॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
विद्येश्वरसंहिताअथ सप्तदशोऽध्यायः
The sages ask Sūta to explain the greatness of the praṇava, the six liṅgas, and the worship of Śiva's devotees. Sūta distinguishes the subtle, one-syllabled praṇava from the gross, five-syllabled pañcākṣara, and the short from the long form, giving the fruit of each count of recitation up through conquest of the elements and the ego. He describes the three kinds of Śiva-yogī — devoted to ritual action, to austerity, and to recitation — and lays out the full puraścaraṇa rite of the pañcākṣara. He then unfolds the great cosmology of the lokas: the fourteen worlds each of effect-Brahmā, effect-Viṣṇu, effect-Rudra and effect-Īśvara, Kālacakreśvara's concealing form mounted on the buffalo of adharma at the edge of time, and beyond the wheel of time the causal worlds culminating in the five-enclosure Jñāna-Kailāsa and Śivaloka itself, with its pavilions of Nandin, the five faces, and the primal liṅga. The chapter closes by declaring Śiva and his devotee to be without difference, ranking the devotee's worship above all lesser attainments, and promising the fruit of Śiva's grace to whoever hears or recites this chapter. ऋषिगण सूत से प्रणव, षड्लिंग तथा शिवभक्त की पूजा का माहात्म्य पूछते हैं। सूत सूक्ष्म एकाक्षर प्रणव और स्थूल पंचाक्षर मन्त्र का, तथा ह्रस्व और दीर्घ प्रणव का भेद बताकर जप की विभिन्न संख्याओं के फल — पंचमहाभूत और अहंकार पर विजय तक — बताते हैं। वे क्रियायोगी, तपोयोगी और जपयोगी — इन तीन प्रकार के शिवयोगियों का वर्णन करते हैं, तथा पंचाक्षर मन्त्र के सम्पूर्ण पुरश्चरण-विधि का निरूपण करते हैं। फिर वे लोकों की महान् ब्रह्माण्ड-रचना का वर्णन करते हैं — कार्य-ब्रह्मा, कार्य-विष्णु, कार्य-रुद्र और कार्य-ईश्वर के चौदह-चौदह लोक, कालके अन्त में अधर्मरूपी भैंसे पर आरूढ़ कालचक्रेश्वर का तिरोभावमय रूप, और कालचक्र से परे कारण-लोकों से होते हुए पंचावरणयुक्त ज्ञानकैलास तथा साक्षात् शिवलोक, जहाँ नन्दी, पाँच मुखों तथा आदिलिंग के मण्डप हैं। अध्याय के अन्त में शिव और शिवभक्त में अभेद घोषित करते हुए, शिवभक्त की पूजा को सब उपलब्धियों से श्रेष्ठ बताकर, तथा इस अध्याय को सुनने-पढ़ने वाले को शिवकृपा का वचन देकर अध्याय समाप्त होता है।
१ प्रणवस्य च माहात्म्यं षड्लिङ्गस्य महामुने । शिवभक्तस्य पूजां च क्रमशो ब्रूहि नः प्रभो ॥
praṇavasya ca māhātmyaṃ ṣaḍliṅgasya mahāmune | śivabhaktasya pūjāṃ ca kramaśo brūhi naḥ prabho ||
हे महामुने! षड्लिंगस्वरूप प्रणव का माहात्म्य, तथा शिवभक्त की पूजा — हे प्रभो, हमें क्रमशः बताइए।
Great sage, declare to us in order the greatness of the praṇava, of the six liṅgas, and the worship of a devotee of Śiva, O lord.
प्रणवस्य (praṇavasya) — of the praṇavaच (ca) — andमाहात्म्यम् (māhātmyam) — the greatnessषट्-लिङ्गस्य (ṣaṭ-liṅgasya) — of the six liṅgasमहा-मुने (mahā-mune) — O great sageशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — of the devotee of Śivaपूजाम् (pūjām) — the worshipच (ca) — andक्रमशः (kramaśaḥ) — in orderब्रूहि (brūhi) — tellनः (naḥ) — usप्रभो (prabho) — O lord
२ तपोधनैर्भवद्भिश्च सम्यक् प्रश्नस्त्वयं कृतः । अस्योत्तरं महादेवो जानाति स्म न चापरः ॥
tapodhanairbhavadbhiśca samyak praśnastvayaṃ kṛtaḥ | asyottaraṃ mahādevo jānāti sma na cāparaḥ ||
तपोधनी आप लोगों द्वारा यह प्रश्न भलीभाँति किया गया है; इसका उत्तर महादेव ही जानते हैं, दूसरा कोई नहीं।
By you, rich in austerity, this question has been rightly put; its answer only Mahādeva knows, and no other.
तपः-धनैः (tapaḥ-dhanaiḥ) — by you whose wealth is austerityभवद्भिः (bhavadbhiḥ) — by your honoursच (ca) — andसम्यक् (samyak) — rightlyप्रश्नः (praśnaḥ) — the questionतु (tu) — indeedअयम् (ayam) — thisकृतः (kṛtaḥ) — has been putअस्य (asya) — of itउत्तरम् (uttaram) — the answerमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaजानाति स्म (jānāti sma) — knowsन च अपरः (na ca aparaḥ) — and no other
३ तथापि वक्ष्ये तमहं शिवस्य कृपयैव हि । शिवोऽस्माकं च युष्माकं च रक्षां गृह्णातु भूरिशः ॥
tathāpi vakṣye tamahaṃ śivasya kṛpayaiva hi | śivo'smākaṃ ca yuṣmākaṃ ca rakṣāṃ gṛhṇātu bhūriśaḥ ||
तथापि मैं शिव की कृपा से ही उसे कहूँगा; शिव हम सबकी और आप सबकी बार-बार रक्षा करें।
Even so, I shall declare it, only by the grace of Śiva; may Śiva abundantly take up the protection of us and of you.
तथा अपि (tathā api) — even soवक्ष्ये (vakṣye) — I shall tellतम् (tam) — itअहम् (aham) — Iशिवस्य (śivasya) — of Śivaकृपया (kṛpayā) — by the graceएव हि (eva hi) — indeedशिवः (śivaḥ) — may Śivaअस्माकम् (asmākam) — of usच (ca) — andयुष्माकम् (yuṣmākam) — of youच (ca) — andरक्षाम् (rakṣām) — the protectionगृह्णातु (gṛhṇātu) — undertakeभूरिशः (bhūriśaḥ) — abundantly
४ प्रो हि प्रकृतिजातस्य संसारस्य महोदधेः । नवं नावांतरमिति प्रणवं वै विदुर्बुधाः ॥
pro hi prakṛtijātasya saṃsārasya mahodadheḥ | navaṃ nāvāṃtaramiti praṇavaṃ vai vidurbudhāḥ ||
"प्र" प्रकृति से उत्पन्न संसाररूपी महासागर है; "नव" उसे पार करने की नयी नाव है — इसी अर्थ में विद्वान् प्रणव को जानते हैं।
"Pra" indeed [refers to] the great ocean of saṃsāra born of prakṛti; "nava" is a new ship [to cross it] — thus the wise know the praṇava.
प्रः (praḥ) — praहि (hi) — indeedप्रकृति-जातस्य (prakṛti-jātasya) — born of Prakṛtiसंसारस्य (saṃsārasya) — of worldly existenceमहा-उदधेः (mahā-udadheḥ) — of the great oceanनवम् (navam) — a newनौ-अन्तरम् (nau-antaram) — another boatइति (iti) — thusप्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaवै (vai) — indeedविदुः (viduḥ) — they knowबुधाः (budhāḥ) — the wise
५ प्रः प्रपञ्चो न नास्ति वो युष्माकं प्रणवं विदुः । प्रकर्षेण नयेद्यस्मान्मोक्षं वः प्रणवं विदुः ॥
praḥ prapañco na nāsti vo yuṣmākaṃ praṇavaṃ viduḥ | prakarṣeṇa nayedyasmānmokṣaṃ vaḥ praṇavaṃ viduḥ ||
"प्र" प्रपंच है, "न" नहीं है, "वः" तुम्हारे लिए — इस भाव से भी प्रणव जाना जाता है; और चूँकि यह तुम्हें बलपूर्वक मोक्ष तक ले जाता है, इसलिए भी इसे प्रणव जानते हैं।
"Pra" is the phenomenal world, "na" is "not", "vaḥ" is "for you" — thus they know the praṇava; and since it forcefully leads you to release, they know it as the praṇava.
प्रः (praḥ) — praप्रपञ्चः (prapañcaḥ) — the manifold worldन (na) — naन अस्ति (na asti) — is notवः (vaḥ) — for youयुष्माकम् (yuṣmākam) — of yoursप्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaविदुः (viduḥ) — they knowप्रकर्षेण (prakarṣeṇa) — pre-eminentlyनयेत् (nayet) — it leadsयस्मात् (yasmāt) — sinceमोक्षम् (mokṣam) — to liberationवः (vaḥ) — youप्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaविदुः (viduḥ) — they know
६ स्वमन्त्रजापकानां च पूजकानां च योगिनाम् । सर्वकर्मक्षयं कृत्वा दिव्यज्ञानं तु नूतनम् ॥
svamantrajāpakānāṃ ca pūjakānāṃ ca yoginām | sarvakarmakṣayaṃ kṛtvā divyajñānaṃ tu nūtanam ||
अपने मन्त्र का जप करने वालों, पूजकों और योगियों के समस्त कर्मों का क्षय करके यह सदा नूतन दिव्य ज्ञान देता है।
Having brought about the destruction of all the karma of those who recite their own mantra, of worshippers and of yogis, it gives ever-new divine knowledge.
स्व-मन्त्र-जापकानाम् (sva-mantra-jāpakānām) — of those who repeat his mantraच (ca) — andपूजकानाम् (pūjakānām) — of the worshippersच (ca) — andयोगिनाम् (yoginām) — of the yoginsसर्व-कर्म-क्षयम् (sarva-karma-kṣayam) — the destruction of all karmaकृत्वा (kṛtvā) — having wroughtदिव्य-ज्ञानम् (divya-jñānam) — divine knowledgeतु (tu) — indeedनूतनम् (nūtanam) — new
७ तमेव मायारहितं नूतनं परिचक्षते । प्रकर्षेण महात्मानं नवं शुद्धस्वरूपकम् ॥
tameva māyārahitaṃ nūtanaṃ paricakṣate | prakarṣeṇa mahātmānaṃ navaṃ śuddhasvarūpakam ||
उस मायारहित को ही "नूतन" कहते हैं; प्रकृष्टरूप से शुद्धस्वरूप महात्मा को "नव" कहा जाता है।
That very one, free of māyā, they call "new"; the great one, of forcefully pure form, is called "nava".
तम् एव (tam eva) — him aloneमाया-रहितम् (māyā-rahitam) — free from Māyāनूतनम् (nūtanam) — newपरिचक्षते (paricakṣate) — they callप्रकर्षेण (prakarṣeṇa) — pre-eminentlyमहा-आत्मानम् (mahā-ātmānam) — the great Selfनवम् (navam) — newशुद्ध-स्वरूपकम् (śuddha-svarūpakam) — of pure essential nature
७½ नूतनं वै करोतीति प्रणवं तं विदुर्बुधाः ।
nūtanaṃ vai karotīti praṇavaṃ taṃ vidurbudhāḥ ||
"यह नूतन करता है" — इसलिए विद्वान् इसे प्रणव जानते हैं।
"It makes new" — thus the wise know it as the praṇava.
नूतनम् (nūtanam) — newवै (vai) — indeedकरोति (karoti) — he makesइति (iti) — thusप्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaतम् (tam) — himविदुः (viduḥ) — they knowबुधाः (budhāḥ) — the wise
८ प्रणवं द्विविधं प्रोक्तं सूक्ष्मस्थूलविभेदतः ॥
praṇavaṃ dvividhaṃ proktaṃ sūkṣmasthūlavibhedataḥ ||
2
प्रणव को सूक्ष्म और स्थूल के भेद से दो प्रकार का कहा गया है।
The praṇava is declared to be twofold, by the distinction of subtle and gross.
प्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaद्वि-विधम् (dvi-vidham) — of two kindsप्रोक्तम् (proktam) — is declaredसूक्ष्म-स्थूल-विभेदतः (sūkṣma-sthūla-vibhedataḥ) — by the division into subtle and gross
९ सूक्ष्ममेकाक्षरं विद्यात्स्थूलं पञ्चाक्षरं विदुः । सूक्ष्ममव्यक्तपञ्चार्णं सुव्यक्तार्णं तथेतरत् ॥
sūkṣmamekākṣaraṃ vidyātsthūlaṃ pañcākṣaraṃ viduḥ | sūkṣmamavyaktapañcārṇaṃ suvyaktārṇaṃ tathetarat ||
2
सूक्ष्म को एकाक्षर जानना चाहिए, स्थूल को पंचाक्षर जानना चाहिए। सूक्ष्म में पाँचों अक्षर अव्यक्त हैं, और दूसरे (स्थूल) में वे सुव्यक्त हैं।
Know the subtle as the one-syllabled; the gross they know as the five-syllabled. The subtle has its five sounds unmanifest; the other has them well manifest.
सूक्ष्मम् (sūkṣmam) — the subtleएक-अक्षरम् (eka-akṣaram) — the single syllableविद्यात् (vidyāt) — one should knowस्थूलम् (sthūlam) — the grossपञ्च-अक्षरम् (pañca-akṣaram) — the five-syllabledविदुः (viduḥ) — they knowसूक्ष्मम् (sūkṣmam) — the subtleअव्यक्त-पञ्च-अर्णम् (avyakta-pañca-arṇam) — with its five letters unmanifestसु-व्यक्त-अर्णम् (su-vyakta-arṇam) — with letters well manifestतथा (tathā) — andइतरत् (itarat) — the other
१० जीवन्मुक्तस्य सूक्ष्मं हि सर्वसारं हितस्य हि । मन्त्रेणार्थानुसन्धानं स्वदेहविलयावधि ॥
jīvanmuktasya sūkṣmaṃ hi sarvasāraṃ hitasya hi | mantreṇārthānusandhānaṃ svadehavilayāvadhi ||
जीवन्मुक्त के लिए सूक्ष्म ही सब का सार तथा हितकारी है; मन्त्र के साथ उसके अर्थ का अनुसन्धान अपने शरीर के विलय तक चलता रहता है।
The subtle is indeed for the one liberated while living, the essence of everything beneficial; the pursuit of its meaning together with the mantra continues until the dissolution of one's own body.
जीवत्-मुक्तस्य (jīvat-muktasya) — of one liberated while livingसूक्ष्मम् (sūkṣmam) — the subtleहि (hi) — indeedसर्व-सारम् (sarva-sāram) — the essence of allहितस्य (hitasya) — of what is beneficialहि (hi) — indeedमन्त्रेण (mantreṇa) — by the mantraअर्थ-अनुसन्धानम् (artha-anusandhānam) — the pursuit of its meaningस्व-देह-विलय-अवधि (sva-deha-vilaya-avadhi) — until the dissolution of one’s body
१०½ स्वदेहे गलिते पूर्णं शिवं प्राप्नोति निश्चयः ।
svadehe galite pūrṇaṃ śivaṃ prāpnoti niścayaḥ ||
अपने शरीर के गल जाने पर वह निश्चय ही पूर्ण शिव को प्राप्त होता है।
When his own body dissolves, he certainly attains the full Śiva.
स्व-देहे (sva-dehe) — when one’s bodyगलिते (galite) — has fallen awayपूर्णम् (pūrṇam) — the fullशिवम् (śivam) — Śivaप्राप्नोति (prāpnoti) — one attainsनिश्चयः (niścayaḥ) — this is certain
११ केवलं मन्त्रजापी तु योगं प्राप्नोति निश्चयः ॥
kevalaṃ mantrajāpī tu yogaṃ prāpnoti niścayaḥ ||
और केवल मन्त्र का जप करने वाला भी निश्चय ही योग को प्राप्त होता है।
But one who merely recites the mantra certainly attains union.
केवलम् (kevalam) — merelyमन्त्र-जापी (mantra-jāpī) — the repeater of the mantraतु (tu) — indeedयोगम् (yogam) — unionप्राप्नोति (prāpnoti) — attainsनिश्चयः (niścayaḥ) — this is certain
१२ षट्त्रिंशत्कोटिजापी तु निश्चयं योगमाप्नुयात् । सूक्ष्मं च द्विविधं ज्ञेयं ह्रस्वदीर्घविभेदतः ॥
ṣaṭtriṃśatkoṭijāpī tu niścayaṃ yogamāpnuyāt | sūkṣmaṃ ca dvividhaṃ jñeyaṃ hrasvadīrghavibhedataḥ ||
छत्तीस करोड़ जप करने वाला निश्चय ही योग को प्राप्त होता है। और सूक्ष्म को भी ह्रस्व और दीर्घ के भेद से दो प्रकार जानना चाहिए।
One who recites it thirty-six crore times certainly obtains union. And the subtle is to be known as twofold, by the distinction of short and long.
षट्त्रिंशत्-कोटि-जापी (ṣaṭtriṃśat-koṭi-jāpī) — one who repeats it three hundred and sixty million timesतु (tu) — indeedनिश्चयम् (niścayam) — assuredlyयोगम् (yogam) — unionआप्नुयात् (āpnuyāt) — would attainसूक्ष्मम् (sūkṣmam) — the subtleच (ca) — andद्वि-विधम् (dvi-vidham) — of two kindsज्ञेयम् (jñeyam) — is to be knownह्रस्व-दीर्घ-विभेदतः (hrasva-dīrgha-vibhedataḥ) — by the division into short and long
१३ अकारश्च उकारश्च मकारश्च ततः परम् । बिन्दुनादयुतं तद्धि शब्दकालकलान्वितम् ॥
akāraśca ukāraśca makāraśca tataḥ param | bindunādayutaṃ taddhi śabdakālakalānvitam ||
अ, उ और म, और उससे परे बिन्दु-नाद से युक्त — यही शब्द, काल और कला से युक्त है।
"A", "u" and "ma", and beyond that, joined with bindu and nāda — that indeed is furnished with sound, time and kalā.
अ-कारः (a-kāraḥ) — the letter aच (ca) — andउ-कारः (u-kāraḥ) — the letter uच (ca) — andम-कारः (ma-kāraḥ) — the letter mच (ca) — andततः परम् (tataḥ param) — after thatबिन्दु-नाद-युतम् (bindu-nāda-yutam) — joined with point and soundतत् (tat) — thatहि (hi) — indeedशब्द-काल-कला-अन्वितम् (śabda-kāla-kalā-anvitam) — endowed with sound, time and measure
१४ दीर्घप्रणवमेवं हि योगिनामेव हृद्गतम् । मकारं तन्त्रितत्त्वं हि ह्रस्वप्रणव उच्यते ॥
dīrghapraṇavamevaṃ hi yogināmeva hṛdgatam | makāraṃ tantritattvaṃ hi hrasvapraṇava ucyate ||
यही दीर्घ प्रणव है, जो योगियों के हृदय में ही स्थित है। तीन तत्त्वों से युक्त मकार ही ह्रस्व प्रणव कहलाता है।
This, thus, is the long praṇava, lodged in the heart of yogis alone. The "ma", of the nature of these three principles, is called the short praṇava.
दीर्घ-प्रणवम् (dīrgha-praṇavam) — the long praṇavaएवम् (evam) — thusहि (hi) — indeedयोगिनाम् (yoginām) — of the yoginsएव (eva) — aloneहृत्-गतम् (hṛt-gatam) — set in the heartम-कारम् (ma-kāram) — the letter mतन्त्रि-तत्त्वम् (tantri-tattvam) — the principle of the strandहि (hi) — indeedह्रस्व-प्रणवः (hrasva-praṇavaḥ) — the short praṇavaउच्यते (ucyate) — is called
१५ शिवः शक्तिस्तयोरैक्यं मकारं तु त्रिकात्मकम् । ह्रस्वमेवं हि जाप्यं स्यात्सर्वपापक्षयैषिणाम् ॥
śivaḥ śaktistayoraikyaṃ makāraṃ tu trikātmakam | hrasvamevaṃ hi jāpyaṃ syātsarvapāpakṣayaiṣiṇām ||
शिव, शक्ति और उन दोनों की एकता — मकार इन तीनों के स्वरूप वाला है। यही ह्रस्व प्रणव सब पापों के क्षय के इच्छुकों के लिए जप्य है।
Śiva, Śakti, and their oneness — the "ma" is thus of the nature of these three. This short form is to be recited by those who seek the destruction of every sin.
शिवः (śivaḥ) — Śivaशक्तिः (śaktiḥ) — Śaktiतयोः ऐक्यम् (tayoḥ aikyam) — the oneness of the twoम-कारम् (ma-kāram) — the letter mतु (tu) — indeedत्रिक-आत्मकम् (trika-ātmakam) — is of a threefold natureह्रस्वम् (hrasvam) — the shortएवम् (evam) — thusहि (hi) — indeedजाप्यम् (jāpyam) — is to be repeatedस्यात् (syāt) — would beसर्व-पाप-क्षय-एषिणाम् (sarva-pāpa-kṣaya-eṣiṇām) — by those who seek the destruction of all sin
१६ भूवायुकनकार्णोद्यौः शब्दाद्याश्च तथा दश । आशान्वये दश पुनः प्रवृत्ता इति कथ्यते ॥
bhūvāyukanakārṇodyauḥ śabdādyāśca tathā daśa | āśānvaye daśa punaḥ pravṛttā iti kathyate ||
भूमि, वायु, स्वर्ण (तेज), जल, आकाश तथा शब्दादि — ये मिलकर दस होते हैं; और आशा से युक्त होने पर पुनः वे दस ही "प्रवृत्त" कहलाते हैं।
[These, together with] earth, wind, gold, water, and sky, and sound and the rest, make ten; and again ten, when joined to desire, are said to be "engaged" [pravṛtta].
भू-वायु-कनक-अर्ण-द्यौः (bhū-vāyu-kanaka-arṇa-dyauḥ) — earth, air, fire, water and skyशब्द-आद्याः (śabda-ādyāḥ) — sound and the restच (ca) — andतथा (tathā) — likewiseदश (daśa) — tenआशा-अन्वये (āśā-anvaye) — in the train of desireदश (daśa) — tenपुनः (punaḥ) — againप्रवृत्ताः (pravṛttāḥ) — those turned outwardइति (iti) — thusकथ्यते (kathyate) — it is said
१७ ह्रस्वमेव प्रवृत्तानां निवृत्तानां तु दीर्घकम् । व्याहृत्यादौ च मन्त्रादौ कामं शब्दकलायुतम् ॥
hrasvameva pravṛttānāṃ nivṛttānāṃ tu dīrghakam | vyāhṛtyādau ca mantrādau kāmaṃ śabdakalāyutam ||
प्रवृत्तों के लिए ह्रस्व ही और निवृत्तों के लिए दीर्घ ही उपयुक्त है। व्याहृतियों के आदि में और मन्त्रों के आदि में इच्छानुसार शब्द और कला से युक्त प्रणव का प्रयोग करे।
For the engaged, the short form alone; for the disengaged, the long. At the start of the vyāhṛtis and at the start of a mantra, [it is recited] joined with sound and kalā, as desired.
ह्रस्वम् (hrasvam) — the short oneएव (eva) — aloneप्रवृत्तानाम् (pravṛttānām) — of those turned outwardनिवृत्तानाम् (nivṛttānām) — of those turned awayतु (tu) — indeedदीर्घकम् (dīrghakam) — the long oneव्याहृति-आदौ (vyāhṛti-ādau) — at the beginning of the vyāhṛtisच (ca) — andमन्त्र-आदौ (mantra-ādau) — at the beginning of a mantraकामम् (kāmam) — at willशब्द-कला-युतम् (śabda-kalā-yutam) — joined with the measure of sound
१७½ वेदादौ च प्रयोज्यं स्याद्वन्दने सन्ध्ययोरपि ।
vedādau ca prayojyaṃ syādvandane sandhyayorapi ||
वेद के आरम्भ में और दोनों संध्याओं की वन्दना में भी इसका प्रयोग करना चाहिए।
It should also be used at the start of the Veda, and in worship at both the sandhyās.
वेद-आदौ (veda-ādau) — at the beginning of Vedic recitationच (ca) — andप्रयोज्यम् (prayojyam) — it is to be usedस्यात् (syāt) — would beवन्दने (vandane) — in salutationसन्ध्ययोः (sandhyayoḥ) — at the two twilightsअपि (api) — also
१८ नवकोटिजपाज्जप्त्वा संशुद्धः पुरुषो भवेत् ॥
navakoṭijapājjaptvā saṃśuddhaḥ puruṣo bhavet ||
नौ करोड़ जप करने से पुरुष सम्पूर्ण रूप से शुद्ध हो जाता है।
By reciting it nine crore times, a man becomes wholly purified.
नव-कोटि-जपात् (nava-koṭi-japāt) — from ninety million repetitionsजप्त्वा (japtvā) — having repeatedसंशुद्धः (saṃśuddhaḥ) — wholly pureपुरुषः (puruṣaḥ) — a manभवेत् (bhavet) — becomes
१९ पुनश्च नवकोट्या तु पृथिवीजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु ह्यपां जयमवाप्नुयात् ॥
punaśca navakoṭyā tu pṛthivījayamāpnuyāt | punaśca navakoṭyā tu hyapāṃ jayamavāpnuyāt ||
और पुनः नौ करोड़ जप से वह पृथ्वी-तत्त्व पर विजय पाता है; और पुनः नौ करोड़ जप से जल-तत्त्व पर विजय पाता है।
And again by nine crore, he obtains victory over earth; and again by nine crore, he obtains victory over water.
पुनः च (punaḥ ca) — and againनव-कोट्या (nava-koṭyā) — by ninety millionतु (tu) — indeedपृथिवी-जयम् (pṛthivī-jayam) — mastery of earthआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attainपुनः च (punaḥ ca) — and againनव-कोट्या (nava-koṭyā) — by ninety millionतु (tu) — indeedअपाम् (apām) — of the watersजयम् (jayam) — masteryअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
२० पुनश्च नवकोट्या तु तेजसां जयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु वायोर्जयमवाप्नुयात् । आकाशजयमाप्नोति नवकोटिजपेन वै ॥
punaśca navakoṭyā tu tejasāṃ jayamāpnuyāt | punaśca navakoṭyā tu vāyorjayamavāpnuyāt | ākāśajayamāpnoti navakoṭijapena vai ||
और पुनः नौ करोड़ जप से वह तेज-तत्त्व पर विजय पाता है; और पुनः नौ करोड़ जप से वायु-तत्त्व पर विजय पाता है; और नौ करोड़ जप से आकाश-तत्त्व पर विजय पाता है।
And again by nine crore, he obtains victory over fire; and again by nine crore, he obtains victory over wind; and by nine crore recitations, he obtains victory over space.
पुनः च (punaḥ ca) — and againनव-कोट्या (nava-koṭyā) — by ninety millionतु (tu) — indeedतेजसाम् (tejasām) — of the firesजयम् (jayam) — masteryआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attainपुनः च (punaḥ ca) — and againवायोः (vāyoḥ) — of airजयम् (jayam) — masteryअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attainआकाश-जयम् (ākāśa-jayam) — mastery of spaceआप्नोति (āpnoti) — he attainsनव-कोटि-जपेन (nava-koṭi-japena) — by ninety million repetitionsवै (vai) — indeed
२१ गन्धादीनां क्रमेणैव नवकोटिजपेन वै । अहङ्कारस्य च पुनर्नवकोटिजपेन वै ॥
gandhādīnāṃ krameṇaiva navakoṭijapena vai | ahaṅkārasya ca punarnavakoṭijapena vai ||
गन्ध आदि पर भी क्रमशः नौ-नौ करोड़ जप से विजय पाता है; और पुनः नौ करोड़ जप से अहंकार पर भी विजय पाता है।
By nine crore recitations, in due order, over fragrance and the other [sense-objects]; and again by nine crore recitations, over ahaṃkāra [the ego].
गन्ध-आदीनाम् (gandha-ādīnām) — of scent and the restक्रमेण (krameṇa) — in orderएव (eva) — indeedनव-कोटि-जपेन (nava-koṭi-japena) — by ninety million repetitionsवै (vai) — indeedअहङ्कारस्य (ahaṅkārasya) — of the egoच (ca) — andपुनः (punaḥ) — againनव-कोटि-जपेन (nava-koṭi-japena) — by ninety million repetitionsवै (vai) — indeed
२२ सहस्रमन्त्रजप्तेन नित्यशुद्धो भवेत्पुमान् । ततः परं स्वसिद्ध्यर्थं जपो भवति हि द्विजाः ॥
sahasramantrajaptena nityaśuddho bhavetpumān | tataḥ paraṃ svasiddhyarthaṃ japo bhavati hi dvijāḥ ||
सहस्र मन्त्र-जप से मनुष्य नित्य शुद्ध हो जाता है; हे द्विजो, उससे आगे का जप अपनी सिद्धि के लिए होता है।
By reciting the mantra a thousand times, a man becomes daily purified; beyond that, twice-born, the recitation is indeed for the accomplishment of one's own [mantra].
सहस्र-मन्त्र-जप्तेन (sahasra-mantra-japtena) — by a thousand repetitions of the mantraनित्य-शुद्धः (nitya-śuddhaḥ) — ever pureभवेत् (bhavet) — becomesपुमान् (pumān) — a manततः परम् (tataḥ param) — beyond thatस्व-सिद्धि-अर्थम् (sva-siddhi-artham) — for one’s own attainmentजपः (japaḥ) — the repetitionभवति (bhavati) — isहि (hi) — indeedद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born ones
२३ एवमष्टोत्तरशतकोटिजपेन वै पुनः । प्रणवेन प्रबुद्धस्तु शुद्धयोगमवाप्नुयात् ॥
evamaṣṭottaraśatakoṭijapena vai punaḥ | praṇavena prabuddhastu śuddhayogamavāpnuyāt ||
इस प्रकार पुनः एक सौ आठ करोड़ जप करने से प्रणव द्वारा प्रबुद्ध हुआ पुरुष शुद्ध योग को प्राप्त करता है।
Thus again, by a hundred and eight crore recitations, one awakened by the praṇava obtains pure union.
एवम् (evam) — thusअष्ट-उत्तर-शत-कोटि-जपेन (aṣṭa-uttara-śata-koṭi-japena) — by a thousand and eighty million repetitionsवै (vai) — indeedपुनः (punaḥ) — againप्रणवेन (praṇavena) — by the praṇavaप्रबुद्धः (prabuddhaḥ) — awakenedतु (tu) — indeedशुद्ध-योगम् (śuddha-yogam) — pure unionअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
२४ शुद्धयोगेन संयुक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः । सदा जपन्सदा ध्यायच्छिवं प्रणवरूपिणम् ॥
śuddhayogena saṃyukto jīvanmukto na saṃśayaḥ | sadā japansadā dhyāyacchivaṃ praṇavarūpiṇam ||
शुद्ध योग से युक्त होकर वह जीवन्मुक्त हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं — सदा प्रणवरूप शिव का जप और ध्यान करते हुए।
Joined with pure union, he is liberated while living — of this there is no doubt — ever reciting, ever meditating on Śiva in the form of the praṇava.
शुद्ध-योगेन (śuddha-yogena) — with pure unionसंयुक्तः (saṃyuktaḥ) — joinedजीवत्-मुक्तः (jīvat-muktaḥ) — liberated while livingन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubtसदा (sadā) — alwaysजपन् (japan) — repeatingसदा (sadā) — alwaysध्यायत् (dhyāyat) — meditating onशिवम् (śivam) — Śivaप्रणव-रूपिणम् (praṇava-rūpiṇam) — whose form is the praṇava
२५ समाधिस्थो महायोगी शिव एव न संशयः । ऋषिच्छन्दो देवतादि न्यस्य देहे पुनर्जपेत् ॥
samādhistho mahāyogī śiva eva na saṃśayaḥ | ṛṣicchando devatādi nyasya dehe punarjapet ||
2
समाधिस्थ महायोगी साक्षात् शिव ही है, इसमें सन्देह नहीं। ऋषि, छन्द, देवता आदि का शरीर में न्यास करके फिर जप करे।
The great yogi established in samādhi is Śiva himself, without doubt. Having assigned the ṛṣi, chandas, deity and the rest onto the body, one should then recite.
समाधि-स्थः (samādhi-sthaḥ) — settled in samādhiमहा-योगी (mahā-yogī) — the great yoginशिवः (śivaḥ) — Śivaएव (eva) — himselfन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubtऋषि-छन्दः-देवता-आदि (ṛṣi-chandaḥ-devatā-ādi) — the seer, metre, deity and the restन्यस्य (nyasya) — having assignedदेहे (dehe) — on the bodyपुनः (punaḥ) — thenजपेत् (japet) — let him repeat
२६ प्रणवं मातृकायुक्तं देहे न्यस्य ऋषिर्भवेत् । दशमातृषडध्वादि सर्वं न्यासफलं लभेत् ॥
praṇavaṃ mātṛkāyuktaṃ dehe nyasya ṛṣirbhavet | daśamātṛṣaḍadhvādi sarvaṃ nyāsaphalaṃ labhet ||
मातृका से युक्त प्रणव का शरीर में न्यास करके मनुष्य ऋषि हो जाता है; दश मातृका, षडध्व आदि सम्पूर्ण न्यास का फल प्राप्त करता है।
Having assigned the praṇava joined with the mātṛkā onto the body, one becomes a ṛṣi; one obtains the entire fruit of the assignment — the ten mātṛkās, the six paths, and the rest.
प्रणवम् (praṇavam) — the praṇavaमातृका-युक्तम् (mātṛkā-yuktam) — joined with the alphabet-mothersदेहे (dehe) — on the bodyन्यस्य (nyasya) — having assignedऋषिः (ṛṣiḥ) — a seerभवेत् (bhavet) — he becomesदश-मातृ-षट्-अध्व-आदि (daśa-mātṛ-ṣaṭ-adhva-ādi) — the ten mothers, the six paths and the restसर्वम् (sarvam) — allन्यास-फलम् (nyāsa-phalam) — the fruit of the assignmentलभेत् (labhet) — he obtains
२६½ प्रवृत्तानां च मिश्राणां स्थूलप्रणवमिष्यते ।
pravṛttānāṃ ca miśrāṇāṃ sthūlapraṇavamiṣyate ||
प्रवृत्त तथा मिश्रित भाव वाले पुरुषों के लिए स्थूल प्रणव ही अभीष्ट है।
For the engaged, and for those of mixed disposition, the gross praṇava is desired.
प्रवृत्तानाम् (pravṛttānām) — for those turned outwardच (ca) — andमिश्राणाम् (miśrāṇām) — for the mixedस्थूल-प्रणवम् (sthūla-praṇavam) — the gross praṇavaइष्यते (iṣyate) — is enjoined
२७ क्रियातपोजपैर्युक्तास्त्रिविधाः शिवयोगिनः ॥
kriyātapojapairyuktāstrividhāḥ śivayoginaḥ ||
क्रिया, तप और जप से युक्त होकर शिवयोगी तीन प्रकार के होते हैं।
United with ritual action, austerity and recitation, the Śiva-yogis are of three kinds.
क्रिया-तपः-जपैः (kriyā-tapaḥ-japaiḥ) — with rite, austerity and repetitionयुक्ताः (yuktāḥ) — joinedत्रि-विधाः (tri-vidhāḥ) — of three kindsशिव-योगिनः (śiva-yoginaḥ) — the yogins of Śiva
२८ धनादिविभवैश्चैव कराद्यङ्गैर्नमादिभिः । क्रियया पूजया युक्तः क्रियायोगीति कथ्यते ॥
dhanādivibhavaiścaiva karādyaṅgairnamādibhiḥ | kriyayā pūjayā yuktaḥ kriyāyogīti kathyate ||
धन आदि वैभव से, हाथ आदि अंगों से, नमस्कारादि से क्रियापूर्वक पूजा से युक्त पुरुष क्रियायोगी कहलाता है।
One joined with worship performed as ritual action — by means of wealth and other resources, with the hand and other limbs, with salutation and the rest — is called a kriyā-yogi.
धन-आदि-विभवैः (dhana-ādi-vibhavaiḥ) — with wealth and other resourcesच एव (ca eva) — andकर-आदि-अङ्गैः (kara-ādi-aṅgaiḥ) — with hands and the other limbsनम-आदिभिः (nama-ādibhiḥ) — with salutations and the restक्रियया (kriyayā) — with riteपूजया (pūjayā) — with worshipयुक्तः (yuktaḥ) — joinedक्रिया-योगी (kriyā-yogī) — a yogin of riteइति (iti) — thusकथ्यते (kathyate) — he is called
२९ पूजायुक्तश्च मितभुग्बाह्येन्द्रियजयान्वितः । परद्रोहादिरहितस्तपोयोगीति कथ्यते ॥
pūjāyuktaśca mitabhugbāhyendriyajayānvitaḥ | paradrohādirahitastapoyogīti kathyate ||
पूजा से युक्त, मिताहारी, बाह्य इन्द्रियों को जीतने वाला, परद्रोहादि से रहित पुरुष तपोयोगी कहलाता है।
One joined with worship, eating in moderation, endowed with conquest over the outer senses, free from doing harm to others and the like, is called a tapo-yogi.
पूजा-युक्तः (pūjā-yuktaḥ) — engaged in worshipच (ca) — andमित-भुक् (mita-bhuk) — eating in measureबाह्य-इन्द्रिय-जय-अन्वितः (bāhya-indriya-jaya-anvitaḥ) — possessed of mastery over the outer sensesपर-द्रोह-आदि-रहितः (para-droha-ādi-rahitaḥ) — free from malice towards others and the restतपः-योगी (tapaḥ-yogī) — a yogin of austerityइति (iti) — thusकथ्यते (kathyate) — he is called
३० एतैर्युक्तः सदा शुद्धः सर्वकामादिवर्जितः । सदा जपपरः शान्तो जपयोगीति तं विदुः ॥
etairyuktaḥ sadā śuddhaḥ sarvakāmādivarjitaḥ | sadā japaparaḥ śānto japayogīti taṃ viduḥ ||
इन गुणों से युक्त, सदा शुद्ध, सब कामादि से रहित, सदा जपपरायण, शान्त पुरुष को जपयोगी जानना चाहिए।
Joined with these, always pure, free of every desire and the rest, always devoted to recitation, at peace — him they know as a japa-yogi.
एतैः (etaiḥ) — with theseयुक्तः (yuktaḥ) — endowedसदा (sadā) — alwaysशुद्धः (śuddhaḥ) — pureसर्व-काम-आदि-वर्जितः (sarva-kāma-ādi-varjitaḥ) — free from every desire and the restसदा (sadā) — alwaysजप-परः (japa-paraḥ) — intent on repetitionशान्तः (śāntaḥ) — calmजप-योगी (japa-yogī) — a yogin of repetitionइति (iti) — thusतम् (tam) — himविदुः (viduḥ) — they know
३१ उपचारैः षोडशभिः पूजया शिवयोगिनाम् । सालोक्यादिक्रमेणैव शुद्धो मुक्तिं लभेन्नरः ॥
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayā śivayoginām | sālokyādikrameṇaiva śuddho muktiṃ labhennaraḥ ||
शिवयोगियों की षोडशोपचार पूजा से शुद्ध हुआ मनुष्य सालोक्यादि क्रम से ही मुक्ति प्राप्त करता है।
By worship of the Śiva-yogis with the sixteen offerings, a man, thus purified, obtains liberation by the very sequence of sālokya and the rest.
उपचारैः (upacāraiḥ) — with the articles of serviceषोडशभिः (ṣoḍaśabhiḥ) — sixteenपूजया (pūjayā) — by the worshipशिव-योगिनाम् (śiva-yoginām) — of the yogins of Śivaसालोक्य-आदि-क्रमेण (sālokya-ādi-krameṇa) — by the order beginning with sālokyaएव (eva) — indeedशुद्धः (śuddhaḥ) — purifiedमुक्तिम् (muktim) — liberationलभेत् (labhet) — obtainsनरः (naraḥ) — a man
३२ जपयोगमथो वक्ष्ये गदतः शृणुत द्विजाः । तपःकर्तुर्जपः प्रोक्तो यज्जपन्परिमार्जते ॥
japayogamatho vakṣye gadataḥ śṛṇuta dvijāḥ | tapaḥkarturjapaḥ prokto yajjapanparimārjate ||
अब मैं जपयोग कहूँगा; हे द्विजो, मुझे बोलते हुए सुनिए। तपस्वी के लिए जप कहा गया है, क्योंकि जप करते-करते वह स्वयं को शुद्ध करता है।
Now I shall declare japa-yoga; hear me as I speak, twice-born. Recitation is prescribed for the doer of austerity, since by reciting he cleanses himself.
जप-योगम् (japa-yogam) — the yoga of repetitionअथो (atho) — nowवक्ष्ये (vakṣye) — I shall declareगदतः (gadataḥ) — as I speakशृणुत (śṛṇuta) — hearद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born onesतपः-कर्तुः (tapaḥ-kartuḥ) — of the doer of austerityजपः (japaḥ) — the repetitionप्रोक्तः (proktaḥ) — is declaredयत् (yat) — sinceजपन् (japan) — repeatingपरिमार्जते (parimārjate) — he is scoured clean
३३ शिवनाम नमःपूर्वं चतुर्थ्या पञ्चतत्त्वकम् । स्थूलप्रणवरूपं हि शिवपञ्चाक्षरं द्विजाः ॥
śivanāma namaḥpūrvaṃ caturthyā pañcatattvakam | sthūlapraṇavarūpaṃ hi śivapañcākṣaraṃ dvijāḥ ||
2
"नमः"-पूर्वक चतुर्थी विभक्ति में शिव का नाम, पंचतत्त्वात्मक — हे द्विजो, यही स्थूल प्रणवरूप शिव-पंचाक्षर है।
Śiva's name, preceded by "namaḥ", in the fourth [dative] case, of five elements — this, twice-born, is the gross form of the praṇava, the Śiva-pañcākṣara.
शिव-नाम (śiva-nāma) — the name of Śivaनमः-पूर्वम् (namaḥ-pūrvam) — preceded by namaḥचतुर्थ्या (caturthyā) — in the dative caseपञ्च-तत्त्वकम् (pañca-tattvakam) — made of five principlesस्थूल-प्रणव-रूपम् (sthūla-praṇava-rūpam) — the form of the gross praṇavaहि (hi) — indeedशिव-पञ्च-अक्षरम् (śiva-pañca-akṣaram) — the five-syllabled mantra of Śivaद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born ones
३४ पञ्चाक्षरजपेनैव सर्वसिद्धिं लभेन्नरः । प्रणवेनादिसंयुक्तं सदा पञ्चाक्षरं जपेत् ॥
pañcākṣarajapenaiva sarvasiddhiṃ labhennaraḥ | praṇavenādisaṃyuktaṃ sadā pañcākṣaraṃ japet ||
2
पंचाक्षर के जप से ही मनुष्य सर्वसिद्धि प्राप्त करता है; प्रणव से आदि में संयुक्त पंचाक्षर का सदा जप करे।
By the recitation of the five-syllabled [mantra] alone, a man obtains every accomplishment; one should always recite the five-syllabled joined at its start with the praṇava.
पञ्च-अक्षर-जपेन (pañca-akṣara-japena) — by repeating the five-syllabled mantraएव (eva) — aloneसर्व-सिद्धिम् (sarva-siddhim) — every attainmentलभेत् (labhet) — obtainsनरः (naraḥ) — a manप्रणवेन (praṇavena) — with the praṇavaआदि-संयुक्तम् (ādi-saṃyuktam) — joined at the beginningसदा (sadā) — alwaysपञ्च-अक्षरम् (pañca-akṣaram) — the five-syllabled mantraजपेत् (japet) — let him repeat
३५ गुरूपदेशं सङ्गम्य सुखवासे सुभूतले । पूर्वपक्षे समारभ्य कृष्णाभूतावधि द्विजाः ॥
gurūpadeśaṃ saṅgamya sukhavāse subhūtale | pūrvapakṣe samārabhya kṛṣṇābhūtāvadhi dvijāḥ ||
2
गुरु का उपदेश पाकर, सुखद निवास वाली सुन्दर भूमि पर, शुक्लपक्ष के प्रारम्भ से लेकर हे द्विजो, कृष्णपक्ष आने तक —
Having received the guru's instruction, in a comfortable dwelling, on good ground, beginning in the bright fortnight, twice-born, until the dark [fortnight] has come —
गुरु-उपदेशम् (guru-upadeśam) — the teacher’s instructionसङ्गम्य (saṅgamya) — having receivedसुख-वासे (sukha-vāse) — in a pleasant dwellingसु-भू-तले (su-bhū-tale) — on good groundपूर्व-पक्षे (pūrva-pakṣe) — in the bright fortnightसमारभ्य (samārabhya) — having begunकृष्ण-अभूत-अवधि (kṛṣṇa-abhūta-avadhi) — until the dark fortnight is overद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born ones
३५½ माघं भाद्रं विशिष्टं तु सर्वकालोत्तमोत्तमम् ।
māghaṃ bhādraṃ viśiṣṭaṃ tu sarvakālottamottamam ||
माघ और भाद्रपद विशिष्ट हैं, ये सब कालों में उत्तमोत्तम हैं।
Māgha and Bhādrapada are especially excellent, the very best of all times.
माघम् (māgham) — Māghaभाद्रम् (bhādram) — Bhādrapadaविशिष्टम् (viśiṣṭam) — distinguishedतु (tu) — indeedसर्व-काल-उत्तम-उत्तमम् (sarva-kāla-uttama-uttamam) — the very best of all times
३६ एकवारं मिताशी तु वाग्यतो नियतेन्द्रियः ॥
ekavāraṃ mitāśī tu vāgyato niyatendriyaḥ ||
2
एक बार परिमित भोजन करते हुए, मौन रहकर, इन्द्रियों को वश में रखकर —
eating once, in moderation, silent, with the senses restrained —
एक-वारम् (eka-vāram) — once a dayमित-आशी (mita-āśī) — eating in measureतु (tu) — indeedवाक्-यतः (vāk-yataḥ) — with speech restrainedनियत-इन्द्रियः (niyata-indriyaḥ) — with senses controlled
३७ स्वस्य राजपितृणां च नित्यं शुश्रूषणं चरेत् । सहस्रजपमात्रेण भवेच्छुद्धोऽन्यथा ऋणी ॥
svasya rājapitṛṇāṃ ca nityaṃ śuśrūṣaṇaṃ caret | sahasrajapamātreṇa bhavecchuddho'nyathā ṛṇī ||
2
अपने स्वामी और माता-पिता की नित्य सेवा करे; केवल सहस्र जप से ही शुद्ध हो जाता है, अन्यथा ऋणी रहता है।
one should always serve one's own king and parents; merely by a thousand recitations one becomes pure — otherwise one remains a debtor.
स्वस्य (svasya) — his ownराज-पितृणाम् (rāja-pitṛṇām) — of the king and the eldersच (ca) — andनित्यम् (nityam) — dailyशुश्रूषणम् (śuśrūṣaṇam) — the serviceचरेत् (caret) — let him performसहस्र-जप-मात्रेण (sahasra-japa-mātreṇa) — by a mere thousand repetitionsभवेत् (bhavet) — he becomesशुद्धः (śuddhaḥ) — pureअन्यथा (anyathā) — otherwiseऋणी (ṛṇī) — a debtor
३८ पञ्चाक्षरं पञ्चलक्षं जपेच्छिवमनुस्मरन् । पद्मासनस्थं शिवदं गङ्गाचन्द्रकलान्वितम् ॥
pañcākṣaraṃ pañcalakṣaṃ japecchivamanusmaran | padmāsanasthaṃ śivadaṃ gaṅgācandrakalānvitam ||
2
पद्मासन में स्थित, शिवद, गंगा और चन्द्रकला से युक्त शिव का स्मरण करते हुए पंचाक्षर मन्त्र का पाँच लाख जप करे,
One should recite the five-syllabled mantra five hundred thousand times, calling to mind Śiva — seated in the lotus posture, the giver of good, adorned with the Gaṅgā and the crescent moon,
पञ्च-अक्षरम् (pañca-akṣaram) — the five-syllabled mantraपञ्च-लक्षम् (pañca-lakṣam) — five hundred thousand timesजपेत् (japet) — let him repeatशिवम् (śivam) — Śivaअनुस्मरन् (anusmaran) — calling to mindपद्म-आसन-स्थम् (padma-āsana-stham) — seated in the lotus postureशिव-दम् (śiva-dam) — the giver of goodगङ्गा-चन्द्र-कला-अन्वितम् (gaṅgā-candra-kalā-anvitam) — bearing the Gaṅgā and the crescent moon
३९ वामोरुस्थितशक्त्या च विराजन्तं महागणैः । मृगटङ्कधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥
vāmorusthitaśaktyā ca virājantaṃ mahāgaṇaiḥ | mṛgaṭaṅkadharaṃ devaṃ varadābhayapāṇikam ||
2
बाईं जाँघ पर स्थित शक्ति के साथ महागणों द्वारा विराजमान, मृगमुद्रा और टंक धारण किए हुए, वरद-अभय मुद्रा वाले देव को स्मरण करते हुए,
shining with his Śakti seated on his left thigh, with his great gaṇas, the god holding the deer-mudrā and the axe, his hands in the gestures of boon-giving and protection,
वाम-ऊरु-स्थित-शक्त्या (vāma-ūru-sthita-śaktyā) — with Śakti seated on his left thighच (ca) — andविराजन्तम् (virājantam) — shiningमहा-गणैः (mahā-gaṇaiḥ) — with the great hostsमृग-टङ्क-धरम् (mṛga-ṭaṅka-dharam) — bearing the deer and the axeदेवम् (devam) — the godवरद-अभय-पाणिकम् (varada-abhaya-pāṇikam) — with hands granting boons and fearlessness
४० सदानुग्रहकर्तारं सदाशिवमनुस्मरन् । सम्पूज्य मनसा पूर्वं हृदि वा सूर्यमण्डले ॥
sadānugrahakartāraṃ sadāśivamanusmaran | sampūjya manasā pūrvaṃ hṛdi vā sūryamaṇḍale ||
2
सदा अनुग्रह करने वाले सदाशिव का स्मरण करते हुए; पहले मन से हृदय में अथवा सूर्यमण्डल में उनकी पूजा करके,
the ever-gracious Sadāśiva; having first worshipped him mentally, in the heart or in the disc of the sun,
सदा (sadā) — alwaysअनुग्रह-कर्तारम् (anugraha-kartāram) — the bestower of graceसदाशिवम् (sadāśivam) — Sadāśivaअनुस्मरन् (anusmaran) — calling to mindसम्पूज्य (sampūjya) — having worshippedमनसा (manasā) — mentallyपूर्वम् (pūrvam) — firstहृदि (hṛdi) — in the heartवा (vā) — orसूर्य-मण्डले (sūrya-maṇḍale) — in the orb of the sun
४१ जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां प्राङ्मुखः शुद्धकर्मकृत् । प्रातः कृष्णचतुर्दश्यां नित्यकर्म समाप्य च ॥
japetpañcākṣarīṃ vidyāṃ prāṅmukhaḥ śuddhakarmakṛt | prātaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ nityakarma samāpya ca ||
2
पूर्वाभिमुख होकर, शुद्ध कर्म करते हुए पंचाक्षरी विद्या का जप करे। कृष्णपक्ष की चतुर्दशी को प्रातःकाल नित्यकर्म समाप्त करके,
one should recite the five-syllabled vidyā, facing east, performing pure acts. In the morning of the dark fourteenth, having completed the daily rites,
जपेत् (japet) — let him repeatपञ्च-अक्षरीम् विद्याम् (pañca-akṣarīm vidyām) — the five-syllabled loreप्राक्-मुखः (prāk-mukhaḥ) — facing eastशुद्ध-कर्म-कृत् (śuddha-karma-kṛt) — doing pure actsप्रातः (prātaḥ) — at dawnकृष्ण-चतुर्दश्याम् (kṛṣṇa-caturdaśyām) — on the fourteenth of the dark fortnightनित्य-कर्म (nitya-karma) — the daily ritesसमाप्य (samāpya) — having completedच (ca) — and
४२ मनोरमे शुचौ देशे नियतः शुद्धमानसः । पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य सहस्रं द्वादशं जपेत् ॥
manorame śucau deśe niyataḥ śuddhamānasaḥ | pañcākṣarasya mantrasya sahasraṃ dvādaśaṃ japet ||
2
मनोरम पवित्र स्थान में नियमबद्ध और शुद्ध मन से पंचाक्षर मन्त्र का बारह हजार जप करे।
in a delightful, pure place, restrained, with a purified mind, one should recite the five-syllabled mantra twelve thousand times.
मनोरमे (manorame) — delightfulशुचौ (śucau) — cleanदेशे (deśe) — in a placeनियतः (niyataḥ) — self-controlledशुद्ध-मानसः (śuddha-mānasaḥ) — of pure mindपञ्च-अक्षरस्य (pañca-akṣarasya) — of the five-syllabledमन्त्रस्य (mantrasya) — mantraसहस्रम् द्वादशम् (sahasram dvādaśam) — twelve thousandजपेत् (japet) — let him repeat
४३ वरयेच्च सपत्नीकान् शैवान्वै ब्राह्मणोत्तमान् । एकं गुरुवरं शिष्टं वरयेत्साम्बमूर्तिकम् ॥
varayecca sapatnīkān śaivānvai brāhmaṇottamān | ekaṃ guruvaraṃ śiṣṭaṃ varayetsāmbamūrtikam ||
2
सपत्नीक श्रेष्ठ शैव ब्राह्मणों का वरण करे; तथा एक श्रेष्ठ शिष्ट गुरुवर का वरण साम्बमूर्ति समझकर करे।
One should invite excellent Śaiva brahmins together with their wives, and should invite one excellent, disciplined guru, [regarding him] as the very form of Sāmba.
वरयेत् (varayet) — let him chooseच (ca) — andस-पत्नीकान् (sa-patnīkān) — together with their wivesशैवान् (śaivān) — Śaivasवै (vai) — indeedब्राह्मण-उत्तमान् (brāhmaṇa-uttamān) — the best of brāhmaṇasएकम् (ekam) — oneगुरु-वरम् (guru-varam) — excellent teacherशिष्टम् (śiṣṭam) — learnedवरयेत् (varayet) — let him chooseसाम्ब-मूर्तिकम् (sāmba-mūrtikam) — as the image of Śiva with the Mother
४४ ईशानं चाथ पुरुषमघोरं वाममेव च । सद्योजातं च पञ्चैव शिवभक्तान्द्विजोत्तमान् ॥
īśānaṃ cātha puruṣamaghoraṃ vāmameva ca | sadyojātaṃ ca pañcaiva śivabhaktāndvijottamān ||
2
ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वामदेव तथा सद्योजात — इन पाँचों के प्रतीकस्वरूप पाँच श्रेष्ठ शिवभक्त द्विजों को आमन्त्रित करे।
And Īśāna, then Puruṣa, Aghora, and Vāma likewise, and Sadyojāta — these five best of twice-born Śiva-devotees [should be invited, one for each face].
ईशानम् (īśānam) — Īśānaच (ca) — andअथ (atha) — thenपुरुषम् (puruṣam) — Puruṣaअघोरम् (aghoram) — Aghoraवामम् (vāmam) — Vāmadevaएव च (eva ca) — andसद्योजातम् (sadyojātam) — Sadyojātaच (ca) — andपञ्च (pañca) — fiveएव (eva) — indeedशिव-भक्तान् (śiva-bhaktān) — devotees of Śivaद्विज-उत्तमान् (dvija-uttamān) — the best of the twice-born
४५ पूजाद्रव्याणि सम्पाद्य शिवपूजां समारभेत् । शिवपूजां च विधिवत्कृत्वा होमं समारभेत् ॥
pūjādravyāṇi sampādya śivapūjāṃ samārabhet | śivapūjāṃ ca vidhivatkṛtvā homaṃ samārabhet ||
2
पूजा-सामग्री एकत्र करके शिवपूजा आरम्भ करे; और विधिपूर्वक शिवपूजा करके होम आरम्भ करे।
Having gathered the materials of worship, one should begin the worship of Śiva; and having duly performed the worship of Śiva, one should begin the fire-oblation.
पूजा-द्रव्याणि (pūjā-dravyāṇi) — the materials of worshipसम्पाद्य (sampādya) — having assembledशिव-पूजाम् (śiva-pūjām) — the worship of Śivaसमारभेत् (samārabhet) — let him beginशिव-पूजाम् (śiva-pūjām) — the worship of Śivaच (ca) — andविधिवत् (vidhivat) — according to ruleकृत्वा (kṛtvā) — having doneहोमम् (homam) — the oblationसमारभेत् (samārabhet) — let him begin
४६ मुखान्तं च स्वसूत्रेण कृत्वा होमं समाचरेत् । दशैकं वा शतैकं वा सहस्रैकमथापि वा ॥
mukhāntaṃ ca svasūtreṇa kṛtvā homaṃ samācaret | daśaikaṃ vā śataikaṃ vā sahasraikamathāpi vā ||
4
अपने गृह्यसूत्र के अनुसार मुखान्त कर्म करके होम करे — ग्यारह, अथवा एक सौ एक, अथवा एक सहस्र एक आहुतियाँ,
Having performed, according to one's own sūtra, [the rites] up to the mukha [portion], one should carry out the fire-oblation — either eleven, or a hundred and one, or a thousand and one [oblations],
मुख-अन्तम् (mukha-antam) — ending at the faceच (ca) — andस्व-सूत्रेण (sva-sūtreṇa) — by his own school’s manualकृत्वा (kṛtvā) — having doneहोमम् (homam) — the oblationसमाचरेत् (samācaret) — let him performदश-एकम् (daśa-ekam) — elevenवा (vā) — orशत-एकम् (śata-ekam) — a hundred and oneवा (vā) — orसहस्र-एकम् (sahasra-ekam) — a thousand and oneअथ अपि वा (atha api vā) — or else
४७ कापिलेन घृतेनैव जुहुयात्स्वयमेव हि । कारयेच्छिवभक्तैर्वाप्यष्टोत्तरशतं बुधः ॥
kāpilena ghṛtenaiva juhuyātsvayameva hi | kārayecchivabhaktairvāpyaṣṭottaraśataṃ budhaḥ ||
4
कपिला गाय के घी से स्वयं ही आहुति दे; अथवा विद्वान् शिवभक्तों से एक सौ आठ आहुतियाँ दिलाए।
with ghee from a tawny cow, one should himself offer them; or a wise man should have Śiva-devotees offer a hundred and eight.
कापिलेन (kāpilena) — of a tawny cowघृतेन (ghṛtena) — with gheeएव (eva) — indeedजुहुयात् (juhuyāt) — let him offerस्वयम् (svayam) — himselfएव हि (eva hi) — indeedकारयेत् (kārayet) — let him have it doneशिव-भक्तैः (śiva-bhaktaiḥ) — by devotees of Śivaवा अपि (vā api) — or elseअष्ट-उत्तर-शतम् (aṣṭa-uttara-śatam) — a hundred and eightबुधः (budhaḥ) — the wise man
४८ होमान्ते दक्षिणा देया गुरोर्गोमिथुनं तथा । ईशानादिस्वरूपांस्तानुगुरुं साम्बं विभाव्य च ॥
homānte dakṣiṇā deyā gurorgomithunaṃ tathā | īśānādisvarūpāṃstānuguruṃ sāmbaṃ vibhāvya ca ||
2
होम के अन्त में गुरु को दक्षिणा तथा गो-मिथुन देना चाहिए; और उन ब्राह्मणों को ईशानादि स्वरूप, तथा गुरु को साम्ब समझकर,
At the end of the oblation, a fee should be given, and likewise a pair of cattle to the guru; and having conceived those [five brahmins] as in the form of Īśāna and the rest, and the guru as Sāmba,
होम-अन्ते (homa-ante) — at the close of the oblationदक्षिणा (dakṣiṇā) — the feeदेया (deyā) — is to be givenगुरोः (guroḥ) — to the teacherगो-मिथुनम् (go-mithunam) — a pair of cattleतथा (tathā) — likewiseईशान-आदि-स्वरूपान् (īśāna-ādi-svarūpān) — as the forms of Īśāna and the restतान् (tān) — themगुरुम् (gurum) — the teacherसाम्बम् (sāmbam) — as Śiva with the Motherविभाव्य (vibhāvya) — having contemplatedच (ca) — and
४९ तेषां पत्सिक्ततोयेन स्वशिरः स्नानमाचरेत् । षट्त्रिंशत्कोटितीर्थेषु सद्यः स्नानफलं लभेत् ॥
teṣāṃ patsiktatoyena svaśiraḥ snānamācaret | ṣaṭtriṃśatkoṭitīrtheṣu sadyaḥ snānaphalaṃ labhet ||
4
उन सबके चरण धोने से युक्त जल से अपने सिर का स्नान करे; इससे छत्तीस करोड़ तीर्थों में स्नान का फल तत्काल प्राप्त होता है।
one should bathe one's own head with the water that has wetted their feet; one thereby immediately obtains the fruit of bathing at thirty-six crore holy fords.
तेषाम् (teṣām) — of themपत्-सिक्त-तोयेन (pat-sikta-toyena) — with the water poured over their feetस्व-शिरः (sva-śiraḥ) — on his own headस्नानम् (snānam) — the bathingआचरेत् (ācaret) — let him performषट्त्रिंशत्-कोटि-तीर्थेषु (ṣaṭtriṃśat-koṭi-tīrtheṣu) — in three hundred and sixty million holy fordsसद्यः (sadyaḥ) — at onceस्नान-फलम् (snāna-phalam) — the fruit of bathingलभेत् (labhet) — he obtains
५० दशाङ्गमन्नं तेषां वै दद्याद्धै भक्तिपूर्वकम् । पराबुद्ध्या गुरोः पत्नीमीशानादिक्रमेण तु ॥
daśāṅgamannaṃ teṣāṃ vai dadyāddhai bhaktipūrvakam | parābuddhyā guroḥ patnīmīśānādikrameṇa tu ||
2
उन्हें भक्तिपूर्वक दशांग अन्न दे; परा शक्ति की बुद्धि से गुरु-पत्नी का, तथा ईशानादि क्रम से,
One should give them ten-limbed food with devotion; and the guru's wife, regarded with the thought of the supreme Śakti, [should also be honoured,] and the [five brahmins] in the order of Īśāna and the rest,
दश-अङ्गम् (daśa-aṅgam) — ten-limbedअन्नम् (annam) — foodतेषाम् (teṣām) — to themवै (vai) — indeedदद्यात् (dadyāt) — let him giveहि (hi) — indeedभक्ति-पूर्वकम् (bhakti-pūrvakam) — with devotionपरा-बुद्ध्या (parā-buddhyā) — regarding her as the supreme Śaktiगुरोः पत्नीम् (guroḥ patnīm) — the teacher’s wifeईशान-आदि-क्रमेण (īśāna-ādi-krameṇa) — in the order beginning with Īśānaतु (tu) — indeed
५१ परमान्नेन सम्पूज्य यथाविभवविस्तरम् । रुद्राक्षवस्त्रपूर्वं च वटकापूपकैर्युतम् ॥
paramānnena sampūjya yathāvibhavavistaram | rudrākṣavastrapūrvaṃ ca vaṭakāpūpakairyutam ||
2
उत्तम अन्न से, अपने वैभव-विस्तार के अनुसार पूजा करके, रुद्राक्ष-वस्त्र आदि तथा बड़ा-पूआ आदि से युक्त होकर,
having worshipped them with excellent food, according to the extent of one's means, together with rudrākṣa and cloth first, and furnished with fried cakes and sweet cakes,
परम-अन्नेन (parama-annena) — with sweet riceसम्पूज्य (sampūjya) — having worshippedयथा-विभव-विस्तरम् (yathā-vibhava-vistaram) — on a scale matching his meansरुद्राक्ष-वस्त्र-पूर्वम् (rudrākṣa-vastra-pūrvam) — beginning with rudrākṣa and clothच (ca) — andवटक-अपूपकैः (vaṭaka-apūpakaiḥ) — with cakes and frittersयुतम् (yutam) — furnished
५२ बलिदानं ततः कृत्वा भूरि भोजनमाचरेत् । ततः सम्प्रार्थ्य देवेशं जपं तावत्समापयेत् ॥
balidānaṃ tataḥ kṛtvā bhūri bhojanamācaret | tataḥ samprārthya deveśaṃ japaṃ tāvatsamāpayet ||
2
फिर बलिदान करके भरपूर भोजन कराए; फिर देवेश से प्रार्थना करके जप को वहीं समाप्त करे।
then, having made the bali-offering, one should carry out abundant feeding; then, having prayed to the lord of the gods, one should thereupon conclude the recitation.
बलि-दानम् (bali-dānam) — the offering of the oblationततः (tataḥ) — thenकृत्वा (kṛtvā) — having madeभूरि (bhūri) — abundantभोजनम् (bhojanam) — the feedingआचरेत् (ācaret) — let him performततः (tataḥ) — thereafterसम्प्रार्थ्य (samprārthya) — having prayed toदेव-ईशम् (deva-īśam) — the Lord of godsजपम् (japam) — the repetitionतावत् (tāvat) — to that extentसमापयेत् (samāpayet) — let him complete
५३ पुरश्चरणमेवं तु कृत्वा मन्त्री भवेन्नरः । पुनश्च पञ्चलक्षेण सर्वपापक्षयो भवेत् ॥
puraścaraṇamevaṃ tu kṛtvā mantrī bhavennaraḥ | punaśca pañcalakṣeṇa sarvapāpakṣayo bhavet ||
2
इस प्रकार पुरश्चरण करके मनुष्य मन्त्री (मन्त्रसिद्ध) हो जाता है; और पुनः पाँच लाख जप से सब पापों का क्षय हो जाता है।
Having thus performed the puraścaraṇa, a man becomes a mantra-master; and again by five hundred thousand [more recitations], the destruction of every sin comes about.
पुरश्चरणम् (puraścaraṇam) — the preparatory observanceएवम् (evam) — thusतु (tu) — indeedकृत्वा (kṛtvā) — having performedमन्त्री (mantrī) — a master of the mantraभवेत् (bhavet) — becomesनरः (naraḥ) — a manपुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandसर्व-पाप-क्षयः (sarva-pāpa-kṣayaḥ) — the destruction of all sinभवेत् (bhavet) — comes about
५४ अतलादि समारभ्य सत्यलोकावधि क्रमात् । पञ्चलक्षजपात्तत्तल्लोकैश्वर्यमवाप्नुयात् ॥
atalādi samārabhya satyalokāvadhi kramāt | pañcalakṣajapāttattallokaiśvaryamavāpnuyāt ||
2
अतल आदि से आरम्भ करके सत्यलोकपर्यन्त क्रमशः पाँच-पाँच लाख जप से उन-उन लोकों का ऐश्वर्य प्राप्त होता है।
Beginning from Atala and up to Satyaloka, in due order, by [each] five hundred thousand recitations, one obtains the sovereignty of each successive world.
अतल-आदि (atala-ādi) — from Atala onwardसमारभ्य (samārabhya) — beginningसत्य-लोक-अवधि (satya-loka-avadhi) — up to Satyalokaक्रमात् (kramāt) — in orderपञ्च-लक्ष-जपात् (pañca-lakṣa-japāt) — from five hundred thousand repetitionsतत्-तत्-लोक-ऐश्वर्यम् (tat-tat-loka-aiśvaryam) — the sovereignty of each of those worldsअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
५५ मध्ये मृतश्चेद्रोगान्ते भूमौ तज्जापको भवेत् । पुनश्च पञ्चलक्षेण ब्रह्मसामीप्यमाप्नुयात् ॥
madhye mṛtaścedrogānte bhūmau tajjāpako bhavet | punaśca pañcalakṣeṇa brahmasāmīpyamāpnuyāt ||
2
यदि बीच में ही किसी रोग के कारण मृत्यु हो जाए, तो वह पुनः पृथ्वी पर उसी मन्त्र का जापक होता है; और पुनः पाँच लाख जप से ब्रह्मा का सामीप्य प्राप्त करता है।
If he dies in the midst [of the practice], at the end of a disease, he becomes a reciter of that same mantra again on earth; and again by five hundred thousand, he obtains proximity to Brahmā.
मध्ये (madhye) — midwayमृतः (mṛtaḥ) — deadचेत् (cet) — ifरोग-अन्ते (roga-ante) — at the end of an illnessभूमौ (bhūmau) — on earthतत्-जापकः (tat-jāpakaḥ) — a repeater of itभवेत् (bhavet) — he becomesपुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandब्रह्म-सामीप्यम् (brahma-sāmīpyam) — nearness to Brahmanआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attain
५६ पुनश्च पञ्चलक्षेण सारूप्यैश्वर्यमाप्नुयात् । आहत्य शतलक्षेण साक्षाद् ब्रह्मसमो भवेत् ॥
punaśca pañcalakṣeṇa sārūpyaiśvaryamāpnuyāt | āhatya śatalakṣeṇa sākṣād brahmasamo bhavet ||
2
और पुनः पाँच लाख जप से सारूप्य ऐश्वर्य प्राप्त करता है; कुल मिलाकर एक करोड़ जप से वह साक्षात् ब्रह्मा के समान हो जाता है।
And again by five hundred thousand, he obtains the sovereignty of sārūpya [likeness of form]; altogether, by a hundred hundred-thousand, he becomes directly equal to Brahmā.
पुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandसारूप्य-ऐश्वर्यम् (sārūpya-aiśvaryam) — the sovereignty of like formआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attainआहत्य (āhatya) — in allशत-लक्षेण (śata-lakṣeṇa) — by ten millionसाक्षात् (sākṣāt) — directlyब्रह्म-समः (brahma-samaḥ) — equal to Brahmanभवेत् (bhavet) — he becomes
५७ कार्यब्रह्मण एवं हि सायुज्यं प्रतिपद्य वै । यथेष्टं भोगमाप्नोति तद् ब्रह्म प्रलयावधि ॥
kāryabrahmaṇa evaṃ hi sāyujyaṃ pratipadya vai | yatheṣṭaṃ bhogamāpnoti tad brahma pralayāvadhi ||
इस प्रकार कार्य-ब्रह्मा का सायुज्य प्राप्त करके वह उस ब्रह्मलोक में प्रलय तक यथेच्छ भोग प्राप्त करता है।
Thus, indeed, having attained union with the effect-Brahmā, he obtains enjoyment as he wishes in that Brahmā's world, until its dissolution.
कार्य-ब्रह्मणः (kārya-brahmaṇaḥ) — of the effected Brahmanएवम् (evam) — thusहि (hi) — indeedसायुज्यम् (sāyujyam) — unionप्रतिपद्य (pratipadya) — having gainedवै (vai) — indeedयथा-इष्टम् (yathā-iṣṭam) — as he wishesभोगम् (bhogam) — enjoymentआप्नोति (āpnoti) — he obtainsतत् ब्रह्म (tat brahma) — that Brahmanप्रलय-अवधि (pralaya-avadhi) — until the dissolution
५८ पुनः कल्पान्तरे वृत्ते ब्रह्मपुत्रः स जायते । पुनश्च तपसा दीप्तः क्रमान्मुक्तो भविष्यति ॥
punaḥ kalpāntare vṛtte brahmaputraḥ sa jāyate | punaśca tapasā dīptaḥ kramānmukto bhaviṣyati ||
फिर दूसरे कल्प के आरम्भ होने पर वह ब्रह्मा का पुत्र होता है; और पुनः तपस्या से देदीप्यमान होकर क्रमशः मुक्त हो जाता है।
Then, when another kalpa has come round, he is born as Brahmā's son; and again, blazing with austerity, he will become liberated in due course.
पुनः (punaḥ) — againकल्प-अन्तरे (kalpa-antare) — in another kalpaवृत्ते (vṛtte) — when it has come roundब्रह्म-पुत्रः (brahma-putraḥ) — a son of Brahmāसः (saḥ) — heजायते (jāyate) — is bornपुनः च (punaḥ ca) — and againतपसा (tapasā) — by austerityदीप्तः (dīptaḥ) — blazingक्रमात् (kramāt) — in due courseमुक्तः (muktaḥ) — liberatedभविष्यति (bhaviṣyati) — he will become
५९ पृथ्व्यादिकार्यभूतेभ्यो लोका वै निर्मिताः क्रमात् । पातालादि च सत्यान्तं ब्रह्मलोकाश्चतुर्दश ॥
pṛthvyādikāryabhūtebhyo lokā vai nirmitāḥ kramāt | pātālādi ca satyāntaṃ brahmalokāścaturdaśa ||
पृथ्वी आदि कार्यभूतों से क्रमशः लोकों का निर्माण हुआ है; पाताल से सत्यलोकपर्यन्त ब्रह्मा के चौदह लोक हैं।
From earth and the other effect-elements, the worlds were made in order; from Pātāla up to Satya, the worlds of Brahmā are fourteen.
पृथ्वी-आदि-कार्य-भूतेभ्यः (pṛthvī-ādi-kārya-bhūtebhyaḥ) — from earth and the other effected elementsलोकाः (lokāḥ) — the worldsवै (vai) — indeedनिर्मिताः (nirmitāḥ) — were fashionedक्रमात् (kramāt) — in orderपाताल-आदि (pātāla-ādi) — from Pātāla onwardच (ca) — andसत्य-अन्तम् (satya-antam) — ending in Satyaब्रह्म-लोकाः (brahma-lokāḥ) — the worlds of Brahmāचतुर्दश (caturdaśa) — fourteen
६० सत्यादूर्ध्वं क्षमान्तं वै विष्णुलोकाश्चतुर्दश । क्षमालोके कार्यविष्णुर्वैकुण्ठे वरपत्तने ॥
satyādūrdhvaṃ kṣamāntaṃ vai viṣṇulokāścaturdaśa | kṣamāloke kāryaviṣṇurvaikuṇṭhe varapattane ||
सत्यलोक से ऊपर क्षमालोकपर्यन्त विष्णु के चौदह लोक हैं; क्षमालोक में स्थित वैकुण्ठ नामक श्रेष्ठ नगर में कार्य-विष्णु निवास करते हैं।
Above Satya, up to Kṣamā, the worlds of Viṣṇu are fourteen; in the world of Kṣamā, in Vaikuṇṭha, the excellent city, [dwells] the effect-Viṣṇu.
सत्यात् (satyāt) — from Satyaऊर्ध्वम् (ūrdhvam) — upwardक्षमा-अन्तम् (kṣamā-antam) — ending in Kṣamāवै (vai) — indeedविष्णु-लोकाः (viṣṇu-lokāḥ) — the worlds of Viṣṇuचतुर्दश (caturdaśa) — fourteenक्षमा-लोके (kṣamā-loke) — in the world of Kṣamāकार्य-विष्णुः (kārya-viṣṇuḥ) — the effected Viṣṇuवैकुण्ठे (vaikuṇṭhe) — in Vaikuṇṭhaवर-पत्तने (vara-pattane) — in that excellent city
६१ कार्यलक्ष्म्या महाभोगी रक्षां कृत्वाधितिष्ठति । तदूर्ध्वगाश्च शुच्यन्ता लोकाष्टाविंशतिः स्थिताः ॥
kāryalakṣmyā mahābhogī rakṣāṃ kṛtvādhitiṣṭhati | tadūrdhvagāśca śucyantā lokāṣṭāviṃśatiḥ sthitāḥ ||
कार्य-लक्ष्मी सहित महाभोगी विष्णु रक्षा करते हुए वहाँ अधिष्ठित हैं। उसके ऊपर शुचिलोकपर्यन्त अट्ठाईस लोक स्थित हैं।
Together with the effect-Lakṣmī, of great enjoyment, he presides, having taken up [the world's] protection. Above that stand twenty-eight worlds, up to Śuci.
कार्य-लक्ष्म्या (kārya-lakṣmyā) — with the effected Lakṣmīमहा-भोगी (mahā-bhogī) — the great enjoyerरक्षाम् (rakṣām) — protectionकृत्वा (kṛtvā) — having undertakenअधितिष्ठति (adhitiṣṭhati) — presidesतत्-ऊर्ध्व-गाः (tat-ūrdhva-gāḥ) — those lying above thatच (ca) — andशुचि-अन्ताः (śuci-antāḥ) — ending in Śuciलोकाः (lokāḥ) — worldsअष्टाविंशतिः (aṣṭāviṃśatiḥ) — twenty-eightस्थिताः (sthitāḥ) — stand
६२ शुचौ लोके तु कैलासे रुद्रो वै भूतहृत्स्थितः । षडुत्तराश्च पञ्चाशदहिंसान्तास्तदूर्ध्वगाः ॥
śucau loke tu kailāse rudro vai bhūtahṛtsthitaḥ | ṣaḍuttarāśca pañcāśadahiṃsāntāstadūrdhvagāḥ ||
शुचिलोक में स्थित कैलास पर प्राणियों का संहार करने वाले रुद्रदेव विराजमान हैं। उसके ऊपर अहिंसालोकपर्यन्त छप्पन लोक स्थित हैं।
In the world of Śuci, on Kailāsa, Rudra dwells, the destroyer of beings. Above that stand fifty-six [worlds], up to Ahiṃsā.
शुचौ लोके (śucau loke) — in the world Śuciतु (tu) — indeedकैलासे (kailāse) — in Kailāsaरुद्रः (rudraḥ) — Rudraवै (vai) — indeedभूत-हृत्-स्थितः (bhūta-hṛt-sthitaḥ) — abiding in the heart of beingsषट्-उत्तराः (ṣaṭ-uttarāḥ) — six moreच (ca) — andपञ्चाशत् (pañcāśat) — fiftyअहिंसा-अन्ताः (ahiṃsā-antāḥ) — ending in Ahiṃsāतत्-ऊर्ध्व-गाः (tat-ūrdhva-gāḥ) — lying above that
६३ अहिंसालोकमास्थाय ज्ञानकैलासके पुरे । कार्येश्वरस्तिरोभावं सर्वान्कृत्वाधितिष्ठति ॥
ahiṃsālokamāsthāya jñānakailāsake pure | kāryeśvarastirobhāvaṃ sarvānkṛtvādhitiṣṭhati ||
अहिंसालोक का आश्रय लेकर ज्ञानकैलास नामक नगर में कार्य-ईश्वर सबको तिरोभूत करके अधिष्ठित हैं।
Resting upon the world of Ahiṃsā, in the city of Jñāna-Kailāsa, the effect-Īśvara presides, having brought concealment upon all.
अहिंसा-लोकम् (ahiṃsā-lokam) — the world of Ahiṃsāआस्थाय (āsthāya) — having taken his stand inज्ञान-कैलासके पुरे (jñāna-kailāsake pure) — in the city of the Kailāsa of knowledgeकार्य-ईश्वरः (kārya-īśvaraḥ) — the effected Īśvaraतिरोभावम् (tirobhāvam) — the act of veilingसर्वान् (sarvān) — allकृत्वा (kṛtvā) — having performedअधितिष्ठति (adhitiṣṭhati) — presides
६४ तदन्ते कालचक्रं हि कालातीतस्ततः परम् । शिवेनाधिष्ठितस्तत्र कालचक्रेश्वराह्वयः ॥
tadante kālacakraṃ hi kālātītastataḥ param | śivenādhiṣṭhitastatra kālacakreśvarāhvayaḥ ||
उसके अन्त में कालचक्र है, और उससे परे कालातीत है। वहाँ शिव द्वारा अधिष्ठित कालचक्रेश्वर नामक शिव विराजमान हैं।
At the end of that is the wheel of time; beyond that is the one past time. There, established by Śiva, is he called Kālacakreśvara.
तत्-अन्ते (tat-ante) — at the end of thatकाल-चक्रम् (kāla-cakram) — the wheel of timeहि (hi) — indeedकाल-अतीतः (kāla-atītaḥ) — the one beyond timeततः परम् (tataḥ param) — beyond thatशिवेन (śivena) — by Śivaअधिष्ठितः (adhiṣṭhitaḥ) — presided overतत्र (tatra) — thereकाल-चक्र-ईश्वर-आह्वयः (kāla-cakra-īśvara-āhvayaḥ) — named the Lord of the wheel of time
६४½ माहिषं धर्ममास्थाय सर्वान्कालेन युञ्जति ।
māhiṣaṃ dharmamāsthāya sarvānkālena yuñjati ||
महिषरूप धर्म का आश्रय लेकर वे सबको काल से संयुक्त करते हैं।
Resting on dharma in the form of a buffalo, he joins all beings to time.
माहिषम् (māhiṣam) — the buffaloधर्मम् (dharmam) — dharmaआस्थाय (āsthāya) — having mountedसर्वान् (sarvān) — allकालेन (kālena) — with timeयुञ्जति (yuñjati) — he yokes
६५ असत्याश्चाशुचिश्चैव हिंसा चैवाथ निर्घृणा ॥
asatyāścāśuciścaiva hiṃsā caivātha nirghṛṇā ||
असत्य, अशुचि, हिंसा और निर्दयता —
Untruth, and impurity, and violence, and mercilessness —
असत्याः (asatyāḥ) — untruthच (ca) — andअशुचिः (aśuciḥ) — impurityच एव (ca eva) — andहिंसा (hiṃsā) — violenceच एव (ca eva) — andअथ (atha) — thenनिर्घृणा (nirghṛṇā) — pitilessness
६६ असत्यादिचतुष्पादः सर्वांशः कामरूपधृक् । नास्तिक्यलक्ष्मीर्दुःसङ्गो वेदबाह्यध्वनिः सदा ॥
asatyādicatuṣpādaḥ sarvāṃśaḥ kāmarūpadhṛk | nāstikyalakṣmīrduḥsaṅgo vedabāhyadhvaniḥ sadā ||
असत्य आदि ये चार पाद उनके सर्वांश हैं, जो कामरूपधारी हैं। नास्तिकतायुक्त लक्ष्मी, दुःसंग, सदा वेदबाह्य शब्द,
these four feet, beginning with untruth, are his every part, wearing the form he wishes. Godlessness is his prosperity, ill company, always a sound outside the Veda,
असत्य-आदि-चतुष्-पादः (asatya-ādi-catuḥ-pādaḥ) — four-footed with untruth and the restसर्व-अंशः (sarva-aṃśaḥ) — in every partकाम-रूप-धृक् (kāma-rūpa-dhṛk) — taking any form at willनास्तिक्य-लक्ष्मीः (nāstikya-lakṣmīḥ) — whose fortune is unbeliefदुःसङ्गः (duḥsaṅgaḥ) — of evil companyवेद-बाह्य-ध्वनिः (veda-bāhya-dhvaniḥ) — whose sound is outside the Vedaसदा (sadā) — always
६७ क्रोधसङ्गः कृष्णवर्णो महामहिषवेषवान् । तावान्महेश्वरः प्रोक्तस्तिरोधास्तावदेव हि ॥
krodhasaṅgaḥ kṛṣṇavarṇo mahāmahiṣaveṣavān | tāvānmaheśvaraḥ proktastirodhāstāvadeva hi ||
क्रोध का संग, कृष्ण वर्ण, महामहिष का वेष — यहाँ तक ही महेश्वर के विराट् स्वरूप का वर्णन किया गया है, और यहाँ तक ही तिरोभाव है।
companionship with anger, a black colour, wearing the guise of a great buffalo — up to that point, Maheśvara [in this concealing form] is declared; and up to that same point is his concealment.
क्रोध-सङ्गः (krodha-saṅgaḥ) — attached to angerकृष्ण-वर्णः (kṛṣṇa-varṇaḥ) — black in colourमहा-महिष-वेषवान् (mahā-mahiṣa-veṣavān) — in the guise of a great buffaloतावान् (tāvān) — so far extendsमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraप्रोक्तः (proktaḥ) — is declaredतिरोधाः (tirodhāḥ) — the veilingतावत् (tāvat) — so farएव हि (eva hi) — indeed
६८ तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वं ज्ञानभोगकम् । तदर्वाक्कर्ममाया हि ज्ञानमाया तदूर्ध्वकम् ॥
tadarvākkarmabhogo hi tadūrdhvaṃ jñānabhogakam | tadarvākkarmamāyā hi jñānamāyā tadūrdhvakam ||
उससे नीचे कर्मभोग है, और उससे ऊपर ज्ञानभोग है। उससे नीचे कर्ममाया है, और उससे ऊपर ज्ञानमाया है।
Below that is the enjoyment of karma; above that, the enjoyment of knowledge. Below that is karma-māyā; above that is jñāna-māyā.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatकर्म-भोगः (karma-bhogaḥ) — the enjoyment of karmaहि (hi) — indeedतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatज्ञान-भोगकम् (jñāna-bhogakam) — the enjoyment of knowledgeतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatकर्म-माया (karma-māyā) — the Māyā of karmaहि (hi) — indeedज्ञान-माया (jñāna-māyā) — the Māyā of knowledgeतत्-ऊर्ध्वकम् (tat-ūrdhvakam) — above that
६९ मा लक्ष्मीः कर्मभोगो वै याति मायेति कथ्यते । मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगो वै याति मायेति कथ्यते ॥
mā lakṣmīḥ karmabhogo vai yāti māyeti kathyate | mā lakṣmīrjñānabhogo vai yāti māyeti kathyate ||
"मा" का अर्थ लक्ष्मी है; उससे कर्मभोग प्राप्त होता है, इसे माया कहते हैं। इसी तरह "मा" लक्ष्मी से ज्ञानभोग भी प्राप्त होता है, इसे भी माया कहते हैं।
"Mā" is Lakṣmī; from her, karma-enjoyment comes — this is called māyā. "Mā" is Lakṣmī; from her, knowledge-enjoyment also comes — this too is called māyā.
मा (mā) — māलक्ष्मीः (lakṣmīḥ) — fortuneकर्म-भोगः (karma-bhogaḥ) — the enjoyment of karmaवै (vai) — indeedयाति (yāti) — goesमाया (māyā) — Māyāइति (iti) — thusकथ्यते (kathyate) — it is calledज्ञान-भोगः (jñāna-bhogaḥ) — the enjoyment of knowledgeवै (vai) — indeedयाति (yāti) — goesमाया (māyā) — Māyāइति (iti) — thusकथ्यते (kathyate) — it is called
७० तदूर्ध्वं नित्यभोगो हि तदर्वाङ् नश्वरं विदुः । तदर्वाक्च तिरोधानं तदूर्ध्वं न तिरोधनम् ॥
tadūrdhvaṃ nityabhogo hi tadarvāṅ naśvaraṃ viduḥ | tadarvākca tirodhānaṃ tadūrdhvaṃ na tirodhanam ||
उससे ऊपर नित्य भोग है, और उससे नीचे नश्वर भोग जानना चाहिए। उससे नीचे ही तिरोधान है, और उससे ऊपर तिरोधान नहीं है।
Above that is everlasting enjoyment; below that, they know it as perishable. Below that is concealment; above that, there is no concealment.
तत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatनित्य-भोगः (nitya-bhogaḥ) — everlasting enjoymentहि (hi) — indeedतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatनश्वरम् (naśvaram) — perishableविदुः (viduḥ) — they knowतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatच (ca) — andतिरोधानम् (tirodhānam) — veilingतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatन तिरोधनम् (na tirodhanam) — no veiling
७१ तदर्वाक् पाशबन्धो हि तदूर्ध्वं नहि बन्धनम् । तदर्वाक् परिवर्तन्ते काम्यकर्मानुसारिणः ॥
tadarvāk pāśabandho hi tadūrdhvaṃ nahi bandhanam | tadarvāk parivartante kāmyakarmānusāriṇaḥ ||
उससे नीचे ही पाशबन्ध है, और उससे ऊपर बन्धन नहीं है। उससे नीचे ही काम्यकर्म का अनुसरण करने वाले जीव चक्कर काटते हैं।
Below that is the bondage of fetters; above that, there is no bondage at all. Below that, those who follow desired action wander in cycles.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपाश-बन्धः (pāśa-bandhaḥ) — the bondage of the nooseहि (hi) — indeedतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatन हि बन्धनम् (na hi bandhanam) — there is no bondage at allतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपरिवर्तन्ते (parivartante) — they revolveकाम्य-कर्म-अनुसारिणः (kāmya-karma-anusāriṇaḥ) — those who follow rites done for a wish
७१½ निष्कामकर्मभोगस्तु तदूर्ध्वं परिकीर्तितः ।
niṣkāmakarmabhogastu tadūrdhvaṃ parikīrtitaḥ ||
निष्काम कर्म का भोग उससे ऊपर ही होता है, ऐसा कहा गया है।
But the enjoyment of desireless action is proclaimed to be above that.
निष्काम-कर्म-भोगः (niṣkāma-karma-bhogaḥ) — the enjoyment of desireless actionतु (tu) — indeedतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatपरिकीर्तितः (parikīrtitaḥ) — is declared
७२ तदर्वाक् परिवर्तन्ते बिन्दुपूजापरायणाः ॥
tadarvāk parivartante bindupūjāparāyaṇāḥ ||
उससे नीचे ही बिन्दुपूजा में तत्पर रहने वाले घूमते हैं।
Below that wander those devoted to the worship of bindu.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपरिवर्तन्ते (parivartante) — revolveबिन्दु-पूजा-परायणाः (bindu-pūjā-parāyaṇāḥ) — those devoted to the worship of the bindu
७३ तदूर्ध्वं हि व्रजन्त्येव निष्कामा लिङ्गपूजकाः । तदर्वाक् परिवर्तन्ते शिवान्यसुरपूजकाः ॥
tadūrdhvaṃ hi vrajantyeva niṣkāmā liṅgapūjakāḥ | tadarvāk parivartante śivānyasurapūjakāḥ ||
उससे ऊपर ही निष्काम भाव से लिंगपूजा करने वाले जाते हैं। उससे नीचे शिव के अतिरिक्त अन्य देवताओं के पूजक घूमते रहते हैं।
Above that go only the desireless worshippers of the liṅga. Below that wander the worshippers of gods other than Śiva.
तत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatहि (hi) — indeedव्रजन्ति (vrajanti) — goएव (eva) — indeedनिष्कामाः (niṣkāmāḥ) — the desirelessलिङ्ग-पूजकाः (liṅga-pūjakāḥ) — worshippers of the liṅgaतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपरिवर्तन्ते (parivartante) — revolveशिव-अन्य-सुर-पूजकाः (śiva-anya-sura-pūjakāḥ) — those who worship gods other than Śiva
७४ शिवैकनिरता ये च तदूर्ध्वं सम्प्रयान्ति ते । तदर्वाग्जीवकोटिः स्यात्तदूर्ध्वं परकोटिकाः ॥
śivaikaniratā ye ca tadūrdhvaṃ samprayānti te | tadarvāgjīvakoṭiḥ syāttadūrdhvaṃ parakoṭikāḥ ||
और जो शिव में ही एकनिष्ठ हैं, वे उससे ऊपर जाते हैं। उससे नीचे जीवकोटि है, और उससे ऊपर ईश्वरकोटि है।
And those devoted to Śiva alone go above that. Below that is the class of the jīva; above that are those of the higher class.
शिव-एक-निरताः (śiva-eka-niratāḥ) — devoted to Śiva aloneये (ye) — whoच (ca) — andतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatसम्प्रयान्ति (samprayānti) — go forthते (te) — theyतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatजीव-कोटिः (jīva-koṭiḥ) — the order of embodied soulsस्यात् (syāt) — would beतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatपर-कोटिकाः (para-koṭikāḥ) — those of the higher order
७५ सांसारिकास्तदर्वाक् च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः । तदर्वाक् परिवर्तन्ते प्राकृतद्रव्यपूजकाः ॥
sāṃsārikāstadarvāk ca muktāḥ khalu tadūrdhvagāḥ | tadarvāk parivartante prākṛtadravyapūjakāḥ ||
संसारी जीव उससे नीचे हैं, और मुक्त जीव उससे ऊपर हैं। उससे नीचे प्राकृत द्रव्यों से पूजा करने वाले घूमते हैं।
Worldly beings are below that; those liberated indeed stand above. Below that wander worshippers with ordinary substances.
सांसारिकाः (sāṃsārikāḥ) — those bound to the round of birthतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatच (ca) — andमुक्ताः (muktāḥ) — the liberatedखलु (khalu) — surelyतत्-ऊर्ध्व-गाः (tat-ūrdhva-gāḥ) — go above thatतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपरिवर्तन्ते (parivartante) — revolveप्राकृत-द्रव्य-पूजकाः (prākṛta-dravya-pūjakāḥ) — those who worship with material substances
७६ तदूर्ध्वं हि व्रजन्त्येते पौरुषद्रव्यपूजकाः । तदर्वाक्छक्तिलिङ्गं तु शिवलिङ्गं तदूर्ध्वकम् ॥
tadūrdhvaṃ hi vrajantyete pauruṣadravyapūjakāḥ | tadarvākchaktiliṅgaṃ tu śivaliṅgaṃ tadūrdhvakam ||
उससे ऊपर पौरुष द्रव्यों से पूजा करने वाले जाते हैं। उससे नीचे शक्तिलिंग है, और उससे ऊपर शिवलिंग है।
Above that go those who worship with substances born of human effort. Below that is the śakti-liṅga; above that, the śiva-liṅga.
तत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatहि (hi) — indeedव्रजन्ति (vrajanti) — goएते (ete) — theseपौरुष-द्रव्य-पूजकाः (pauruṣa-dravya-pūjakāḥ) — those who worship with the substance of the Spiritतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatशक्ति-लिङ्गम् (śakti-liṅgam) — the liṅga of Śaktiतु (tu) — indeedशिव-लिङ्गम् (śiva-liṅgam) — the liṅga of Śivaतत्-ऊर्ध्वकम् (tat-ūrdhvakam) — above that
७७ तदर्वागावृतं लिङ्गं तदूर्ध्वं हि निराकृति । तदर्वाक्कल्पितं लिङ्गं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम् ॥
tadarvāgāvṛtaṃ liṅgaṃ tadūrdhvaṃ hi nirākṛti | tadarvākkalpitaṃ liṅgaṃ tadūrdhvaṃ vai na kalpitam ||
उससे नीचे लिंग आवृत है, और उससे ऊपर निराकार है। उससे नीचे लिंग कल्पित है, और उससे ऊपर वह कल्पित नहीं है।
Below that the liṅga has a covering; above that, indeed, it is formless. Below that the liṅga is imagined; above that, it is not imagined at all.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatआवृतम् (āvṛtam) — veiledलिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatहि (hi) — indeedनिर्-आकृति (nir-ākṛti) — without shapeतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatकल्पितम् (kalpitam) — fashionedलिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatवै (vai) — indeedन कल्पितम् (na kalpitam) — not fashioned
७८ तदर्वाग्बाह्यलिङ्गं स्यादन्तरङ्गं तदूर्ध्वकम् । तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम् ॥
tadarvāgbāhyaliṅgaṃ syādantaraṅgaṃ tadūrdhvakam | tadarvākchaktilokā hi śataṃ vai dvādaśādhikam ||
उससे नीचे लिंग बाह्य है, और उससे ऊपर आन्तरिक है। उससे नीचे शक्ति के एक सौ बारह लोक हैं।
Below that the liṅga is outward; above that, it is inward. Below that are the worlds of Śakti, a hundred and twelve of them.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatबाह्य-लिङ्गम् (bāhya-liṅgam) — the outer liṅgaस्यात् (syāt) — would beअन्तरङ्गम् (antaraṅgam) — the innerतत्-ऊर्ध्वकम् (tat-ūrdhvakam) — above thatतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatशक्ति-लोकाः (śakti-lokāḥ) — the worlds of Śaktiहि (hi) — indeedशतम् (śatam) — a hundredवै (vai) — indeedद्वादश-अधिकम् (dvādaśa-adhikam) — and twelve more
७९ तदर्वाग्बिन्दुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् । तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः ॥
tadarvāgbindurūpaṃ hi nādarūpaṃ taduttaram | tadarvākkarmalokastu tadūrdhvaṃ jñānalokakaḥ ||
उससे नीचे बिन्दुरूप है, और उससे ऊपर नादरूप है। उससे नीचे कर्मलोक है, और उससे ऊपर ज्ञानलोक है।
Below that is the form of bindu; above it, the form of nāda. Below that is the world of karma; above that, the world of knowledge.
तत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatबिन्दु-रूपम् (bindu-rūpam) — in the form of the pointहि (hi) — indeedनाद-रूपम् (nāda-rūpam) — in the form of soundतत्-उत्तरम् (tat-uttaram) — above thatतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatकर्म-लोकः (karma-lokaḥ) — the world of actionतु (tu) — indeedतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatज्ञान-लोककः (jñāna-lokakaḥ) — the world of knowledge
८० नमस्कारस्तदूर्ध्वं हि मदाहङ्कारनाशनः । जनं तस्मात् तिरोधानं प्रत्यायाति न ना यतः ॥
namaskārastadūrdhvaṃ hi madāhaṅkāranāśanaḥ | janaṃ tasmāt tirodhānaṃ pratyāyāti na nā yataḥ ||
उससे ऊपर मद-अहंकार का नाश करने वाला नमस्कार है; इसलिए वहाँ से किसी को तिरोधान प्राप्त नहीं होता, क्योंकि वह उसकी सीमा से परे है।
Above that is salutation, the destroyer of pride and ego; hence concealment does not come back upon a person from there, since [it is beyond its reach].
नमस्कारः (namaskāraḥ) — the salutationतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatहि (hi) — indeedमद-अहङ्कार-नाशनः (mada-ahaṅkāra-nāśanaḥ) — destroying pride and egoismजनम् (janam) — the personतस्मात् (tasmāt) — from thatतिरोधानम् (tirodhānam) — the veilingप्रत्यायाति (pratyāyāti) — comes backन (na) — notना (nā) — the manयतः (yataḥ) — since
८१ ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् । तदर्वाक् परिवर्तन्ते ह्याधिभौतिकपूजकाः ॥
jñānaśabdārtha evaṃ hi tirodhānanivāraṇāt | tadarvāk parivartante hyādhibhautikapūjakāḥ ||
इस प्रकार तिरोधान के निवारण से ही "ज्ञान" शब्द का अर्थ सिद्ध होता है। उससे नीचे आधिभौतिक उपासक घूमते रहते हैं।
Thus, the meaning of the word "jñāna" [knowledge] is indeed by virtue of its warding off concealment. Below that wander the worshippers of the ādhibhautika [the material aspect of divinity].
ज्ञान-शब्द-अर्थः (jñāna-śabda-arthaḥ) — the sense of the word jñānaएवम् (evam) — thusहि (hi) — indeedतिरोधान-निवारणात् (tirodhāna-nivāraṇāt) — from the warding off of the veilingतत्-अर्वाक् (tat-arvāk) — below thatपरिवर्तन्ते (parivartante) — revolveहि (hi) — indeedआधिभौतिक-पूजकाः (ādhibhautika-pūjakāḥ) — those who worship on the material plane
८२ आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वं सम्प्रयान्ति वै । तावद्धै वेदिभागं तन्महालोकात्मलिङ्गके ॥
ādhyātmikārcakā eva tadūrdhvaṃ samprayānti vai | tāvaddhai vedibhāgaṃ tanmahālokātmaliṅgake ||
आध्यात्मिक उपासक ही उससे ऊपर जाते हैं। उस महालोकरूपी आत्मलिंग में वेदिभाग वहाँ तक ही है।
Only the worshippers of the ādhyātmika [the inward, spiritual aspect] go above that; that far, indeed, is the vedi-portion, in that great world of the Self-liṅga.
आध्यात्मिक-अर्चकाः (ādhyātmika-arcakāḥ) — those who worship on the plane of the Selfएव (eva) — aloneतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatसम्प्रयान्ति (samprayānti) — go forthवै (vai) — indeedतावत् (tāvat) — so farहि (hi) — indeedवेदि-भागम् (vedi-bhāgam) — the portion of the altarतत् (tat) — thatमहा-लोक-आत्म-लिङ्गके (mahā-loka-ātma-liṅgake) — in the liṅga that is the self of the great world
८३ प्रकृत्याद्यष्टबन्धोऽपि वेद्यते सम्प्रतिष्ठितः । एवमेतादृशं ज्ञेयं सर्वं लौकिकवैदिकम् ॥
prakṛtyādyaṣṭabandho'pi vedyate sampratiṣṭhitaḥ | evametādṛśaṃ jñeyaṃ sarvaṃ laukikavaidikam ||
प्रकृति आदि आठ बन्धन भी वहाँ प्रतिष्ठित रूप में जाने जाते हैं। इस प्रकार सब कुछ लौकिक और वैदिक स्वरूप जानना चाहिए।
The eightfold bond, beginning with prakṛti, is also known there, firmly established. Thus all this, both worldly and Vedic, is to be known in this manner.
प्रकृति-आदि-अष्ट-बन्धः (prakṛti-ādi-aṣṭa-bandhaḥ) — the eightfold bond beginning with Prakṛtiअपि (api) — alsoवेद्यते (vedyate) — is knownसम्प्रतिष्ठितः (sampratiṣṭhitaḥ) — as firmly establishedएवम् (evam) — thusएतादृशम् (etādṛśam) — of such a kindज्ञेयम् (jñeyam) — is to be knownसर्वम् (sarvam) — allलौकिक-वैदिकम् (laukika-vaidikam) — worldly and Vedic
८४ अधर्ममहिषारूढं कालचक्रं तरन्ति ते । सत्यादिधर्मयुक्ता ये शिवपूजापराश्च ये ॥
adharmamahiṣārūḍhaṃ kālacakraṃ taranti te | satyādidharmayuktā ye śivapūjāparāśca ye ||
जो सत्य आदि धर्मों से युक्त और शिवपूजा में तत्पर हैं, वे अधर्मरूपी भैंसे पर आरूढ़ कालचक्र को पार कर जाते हैं।
Those who are joined with truth and the other [virtues of] dharma, and who are devoted to the worship of Śiva, cross over the wheel of time mounted on the buffalo of adharma.
अधर्म-महिष-आरूढम् (adharma-mahiṣa-ārūḍham) — mounted on the buffalo of unrighteousnessकाल-चक्रम् (kāla-cakram) — the wheel of timeतरन्ति (taranti) — they crossते (te) — thoseसत्य-आदि-धर्म-युक्ताः (satya-ādi-dharma-yuktāḥ) — endowed with truth and the other virtuesये (ye) — whoशिव-पूजा-पराः (śiva-pūjā-parāḥ) — intent on the worship of Śivaच (ca) — andये (ye) — who
८५ तदूर्ध्वं वृषभो धर्मो ब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् । सत्यादिपादयुक्तस्तु शिवलोकाग्रतः स्थितः ॥
tadūrdhvaṃ vṛṣabho dharmo brahmacaryasvarūpadhṛk | satyādipādayuktastu śivalokāgrataḥ sthitaḥ ||
उससे ऊपर वृषभरूप धर्म है, जो ब्रह्मचर्य का स्वरूप धारण किए हुए है। सत्यादि चरणों से युक्त वह शिवलोक के आगे स्थित है।
Above that, dharma [in the form of] the bull, wearing the form of brahmacarya, joined with truth and the other feet, stands before the world of Śiva.
तत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatवृषभः (vṛṣabhaḥ) — the bullधर्मः (dharmaḥ) — Dharmaब्रह्मचर्य-स्वरूप-धृक् (brahmacarya-svarūpa-dhṛk) — bearing the form of chastityसत्य-आदि-पाद-युक्तः (satya-ādi-pāda-yuktaḥ) — furnished with truth and the other feetतु (tu) — indeedशिव-लोक-अग्रतः (śiva-loka-agrataḥ) — before the world of Śivaस्थितः (sthitaḥ) — stands
८६ क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः । आस्तिक्यचक्षुर्निःश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः ॥
kṣamāśṛṅgaḥ śamaśrotro vedadhvanivibhūṣitaḥ | āstikyacakṣurniḥśvāsagurubuddhimanā vṛṣaḥ ||
क्षमारूपी सींग, शमरूपी कान, वेदध्वनि से विभूषित, आस्तिकतारूपी नेत्र, तथा निःश्वास एवं गुरुबुद्धिमय मन वाला यह वृषभ है।
This bull has forbearance for horns, tranquillity for ears, is adorned by the sound of the Veda, has faith for eyes, and has the guru's teaching for breath, mind and intellect.
क्षमा-शृङ्गः (kṣamā-śṛṅgaḥ) — whose horns are forbearanceशम-श्रोत्रः (śama-śrotraḥ) — whose ears are calmवेद-ध्वनि-विभूषितः (veda-dhvani-vibhūṣitaḥ) — adorned with the sound of the Vedaआस्तिक्य-चक्षुः (āstikya-cakṣuḥ) — whose eyes are faithनिःश्वास-गुरु-बुद्धि-मनाः (niḥśvāsa-guru-buddhi-manāḥ) — whose breath, mind and understanding are the teacher’sवृषः (vṛṣaḥ) — the bull
८७ क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा । तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोऽधितिष्ठति ॥
kriyādivṛṣabhā jñeyāḥ kāraṇādiṣu sarvadā | taṃ kriyāvṛṣabhaṃ dharmaṃ kālātīto'dhitiṣṭhati ||
क्रिया आदि वृषभ कारण आदि में सर्वदा स्थित जानने चाहिए; उस क्रियारूप वृषभ धर्म पर कालातीत शिव आरूढ़ होते हैं।
The bulls beginning with kriyā are to be known as ever present in Kāraṇa[-Brahmā/Viṣṇu/Rudra/Īśa] and the rest; on that bull of ritual-action, the dharma, sits the one beyond time.
क्रिया-आदि-वृषभाः (kriyā-ādi-vṛṣabhāḥ) — the bulls of rite and the restज्ञेयाः (jñeyāḥ) — are to be knownकारण-आदिषु (kāraṇa-ādiṣu) — among the causal ordersसर्वदा (sarvadā) — alwaysतम् (tam) — thatक्रिया-वृषभम् (kriyā-vṛṣabham) — bull of riteधर्मम् (dharmam) — Dharmaकाल-अतीतः (kāla-atītaḥ) — the one beyond timeअधितिष्ठति (adhitiṣṭhati) — mounts
८८ ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते । तदूर्ध्वं न दिनं रात्रिर्न जन्ममरणादिकम् ॥
brahmaviṣṇumaheśānāṃ svasvāyurdinamucyate | tadūrdhvaṃ na dinaṃ rātrirna janmamaraṇādikam ||
ब्रह्मा, विष्णु और महेश की अपनी-अपनी आयु ही दिन कहलाती है; उससे ऊपर न दिन है, न रात्रि है, और न जन्म-मरण आदि है।
The lifespan of Brahmā, Viṣṇu and Maheśa is each called a day; above that there is no day or night, nor birth and death and the rest.
ब्रह्म-विष्णु-महेशानाम् (brahma-viṣṇu-maheśānām) — of Brahmā, Viṣṇu and Maheśaस्व-स्व-आयुः (sva-sva-āyuḥ) — each one’s own lifespanदिनम् (dinam) — a dayउच्यते (ucyate) — is calledतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatन दिनम् (na dinam) — no dayरात्रिः (rātriḥ) — nightन (na) — norजन्म-मरण-आदिकम् (janma-maraṇa-ādikam) — birth, death and the rest
८९ पुनः कारणसत्यान्ताः कारणब्रह्मणस्तथा । गन्धादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा ॥
punaḥ kāraṇasatyāntāḥ kāraṇabrahmaṇastathā | gandhādibhyastu bhūtebhyastadūrdhvaṃ nirmitāḥ sadā ||
फिर कारण-ब्रह्मा के सत्यलोकपर्यन्त लोक भी, उससे ऊपर, गन्ध आदि सूक्ष्म भूतों से सदा निर्मित हैं,
Again, the worlds of the effect-Brahmā, up to Kāraṇa-Satya, are, above that, always fashioned from the elements beginning with fragrance [in their subtle, causal form],
पुनः (punaḥ) — againकारण-सत्य-अन्ताः (kāraṇa-satya-antāḥ) — ending in the causal Satyaकारण-ब्रह्मणः (kāraṇa-brahmaṇaḥ) — of the causal Brahmāतथा (tathā) — likewiseगन्ध-आदिभ्यः (gandha-ādibhyaḥ) — from scent and the restतु (tu) — indeedभूतेभ्यः (bhūtebhyaḥ) — from the elementsतत्-ऊर्ध्वम् (tat-ūrdhvam) — above thatनिर्मिताः (nirmitāḥ) — fashionedसदा (sadā) — always
८९½ सूक्ष्मगन्धस्वरूपा हि स्थिता लोकाश्चतुर्दश ।
sūkṣmagandhasvarūpā hi sthitā lokāścaturdaśa ||
वे चौदह लोक सूक्ष्म गन्ध के स्वरूप वाले होकर वहाँ स्थित हैं।
the fourteen worlds stand there, of the very nature of subtle fragrance.
सूक्ष्म-गन्ध-स्वरूपाः (sūkṣma-gandha-svarūpāḥ) — of the nature of subtle scentहि (hi) — indeedस्थिताः (sthitāḥ) — standलोकाः (lokāḥ) — the worldsचतुर्दश (caturdaśa) — fourteen
९० पुनः कारणविष्णोर्वै स्थिता लोकाश्चतुर्दश ॥
punaḥ kāraṇaviṣṇorvai sthitā lokāścaturdaśa ||
और पुनः कारण-विष्णु के चौदह लोक भी वहाँ स्थित हैं।
And again, the fourteen worlds of the causal Viṣṇu stand there.
पुनः (punaḥ) — againकारण-विष्णोः (kāraṇa-viṣṇoḥ) — of the causal Viṣṇuवै (vai) — indeedस्थिताः (sthitāḥ) — standलोकाः (lokāḥ) — worldsचतुर्दश (caturdaśa) — fourteen
९१ पुनः कारणरुद्रस्य लोकाष्टाविंशका मताः । पुनश्च कारणेशस्य षट्पञ्चाशत्तदूर्ध्वगाः ॥
punaḥ kāraṇarudrasya lokāṣṭāviṃśakā matāḥ | punaśca kāraṇeśasya ṣaṭpañcāśattadūrdhvagāḥ ||
और पुनः कारण-रुद्र के अट्ठाईस लोक माने गए हैं; और पुनः उससे ऊपर कारण-ईश के छप्पन लोक हैं।
And again, the worlds of the causal Rudra are held to be twenty-eight; and again, above that, the worlds of the causal Īśa are fifty-six.
पुनः (punaḥ) — againकारण-रुद्रस्य (kāraṇa-rudrasya) — of the causal Rudraलोकाः (lokāḥ) — worldsअष्टाविंशकाः (aṣṭāviṃśakāḥ) — twenty-eightमताः (matāḥ) — are heldपुनः च (punaḥ ca) — and againकारण-ईशस्य (kāraṇa-īśasya) — of the causal Īśaषट्-पञ्चाशत् (ṣaṭ-pañcāśat) — fifty-sixतत्-ऊर्ध्व-गाः (tat-ūrdhva-gāḥ) — lying above that
९२ ततः परं ब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसम्मतम् । तत्रैव ज्ञानकैलासे पञ्चावरणसंयुते ॥
tataḥ paraṃ brahmacaryalokākhyaṃ śivasammatam | tatraiva jñānakailāse pañcāvaraṇasaṃyute ||
उससे परे ब्रह्मचर्यलोक नामक शिवसम्मत लोक है; वहीं पाँच आवरणों से युक्त ज्ञानकैलास में,
Beyond that is the one called the world of brahmacarya, approved by Śiva; there, in that very Jñāna-Kailāsa, furnished with five enclosures,
ततः परम् (tataḥ param) — beyond thatब्रह्मचर्य-लोक-आख्यम् (brahmacarya-loka-ākhyam) — named the world of chastityशिव-सम्मतम् (śiva-sammatam) — approved by Śivaतत्र एव (tatra eva) — there itselfज्ञान-कैलासे (jñāna-kailāse) — in the Kailāsa of knowledgeपञ्च-आवरण-संयुते (pañca-āvaraṇa-saṃyute) — furnished with five enclosures
९३ पञ्चमण्डलसंयुक्तं पञ्चब्रह्मकलान्वितम् । आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिङ्गं तु तत्र वै ॥
pañcamaṇḍalasaṃyuktaṃ pañcabrahmakalānvitam | ādiśaktisamāyuktamādiliṅgaṃ tu tatra vai ||
पाँच मण्डलों से युक्त, पाँच ब्रह्मकलाओं से युक्त, आदिशक्ति से संयुक्त आदिलिंग वहीं स्थित है।
joined with five maṇḍalas, endowed with the five kalās of Brahman, joined with the primal Śakti — there indeed is the primal liṅga.
पञ्च-मण्डल-संयुक्तम् (pañca-maṇḍala-saṃyuktam) — joined with five circlesपञ्च-ब्रह्म-कला-अन्वितम् (pañca-brahma-kalā-anvitam) — endowed with the five Brahman-partsआदि-शक्ति-समायुक्तम् (ādi-śakti-samāyuktam) — united with the primal Śaktiआदि-लिङ्गम् (ādi-liṅgam) — the primal liṅgaतु (tu) — indeedतत्र (tatra) — thereवै (vai) — indeed
९४ शिवालयमिदं प्रोक्तं शिवस्य परमात्मनः । परशक्त्या समायुक्तस्तत्रैव परमेश्वरः ॥
śivālayamidaṃ proktaṃ śivasya paramātmanaḥ | paraśaktyā samāyuktastatraiva parameśvaraḥ ||
इसे परमात्मा शिव का शिवालय कहा गया है; वहीं परमेश्वर परा शक्ति से समायुक्त होकर विराजमान हैं।
This is declared to be the abode of Śiva, the Supreme Self; there, joined with the supreme Śakti, is the Supreme Lord himself.
शिव-आलयम् (śiva-ālayam) — the abode of Śivaइदम् (idam) — thisप्रोक्तम् (proktam) — is declaredशिवस्य (śivasya) — of Śivaपरम-आत्मनः (parama-ātmanaḥ) — the supreme Selfपर-शक्त्या (para-śaktyā) — with the supreme Śaktiसमायुक्तः (samāyuktaḥ) — unitedतत्र एव (tatra eva) — there itselfपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the supreme Lord
९५ सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोऽप्यनुग्रहः । पञ्चकृत्यप्रवीणोऽसौ सच्चिदानन्दविग्रहः ॥
sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhārastirobhāvo'pyanugrahaḥ | pañcakṛtyapravīṇo'sau saccidānandavigrahaḥ ||
सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोभाव और अनुग्रह — इन पाँचों कृत्यों में वे प्रवीण हैं, और सच्चिदानन्द विग्रह वाले हैं।
Creation, maintenance, and dissolution, concealment, and grace too — he is skilled in these five acts, of the form of being, consciousness and bliss.
सृष्टिः (sṛṣṭiḥ) — creationस्थितिः (sthitiḥ) — preservationच (ca) — andसंहारः (saṃhāraḥ) — dissolutionतिरोभावः (tirobhāvaḥ) — concealmentअपि (api) — alsoअनुग्रहः (anugrahaḥ) — graceपञ्च-कृत्य-प्रवीणः (pañca-kṛtya-pravīṇaḥ) — skilled in the five actsअसौ (asau) — heसत्-चित्-आनन्द-विग्रहः (sat-cit-ānanda-vigrahaḥ) — whose body is being, consciousness and bliss
९६ ध्यानधर्मः सदा यस्य सदानुग्रहतत्परः । समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामो विराजते ॥
dhyānadharmaḥ sadā yasya sadānugrahatatparaḥ | samādhyāsanamāsīnaḥ svātmārāmo virājate ||
जिनका धर्म सदा ध्यानरूप है, जो सदा अनुग्रह करने में तत्पर हैं, समाधिरूपी आसन पर आसीन, स्वात्माराम वे शोभित होते हैं।
He whose very nature is ever meditation, ever intent on grace, seated on the seat of samādhi, delighting in his own Self, he shines forth.
ध्यान-धर्मः (dhyāna-dharmaḥ) — whose observance is meditationसदा (sadā) — alwaysयस्य (yasya) — whoseसदा (sadā) — everअनुग्रह-तत्-परः (anugraha-tat-paraḥ) — intent on graceसमाधि-आसनम् (samādhi-āsanam) — the posture of samādhiआसीनः (āsīnaḥ) — seated inस्व-आत्म-आरामः (sva-ātma-ārāmaḥ) — delighting in his own Selfविराजते (virājate) — he shines
९७ तस्य सन्दर्शनं साध्यं कर्मध्यानादिभिः क्रमात् । नित्यादिकर्मयजनाच्छिवकर्मे मतिर्भवेत् ॥
tasya sandarśanaṃ sādhyaṃ karmadhyānādibhiḥ kramāt | nityādikarmayajanācchivakarme matirbhavet ||
उनका दर्शन क्रमशः कर्म-ध्यानादि साधनों से साध्य है। नित्यादि कर्मों के अनुष्ठान से शिवकर्म में मन लगता है।
The sight of him is to be attained by ritual action, meditation and the rest, in due order. From the performance of the daily and other rites, the mind comes to rest on the acts belonging to Śiva.
तस्य (tasya) — of himसन्दर्शनम् (sandarśanam) — the visionसाध्यम् (sādhyam) — is to be attainedकर्म-ध्यान-आदिभिः (karma-dhyāna-ādibhiḥ) — by rite, meditation and the restक्रमात् (kramāt) — in orderनित्य-आदि-कर्म-यजनात् (nitya-ādi-karma-yajanāt) — from the performance of the daily and other ritesशिव-कर्मे (śiva-karme) — in the work of Śivaमतिः (matiḥ) — the mindभवेत् (bhavet) — comes to be set
९८ क्रियादिशिवकर्मभ्यः शिवज्ञानं प्रसाधयेत् । तद्दर्शनगताः सर्वे मुक्ता एव न संशयः ॥
kriyādiśivakarmabhyaḥ śivajñānaṃ prasādhayet | taddarśanagatāḥ sarve muktā eva na saṃśayaḥ ||
क्रिया आदि शिवसम्बन्धी कर्मों से शिवज्ञान सिद्ध करे। उनके दर्शन को प्राप्त सभी लोग मुक्त ही हैं, इसमें सन्देह नहीं।
From ritual action and the other rites belonging to Śiva, one should bring about the knowledge of Śiva. All who have attained his sight are indeed liberated, without doubt.
क्रिया-आदि-शिव-कर्मभ्यः (kriyā-ādi-śiva-karmabhyaḥ) — from the rites of Śiva beginning with kriyāशिव-ज्ञानम् (śiva-jñānam) — the knowledge of Śivaप्रसाधयेत् (prasādhayet) — one should accomplishतत्-दर्शन-गताः (tat-darśana-gatāḥ) — those who have come to his visionसर्वे (sarve) — allमुक्ताः (muktāḥ) — liberatedएव (eva) — indeedन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubt
९९ मुक्तिरात्मस्वरूपेण स्वात्मारामत्वमेव हि । क्रियातपोजपज्ञानध्यानधर्मेषु सुस्थितः ॥
muktirātmasvarūpeṇa svātmārāmatvameva hi | kriyātapojapajñānadhyānadharmeṣu susthitaḥ ||
मुक्ति आत्मस्वरूप से स्वात्मारामत्व ही है। क्रिया, तप, जप, ज्ञान और ध्यानरूपी धर्मों में सुस्थित रहते हुए,
Liberation is, in the form of one's own Self, indeed nothing but delight in one's own Self — being well established in the disciplines of ritual action, austerity, recitation, knowledge and meditation.
मुक्तिः (muktiḥ) — liberationआत्म-स्वरूपेण (ātma-svarūpeṇa) — in the essential form of the Selfस्व-आत्म-आरामत्वम् (sva-ātma-ārāmatvam) — the state of delighting in one’s own Selfएव हि (eva hi) — indeedक्रिया-तपः-जप-ज्ञान-ध्यान-धर्मेषु (kriyā-tapaḥ-japa-jñāna-dhyāna-dharmeṣu) — in rite, austerity, repetition, knowledge, meditation and observanceसु-स्थितः (su-sthitaḥ) — well established
१०० शिवस्य दर्शनं लब्ध्वा स्वात्मारामत्वमेव हि । यथा रविः स्वकिरणादशुद्धिमपनेष्यति ॥
śivasya darśanaṃ labdhvā svātmārāmatvameva hi | yathā raviḥ svakiraṇādaśuddhimapaneṣyati ||
शिव का दर्शन पाकर स्वात्मारामत्व ही प्राप्त होता है। जैसे सूर्य अपनी किरणों से अशुद्धि को दूर करते हैं,
having obtained the sight of Śiva, it is indeed just delight in one's own Self; just as the sun removes impurity by its own rays,
शिवस्य (śivasya) — of Śivaदर्शनम् (darśanam) — the visionलब्ध्वा (labdhvā) — having gainedस्व-आत्म-आरामत्वम् (sva-ātma-ārāmatvam) — delight in one’s own Selfएव हि (eva hi) — indeedयथा (yathā) — just asरविः (raviḥ) — the sunस्व-किरणात् (sva-kiraṇāt) — by its own rayअशुद्धिम् (aśuddhim) — impurityअपनेष्यति (apaneṣyati) — removes
१०१ कृपाविचक्षणः शम्भुरज्ञानमपनेष्यति । अज्ञानविनिवृत्तौ तु शिवज्ञानं प्रवर्तते ॥
kṛpāvicakṣaṇaḥ śambhurajñānamapaneṣyati | ajñānavinivṛttau tu śivajñānaṃ pravartate ||
उसी प्रकार कृपा में कुशल शम्भु अज्ञान को दूर कर देते हैं; अज्ञान की निवृत्ति होने पर शिवज्ञान प्रकट होता है।
so Śambhu, skilled in grace, removes ignorance; and when ignorance has ceased, the knowledge of Śiva comes forth.
कृपा-विचक्षणः (kṛpā-vicakṣaṇaḥ) — skilled in compassionशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuअज्ञानम् (ajñānam) — ignoranceअपनेष्यति (apaneṣyati) — will removeअज्ञान-विनिवृत्तौ (ajñāna-vinivṛttau) — when ignorance has ceasedतु (tu) — indeedशिव-ज्ञानम् (śiva-jñānam) — the knowledge of Śivaप्रवर्तते (pravartate) — arises
१०२ शिवज्ञानात्स्वस्वरूपमात्मारामत्वमेष्यति । आत्मारामत्वसंसिद्धौ कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥
śivajñānātsvasvarūpamātmārāmatvameṣyati | ātmārāmatvasaṃsiddhau kṛtakṛtyo bhavennaraḥ ||
शिवज्ञान से अपने स्वरूपभूत आत्मारामत्व की प्राप्ति होती है; आत्मारामत्व की सिद्धि हो जाने पर मनुष्य कृतकृत्य हो जाता है।
From the knowledge of Śiva, one attains one's own true nature, delight in the Self; when delight in the Self is fully accomplished, a man becomes one whose task is done.
शिव-ज्ञानात् (śiva-jñānāt) — from the knowledge of Śivaस्व-स्वरूपम् (sva-svarūpam) — one’s own essential natureआत्म-आरामत्वम् (ātma-ārāmatvam) — the state of delighting in the Selfएष्यति (eṣyati) — will comeआत्म-आरामत्व-संसिद्धौ (ātma-ārāmatva-saṃsiddhau) — when that state is fully attainedकृत-कृत्यः (kṛta-kṛtyaḥ) — one whose task is doneभवेत् (bhavet) — a man becomesनरः (naraḥ) — a man
१०३ पुनश्च शतलक्षेण ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण विष्णोः पदमवाप्नुयात् ॥
punaśca śatalakṣeṇa brahmaṇaḥ padamāpnuyāt | punaśca śatalakṣeṇa viṣṇoḥ padamavāpnuyāt ||
और पुनः एक करोड़ जप से ब्रह्मा का पद प्राप्त होता है; और पुनः एक करोड़ जप से विष्णु का पद प्राप्त होता है।
And again, by a hundred hundred-thousand recitations, one obtains the state of Brahmā; and again by a hundred hundred-thousand, one obtains the state of Viṣṇu.
पुनः च (punaḥ ca) — and againशत-लक्षेण (śata-lakṣeṇa) — by ten millionब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmāपदम् (padam) — the stationआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attainपुनः च (punaḥ ca) — and againशत-लक्षेण (śata-lakṣeṇa) — by ten millionविष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuपदम् (padam) — the stationअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
१०४ पुनश्च शतलक्षेण रुद्रस्य पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण ऐश्वर्यं पदमाप्नुयात् ॥
punaśca śatalakṣeṇa rudrasya padamāpnuyāt | punaśca śatalakṣeṇa aiśvaryaṃ padamāpnuyāt ||
और पुनः एक करोड़ जप से रुद्र का पद प्राप्त होता है; और पुनः एक करोड़ जप से ऐश्वर्ययुक्त पद प्राप्त होता है।
And again, by a hundred hundred-thousand, one obtains the state of Rudra; and again by a hundred hundred-thousand, one obtains the state of sovereignty.
पुनः च (punaḥ ca) — and againशत-लक्षेण (śata-lakṣeṇa) — by ten millionरुद्रस्य (rudrasya) — of Rudraपदम् (padam) — the stationआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attainपुनः च (punaḥ ca) — and againशत-लक्षेण (śata-lakṣeṇa) — by ten millionऐश्वर्यम् पदम् (aiśvaryam padam) — the station of sovereigntyआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attain
१०५ पुनश्चैवंविधेनैव जपेन सुसमाहितः । शिवलोकादिभूतं हि कालचक्रमवाप्नुयात् ॥
punaścaivaṃvidhenaiva japena susamāhitaḥ | śivalokādibhūtaṃ hi kālacakramavāpnuyāt ||
और पुनः इसी प्रकार की जप-साधना से सुसमाहित होकर मनुष्य शिवलोक के आदिभूत कालचक्र को प्राप्त कर लेता है।
And again, by recitation of this same kind, well composed, one obtains the very wheel of time that stands at the foundation of the world of Śiva.
पुनः च (punaḥ ca) — and againएवंविधेन (evaṃvidhena) — by suchएव (eva) — indeedजपेन (japena) — repetitionसु-समाहितः (su-samāhitaḥ) — well composedशिव-लोक-आदि-भूतम् (śiva-loka-ādi-bhūtam) — that which is the origin of the world of Śivaहि (hi) — indeedकाल-चक्रम् (kāla-cakram) — the wheel of timeअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
१०६ कालचक्रं पञ्चचक्रमेकैकेन क्रमोत्तरे । सृष्टिमोहौ ब्रह्मचक्रं भोगमोहौ तु वैष्णवम् ॥
kālacakraṃ pañcacakramekaikena kramottare | sṛṣṭimohau brahmacakraṃ bhogamohau tu vaiṣṇavam ||
कालचक्र पाँच चक्रों वाला है, जो एक के बाद एक क्रम से स्थित हैं। सृष्टि और मोह से युक्त ब्रह्मचक्र है, तथा भोग और मोह से युक्त वैष्णवचक्र है;
The wheel of time is fivefold, each following the other in order: the wheel of Brahmā, of creation and delusion; and the wheel of Viṣṇu, of enjoyment and delusion;
काल-चक्रम् (kāla-cakram) — the wheel of timeपञ्च-चक्रम् (pañca-cakram) — is fivefoldएक-एकेन (eka-ekena) — one by oneक्रम-उत्तरे (krama-uttare) — in ascending orderसृष्टि-मोहौ (sṛṣṭi-mohau) — creation and delusionब्रह्म-चक्रम् (brahma-cakram) — the wheel of Brahmāभोग-मोहौ (bhoga-mohau) — enjoyment and delusionतु (tu) — indeedवैष्णवम् (vaiṣṇavam) — the wheel of Viṣṇu
१०७ कोपमोहौ रौद्रचक्रं भ्रमणं चैश्वरं विदुः । शिवचक्रं ज्ञानमोहौ पञ्चचक्रं विदुर्बुधाः ॥
kopamohau raudracakraṃ bhramaṇaṃ caiśvaraṃ viduḥ | śivacakraṃ jñānamohau pañcacakraṃ vidurbudhāḥ ||
क्रोध और मोह से युक्त रौद्रचक्र है, तथा भ्रमण से युक्त ऐश्वरचक्र जानना चाहिए; ज्ञान और मोह से युक्त शिवचक्र है — इस प्रकार विद्वान् पंचचक्र को जानते हैं।
the wheel of Rudra, of anger and delusion; and the wheel of Īśvara, they know, of wandering; and the wheel of Śiva, of knowledge and delusion — thus the wise know the fivefold wheel.
कोप-मोहौ (kopa-mohau) — wrath and delusionरौद्र-चक्रम् (raudra-cakram) — the wheel of Rudraभ्रमणम् (bhramaṇam) — whirlingच (ca) — andऐश्वरम् (aiśvaram) — the wheel of Īśvaraविदुः (viduḥ) — they knowशिव-चक्रम् (śiva-cakram) — the wheel of Śivaज्ञान-मोहौ (jñāna-mohau) — knowledge and delusionपञ्च-चक्रम् (pañca-cakram) — the five wheelsविदुः (viduḥ) — they knowबुधाः (budhāḥ) — the wise
१०८ पुनश्च दशकोट्या हि कारणब्रह्मणः पदम् । पुनश्च दशकोट्या हि तत्पदैश्वर्यमाप्नुयात् ॥
punaśca daśakoṭyā hi kāraṇabrahmaṇaḥ padam | punaśca daśakoṭyā hi tatpadaiśvaryamāpnuyāt ||
और पुनः दस करोड़ जप से कारण-ब्रह्मा का पद प्राप्त होता है; और पुनः दस करोड़ जप से उस पद का ऐश्वर्य प्राप्त होता है।
And again, by ten crore, [one obtains] the state of the causal Brahmā; and again by ten crore, one obtains the sovereignty of that state.
पुनः च (punaḥ ca) — and againदश-कोट्या (daśa-koṭyā) — by a hundred millionहि (hi) — indeedकारण-ब्रह्मणः (kāraṇa-brahmaṇaḥ) — of the causal Brahmāपदम् (padam) — the stationपुनः च (punaḥ ca) — and againदश-कोट्या (daśa-koṭyā) — by a hundred millionहि (hi) — indeedतत्-पद-ऐश्वर्यम् (tat-pada-aiśvaryam) — the sovereignty of that stationआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would attain
१०९ एवं क्रमेण विष्णवादेः पदं लब्ध्वा महौजसः । क्रमेण तत्पदैश्वर्यं लब्ध्वा चैव महात्मनः ॥
evaṃ krameṇa viṣṇavādeḥ padaṃ labdhvā mahaujasaḥ | krameṇa tatpadaiśvaryaṃ labdhvā caiva mahātmanaḥ ||
इस प्रकार क्रमशः महान् तेजस्वी विष्णु आदि का पद प्राप्त करके, और क्रमशः उस महात्मा के पद का ऐश्वर्य भी प्राप्त करके,
Thus, in due order, having obtained the state of the mighty Viṣṇu and the rest, and, in order, having also obtained the sovereignty of that great soul's state,
एवम् (evam) — thusक्रमेण (krameṇa) — in orderविष्णु-आदेः (viṣṇu-ādeḥ) — of Viṣṇu and the restपदम् (padam) — the stationलब्ध्वा (labdhvā) — having gainedमहा-ओजसः (mahā-ojasaḥ) — of great mightक्रमेण (krameṇa) — in orderतत्-पद-ऐश्वर्यम् (tat-pada-aiśvaryam) — the sovereignty of that stationलब्ध्वा (labdhvā) — having gainedच एव (ca eva) — andमहा-आत्मनः (mahā-ātmanaḥ) — of the great-souled
११० शतकोटिमनुं जप्त्वा पञ्चोत्तरमतन्द्रितः । शिवलोकमवाप्नोति पञ्चमावरणाद् बहिः ॥
śatakoṭimanuṃ japtvā pañcottaramatandritaḥ | śivalokamavāpnoti pañcamāvaraṇād bahiḥ ||
बिना आलस्य के एक सौ पाँच करोड़ मन्त्र-जप करके, मनुष्य पाँचवें आवरण से बाहर स्थित शिवलोक को प्राप्त करता है।
having recited the mantra a hundred crore and five times, without slackening, one obtains the world of Śiva, outside its fifth enclosure.
शत-कोटि-मनुम् (śata-koṭi-manum) — the mantra a thousand million timesजप्त्वा (japtvā) — having repeatedपञ्च-उत्तरम् (pañca-uttaram) — with five moreअतन्द्रितः (atandritaḥ) — unweariedशिव-लोकम् (śiva-lokam) — the world of Śivaअवाप्नोति (avāpnoti) — he attainsपञ्चम-आवरणात् बहिः (pañcama-āvaraṇāt bahiḥ) — outside the fifth enclosure
१११ राजसं मण्डपं तत्र नन्दिसंस्थानमुत्तमम् । तपोरूपश्च वृषभस्तत्रैव परिदृश्यते ॥
rājasaṃ maṇḍapaṃ tatra nandisaṃsthānamuttamam | taporūpaśca vṛṣabhastatraiva paridṛśyate ||
वहाँ राजसमण्डप है, जो नन्दीश्वर का उत्तम निवासस्थान है; और वहीं तपस्यारूपी वृषभ भी दिखाई देता है।
There is a royal pavilion, the excellent abode of Nandin; and the bull of the form of austerity is seen there too.
राजसम् (rājasam) — of rajasमण्डपम् (maṇḍapam) — the pavilionतत्र (tatra) — thereनन्दि-संस्थानम् (nandi-saṃsthānam) — the station of Nandinउत्तमम् (uttamam) — excellentतपः-रूपः (tapaḥ-rūpaḥ) — in the form of austerityच (ca) — andवृषभः (vṛṣabhaḥ) — the bullतत्र एव (tatra eva) — there itselfपरिदृश्यते (paridṛśyate) — is seen
११२ सद्योजातस्य तत्स्थानं पञ्चमावरणं परम् । वामदेवस्य च स्थानं चतुर्थावरणं पुनः ॥
sadyojātasya tatsthānaṃ pañcamāvaraṇaṃ param | vāmadevasya ca sthānaṃ caturthāvaraṇaṃ punaḥ ||
वह स्थान सद्योजात का है, जो पाँचवाँ श्रेष्ठ आवरण है; और वामदेव का स्थान पुनः चतुर्थ आवरण है।
That is the place of Sadyojāta, the excellent fifth enclosure; and the place of Vāmadeva is again the fourth enclosure.
सद्योजातस्य (sadyojātasya) — of Sadyojātaतत् स्थानम् (tat sthānam) — that stationपञ्चम-आवरणम् (pañcama-āvaraṇam) — the fifth enclosureपरम् (param) — supremeवामदेवस्य (vāmadevasya) — of Vāmadevaच (ca) — andस्थानम् (sthānam) — the stationचतुर्थ-आवरणम् (caturtha-āvaraṇam) — the fourth enclosureपुनः (punaḥ) — next
११३ अघोरनिलयं पश्चात् तृतीयावरणं परम् । पुरुषस्यैव साम्बस्य द्वितीयावरणं शुभम् ॥
aghoranilayaṃ paścāt tṛtīyāvaraṇaṃ param | puruṣasyaiva sāmbasya dvitīyāvaraṇaṃ śubham ||
उसके पश्चात् श्रेष्ठ तृतीय आवरण अघोर का निवासस्थान है; और शुभ द्वितीय आवरण साम्ब स्वरूप पुरुष (तत्पुरुष) का है।
After that, the excellent third enclosure is the abode of Aghora; and the auspicious second enclosure is that of Puruṣa, that is, Sāmba.
अघोर-निलयम् (aghora-nilayam) — the abode of Aghoraपश्चात् (paścāt) — after thatतृतीय-आवरणम् (tṛtīya-āvaraṇam) — the third enclosureपरम् (param) — supremeपुरुषस्य (puruṣasya) — of Puruṣaएव (eva) — indeedसाम्बस्य (sāmbasya) — of the Lord with the Motherद्वितीय-आवरणम् (dvitīya-āvaraṇam) — the second enclosureशुभम् (śubham) — auspicious
११४ ईशानस्य परस्यैव प्रथमावरणं ततः । ध्यानधर्मस्य च स्थानं पञ्चमं मण्डपं ततः ॥
īśānasya parasyaiva prathamāvaraṇaṃ tataḥ | dhyānadharmasya ca sthānaṃ pañcamaṃ maṇḍapaṃ tataḥ ||
फिर परम ईशान का प्रथम आवरण है; और उसके बाद पंचम मण्डप ध्यानधर्म का स्थान है।
Then the first enclosure is of Īśāna, the Supreme himself; and then the fifth pavilion is the place of the discipline of meditation.
ईशानस्य (īśānasya) — of Īśānaपरस्य (parasya) — the supremeएव (eva) — indeedप्रथम-आवरणम् (prathama-āvaraṇam) — the first enclosureततः (tataḥ) — thenध्यान-धर्मस्य (dhyāna-dharmasya) — of the observance of meditationच (ca) — andस्थानम् (sthānam) — the stationपञ्चमम् मण्डपम् (pañcamam maṇḍapam) — the fifth pavilionततः (tataḥ) — then
११५ बलिनाथस्य संस्थानं तत्र पूर्णामृतप्रदम् । चतुर्थं मण्डपं पश्चाच्चन्द्रशेखरमूर्तिमत् ॥
balināthasya saṃsthānaṃ tatra pūrṇāmṛtapradam | caturthaṃ maṇḍapaṃ paścāccandraśekharamūrtimat ||
वहाँ बलिनाथ का निवासस्थान है, जो पूर्ण अमृत प्रदान करने वाला है; उसके पश्चात् चतुर्थ मण्डप चन्द्रशेखर की मूर्ति वाला है।
There is the abode of Balinātha, granting full immortality; then the fourth pavilion, embodying the form of Candraśekhara.
बलि-नाथस्य (bali-nāthasya) — of the lord of the oblationसंस्थानम् (saṃsthānam) — the stationतत्र (tatra) — thereपूर्ण-अमृत-प्रदम् (pūrṇa-amṛta-pradam) — bestowing the full nectarचतुर्थम् मण्डपम् (caturtham maṇḍapam) — the fourth pavilionपश्चात् (paścāt) — nextचन्द्रशेखर-मूर्तिमत् (candraśekhara-mūrtimat) — bearing the form of the moon-crested one
११६ सोमस्कन्दस्य च स्थानं तृतीयं मण्डपं परम् । द्वितीयं मण्डपं नृत्यमण्डपं प्राहुरास्तिकाः ॥
somaskandasya ca sthānaṃ tṛtīyaṃ maṇḍapaṃ param | dvitīyaṃ maṇḍapaṃ nṛtyamaṇḍapaṃ prāhurāstikāḥ ||
और श्रेष्ठ तृतीय मण्डप सोमस्कन्द का स्थान है; द्वितीय मण्डप को आस्तिक जन नृत्यमण्डप कहते हैं।
And the excellent third pavilion is the place of Somaskanda; the second pavilion the faithful call the pavilion of dance.
सोमस्कन्दस्य (somaskandasya) — of Somāskandaच (ca) — andस्थानम् (sthānam) — the stationतृतीयम् मण्डपम् (tṛtīyam maṇḍapam) — the third pavilionपरम् (param) — supremeद्वितीयम् मण्डपम् (dvitīyam maṇḍapam) — the second pavilionनृत्य-मण्डपम् (nṛtya-maṇḍapam) — the dance pavilionप्राहुः (prāhuḥ) — they callआस्तिकाः (āstikāḥ) — the faithful
११७ प्रथमं मूलमायायाः स्थानं तत्रैव शोभनम् । तत परं गर्भगृहं लिङ्गस्थानं परं शुभम् ॥
prathamaṃ mūlamāyāyāḥ sthānaṃ tatraiva śobhanam | tata paraṃ garbhagṛhaṃ liṅgasthānaṃ paraṃ śubham ||
प्रथम मण्डप वहीं मूलमाया का सुन्दर स्थान है; उसके परे गर्भगृह है, जो लिंग का परम शुभ स्थान है।
The first is the beautiful place of the root-māyā, there itself; beyond that, the inner sanctum, the excellent, auspicious place of the liṅga.
प्रथमम् (prathamam) — the firstमूल-मायायाः (mūla-māyāyāḥ) — of the root Māyāस्थानम् (sthānam) — the stationतत्र एव (tatra eva) — there itselfशोभनम् (śobhanam) — beautifulततः परम् (tataḥ param) — beyond thatगर्भ-गृहम् (garbha-gṛham) — the sanctumलिङ्ग-स्थानम् (liṅga-sthānam) — the place of the liṅgaपरम् (param) — supremeशुभम् (śubham) — auspicious
११८ नन्दिसंस्थानतः पश्चान्न विदुः शिववैभवम् । नन्दीश्वरो बहिस्तिष्ठन्पञ्चाक्षरमुपासते ॥
nandisaṃsthānataḥ paścānna viduḥ śivavaibhavam | nandīśvaro bahistiṣṭhanpañcākṣaramupāsate ||
नन्दी के स्थान से आगे शिव के वैभव को कोई नहीं जानता। नन्दीश्वर बाहर स्थित रहकर पंचाक्षर मन्त्र की उपासना करते हैं।
Beyond the abode of Nandin, none know the sovereignty of Śiva. Nandīśvara, standing outside, worships with the five-syllabled mantra.
नन्दि-संस्थानतः (nandi-saṃsthānataḥ) — from the station of Nandinपश्चात् (paścāt) — beyondन विदुः (na viduḥ) — they do not knowशिव-वैभवम् (śiva-vaibhavam) — the majesty of Śivaनन्दीश्वरः (nandīśvaraḥ) — Nandīśvaraबहिः (bahiḥ) — outsideतिष्ठन् (tiṣṭhan) — standingपञ्च-अक्षरम् (pañca-akṣaram) — the five-syllabled mantraउपासते (upāsate) — attends upon
११९ एवं गुरुक्रमाल्लब्धं नन्दीशाच्च मया पुनः । ततः परं स्वसंवेद्यं शिवेनैवानुभावितम् ॥
evaṃ gurukramāllabdhaṃ nandīśācca mayā punaḥ | tataḥ paraṃ svasaṃvedyaṃ śivenaivānubhāvitam ||
इस प्रकार गुरुपरम्परा से तथा नन्दीश्वर से मुझे यह ज्ञान प्राप्त हुआ है; उसके आगे का रहस्य स्वसंवेद्य है, जिसे स्वयं शिव ही अनुभव कराते हैं।
Thus, obtained through the succession of gurus, and again from Nandīśa by me — beyond that, it is known only to oneself, made known only by Śiva.
एवम् (evam) — thusगुरु-क्रमात् (guru-kramāt) — through the succession of teachersलब्धम् (labdham) — receivedनन्दीशात् (nandīśāt) — from Nandīśaच (ca) — andमया (mayā) — by meपुनः (punaḥ) — in turnततः परम् (tataḥ param) — beyond thatस्व-संवेद्यम् (sva-saṃvedyam) — to be known only by oneselfशिवेन (śivena) — by Śivaएव (eva) — aloneअनुभावितम् (anubhāvitam) — made to be experienced
१२० शिवस्य कृपया साक्षाच्छिवलोकस्य वैभवम् । विज्ञातुं शक्यते सर्वैर्नान्यथेत्याहुरास्तिकाः ॥
śivasya kṛpayā sākṣācchivalokasya vaibhavam | vijñātuṃ śakyate sarvairnānyathetyāhurāstikāḥ ||
शिवलोक का वैभव सबके द्वारा साक्षात् केवल शिव की कृपा से ही जाना जा सकता है, अन्यथा नहीं — ऐसा आस्तिक जन कहते हैं।
The faithful declare that the splendour of the world of Śiva can be known by all directly, only by the grace of Śiva, and not otherwise.
शिवस्य (śivasya) — of Śivaकृपया (kṛpayā) — by the graceसाक्षात् (sākṣāt) — directlyशिव-लोकस्य (śiva-lokasya) — of the world of Śivaवैभवम् (vaibhavam) — the majestyविज्ञातुम् (vijñātum) — to knowशक्यते (śakyate) — it is possibleसर्वैः (sarvaiḥ) — by allन अन्यथा (na anyathā) — not otherwiseइति (iti) — thusआहुः (āhuḥ) — sayआस्तिकाः (āstikāḥ) — the faithful
१२१ एवं क्रमेण मुक्ताः स्युर्ब्राह्मणा वै जितेन्द्रियाः । अन्येषां च क्रमं वक्ष्ये गदतः शृणुतादरात् ॥
evaṃ krameṇa muktāḥ syurbrāhmaṇā vai jitendriyāḥ | anyeṣāṃ ca kramaṃ vakṣye gadataḥ śṛṇutādarāt ||
इस प्रकार क्रमशः जितेन्द्रिय ब्राह्मण मुक्त हो जाते हैं। अब मैं अन्य वर्णों का क्रम कहूँगा; बोलते हुए मुझे आदरपूर्वक सुनिए।
Thus, in due order, brahmins of conquered senses become liberated. I shall now declare the sequence for the others; hear me as I speak, with reverence.
एवम् (evam) — thusक्रमेण (krameṇa) — in due orderमुक्ताः (muktāḥ) — liberatedस्युः (syuḥ) — they would beब्राह्मणाः (brāhmaṇāḥ) — brāhmaṇasवै (vai) — indeedजित-इन्द्रियाः (jita-indriyāḥ) — with senses conqueredअन्येषाम् (anyeṣām) — of the othersच (ca) — andक्रमम् (kramam) — the orderवक्ष्ये (vakṣye) — I shall declareगदतः (gadataḥ) — as I speakशृणुत (śṛṇuta) — hearआदरात् (ādarāt) — with reverence
१२२ गुरूपदेशाज्जाप्यं वै ब्राह्मणानां नमोऽन्तकम् । पञ्चाक्षरं पञ्चलक्षमायुष्यं प्रजपेद्धिधीः ॥
gurūpadeśājjāpyaṃ vai brāhmaṇānāṃ namo'ntakam | pañcākṣaraṃ pañcalakṣamāyuṣyaṃ prajapeddhidhīḥ ||
2
गुरु के उपदेश से ब्राह्मणों के लिए "नमः"-अन्त पंचाक्षर मन्त्र जप्य है; बुद्धिमान् व्यक्ति आयुष्यकर पंचाक्षर का पाँच लाख जप करे।
By the guru's instruction, for brahmins, the mantra ending in "namaḥ" is to be recited; a wise man should recite the five-syllabled mantra five hundred thousand times, life-giving.
गुरु-उपदेशात् (guru-upadeśāt) — by the teacher’s instructionजाप्यम् (jāpyam) — to be repeatedवै (vai) — indeedब्राह्मणानाम् (brāhmaṇānām) — for brāhmaṇasनमः-अन्तकम् (namaḥ-antakam) — ending in namaḥपञ्च-अक्षरम् (pañca-akṣaram) — the five-syllabled mantraपञ्च-लक्षम् (pañca-lakṣam) — five hundred thousand timesआयुष्यम् (āyuṣyam) — for long lifeप्रजपेत् (prajapet) — let him repeatधीः (dhīḥ) — the thoughtful one
१२३ स्त्रीत्वापनयनार्थं तु पञ्चलक्षं जपेत्पुनः । मन्त्रेण पुरुषो भूत्वा क्रमान्मुक्तो भवेद् बुधः ॥
strītvāpanayanārthaṃ tu pañcalakṣaṃ japetpunaḥ | mantreṇa puruṣo bhūtvā kramānmukto bhaved budhaḥ ||
2
स्त्रीत्व की निवृत्ति के लिए पुनः पाँच लाख जप करे; उस मन्त्र से पुरुष होकर वह बुद्धिमती स्त्री क्रमशः मुक्त हो जाती है।
For the removal of the state of womanhood, one should recite it five hundred thousand times again; by the mantra, having become as if a man, a wise woman becomes liberated in due course.
स्त्रीत्व-अपनयन-अर्थम् (strītva-apanayana-artham) — for the removal of womanhoodतु (tu) — indeedपञ्च-लक्षम् (pañca-lakṣam) — five hundred thousandजपेत् (japet) — let her repeatपुनः (punaḥ) — againमन्त्रेण (mantreṇa) — by the mantraपुरुषः (puruṣaḥ) — a manभूत्वा (bhūtvā) — having becomeक्रमात् (kramāt) — in due courseमुक्तः (muktaḥ) — liberatedभवेत् (bhavet) — becomesबुधः (budhaḥ) — the wise one
१२४ क्षत्रियः पञ्चलक्षेण क्षत्रत्वमपनेष्यति । पुनश्च पञ्चलक्षेण क्षत्रियो ब्राह्मणो भवेत् ॥
kṣatriyaḥ pañcalakṣeṇa kṣatratvamapaneṣyati | punaśca pañcalakṣeṇa kṣatriyo brāhmaṇo bhavet ||
2
क्षत्रिय पाँच लाख जप से क्षत्रियत्व को दूर कर लेता है; और पुनः पाँच लाख जप करने पर वह क्षत्रिय ब्राह्मण हो जाता है।
A kṣatriya, by five hundred thousand [recitations], removes his kṣatriya-hood; and again by five hundred thousand, the kṣatriya becomes a brahmin.
क्षत्रियः (kṣatriyaḥ) — a kṣatriyaपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandक्षत्रत्वम् (kṣatratvam) — his kṣatriya natureअपनेष्यति (apaneṣyati) — will removeपुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandक्षत्रियः (kṣatriyaḥ) — the kṣatriyaब्राह्मणः (brāhmaṇaḥ) — a brāhmaṇaभवेत् (bhavet) — becomes
१२५ मन्त्रसिद्धिर्जपाच्चैव क्रमान्मुक्तो भवेन्नरः । वैश्यस्तु पञ्चलक्षेण वैश्यत्वमपनेष्यति ॥
mantrasiddhirjapāccaiva kramānmukto bhavennaraḥ | vaiśyastu pañcalakṣeṇa vaiśyatvamapaneṣyati ||
2
जप से मन्त्रसिद्धि होकर मनुष्य क्रमशः मुक्त हो जाता है। वैश्य पाँच लाख जप से अपने वैश्यत्व को दूर कर लेता है;
By recitation, mantra-accomplishment [comes], and the man becomes liberated in due course. A vaiśya, by five hundred thousand, removes his vaiśya-hood;
मन्त्र-सिद्धिः (mantra-siddhiḥ) — mastery of the mantraजपात् (japāt) — from repetitionच एव (ca eva) — andक्रमात् (kramāt) — in due courseमुक्तः (muktaḥ) — liberatedभवेत् (bhavet) — becomesनरः (naraḥ) — a manवैश्यः (vaiśyaḥ) — a vaiśyaतु (tu) — indeedपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandवैश्यत्वम् (vaiśyatvam) — his vaiśya natureअपनेष्यति (apaneṣyati) — will remove
१२६ पुनश्च पञ्चलक्षेण मन्त्रक्षत्रिय उच्यते । पुनश्च पञ्चलक्षेण क्षत्रत्वमपनेष्यति ॥
punaśca pañcalakṣeṇa mantrakṣatriya ucyate | punaśca pañcalakṣeṇa kṣatratvamapaneṣyati ||
2
और पुनः पाँच लाख जप करने पर वह मन्त्र-क्षत्रिय कहलाता है; और पुनः पाँच लाख जप से उस क्षत्रियत्व को भी दूर कर लेता है।
and again by five hundred thousand, he is called a mantra-kṣatriya; and again by five hundred thousand, he removes that kṣatriya-hood too.
पुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandमन्त्र-क्षत्रियः (mantra-kṣatriyaḥ) — a kṣatriya by mantraउच्यते (ucyate) — he is calledपुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandक्षत्रत्वम् (kṣatratvam) — that kṣatriya natureअपनेष्यति (apaneṣyati) — he will remove
१२७ पुनश्च पञ्चलक्षेण मन्त्रब्राह्मण उच्यते । शूद्रश्चैव नमोऽन्तेन पञ्चविंशतिलक्षतः ॥
punaśca pañcalakṣeṇa mantrabrāhmaṇa ucyate | śūdraścaiva namo'ntena pañcaviṃśatilakṣataḥ ||
2
और पुनः पाँच लाख जप करने पर वह मन्त्र-ब्राह्मण कहलाता है। और शूद्र भी "नमः"-अन्त मन्त्र से पचीस लाख जप करके,
And again by five hundred thousand, he is called a mantra-brahmin. And a śūdra too, with the mantra ending in "namaḥ", by twenty-five hundred thousand [recitations],
पुनः च (punaḥ ca) — and againपञ्च-लक्षेण (pañca-lakṣeṇa) — by five hundred thousandमन्त्र-ब्राह्मणः (mantra-brāhmaṇaḥ) — a brāhmaṇa by mantraउच्यते (ucyate) — he is calledशूद्रः (śūdraḥ) — a śūdraच एव (ca eva) — andनमः-अन्तेन (namaḥ-antena) — with the mantra ending in namaḥपञ्चविंशति-लक्षतः (pañcaviṃśati-lakṣataḥ) — by two and a half million
१२८ मन्त्रविप्रत्वमापद्य पश्चाच्छुद्धो भवेद् द्विजः । नारी वाथ नरो वाथ ब्राह्मणो वान्य एव वा ॥
mantravipratvamāpadya paścācchuddho bhaved dvijaḥ | nārī vātha naro vātha brāhmaṇo vānya eva vā ||
2
मन्त्र-विप्रत्व को प्राप्त करके शुद्ध द्विज हो जाता है — चाहे वह स्त्री हो या पुरुष, ब्राह्मण हो या अन्य कोई भी वर्ण।
having attained the state of a mantra-brahmin, afterward becomes a purified twice-born — whether woman or man, brahmin or of any other [class] whatsoever.
मन्त्र-विप्रत्वम् (mantra-vipratvam) — brāhmaṇahood by mantraआपद्य (āpadya) — having attainedपश्चात् (paścāt) — thereafterशुद्धः (śuddhaḥ) — pureभवेत् (bhavet) — becomesद्विजः (dvijaḥ) — the twice-bornनारी (nārī) — a womanवा अथ (vā atha) — orनरः (naraḥ) — a manवा अथ (vā atha) — orब्राह्मणः (brāhmaṇaḥ) — a brāhmaṇaवा (vā) — orअन्यः (anyaḥ) — anotherएव वा (eva vā) — or indeed
१२९ नमोऽन्तं वा नमः पूर्वमातुरः सर्वदा जपेत् । तत्र स्त्रीणां तथैवोह्य गुरुर्निर्देशयेत्क्रमात् ॥
namo'ntaṃ vā namaḥ pūrvamāturaḥ sarvadā japet | tatra strīṇāṃ tathaivohya gururnirdeśayetkramāt ||
आतुर पुरुष सदा "नमः"-अन्त अथवा "नमः"-पूर्व मन्त्र का जप करे; वहाँ स्त्रियों के लिए भी उसी प्रकार विचारकर गुरु क्रमशः निर्देश दे।
One in distress should always recite it either ending in "namaḥ" or beginning with "namaḥ"; there, likewise, having considered the case of women, the guru should give instruction in due order.
नमः-अन्तम् (namaḥ-antam) — ending in namaḥवा (vā) — orनमः-पूर्वम् (namaḥ-pūrvam) — beginning with namaḥआतुरः (āturaḥ) — one in distressसर्वदा (sarvadā) — alwaysजपेत् (japet) — let him repeatतत्र (tatra) — thereस्त्रीणाम् (strīṇām) — for womenतथा एव (tathā eva) — likewiseऊह्य (ūhya) — having adapted itगुरुः (guruḥ) — the teacherनिर्देशयेत् (nirdeśayet) — should directक्रमात् (kramāt) — in order
१३० साधकः पञ्चलक्षान्ते शिवप्रीत्यर्थमेव हि । महाभिषेकनैवेद्यं कृत्वा भक्तांश्च पूजयेत् ॥
sādhakaḥ pañcalakṣānte śivaprītyarthameva hi | mahābhiṣekanaivedyaṃ kṛtvā bhaktāṃśca pūjayet ||
साधक पाँच लाख जप के अन्त में केवल शिवप्रीत्यर्थ महाभिषेक और नैवेद्य करके शिवभक्तों का पूजन करे।
At the end of the five hundred thousand, the practitioner, solely for Śiva's pleasure, having performed the great anointing and food-offering, should worship the devotees too.
साधकः (sādhakaḥ) — the adeptपञ्च-लक्ष-अन्ते (pañca-lakṣa-ante) — at the end of five hundred thousandशिव-प्रीति-अर्थम् (śiva-prīti-artham) — for the pleasing of Śivaएव हि (eva hi) — indeedमहा-अभिषेक-नैवेद्यम् (mahā-abhiṣeka-naivedyam) — the great bathing and food offeringकृत्वा (kṛtvā) — having madeभक्तान् (bhaktān) — the devoteesच (ca) — andपूजयेत् (pūjayet) — let him worship
१३१ पूजया शिवभक्तस्य शिवः प्रीततरो भवेत् । शिवस्य शिवभक्तस्य भेदो नास्ति शिवो हि सः ॥
pūjayā śivabhaktasya śivaḥ prītataro bhavet | śivasya śivabhaktasya bhedo nāsti śivo hi saḥ ||
शिवभक्त की पूजा से शिव अत्यन्त प्रसन्न होते हैं। शिव और शिवभक्त में कोई भेद नहीं है, वह साक्षात् शिव ही है।
By the worship of a Śiva-devotee, Śiva becomes all the more pleased; there is no difference between Śiva and the Śiva-devotee — he indeed is Śiva.
पूजया (pūjayā) — by the worshipशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — of a devotee of Śivaशिवः (śivaḥ) — Śivaप्रीत-तरः (prīta-taraḥ) — more pleasedभवेत् (bhavet) — becomesशिवस्य (śivasya) — of Śivaशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — and of the devotee of Śivaभेदः (bhedaḥ) — differenceन अस्ति (na asti) — there is noneशिवः (śivaḥ) — Śivaहि (hi) — indeedसः (saḥ) — he is
१३२ शिवस्वरूपमन्त्रस्य धारणाच्छिव एव हि । शिवभक्तशरीरे हि शिवे तत्परमो भवेत् ॥
śivasvarūpamantrasya dhāraṇācchiva eva hi | śivabhaktaśarīre hi śive tatparamo bhavet ||
शिवस्वरूप मन्त्र को धारण करने से वह साक्षात् शिव ही है; अतः शिवभक्त के शरीर में शिव की सेवा में तत्पर रहना चाहिए।
By holding the mantra of Śiva's own form, he is Śiva himself, indeed; one should therefore be devoted, in the body of the Śiva-devotee, to Śiva.
शिव-स्वरूप-मन्त्रस्य (śiva-svarūpa-mantrasya) — of the mantra that is the very form of Śivaधारणात् (dhāraṇāt) — from the holdingशिवः (śivaḥ) — Śivaएव हि (eva hi) — indeedशिव-भक्त-शरीरे (śiva-bhakta-śarīre) — in the body of the devotee of Śivaहि (hi) — indeedशिवे (śive) — in Śivaतत्-परमः (tat-paramaḥ) — wholly given over to himभवेत् (bhavet) — one becomes
१३३ शिवभक्ताः क्रियाः सर्वा वेद सर्वक्रियां विदुः । यावद्यावच्छिवं मन्त्रं येन जप्तं भवेत्क्रमात् ॥
śivabhaktāḥ kriyāḥ sarvā veda sarvakriyāṃ viduḥ | yāvadyāvacchivaṃ mantraṃ yena japtaṃ bhavetkramāt ||
शिवभक्त सब क्रियाओं को जानते हैं, वे वेद की सारी क्रियाओं को जानते हैं। जिसने जितना-जितना क्रमशः शिवमन्त्र का जप किया है,
Śiva's devotees know all rites; they know every rite of the Veda. To whatever extent, in due order, the mantra of Śiva has been recited by someone,
शिव-भक्ताः (śiva-bhaktāḥ) — the devotees of Śivaक्रियाः (kriyāḥ) — the ritesसर्वाः (sarvāḥ) — allवेद (veda) — the Vedaसर्व-क्रियाम् (sarva-kriyām) — every riteविदुः (viduḥ) — they knowयावत् यावत् (yāvat yāvat) — as much asशिवम् मन्त्रम् (śivam mantram) — the mantra of Śivaयेन (yena) — by whomजप्तम् (japtam) — is repeatedभवेत् (bhavet) — may beक्रमात् (kramāt) — in order
१३४ तावद्धै शिवसानिध्यं तस्मिन्देहे न संशयः । देवीलिङ्गं भवेद् रूपं शिवभक्तस्त्रियास्तथा ॥
tāvaddhai śivasānidhyaṃ tasmindehe na saṃśayaḥ | devīliṅgaṃ bhaved rūpaṃ śivabhaktastriyāstathā ||
उतना ही शिवसामीप्य उस शरीर को प्राप्त हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं। इसी प्रकार शिवभक्त स्त्री का रूप देवी के लिंग के समान है।
to that extent indeed does proximity to Śiva come into that body — of this there is no doubt. Likewise, the form of a Śiva-devotee woman becomes the liṅga of the Goddess.
तावत् (tāvat) — so farहि (hi) — indeedशिव-सांनिध्यम् (śiva-sāṃnidhyam) — the presence of Śivaतस्मिन् देहे (tasmin dehe) — in that bodyन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubtदेवी-लिङ्गम् (devī-liṅgam) — the liṅga of the Goddessभवेत् (bhavet) — becomesरूपम् (rūpam) — the formशिव-भक्त-स्त्रियाः (śiva-bhakta-striyāḥ) — of a woman devoted to Śivaतथा (tathā) — likewise
१३४½ यावन्मन्त्रं जपेद्देव्यास्तावत्सानिध्यमस्ति हि ।
yāvanmantraṃ japeddevyāstāvatsānidhyamasti hi ||
वह जितना देवी के मन्त्र का जप करती है, उतना ही देवी का सांनिध्य उसे प्राप्त होता है।
For as much of the Goddess's mantra as she recites, that much of her presence is indeed with her.
यावत् (yāvat) — as long asमन्त्रम् (mantram) — the mantraजपेत् (japet) — she repeatsदेव्याः (devyāḥ) — of the Goddessतावत् (tāvat) — so longसांनिध्यम् (sāṃnidhyam) — the presenceअस्ति (asti) — there isहि (hi) — indeed
१३५ शिवं सम्पूजयेद्धीमान्स्वयं वै शब्दरूपभाक् ॥
śivaṃ sampūjayeddhīmānsvayaṃ vai śabdarūpabhāk ||
बुद्धिमान् व्यक्ति स्वयं मन्त्ररूप होकर ही शिव का पूजन करे।
A wise man, himself indeed possessed of the form of that sound, should worship Śiva.
शिवम् (śivam) — Śivaसम्पूजयेत् (sampūjayet) — let him worshipधीमान् (dhīmān) — the wise oneस्वयम् (svayam) — himselfवै (vai) — indeedशब्द-रूप-भाक् (śabda-rūpa-bhāk) — partaking of the form of sound
१३६ स्वयं चैव शिवो भूत्वा परां शक्तिं प्रपूजयेत् । शक्तिं वेरं च लिङ्गं च ह्यालेख्यामायया यजेत् ॥
svayaṃ caiva śivo bhūtvā parāṃ śaktiṃ prapūjayet | śaktiṃ veraṃ ca liṅgaṃ ca hyālekhyāmāyayā yajet ||
स्वयं शिव बनकर परा शक्ति की पूजा करे; शक्ति, मूर्ति और लिंग को चित्र अथवा मिट्टी के रूप में पूजे।
Having himself become Śiva, one should worship the supreme Śakti; one should worship the Śakti, an image, and the liṅga, in a painted or a clay form.
स्वयम् (svayam) — oneselfच एव (ca eva) — indeedशिवः (śivaḥ) — Śivaभूत्वा (bhūtvā) — having becomeपराम् शक्तिम् (parām śaktim) — the supreme Śaktiप्रपूजयेत् (prapūjayet) — let one worshipशक्तिम् (śaktim) — Śaktiवेरम् (veram) — the imageच (ca) — andलिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaच (ca) — andहि (hi) — indeedआलेख्य-मायया (ālekhya-māyayā) — by a drawn figureयजेत् (yajet) — let him worship
१३७ शिवलिङ्गं शिवं मत्वा स्वात्मानं शक्तिरूपकम् । शक्तिलिङ्गं च देवीं च मत्वा स्वं शिवरूपकम् ॥
śivaliṅgaṃ śivaṃ matvā svātmānaṃ śaktirūpakam | śaktiliṅgaṃ ca devīṃ ca matvā svaṃ śivarūpakam ||
शिवलिंग को शिव मानकर, और अपने को शक्तिरूप मानकर; तथा शक्तिलिंग को देवी मानकर, और अपने को शिवरूप मानकर,
Regarding the śivaliṅga as Śiva and one's own self as of the form of Śakti; and regarding the śakti-liṅga as the Goddess and oneself as of the form of Śiva,
शिव-लिङ्गम् (śiva-liṅgam) — the Śivaliṅgaशिवम् (śivam) — as Śivaमत्वा (matvā) — having deemedस्व-आत्मानम् (sva-ātmānam) — his own selfशक्ति-रूपकम् (śakti-rūpakam) — as the form of Śaktiशक्ति-लिङ्गम् (śakti-liṅgam) — the liṅga of Śaktiच (ca) — andदेवीम् (devīm) — the Goddessच (ca) — andमत्वा (matvā) — having deemedस्वम् (svam) — oneselfशिव-रूपकम् (śiva-rūpakam) — as the form of Śiva
१३८ शिवलिङ्गं नादरूपं बिन्दुरूपं सशक्तिकम् । उपप्रधानभावेन अन्योन्यासक्तलिङ्गकम् ॥
śivaliṅgaṃ nādarūpaṃ bindurūpaṃ saśaktikam | upapradhānabhāvena anyonyāsaktaliṅgakam ||
शिवलिंग को नादरूप और शक्ति को बिन्दुरूप मानकर, उपप्रधान भाव से परस्पर संलग्न लिंगों के रूप में पूजे।
one worships the śivaliṅga, of the form of nāda, together with Śakti of the form of bindu, in a relation of the subordinate and the principal, as two liṅgas clinging to each other.
शिव-लिङ्गम् (śiva-liṅgam) — the Śivaliṅgaनाद-रूपम् (nāda-rūpam) — of the form of soundबिन्दु-रूपम् (bindu-rūpam) — of the form of the pointस-शक्तिकम् (sa-śaktikam) — together with Śaktiउप-प्रधान-भावेन (upa-pradhāna-bhāvena) — as subordinate and principal by turnsअन्योन्य-आसक्त-लिङ्गकम् (anyonya-āsakta-liṅgakam) — the liṅga in which the two cleave to each other
१३९ पूजयेच्च शिवं शक्तिं स शिवो मूलभावनात् । शिवभक्ताश्छिवमन्त्ररूपकाश्छिवरूपकान् ॥
pūjayecca śivaṃ śaktiṃ sa śivo mūlabhāvanāt | śivabhaktāśchivamantrarūpakāśchivarūpakān ||
जो शिव और शक्ति की पूजा करता है, वह मूल भावना से स्वयं शिव ही है; शिवभक्त शिवमन्त्ररूप होकर शिवरूप भक्तों का पूजन करते हैं।
And one who worships Śiva and Śakti is himself Śiva, by his root disposition; the devotees of Śiva, of the very form of the Śiva-mantra, [worship] those who are of the form of Śiva.
पूजयेत् (pūjayet) — let him worshipच (ca) — andशिवम् (śivam) — Śivaशक्तिम् (śaktim) — Śaktiसः शिवः (saḥ śivaḥ) — he is Śivaमूल-भावनात् (mūla-bhāvanāt) — by that root contemplationशिव-भक्ताः (śiva-bhaktāḥ) — the devotees of Śivaशिव-मन्त्र-रूपकाः (śiva-mantra-rūpakāḥ) — who are the very form of Śiva’s mantraशिव-रूपकान् (śiva-rūpakān) — those who are the form of Śiva
१४० षोडशैरुपचारैश्च पूजयेदिष्टमाप्नुयात् । येन शुश्रूषणाद्यैश्च शिवभक्तस्य लिङ्गिनः ॥
ṣoḍaśairupacāraiśca pūjayediṣṭamāpnuyāt | yena śuśrūṣaṇādyaiśca śivabhaktasya liṅginaḥ ||
षोडशोपचार से पूजा करके इष्ट वस्तु प्राप्त करे; जिस सेवा आदि से शिवलिंगधारी शिवभक्त का,
One should worship with the sixteen offerings and obtain what one desires; by that, together with service and the rest, of the Śiva-devotee who bears the liṅga,
षोडशैः (ṣoḍaśaiḥ) — with the sixteenउपचारैः (upacāraiḥ) — articles of serviceच (ca) — andपूजयेत् (pūjayet) — let him worshipइष्टम् (iṣṭam) — what he desiresआप्नुयात् (āpnuyāt) — he would obtainयेन (yena) — by whichशुश्रूषण-आद्यैः (śuśrūṣaṇa-ādyaiḥ) — by service and the restच (ca) — andशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — of the devotee of Śivaलिङ्गिनः (liṅginaḥ) — who bears the mark
१४१ आनन्दं जनयेद्विद्वाच्छिवः प्रीततरो भवेत् । शिवभक्तान्सपत्नीकान्पत्या सह सदैव तत् ॥
ānandaṃ janayedvidvācchivaḥ prītataro bhavet | śivabhaktānsapatnīkānpatyā saha sadaiva tat ||
विद्वान् आनन्द उत्पन्न करता है, उससे शिव अत्यन्त प्रसन्न होते हैं। सपत्नीक शिवभक्तों को अपनी पत्नी सहित सदा इस प्रकार,
a wise man should produce joy — Śiva becomes all the more pleased. Śiva-devotees together with their wives, with one's own wife, should always thus [be honoured] —
आनन्दम् (ānandam) — delightजनयेत् (janayet) — he would produceविद्वान् (vidvān) — the learned manशिवः (śivaḥ) — Śivaप्रीत-तरः (prīta-taraḥ) — the more pleasedभवेत् (bhavet) — becomesशिव-भक्तान् (śiva-bhaktān) — the devotees of Śivaस-पत्नीकान् (sa-patnīkān) — together with their wivesपत्या सह (patyā saha) — together with the husbandसदा एव (sadā eva) — alwaysतत् (tat) — that
१४२ पूजयेद्भोजनाद्यैश्च पञ्च वा दश वा शतम् । धने देहे च मन्त्रे च भावनायामवञ्चकः ॥
pūjayedbhojanādyaiśca pañca vā daśa vā śatam | dhane dehe ca mantre ca bhāvanāyāmavañcakaḥ ||
भोजनादि से पाँच, दस अथवा सौ का पूजन करे, धन, देह और मन्त्र में भावना करते हुए निष्कपट रहे।
one should worship them, five, ten, or a hundred, with food and the rest, without deceit in one's disposition toward wealth, body and mantra.
पूजयेत् (pūjayet) — let him worshipभोजन-आद्यैः (bhojana-ādyaiḥ) — with feeding and the restच (ca) — andपञ्च (pañca) — fiveवा (vā) — orदश (daśa) — tenवा (vā) — orशतम् (śatam) — a hundredधने (dhane) — in wealthदेहे (dehe) — in bodyच (ca) — andमन्त्रे (mantre) — in mantraच (ca) — andभावनायाम् (bhāvanāyām) — in contemplationअवञ्चकः (avañcakaḥ) — without deceit
१४२½ शिवशक्तिस्वरूपेण न पुनर्जायते भुवि ।
śivaśaktisvarūpeṇa na punarjāyate bhuvi ||
शिवशक्ति के स्वरूप में स्थित होने से मनुष्य फिर इस भूतल पर जन्म नहीं लेता।
In the very form of Śiva and Śakti, one is not born again on earth.
शिव-शक्ति-स्वरूपेण (śiva-śakti-svarūpeṇa) — in the very form of Śiva and Śaktiन (na) — notपुनः (punaḥ) — againजायते (jāyate) — is he bornभुवि (bhuvi) — on earth
१४३ नाभेरधो ब्रह्मभागमाकण्ठं विष्णुभागकम् ॥
nābheradho brahmabhāgamākaṇṭhaṃ viṣṇubhāgakam ||
नाभि के नीचे का भाग ब्रह्मभाग है, और नाभि से लेकर कण्ठ तक का भाग विष्णुभाग है।
Below the navel is the portion of Brahmā; up to the throat, the portion of Viṣṇu.
नाभेः अधः (nābheḥ adhaḥ) — below the navelब्रह्म-भागम् (brahma-bhāgam) — the portion of Brahmāआ-कण्ठम् (ā-kaṇṭham) — up to the throatविष्णु-भागकम् (viṣṇu-bhāgakam) — the portion of Viṣṇu
१४४ मुखं लिङ्गमिति प्रोक्तं शिवभक्तशरीरकम् । मृतान्दाहादियुक्तान्वा दाहादिरहितान्मृतान् ॥
mukhaṃ liṅgamiti proktaṃ śivabhaktaśarīrakam | mṛtāndāhādiyuktānvā dāhādirahitānmṛtān ||
मुख को लिंग कहा गया है — यही शिवभक्त का शरीर है। चाहे मृतक दाहादि संस्कार से युक्त हों, या दाहादि से रहित हों,
The face is declared to be the liṅga — thus is the body of a Śiva-devotee. Whether the dead have undergone cremation and the other rites, or the dead are without cremation and the rest,
मुखम् (mukham) — the faceलिङ्गम् (liṅgam) — the liṅgaइति (iti) — thusप्रोक्तम् (proktam) — is declaredशिव-भक्त-शरीरकम् (śiva-bhakta-śarīrakam) — the body of a devotee of Śivaमृतान् (mṛtān) — the deadदाह-आदि-युक्तान् (dāha-ādi-yuktān) — who received cremation and the restवा (vā) — orदाह-आदि-रहितान् (dāha-ādi-rahitān) — without cremation and the restमृतान् (mṛtān) — the dead
१४५ उद्दिश्य पूजयेदादिपितरं शिवमेव हि । पूजां कृत्वादिमातुश्च शिवभक्तांश्च पूजयेत् ॥
uddiśya pūjayedādipitaraṃ śivameva hi | pūjāṃ kṛtvādimātuśca śivabhaktāṃśca pūjayet ||
उनके उद्देश्य से शिव को ही आदिपितर मानकर पूजा करे; और आदिमाता की पूजा करके शिवभक्तों का भी पूजन करे।
one should worship them, aiming at Śiva alone as the primal ancestor; and having performed worship of the primal Mother too, one should worship the Śiva-devotees.
उद्दिश्य (uddiśya) — with reference to themपूजयेत् (pūjayet) — let him worshipआदि-पितरम् (ādi-pitaram) — the primal fatherशिवम् (śivam) — Śivaएव हि (eva hi) — indeedपूजाम् (pūjām) — worshipकृत्वा (kṛtvā) — having performedआदि-मातुः (ādi-mātuḥ) — of the primal motherच (ca) — andशिव-भक्तान् (śiva-bhaktān) — the devotees of Śivaच (ca) — andपूजयेत् (pūjayet) — let him worship
१४६ पितृलोकं समासाद्य क्रमान्मुक्तो भवेन्मृतः । क्रियायुक्तदशभ्यश्च तपोयुक्तो विशिष्यते ॥
pitṛlokaṃ samāsādya kramānmukto bhavenmṛtaḥ | kriyāyuktadaśabhyaśca tapoyukto viśiṣyate ||
मृत व्यक्ति पितृलोक को प्राप्त कर क्रमशः मुक्त हो जाता है। दस क्रियायुक्त पुरुषों की अपेक्षा एक तपोयुक्त पुरुष श्रेष्ठ है।
The deceased, having attained the world of the ancestors, becomes liberated in due course. And better than ten who are joined with ritual action is one joined with austerity.
पितृ-लोकम् (pitṛ-lokam) — the world of the fathersसमासाद्य (samāsādya) — having reachedक्रमात् (kramāt) — in due courseमुक्तः (muktaḥ) — liberatedभवेत् (bhavet) — becomesमृतः (mṛtaḥ) — the departedक्रिया-युक्त-दशभ्यः (kriyā-yukta-daśabhyaḥ) — than ten men given to ritesच (ca) — andतपः-युक्तः (tapaḥ-yuktaḥ) — one given to austerityविशिष्यते (viśiṣyate) — is superior
१४७ तपोयुक्तशतेभ्यश्च जपयुक्तो विशिष्यते । जपयुक्तसहस्रेभ्यः शिवज्ञानी विशिष्यते ॥
tapoyuktaśatebhyaśca japayukto viśiṣyate | japayuktasahasrebhyaḥ śivajñānī viśiṣyate ||
सौ तपोयुक्तों की अपेक्षा एक जपयुक्त श्रेष्ठ है; सहस्र जपयुक्तों की अपेक्षा एक शिवज्ञानी श्रेष्ठ है।
Better than a hundred joined with austerity is one joined with recitation; better than a thousand joined with recitation is one who knows Śiva.
तपः-युक्त-शतेभ्यः (tapaḥ-yukta-śatebhyaḥ) — than a hundred given to austerityच (ca) — andजप-युक्तः (japa-yuktaḥ) — one given to repetitionविशिष्यते (viśiṣyate) — is superiorजप-युक्त-सहस्रेभ्यः (japa-yukta-sahasrebhyaḥ) — than a thousand given to repetitionशिव-ज्ञानी (śiva-jñānī) — the knower of Śivaविशिष्यते (viśiṣyate) — is superior
१४८ शिवज्ञानिषु लक्षेषु ध्यानयुक्तो विशिष्यते । ध्यानयुक्तेषु कोटिभ्यः समाधिस्थो विशिष्यते ॥
śivajñāniṣu lakṣeṣu dhyānayukto viśiṣyate | dhyānayukteṣu koṭibhyaḥ samādhistho viśiṣyate ||
2
एक लाख शिवज्ञानियों की अपेक्षा एक ध्यानयुक्त श्रेष्ठ है; करोड़ ध्यानियों की अपेक्षा एक समाधिस्थ श्रेष्ठ है।
Better than a hundred thousand knowers of Śiva is one joined with meditation; better than ten million joined with meditation is one established in samādhi.
शिव-ज्ञानिषु (śiva-jñāniṣu) — among knowers of Śivaलक्षेषु (lakṣeṣu) — a hundred thousandध्यान-युक्तः (dhyāna-yuktaḥ) — one given to meditationविशिष्यते (viśiṣyate) — is superiorध्यान-युक्तेषु (dhyāna-yukteṣu) — among those given to meditationकोटिभ्यः (koṭibhyaḥ) — than ten millionसमाधि-स्थः (samādhi-sthaḥ) — one settled in samādhiविशिष्यते (viśiṣyate) — is superior
१४९ उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूजायामुत्तरोत्तरम् । फलं वैशिष्ट्यरूपं च दुर्विज्ञेयं मनीषिभिः ॥
uttarottaravaiśiṣṭyātpūjāyāmuttarottaram | phalaṃ vaiśiṣṭyarūpaṃ ca durvijñeyaṃ manīṣibhiḥ ||
इस उत्तरोत्तर वैशिष्ट्य के कारण पूजा में उत्तरोत्तर प्राप्त होने वाला विशिष्टतारूप फल मनीषियों के लिए भी दुर्विज्ञेय है।
By reason of this succession of ever-higher excellence, the ever-higher fruit in worship, of the very nature of excellence, is hard to be known even by the wise.
उत्तर-उत्तर-वैशिष्ट्यात् (uttara-uttara-vaiśiṣṭyāt) — each later one being the more excellentपूजायाम् (pūjāyām) — in worshipउत्तर-उत्तरम् (uttara-uttaram) — each higher in turnफलम् (phalam) — the fruitवैशिष्ट्य-रूपम् (vaiśiṣṭya-rūpam) — in the form of excellenceच (ca) — andदुर्विज्ञेयम् (durvijñeyam) — hard to knowमनीषिभिः (manīṣibhiḥ) — even by the thoughtful
१५० तस्माद्धै शिवभक्तस्य माहात्म्यं वेत्ति को नरः । शिवशक्त्योः पूजनं च शिवभक्तस्य पूजनम् ॥
tasmāddhai śivabhaktasya māhātmyaṃ vetti ko naraḥ | śivaśaktyoḥ pūjanaṃ ca śivabhaktasya pūjanam ||
इसलिए शिवभक्त की महिमा को कौन मनुष्य जान सकता है? शिव-शक्ति का पूजन ही शिवभक्त का पूजन है।
Therefore, what man indeed can know the greatness of a Śiva-devotee? The worship of Śiva and Śakti is the same as the worship of a Śiva-devotee.
तस्मात् (tasmāt) — thereforeहि (hi) — indeedशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — of a devotee of Śivaमाहात्म्यम् (māhātmyam) — the greatnessवेत्ति (vetti) — knowsकः नरः (kaḥ naraḥ) — what manशिव-शक्त्योः (śiva-śaktyoḥ) — of Śiva and Śaktiपूजनम् (pūjanam) — the worshipच (ca) — andशिव-भक्तस्य (śiva-bhaktasya) — of the devotee of Śivaपूजनम् (pūjanam) — the worship
१५१ कुरुते यो नरो भक्त्या स शिवः शिवमेधते । य इमं पठतेऽध्यायमर्थवद्वेदसम्मतम् ॥
kurute yo naro bhaktyā sa śivaḥ śivamedhate | ya imaṃ paṭhate'dhyāyamarthavadvedasammatam ||
जो मनुष्य भक्तिपूर्वक इसे करता है, वह शिवस्वरूप होकर शिव में ही वृद्धि पाता है। जो इस अर्थयुक्त, वेदसम्मत अध्याय को पढ़ता है,
Whatever man performs it with devotion, he, as Śiva, flourishes in Śiva. Whoever recites this chapter, full of meaning and approved by the Veda,
कुरुते (kurute) — performsयः (yaḥ) — whoनरः (naraḥ) — a manभक्त्या (bhaktyā) — with devotionसः शिवः (saḥ śivaḥ) — he is Śivaशिवम् (śivam) — welfareएधते (edhate) — he prospers inयः (yaḥ) — whoइमम् (imam) — thisपठते (paṭhate) — recitesअध्यायम् (adhyāyam) — chapterअर्थवत् (arthavat) — full of meaningवेद-सम्मतम् (veda-sammatam) — approved by the Veda
१५२ शिवज्ञानी भवेद्विप्रः शिवेन सह मोदते । श्रावयेच्छिवभक्तांश्च विशेषज्ञो मुनीश्वराः ॥
śivajñānī bhavedvipraḥ śivena saha modate | śrāvayecchivabhaktāṃśca viśeṣajño munīśvarāḥ ||
वह विप्र शिवज्ञानी होकर शिव के साथ आनन्द भोगता है। हे मुनीश्वरो, विशेषज्ञ पुरुष को चाहिए कि वह शिवभक्तों को भी यह सुनाए।
that brahmin becomes a knower of Śiva, and rejoices together with Śiva. One who knows its particulars, O lords of sages, should recite it to Śiva's devotees too.
शिव-ज्ञानी (śiva-jñānī) — a knower of Śivaभवेत् (bhavet) — becomesविप्रः (vipraḥ) — the brāhmaṇaशिवेन सह (śivena saha) — together with Śivaमोदते (modate) — he rejoicesश्रावयेत् (śrāvayet) — let him cause it to be heardशिव-भक्तान् (śiva-bhaktān) — by the devotees of Śivaच (ca) — andविशेष-ज्ञः (viśeṣa-jñaḥ) — the discerning oneमुनि-ईश्वराः (muni-īśvarāḥ) — O lords among sages
१५३ शिवप्रसादसिद्धिः स्याच्छिवस्य कृपया बुधाः ॥
śivaprasādasiddhiḥ syācchivasya kṛpayā budhāḥ ||
हे बुधजनो, शिव की कृपा से ही शिवप्रसाद की सिद्धि होती है।
The accomplishment of Śiva's grace comes about, wise ones, by the kindness of Śiva.
शिव-प्रसाद-सिद्धिः (śiva-prasāda-siddhiḥ) — the attainment of Śiva’s favourस्यात् (syāt) — would beशिवस्य (śivasya) — of Śivaकृपया (kṛpayā) — by the graceबुधाः (budhāḥ) — O wise ones
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां प्रणवपञ्चाक्षरमन्त्रमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
Here ends the seventeenth chapter — “The Account of the Greatness of the Praṇava and the Pañcākṣara Mantra” — in the first Saṃhitā, that of Vidyeśvara, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की प्रथम विद्येश्वर संहिता में “प्रणवयुक्त पंचाक्षर मन्त्रका माहात्म्य-वर्णन” नामक सत्रहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।