu) — let them listenऋषयः सर्वे (ṛṣayaḥ sarve) — all you seersस्मृत्वा (smṛtvā) — having called to mindशिवम् (śivam) — Śivaअनामयम् (anāmayam) — free of all afflictionपुराण-प्रवणम् (purāṇa-pravaṇam) — foremost among Purāṇasशैवम् (śaivam) — of Śivaपुराणम् (purāṇam) — the Purāṇaवेद-सार-जम् (veda-sāra-jam) — born of the essence of the Veda
४ यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम् ॥
yatra gītaṃ trikaṃ prītyā bhaktijñānavirāgakam ||
— जिसमें भक्ति, ज्ञान और वैराग्य का त्रिक प्रेम से गाया गया है,
— in which the triad of devotion, knowledge and dispassion is sung with love,
यत्र (yatra) — whereinगीतम् (gītam) — is sungत्रिकम् (trikam) — the triadप्रीत्या (prītyā) — lovinglyभक्ति-ज्ञान-विरागकम् (bhakti-jñāna-virāgakam) — devotion, knowledge and dispassion
५ वेदान्तवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम् ॥
vedāntavedyaṃ sadvastu viśeṣeṇa pravarṇitam ||
— और वेदान्त से जानने योग्य सद्वस्तु का विशेष रूप से वर्णन किया गया है।
— and the real thing, knowable through Vedānta, is especially set forth.
वेदान्त-वेद्यम् (vedānta-vedyam) — knowable through Vedāntaसत्-वस्तु (sat-vastu) — the true Realityविशेषेण (viśeṣeṇa) — in detailप्रवर्णितम् (pravarṇitam) — is set out
६ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् । पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनः पुनः ॥
śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve purāṇaṃ vedasārajam | purā kālena mahatā kalpe'tīte punaḥ punaḥ ||
सभी ऋषि वेद के सार से उत्पन्न पुराण को सुनें। बहुत पहले, महान काल बीतने पर, जब बार-बार कल्प व्यतीत हो चुका —
Let all the seers hear the Purāṇa born of the Veda's essence. Long ago, after a great stretch of time, when a kalpa had passed again and again —
शृण्वन्तु (śṛṇvantu) — let them listenऋषयः सर्वे (ṛṣayaḥ sarve) — all you seersपुराणम् (purāṇam) — the Purāṇaवेद-सार-जम् (veda-sāra-jam) — born of the Veda’s essenceपुरा (purā) — long agoकालेन महता (kālena mahatā) — after a great stretch of timeकल्पे अतीते (kalpe atīte) — when a kalpa had passedपुनः पुनः (punaḥ punaḥ) — again and again
७ अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि । मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम् ॥
asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭikarmaṇi | munīnāṃ ṣaṭkulīnānāṃ bruvatāmitaretaram ||
— जब यह कल्प उपस्थित हुआ और सृष्टि का कर्म आरम्भ हुआ, तब छह कुलों के मुनि परस्पर विवाद करते हुए,
— when this kalpa had come round and the work of creation had begun, as the sages of the six families disputed with one another,
अस्मिन् (asmin) — in thisउपस्थिते (upasthite) — having arrivedकल्पे (kalpe) — kalpaप्रवृत्ते (pravṛtte) — when it had begunसृष्टि-कर्मणि (sṛṣṭi-karmaṇi) — the work of creationमुनीनाम् (munīnām) — of the sagesषट्-कुलीनानाम् (ṣaṭ-kulīnānām) — of the six familiesब्रुवताम् (bruvatām) — as they arguedइतरेतरम् (itaretaram) — with one another
८ इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् । तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम् ॥
idaṃ paramidaṃ neti vivādaḥ sumahānabhūt | te'bhijagmurvidhātāraṃ brahmāṇaṃ praṣṭumavyayam ||
“यह परम है, यह नहीं” — ऐसा बहुत बड़ा विवाद हुआ; और वे उस विधाता, अविनाशी ब्रह्मा से पूछने गए।
“this is supreme, this is not” — a very great dispute arose; and they went to the maker, the imperishable Brahmā, to ask him.
इदम् परम् (idam param) — this is highestइदम् न (idam na) — this is notइति (iti) — so sayingविवादः (vivādaḥ) — a disputeसु-महान् (su-mahān) — very greatअभूत् (abhūt) — aroseते (te) — theyअभिजग्मुः (abhijagmuḥ) — went toविधातारम् (vidhātāram) — the Ordainerब्रह्माणम् (brahmāṇam) — Brahmāप्रष्टुम् (praṣṭum) — to askअव्ययम् (avyayam) — the imperishable
९ वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्राञ्जलयोऽब्रुवन् । त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । कः पुमान् सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः ॥
vāgbhirvinayagarbhābhiḥ sarve prāñjalayo'bruvan | tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam | kaḥ pumān sarvatattvebhyaḥ purāṇaḥ parataḥ paraḥ ||
विनय से भरे वचनों से, सब हाथ जोड़े हुए बोले: आप ही समस्त जगत् के धारक हैं, सब कारणों के कारण। समस्त तत्त्वों से परे, पुरातन, परात्पर वह पुरुष कौन है?
With words full of humility, all with joined palms said: you are the upholder of the whole world, the cause of all causes. Who is the Person, beyond all principles, ancient, higher than the highest?
वाग्भिः (vāgbhiḥ) — with wordsविनय-गर्भाभिः (vinaya-garbhābhiḥ) — laden with humilityसर्वे (sarve) — all of themप्राञ्जलयः (prāñjalayaḥ) — palms joinedअब्रुवन् (abruvan) — spokeत्वम् हि (tvam hi) — you indeedसर्व-जगत्-धाता (sarva-jagat-dhātā) — upholder of the whole worldसर्व-कारण-कारणम् (sarva-kāraṇa-kāraṇam) — the cause of all causesकः पुमान् (kaḥ pumān) — what Personसर्व-तत्त्वेभ्यः (sarva-tattvebhyaḥ) — beyond all the principlesपुराणः (purāṇaḥ) — ancientपरतः परः (parataḥ paraḥ) — higher than the highest
१० यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha ||
जिससे वाणी मन के साथ लौट आती है, उसे न पाकर —
He from whom words turn back, not reaching him, together with the mind —
यतः (yataḥ) — from whomवाचः (vācaḥ) — wordsनिवर्तन्ते (nivartante) — turn backअप्राप्य (aprāpya) — not having reached himमनसा सह (manasā saha) — together with the mind
११ यस्मात् सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं सम्प्रसूयते ॥
yasmāt sarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam | saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ samprasūyate ||
— जिससे यह सब, ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र और इन्द्र से लेकर, समस्त भूतों और इन्द्रियों सहित, सबसे पहले उत्पन्न होता है —
— from whom all this, headed by Brahmā, Viṣṇu, Rudra and Indra, together with all the elements and senses, is first brought forth —
यस्मात् (yasmāt) — from whomसर्वम् इदम् (sarvam idam) — all thisब्रह्म-विष्णु-रुद्र-इन्द्र-पूर्वकम् (brahma-viṣṇu-rudra-indra-pūrvakam) — with Brahmā, Viṣṇu, Rudra and Indra at its headसह (saha) — together withभूत-इन्द्रियैः सर्वैः (bhūta-indriyaiḥ sarvaiḥ) — all the elements and sensesप्रथमम् (prathamam) — first of allसम्प्रसूयते (samprasūyate) — is brought forth
१२ एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित् ॥
eṣa devo mahādevaḥ sarvajño jagadīśvaraḥ | ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit ||
— यही देव महादेव हैं, सर्वज्ञ, जगदीश्वर; और वे परम भक्ति से ही दिखाई देते हैं, अन्य किसी उपाय से कहीं नहीं।
— this is the god Mahādeva, all-knowing, the lord of the world; and he is seen only by the highest devotion, never otherwise, anywhere.
एषः देवः (eṣaḥ devaḥ) — this godमहादेवः (mahādevaḥ) — is Mahādevaसर्वज्ञः (sarvajñaḥ) — all-knowingजगत्-ईश्वरः (jagat-īśvaraḥ) — lord of the worldअयम् तु (ayam tu) — and heपरया भक्त्या (parayā bhaktyā) — by supreme devotionदृश्यते (dṛśyate) — is seenन अन्यथा क्वचित् (na anyathā kvacit) — never in any other way
१३ रुद्रो हरिहरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः । भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥
rudro hariharaścaiva tathānye ca sureśvarāḥ | bhaktyā paramayā tasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||
रुद्र, हरि, हर, तथा अन्य देवेश्वर भी परम भक्ति से सदा उनके दर्शन की इच्छा रखते हैं।
Rudra, Hari, Hara, and the other lords of the gods too, with the highest devotion, forever long for the sight of him.
रुद्रः (rudraḥ) — Rudraहरि-हरः च एव (hari-haraḥ ca eva) — Hari and Hara tooतथा अन्ये च (tathā anye ca) — and the othersसुर-ईश्वराः (sura-īśvarāḥ) — lords of the godsभक्त्या परमया (bhaktyā paramayā) — with supreme devotionतस्य (tasya) — of himनित्यम् (nityam) — alwaysदर्शन-काङ्क्षिणः (darśana-kāṅkṣiṇaḥ) — longing for the sight
१४ बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते । प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसम्भवः । यथेहाङ्कुरतो बीजं बीजतो वा यथाङ्कुरः ॥
bahunātra kimuktena śive bhaktyā vimucyate | prasādāddevatābhaktiḥ prasādo bhaktisambhavaḥ | yathehāṅkurato bījaṃ bījato vā yathāṅkuraḥ ||
यहाँ अधिक कहने से क्या — शिव में भक्ति से मुक्ति होती है। देवता की भक्ति कृपा से होती है, और कृपा भक्ति से उत्पन्न होती है — जैसे यहाँ अंकुर से बीज, या बीज से अंकुर।
What need of many words here — by devotion to Śiva one is released. Devotion to the deity comes from grace, and grace arises from devotion — as here a seed from a sprout, or a sprout from a seed.
बहुना अत्र (bahunā atra) — with muchकिम् उक्तेन (kim uktena) — what is the use of speakingशिवे (śive) — in Śivaभक्त्या (bhaktyā) — by devotionविमुच्यते (vimucyate) — one is set freeप्रसादात् (prasādāt) — from his graceदेवता-भक्तिः (devatā-bhaktiḥ) — devotion to the deityप्रसादः (prasādaḥ) — graceभक्ति-सम्भवः (bhakti-sambhavaḥ) — arises from devotionयथा इह (yathā iha) — just as hereअङ्कुरतः बीजम् (aṅkurataḥ bījam) — seed from sproutबीजतः वा यथा अङ्कुरः (bījataḥ vā yathā aṅkuraḥ) — or sprout from seed
१५ तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः । दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम् ॥
tasmādīśaprasādārthaṃ yūyaṃ gatvā bhuvaṃ dvijāḥ | dīrghasatraṃ samākṛdhvaṃ yūyaṃ varṣasahasrakam ||
इसलिए ईश की कृपा के लिए, हे द्विजो, तुम भूतल पर जाकर एक हजार वर्ष का दीर्घ सत्र करो।
So, for the grace of the Lord, go to the earth, brahmins, and perform a long sacrificial session, a thousand years long.
तस्मात् (tasmāt) — thereforeईश-प्रसाद-अर्थम् (īśa-prasāda-artham) — for the grace of the Lordयूयम् (yūyam) — youगत्वा (gatvā) — having goneभुवम् (bhuvam) — to the earthद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-bornदीर्घ-सत्रम् (dīrgha-satram) — a long sacrificial sessionसमाकृध्वम् (samākṛdhvam) — performयूयम् (yūyam) — youवर्ष-सहस्रकम् (varṣa-sahasrakam) — for a thousand years
१६ अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः । वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनम् ॥
amuṣyaivādhvareśasya śivasyaiva prasādataḥ | vedoktavidyāsāraṃ tu jñāyate sādhyasādhanam ||
इसी यज्ञपति शिव की ही कृपा से वेदोक्त विद्या का सार — साध्य और साधन — जाना जाता है।
By the grace of this very lord of sacrifice, Śiva alone, the essence of the science taught in the Veda — the end and its means — is known.
अमुष्य एव (amuṣya eva) — of him aloneअध्वर-ईशस्य (adhvara-īśasya) — the lord of sacrificeशिवस्य एव (śivasya eva) — of Śiva himselfप्रसादतः (prasādataḥ) — by the graceवेद-उक्त-विद्या-सारम् (veda-ukta-vidyā-sāram) — the essence of the knowledge declared in the Vedaतु (tu) — indeedज्ञायते (jñāyate) — is knownसाध्य-साधनम् (sādhya-sādhanam) — the goal and the means to it
१७ अथ किं परमं साध्यं किं वा तत्साधनं परम् । साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः ॥
atha kiṃ paramaṃ sādhyaṃ kiṃ vā tatsādhanaṃ param | sādhakaḥ kīdṛśastatra tadidaṃ brūhi tattvataḥ ||
अब, परम साध्य क्या है, और उसका परम साधन क्या है? उसमें साधक कैसा होता है? यह सब यथार्थ रूप से कहिए।
Now, what is the supreme end, and what is its supreme means? What is the seeker like in that? Tell us this truly.
अथ (atha) — nowकिम् परमम् साध्यम् (kim paramam sādhyam) — what is the highest goalकिम् वा (kim vā) — or whatतत्-साधनम् (tat-sādhanam) — the means to itपरम् (param) — supremeसाधकः (sādhakaḥ) — the seekerकीदृशः (kīdṛśaḥ) — of what kindतत्र (tatra) — thereinतत् इदम् (tat idam) — thisब्रूहि (brūhi) — tellतत्त्वतः (tattvataḥ) — as it truly is
१८ साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् । साधकस्तत्प्रसादाद्यो नित्यादिफलनिस्पृहः ॥
sādhyaṃ śivapadaprāptiḥ sādhanaṃ tasya sevanam | sādhakastatprasādādyo nityādiphalanispṛhaḥ ||
2
साध्य शिवपद की प्राप्ति है; उसका साधन उनकी सेवा है; साधक वह है जो उनकी कृपा से नित्य आदि फलों की ओर से नि:स्पृह हो।
The end is the attaining of Śiva's state; its means is the serving of him; the seeker is one who, by his grace, has no craving for fruits — the daily rites and the rest.
साध्यम् (sādhyam) — the goalशिव-पद-प्राप्तिः (śiva-pada-prāptiḥ) — the reaching of Śiva’s stateसाधनम् (sādhanam) — the meansतस्य सेवनम् (tasya sevanam) — the serving of himसाधकः (sādhakaḥ) — the seekerतत्-प्रसादात् (tat-prasādāt) — by his graceयः (yaḥ) — whoनित्य-आदि-फल-निस्पृहः (nitya-ādi-phala-nispṛhaḥ) — without craving for the fruits of the daily rites and the rest
१९ कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् । परमेशपदप्राप्तिः सालोक्यादिक्रमात्ततः ॥
karma kṛtvā tu vedoktaṃ tadarpitamahāphalam | parameśapadaprāptiḥ sālokyādikramāttataḥ ||
वेदोक्त कर्म करके और उसका महान फल उन्हें अर्पित करके — उससे परमेश्वर के पद की प्राप्ति होती है, सालोक्य आदि के क्रम से।
Having done the rite taught in the Veda and offered its great fruit to him — from that comes the attaining of the supreme Lord's state, by the steps beginning with dwelling in his world.
कर्म (karma) — the riteकृत्वा (kṛtvā) — having performedतु (tu) — indeedवेद-उक्तम् (veda-uktam) — declared in the Vedaतत्-अर्पित-महा-फलम् (tat-arpita-mahā-phalam) — its great fruit surrendered to himपरम-ईश-पद-प्राप्तिः (parama-īśa-pada-prāptiḥ) — the attaining of the supreme Lord’s stateसालोक्य-आदि-क्रमात् (sālokya-ādi-kramāt) — by the stages beginning with dwelling in his worldततः (tataḥ) — thereafter
२० तत्तद्व्यक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् । तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम् ॥
tattadvyaktyanusāreṇa sarveṣāṃ paramaṃ phalam | tatsādhanaṃ bahuvidhaṃ sākṣādīśena bodhitam ||
प्रत्येक व्यक्ति के अनुसार सबके लिए परम फल है; और उसका साधन, अनेक प्रकार का, साक्षात् ईश ने बताया है।
According to each individual, the supreme fruit is for all; and its means, of many kinds, was taught by the Lord himself.
तत्-तत्-व्यक्ति-अनुसारेण (tat-tat-vyakti-anusāreṇa) — according to each individualसर्वेषाम् (sarveṣām) — for allपरमम् फलम् (paramam phalam) — the highest fruitतत्-साधनम् (tat-sādhanam) — the means to itबहु-विधम् (bahu-vidham) — of many kindsसाक्षात् (sākṣāt) — directlyईशेन (īśena) — by the Lordबोधितम् (bodhitam) — has been taught
२१ सङ्क्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् । श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा ॥
saṅkṣipya tatra vaḥ sāraṃ sādhanaṃ prabravīmyaham | śrotreṇa śravaṇaṃ tasya vacasā kīrtanaṃ tathā ||
उसे संक्षिप्त करके मैं तुम्हें सारभूत साधन बताता हूँ: कान से उनका श्रवण, और वाणी से उनका कीर्तन,
Making it brief, I now tell you the essential means: hearing of him with the ear, and praising him with speech,
सङ्क्षिप्य (saṅkṣipya) — having condensedतत्र (tatra) — thereinवः (vaḥ) — to youसारम् (sāram) — the essenceसाधनम् (sādhanam) — the meansप्रब्रवीमि अहम् (prabravīmi aham) — I now declareश्रोत्रेण (śrotreṇa) — with the earश्रवणम् (śravaṇam) — the hearingतस्य (tasya) — of himवचसा (vacasā) — with speechकीर्तनम् (kīrtanam) — the recitingतथा (tathā) — likewise
२२ मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः ॥
manasā mananaṃ tasya mahāsādhanamucyate | śrotavyaḥ kīrtitavyaśca mantavyaśca maheśvaraḥ ||
— और मन से उनका मनन — यही महान साधन कहलाता है। महेश्वर को सुनना चाहिए, कीर्तन करना चाहिए, और मनन करना चाहिए।
— and reflecting on him with the mind — this is called the great means. Maheśvara is to be heard, to be praised, and to be reflected upon.
मनसा (manasā) — with the mindमननम् (mananam) — the ponderingतस्य (tasya) — of himमहा-साधनम् (mahā-sādhanam) — the great meansउच्यते (ucyate) — is calledश्रोतव्यः (śrotavyaḥ) — he is to be heardकीर्तितव्यः च (kīrtitavyaḥ ca) — and to be recitedमन्तव्यः च (mantavyaḥ ca) — and to be ponderedमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvara
२३ इति श्रुतिः प्रमाणं नः साधनेनामुना परम् । साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः ॥
iti śrutiḥ pramāṇaṃ naḥ sādhanenāmunā param | sādhyaṃ vrajata sarvārthasādhanaikaparāyaṇāḥ ||
इस प्रकार श्रुति हमारे लिए प्रमाण है; इसी साधन से परम साध्य को प्राप्त करो, तुम जो समस्त अर्थों के एकमात्र साधन में लगे हो।
So the Śruti is our authority; by this means reach the supreme end, you who are wholly given to the one means of every purpose.
इति (iti) — thusश्रुतिः (śrutiḥ) — the Vedaप्रमाणम् (pramāṇam) — the authorityनः (naḥ) — for usसाधनेन अमुना (sādhanena amunā) — by this meansपरम् (param) — supremeसाध्यम् (sādhyam) — the goalव्रजत (vrajata) — goसर्व-अर्थ-साधन-एक-परायणाः (sarva-artha-sādhana-eka-parāyaṇāḥ) — you who are wholly given to the one means that accomplishes every end
२४ प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते । अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते ॥
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭvā tatra lokaḥ pravartate | apratyakṣaṃ hi sarvatra jñātvā śrotreṇa ceṣṭate ||
आँख से प्रत्यक्ष देखकर लोग उसमें प्रवृत्त होते हैं; पर जो अप्रत्यक्ष है, उसे सब जगह कान से जानकर मनुष्य उसके लिए चेष्टा करता है।
Seeing what is evident with the eye, people set to work upon it; but what is not evident, having learnt it everywhere by the ear, one strives for.
प्रत्यक्षम् (pratyakṣam) — what is before the eyesचक्षुषा (cakṣuṣā) — with the eyeदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenतत्र (tatra) — thereलोकः (lokaḥ) — a personप्रवर्तते (pravartate) — sets to workअप्रत्यक्षम् (apratyakṣam) — what is not before the eyesहि (hi) — indeedसर्वत्र (sarvatra) — everywhereज्ञात्वा (jñātvā) — having learntश्रोत्रेण (śrotreṇa) — by the earचेष्टते (ceṣṭate) — he acts
२५ तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद् बुधः । ततः संसाधयेदन्यत् कीर्तनं मननं सुधीः ॥
tasmācchravaṇamevādau śrutvā gurumukhād budhaḥ | tataḥ saṃsādhayedanyat kīrtanaṃ mananaṃ sudhīḥ ||
इसलिए पहले श्रवण ही; गुरु के मुख से सुनकर, बुद्धिमान सुधी फिर शेष को सिद्ध करे — कीर्तन और मनन।
Therefore hearing comes first; having heard from the teacher's mouth, the wise one of good sense should then accomplish the rest — praise and reflection.
तस्मात् (tasmāt) — thereforeश्रवणम् एव (śravaṇam eva) — hearing first of allआदौ (ādau) — at the beginningश्रुत्वा (śrutvā) — having heardगुरु-मुखात् (guru-mukhāt) — from the teacher’s mouthबुधः (budhaḥ) — the wise oneततः (tataḥ) — thenसंसाधयेत् (saṃsādhayet) — let him accomplishअन्यत् (anyat) — the restकीर्तनम् (kīrtanam) — recitingमननम् (mananam) — and ponderingसुधीः (sudhīḥ) — of clear mind
२६ क्रमान्मननपर्यन्ते साधनेऽस्मिन् सुसाधिते । शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः ॥
kramānmananaparyante sādhane'smin susādhite | śivayogo bhavettena sālokyādikramācchanaiḥ ||
जब यह साधन, मनन तक, क्रम से भली प्रकार सिद्ध हो जाता है, तब उससे शिव का योग होता है, सालोक्य आदि के क्रम से धीरे-धीरे।
When this means, up to reflection, has been well accomplished in order, by it union with Śiva comes about, slowly, by the steps beginning with dwelling in his world.
क्रमात् (kramāt) — step by stepमनन-पर्यन्ते (manana-paryante) — up to the ponderingसाधने अस्मिन् (sādhane asmin) — in this practiceसु-साधिते (su-sādhite) — well accomplishedशिव-योगः (śiva-yogaḥ) — union with Śivaभवेत् (bhavet) — comes aboutतेन (tena) — by itसालोक्य-आदि-क्रमात् (sālokya-ādi-kramāt) — by the stages beginning with dwelling in his worldशनैः (śanaiḥ) — gradually
२७ सर्वाङ्गव्याधयः पश्चात् सर्वानन्दश्च लीयते । अभ्यासात् क्लेशमेतद् वै पश्चादाद्यन्तमङ्गलम् ॥
sarvāṅgavyādhayaḥ paścāt sarvānandaśca līyate | abhyāsāt kleśametad vai paścādādyantamaṅgalam ||
इसके बाद सभी अंगों के रोग, और सारा [लौकिक] आनन्द भी विलीन हो जाता है; अभ्यास में यह क्लेशकर है, पर बाद में आदि से अन्त तक मंगलमय है।
Afterwards the diseases of every limb, and all [worldly] joy too, dissolve; in the practice this is toil, but afterwards it is auspicious from beginning to end.
सर्व-अङ्ग-व्याधयः (sarva-aṅga-vyādhayaḥ) — the ills of every limbपश्चात् (paścāt) — thereafterसर्व-आनन्दः च (sarva-ānandaḥ ca) — and all joyलीयते (līyate) — dissolves into himअभ्यासात् (abhyāsāt) — from the practiceक्लेशम् (kleśam) — hardshipएतत् वै (etat vai) — this indeedपश्चात् (paścāt) — afterwardsआदि-अन्त-मङ्गलम् (ādi-anta-maṅgalam) — auspicious at beginning and at end
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनविचारं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
Here ends the third chapter — “The Consideration of End and Means” — in the first Saṃhitā, that of Vidyeśvara, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की प्रथम विद्येश्वर संहिता में “साध्य-साधन के विचार” नामक तीसरा अध्याय समाप्त हुआ।