॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
विद्येश्वरसंहिताअथ प्रथमोऽध्यायः
Sages keeping a great sacrificial session at Prayāga welcome Sūta and, after long praise, put one question to him: given how the people of the Kali age fall away — every class, women, children — what easy means is there to destroy their sin, here and in the world beyond? प्रयाग में एक महान यज्ञ-सत्र करते हुए मुनि सूत का स्वागत करते हैं और लम्बी स्तुति के बाद एक प्रश्न पूछते हैं: कलियुग के लोग जिस तरह पतित होते हैं — हर वर्ण, स्त्रियाँ, सन्तानें — उनके पाप के तत्काल नाश का कौन-सा लघु उपाय है, इस लोक और परलोक में?
आद्यन्तमङ्गलमजातसमानभावम् आर्यं तमीशमजरामरमात्मदेवम् । पञ्चाननं प्रबलपञ्चविनोदशीलं सम्भावये मनसि शङ्करमम्बिकेशम् ॥
ādyantamaṅgalamajātasamānabhāvam | āryaṃ tamīśamajarāmaramātmadevam | pañcānanaṃ prabalapañcavinodaśīlaṃ | sambhāvaye manasi śaṅkaramambikeśam ||
आदि और अन्त में मंगलमय, जिनकी समानता कहीं नहीं, आर्य, अजर-अमर, आत्मा के देव, पाँच मुख वाले, जिनका स्वभाव प्रबल पाँच लीलाओं में रमने का है — उन अम्बिकापति शंकर का मैं मन में स्मरण करता हूँ।
Auspicious at beginning and end, born with no equal, noble, ageless and deathless, the god of the Self, five-faced, whose delight is the strong five-fold play — Śaṅkara, the lord of Ambikā, I hold in my mind.
NoteThe opening dhyāna verse of the Saṃhitā, in vasantatilakā metre — a homage to Śaṅkara before the narrative begins.
आद्यन्त-मङ्गलम् (ādyanta-maṅgalam) — auspicious at the beginning and at the endअजात-समान-भावम् (ajāta-samāna-bhāvam) — of a nature whose equal was never bornआर्यम् (āryam) — nobleतम् (tam) — himईशम् (īśam) — the Lordअजर-अमरम् (ajara-amaram) — unaging and undyingआत्म-देवम् (ātma-devam) — the god who is the Selfपञ्च-आननम् (pañca-ānanam) — five-facedप्रबल-पञ्च-विनोद-शीलम् (prabala-pañca-vinoda-śīlam) — whose way is the mighty five-fold playसम्भावये (sambhāvaye) — I hold in honour, I contemplateमनसि (manasi) — in the mindशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkara, the giver of peaceअम्बिकेशम् (ambikeśam) — the lord of Ambikā
१ धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे । प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि ॥
dharmakṣetre mahākṣetre gaṅgākālindisaṅgame | prayāge parame puṇye brahmalokasya vartmani ||
धर्म के क्षेत्र में, महाक्षेत्र में, गंगा और यमुना के संगम पर — परम पुण्यमय प्रयाग में, जो ब्रह्मलोक का मार्ग है —
In the field of dharma, the great field, at the meeting of the Gaṅgā and the Kālindī — at Prayāga, supremely holy, the road to the world of Brahmā —
धर्म-क्षेत्रे (dharma-kṣetre) — in the field of dharmaमहा-क्षेत्रे (mahā-kṣetre) — in the great sacred fieldगङ्गा-कालिन्दि-सङ्गमे (gaṅgā-kālindi-saṅgame) — at the meeting of the Gaṅgā and the Kālindī (Yamunā)प्रयागे (prayāge) — at Prayāgaपरमे (parame) — supremeपुण्ये (puṇye) — holy, merit-givingब्रह्मलोकस्य (brahmalokasya) — of the world of Brahmāवर्त्मनि (vartmani) — on the road, the way
२ मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे ॥
munayaḥ śaṃsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ | mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire ||
— संयत आत्मा वाले, सत्य के व्रत में लगे, महातेजस्वी, महाभाग मुनियों ने एक महान यज्ञ-सत्र का आयोजन किया।
— sages of disciplined selves, devoted to the vow of truth, of great vigour, greatly blessed, spread out a great sacrificial session.
मुनयः (munayaḥ) — the sagesशंसित-आत्मानः (śaṃsita-ātmānaḥ) — of disciplined, praiseworthy selvesसत्य-व्रत-परायणाः (satya-vrata-parāyaṇāḥ) — wholly given to the vow of truthमहा-ओजसः (mahā-ojasaḥ) — of great vigourमहा-भागाः (mahā-bhāgāḥ) — greatly blessedमहा-सत्रम् (mahā-satram) — a great sacrificial sessionवितेनिरे (vitenire) — spread out, performed
३ तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः । आजगाम मुनीन् द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः ॥
tatra satraṃ samākarṇya vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ | ājagāma munīn draṣṭuṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ ||
वहाँ के सत्र को सुनकर व्यास के शिष्य महामुनि सूत, पौराणिकों में श्रेष्ठ, मुनियों के दर्शन के लिए आए।
Hearing of the session there, the great sage Sūta, Vyāsa's pupil, best of the Purāṇa-reciters, came to see the sages.
तत्र (tatra) — thereसत्रम् (satram) — the sacrificial sessionसमाकर्ण्य (samākarṇya) — having heard ofव्यास-शिष्यः (vyāsa-śiṣyaḥ) — the pupil of Vyāsaमहा-मुनिः (mahā-muniḥ) — the great sageआजगाम (ājagāma) — cameमुनीन् (munīn) — the sagesद्रष्टुम् (draṣṭum) — to seeसूतः (sūtaḥ) — Sūtaपौराणिक-उत्तमः (paurāṇika-uttamaḥ) — foremost among reciters of Purāṇa
४ तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं हर्षिता मुनयस्तदा । चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥
taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṃ harṣitā munayastadā | cetasā suprasannena pūjāṃ cakruryathāvidhi ||
उस आते हुए सूत को देखकर मुनि हर्षित हुए और प्रसन्न चित्त से उन्होंने विधिपूर्वक उनका पूजन किया।
Seeing that Sūta coming, the sages then, delighted, with a well-pleased mind did him honour by rule.
तम् (tam) — himदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenसूतम् (sūtam) — Sūtaआयान्तम् (āyāntam) — coming, drawing nearहर्षिताः (harṣitāḥ) — delightedमुनयः (munayaḥ) — the sagesतदा (tadā) — thenचेतसा (cetasā) — with a mindसुप्रसन्नेन (suprasannena) — well-pleased, sereneपूजाम् (pūjām) — worship, honourचक्रुः (cakruḥ) — they did, they madeयथाविधि (yathāvidhi) — according to the rule
५ ततो विनयसंयुक्ताः प्रोचुः साञ्जलयश्च ते । सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वा यथाविधि ॥
tato vinayasaṃyuktāḥ procuḥ sāñjalayaśca te | suprasannā mahātmānaḥ stutiṃ kṛtvā yathāvidhi ||
फिर विनय से युक्त, हाथ जोड़े हुए, प्रसन्न वे महात्मा विधिपूर्वक स्तुति करके बोले:
Then, full of courtesy, hands joined, those well-pleased great souls, having offered praise by rule, said:
ततः (tataḥ) — thenविनय-संयुक्ताः (vinaya-saṃyuktāḥ) — filled with courtesyप्रोचुः (procuḥ) — they saidस-अञ्जलयः (sa-añjalayaḥ) — with palms joinedच (ca) — andते (te) — theyसुप्रसन्नाः (suprasannāḥ) — well-pleasedमहात्मानः (mahātmānaḥ) — great soulsस्तुतिम् (stutim) — praiseकृत्वा (kṛtvā) — having madeयथाविधि (yathāvidhi) — as the rule prescribes
६ रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान् वै भाग्यगौरवात् । पुराणविद्यामखिलां व्यासात् प्रत्यर्थमीयिवान् ॥
romaharṣaṇa sarvajña bhavān vai bhāgyagauravāt | purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsāt pratyarthamīyivān ||
हे रोमहर्षण, हे सर्वज्ञ — भाग्य की महिमा से आपने व्यास से सम्पूर्ण पुराण-विद्या यथार्थ रूप में प्राप्त की है।
Romaharṣaṇa, all-knowing one — by the weight of your good fortune you have received the whole science of the Purāṇas from Vyāsa in its true sense.
रोमहर्षण (romaharṣaṇa) — O Romaharṣaṇa — Sūta, “he who makes the hair thrill”सर्वज्ञ (sarvajña) — O all-knowing oneभवान् (bhavān) — your honourवै (vai) — indeedभाग्य-गौरवात् (bhāgya-gauravāt) — by the weight of good fortuneपुराण-विद्याम् (purāṇa-vidyām) — the science of the Purāṇasअखिलाम् (akhilām) — entireव्यासात् (vyāsāt) — from Vyāsaप्रत्यर्थम् (pratyartham) — in its every meaningईयिवान् (īyivān) — have received, have come to
७ तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् । रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ॥
tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam | ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ ||
इसलिए आप आश्चर्यमय कथाओं के आगार हैं, जैसे समुद्र बहुमूल्य रत्नों का आकर है।
So you are the vessel of wonderful tales, as the sea is the mine of jewels of great worth.
तस्मात् (tasmāt) — thereforeआश्चर्य-भूतानाम् (āścarya-bhūtānām) — of those that are wondersकथानाम् (kathānām) — of talesत्वम् (tvam) — youहि (hi) — indeedभाजनम् (bhājanam) — the vessel, the receptacleरत्नानाम् (ratnānām) — of jewelsउरु-साराणाम् (uru-sārāṇām) — of great worthरत्नाकरः (ratnākaraḥ) — the mine of jewelsइव (iva) — likeअर्णवः (arṇavaḥ) — the ocean
८ यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते । न त्वयाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
yacca bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca yaccānyadvastu vartate | na tvayāviditaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate ||
जो भूत है, जो भविष्य है, और जो अन्य कोई वस्तु है — तीनों लोकों में आपसे अज्ञात कुछ भी नहीं है।
What has been, what will be, and whatever other thing there is — nothing in the three worlds is unknown to you.
यत् च (yat ca) — and whatभूतम् (bhūtam) — has beenच (ca) — andभव्यम् (bhavyam) — is to beयत् च अन्यत् (yat ca anyat) — and whatever elseवस्तु (vastu) — thing there isवर्तते (vartate) — exists, abidesन (na) — notत्वया (tvayā) — by youअविदितम् (aviditam) — unknownकिञ्चित् (kiñcit) — anything at allत्रिषु लोकेषु (triṣu lokeṣu) — in the three worldsविद्यते (vidyate) — is found
९ त्वं मदिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः । कुर्वन् किमपि नः श्रेयो न वृथागन्तुमर्हसि ॥
tvaṃ madiṣṭavaśādasya darśanārthamihāgataḥ | kurvan kimapi naḥ śreyo na vṛthāgantumarhasi ||
आप हमारे अभीष्ट के वश इस यज्ञ के दर्शन के लिए यहाँ आए हैं; हमारा कुछ कल्याण करते हुए, आपका आना व्यर्थ नहीं होना चाहिए।
You have come here to see this session by the force of our wish; doing us some good, you should not have come in vain.
त्वम् (tvam) — youमत्-इष्ट-वशात् (mat-iṣṭa-vaśāt) — by the force of our wishअस्य (asya) — of this (session)दर्शन-अर्थम् (darśana-artham) — for the sake of seeingइह (iha) — hereआगतः (āgataḥ) — have comeकुर्वन् (kurvan) — doingकिम् अपि (kim api) — some, somethingनः (naḥ) — for usश्रेयः (śreyaḥ) — good, benefitन (na) — notवृथा (vṛthā) — in vainआगन्तुम् (āgantum) — to have comeअर्हसि (arhasi) — you ought
१० तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् । न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः ॥
tattvaṃ śrutaṃ sma naḥ sarvaṃ pūrvameva śubhāśubham | na tṛptimadhigacchāmaḥ śravaṇecchā muhurmuhuḥ ||
शुभ और अशुभ का सारा तत्त्व हमने पहले ही सुना है; फिर भी तृप्ति नहीं मिलती — बार-बार सुनने की इच्छा होती है।
We have already heard the whole truth of the good and the bad before; yet we find no satisfaction — again and again the wish to hear returns.
तत्त्वम् (tattvam) — the truth of itश्रुतम् (śrutam) — has been heardस्म (sma) — (marks the settled past)नः (naḥ) — by usसर्वम् (sarvam) — all of itपूर्वम् एव (pūrvam eva) — already beforeशुभ-अशुभम् (śubha-aśubham) — the good and the badन (na) — notतृप्तिम् (tṛptim) — satisfactionअधिगच्छामः (adhigacchāmaḥ) — do we attainश्रवण-इच्छा (śravaṇa-icchā) — the wish to hearमुहुः मुहुः (muhuḥ muhuḥ) — again and again
११ इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते । तद्रहस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत् ॥
idānīmekamevāsti śrotavyaṃ sūta sanmate | tadrahasyamapi brūhi yadi te'nugraho bhavet ||
इस समय, हे सुमति सूत, एक ही बात सुननी है; यदि आपका अनुग्रह हो तो वह गोपनीय होने पर भी कहिए।
Just now there is one thing to be heard, Sūta of good mind; tell it, even though it be secret, if your favour is upon us.
इदानीम् (idānīm) — just nowएकम् एव (ekam eva) — one thing onlyअस्ति (asti) — there isश्रोतव्यम् (śrotavyam) — to be heardसूत (sūta) — O Sūtaसन्मते (sanmate) — O you of good mindतत् (tat) — thatरहस्यम् अपि (rahasyam api) — even though secretब्रूहि (brūhi) — tellयदि (yadi) — ifते (te) — yourअनुग्रहः (anugrahaḥ) — favour, graceभवेत् (bhavet) — should be
१२ प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः । दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः ॥
prāpte kaliyuge ghore narāḥ puṇyavivarjitāḥ | durācāraratāḥ sarve satyavārtāparāṅmukhāḥ ||
घोर कलियुग के आने पर मनुष्य पुण्य से रहित होते हैं, सब दुराचार में लगे, सत्य वचन से विमुख,
When the dreadful Kali age has come, men are without merit, all given to bad conduct, turned away from truthful speech,
प्राप्ते (prāpte) — when it has comeकलियुगे (kaliyuge) — in the Kali ageघोरे (ghore) — dreadfulनराः (narāḥ) — menपुण्य-विवर्जिताः (puṇya-vivarjitāḥ) — deprived of meritदुराचार-रताः (durācāra-ratāḥ) — delighting in bad conductसर्वे (sarve) — allसत्य-वार्ता-पराङ्मुखाः (satya-vārtā-parāṅmukhāḥ) — turned away from truthful speech
१३ परापवादनिरताः परद्रव्याभिलाषिणः । परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः ॥
parāpavādaniratāḥ paradravyābhilāṣiṇaḥ | parastrīsaktamanasaḥ parahiṃsāparāyaṇāḥ ||
— दूसरों की निन्दा में लगे, पराए धन के लोभी, पराई स्त्रियों में आसक्त मन वाले, दूसरों की हिंसा में तत्पर,
— bent on slandering others, coveting others' wealth, their minds fixed on others' wives, given to harming others,
पर-अपवाद-निरताः (para-apavāda-niratāḥ) — engrossed in slandering othersपर-द्रव्य-अभिलाषिणः (para-dravya-abhilāṣiṇaḥ) — coveting the wealth of othersपर-स्त्री-सक्त-मनसः (para-strī-sakta-manasaḥ) — with minds clinging to others’ wivesपर-हिंसा-परायणाः (para-hiṃsā-parāyaṇāḥ) — wholly given to harming others
१४ देहात्मदृष्टयो मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः । मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिङ्कराः ॥
dehātmadṛṣṭayo mūḍhā nāstikāḥ paśubuddhayaḥ | mātṛpitṛkṛtadveṣāḥ strīdevāḥ kāmakiṅkarāḥ ||
— शरीर को ही आत्मा मानने वाले, मूढ़, नास्तिक, पशु-बुद्धि वाले, माता-पिता से द्वेष करने वाले, जिनके लिए स्त्री ही देवता है, काम के दास।
— seeing the self as the body, deluded, unbelieving, with the minds of beasts, hating mother and father, making a god of woman, servants of desire.
देह-आत्म-दृष्टयः (deha-ātma-dṛṣṭayaḥ) — seeing the body as the Selfमूढाः (mūḍhāḥ) — deludedनास्तिकाः (nāstikāḥ) — deniers, unbelieversपशु-बुद्धयः (paśu-buddhayaḥ) — of animal understandingमातृ-पितृ-कृत-द्वेषाः (mātṛ-pitṛ-kṛta-dveṣāḥ) — bearing hatred towards mother and fatherस्त्री-देवाः (strī-devāḥ) — for whom woman is the deityकाम-किङ्कराः (kāma-kiṅkarāḥ) — servants of desire
१५ विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः । धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः ॥
viprā lobhagrahagrastā vedavikrayajīvinaḥ | dhanārjanārthamabhyastavidyā madavimohitāḥ ||
ब्राह्मण लोभ रूपी ग्रह से ग्रस्त, वेद बेचकर जीवन चलाने वाले, धन कमाने के लिए विद्या का अभ्यास करने वाले, मद से मोहित,
The brahmins are seized by the demon of greed, living by the sale of the Veda, their learning practised for the sake of gaining wealth, dazed with pride,
विप्राः (viprāḥ) — the brahminsलोभ-ग्रह-ग्रस्ताः (lobha-graha-grastāḥ) — seized by the demon-planet of greedवेद-विक्रय-जीविनः (veda-vikraya-jīvinaḥ) — living by the sale of the Vedaधन-अर्जन-अर्थम् (dhana-arjana-artham) — for the sake of earning wealthअभ्यस्त-विद्याः (abhyasta-vidyāḥ) — their learning practisedमद-विमोहिताः (mada-vimohitāḥ) — bewildered by pride
१६ त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशः परवञ्चकाः । त्रिकालसन्ध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः ॥
tyaktasvajātikarmāṇaḥ prāyaśaḥ paravañcakāḥ | trikālasandhyayā hīnā brahmabodhavivarjitāḥ ||
— अपनी जाति के कर्म को छोड़े हुए, प्रायः दूसरों को ठगने वाले, तीनों काल की सन्ध्या से रहित, ब्रह्मज्ञान से रहित,
— having abandoned the duties of their own class, mostly deceivers of others, without the thrice-daily sandhyā, bereft of the knowledge of Brahman,
त्यक्त-स्व-जाति-कर्माणः (tyakta-sva-jāti-karmāṇaḥ) — having abandoned the duties of their own birthप्रायशः (prāyaśaḥ) — for the most partपर-वञ्चकाः (para-vañcakāḥ) — deceivers of othersत्रि-काल-सन्ध्यया (tri-kāla-sandhyayā) — of the thrice-daily sandhyā riteहीनाः (hīnāḥ) — destituteब्रह्म-बोध-विवर्जिताः (brahma-bodha-vivarjitāḥ) — bereft of the knowledge of Brahman
१७ अदयाः पण्डितंमन्याः स्वाचारव्रतलोपकाः । कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः ॥
adayāḥ paṇḍitaṃmanyāḥ svācāravratalopakāḥ | kṛṣyudyamaratāḥ krūrasvabhāvā malināśayāḥ ||
— दयाहीन, अपने को पण्डित मानने वाले, अपने आचार और व्रत के भंजक, कृषि के उद्यम में लगे, क्रूर स्वभाव वाले, मलिन हृदय वाले।
— pitiless, thinking themselves learned, breakers of their own conduct and vows, bent on the toil of farming, cruel by nature, foul at heart.
अदयाः (adayāḥ) — without pityपण्डितम्-मन्याः (paṇḍitaṃ-manyāḥ) — thinking themselves learnedस्व-आचार-व्रत-लोपकाः (sva-ācāra-vrata-lopakāḥ) — breakers of their own conduct and vowsकृषि-उद्यम-रताः (kṛṣi-udyama-ratāḥ) — given to the toil of farmingक्रूर-स्वभावाः (krūra-svabhāvāḥ) — cruel by natureमलिन-आशयाः (malina-āśayāḥ) — foul in intent
१८ क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः । असत्सङ्गाः पापरता व्यभिचारपरायणाः ॥
kṣatriyāśca tathā sarve svadharmatyāgaśīlinaḥ | asatsaṅgāḥ pāparatā vyabhicāraparāyaṇāḥ ||
और सभी क्षत्रिय भी अपने धर्म के त्याग के स्वभाव वाले होते हैं — कुसंगी, पाप में रत, व्यभिचार में तत्पर,
And all the kṣatriyas likewise are given to abandoning their own duty — keeping bad company, delighting in sin, given to adultery,
क्षत्रियाः च (kṣatriyāḥ ca) — and the kṣatriyasतथा (tathā) — likewiseसर्वे (sarve) — allस्व-धर्म-त्याग-शीलिनः (sva-dharma-tyāga-śīlinaḥ) — in the habit of abandoning their own dutyअसत्-सङ्गाः (asat-saṅgāḥ) — keeping bad companyपाप-रताः (pāpa-ratāḥ) — delighting in sinव्यभिचार-परायणाः (vyabhicāra-parāyaṇāḥ) — given over to adultery
१९ अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः । कुचौरवृत्तयः शूद्राः कामकिङ्करचेतसः ॥
aśūrā araṇaprītāḥ palāyanaparāyaṇāḥ | kucauravṛttayaḥ śūdrāḥ kāmakiṅkaracetasaḥ ||
— शूरहीन, युद्ध से विमुख, भागने में तत्पर, नीच चोरों की वृत्ति वाले, शूद्र-जैसे, जिनका चित्त काम का किंकर है।
— unheroic, fond of what is not battle, given to flight, following the ways of low thieves, śūdra-like, their minds slaves to desire.
अशूराः (aśūrāḥ) — unheroicअरण-प्रीताः (araṇa-prītāḥ) — fond of what is not battleपलायन-परायणाः (palāyana-parāyaṇāḥ) — given to flightकु-चौर-वृत्तयः (ku-caura-vṛttayaḥ) — living by the ways of base thievesशूद्राः (śūdrāḥ) — śūdra-likeकाम-किङ्कर-चेतसः (kāma-kiṅkara-cetasaḥ) — with minds enslaved to desire
२० शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः । शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगाः सदा ॥
śastrāstravidyayā hīnā dhenuviprāvanojjhitāḥ | śaraṇyāvanahīnāśca kāminyūtimṛgāḥ sadā ||
— शस्त्र-अस्त्र की विद्या से रहित, गौ और ब्राह्मण की रक्षा को छोड़े हुए, शरणागत की रक्षा से रहित, और सदा कामिनी के पीछे भागने वाले।
— without the science of weapon and missile, casting off the protection of the cow and the brahmin, failing to shelter those who seek refuge, forever hunting after women.
शस्त्र-अस्त्र-विद्यया (śastra-astra-vidyayā) — of the science of weapon and missileहीनाः (hīnāḥ) — bereftधेनु-विप्र-अवन-उज्झिताः (dhenu-vipra-avana-ujjhitāḥ) — having cast off the protection of cow and brahminशरण्य-अवन-हीनाः (śaraṇya-avana-hīnāḥ) — failing to shelter those who seek refugeच (ca) — andकामिनी-ऊति-मृगाः (kāminī-ūti-mṛgāḥ) — hunting after womenसदा (sadā) — always
२१ प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः । प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा ॥
prajāpālanasaddharmavihīnā bhogatatparāḥ | prajāsaṃhārakā duṣṭā jīvahiṃsākarā mudā ||
— प्रजा-पालन के सद्धर्म से रहित, भोग में तत्पर, प्रजा का संहार करने वाले, दुष्ट, प्रसन्नता से जीवहिंसा करने वाले।
— without the true duty of protecting the people, intent on pleasure, destroyers of the people, wicked, killing living beings with delight.
प्रजा-पालन-सद्-धर्म-विहीनाः (prajā-pālana-sad-dharma-vihīnāḥ) — devoid of the true duty of protecting the peopleभोग-तत्पराः (bhoga-tatparāḥ) — intent on enjoymentप्रजा-संहारकाः (prajā-saṃhārakāḥ) — destroyers of the peopleदुष्टाः (duṣṭāḥ) — wickedजीव-हिंसा-कराः (jīva-hiṃsā-karāḥ) — doers of violence to living beingsमुदा (mudā) — with delight
२२ वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः । कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः ॥
vaiśyāḥ saṃskārahīnāste svadharmatyāgaśīlinaḥ | kupathāḥ svārjanaratāstulākarmakuvṛttayaḥ ||
वैश्य संस्कार से रहित, अपने धर्म के त्याग के स्वभाव वाले, कुमार्गी, अपने ही अर्जन में लगे, तराजू के काम में कुटिल वृत्ति वाले होते हैं।
The vaiśyas are without the sacraments, given to abandoning their own duty, on a wrong road, bent on their own gain, crooked in the work of the scales.
वैश्याः (vaiśyāḥ) — the vaiśyasसंस्कार-हीनाः (saṃskāra-hīnāḥ) — without the sacramentsते (te) — theyस्व-धर्म-त्याग-शीलिनः (sva-dharma-tyāga-śīlinaḥ) — given to abandoning their own dutyकु-पथाः (ku-pathāḥ) — on an evil roadस्व-अर्जन-रताः (sva-arjana-ratāḥ) — bent on their own gainतुला-कर्म-कु-वृत्तयः (tulā-karma-ku-vṛttayaḥ) — crooked in the working of the scales
२३ गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः । अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः ॥
gurudevadvijātīnāṃ bhaktihīnāḥ kubuddhayaḥ | abhojitadvijāḥ prāyaḥ kṛpaṇā baddhamuṣṭayaḥ ||
— गुरु, देवता और द्विजों के प्रति भक्तिहीन, कुबुद्धि, प्रायः ब्राह्मणों को भोजन न कराने वाले, कृपण, मुट्ठी बाँधकर रखने वाले,
— without devotion to teacher, god and the twice-born, ill-minded, mostly not feeding brahmins, miserly, with fists held shut,
गुरु-देव-द्विजातीनाम् (guru-deva-dvijātīnām) — towards teacher, god and the twice-bornभक्ति-हीनाः (bhakti-hīnāḥ) — without devotionकु-बुद्धयः (ku-buddhayaḥ) — ill-mindedअभोजित-द्विजाः (abhojita-dvijāḥ) — who have not fed brahminsप्रायः (prāyaḥ) — mostlyकृपणाः (kṛpaṇāḥ) — miserlyबद्ध-मुष्टयः (baddha-muṣṭayaḥ) — with fists held shut
२४ कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः । लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिषु वृषोज्झिताः ॥
kāminījārabhāveṣu suratā malināśayāḥ | lobhamohavicetaskāḥ pūrtādiṣu vṛṣojjhitāḥ ||
— कामिनियों के जार-भाव में रमे हुए, मलिन हृदय वाले, लोभ और मोह से विचेत, वापी-कूप आदि पूर्त कर्मों में धर्म को छोड़े हुए।
— well pleased in the ways of a mistress's lover, foul at heart, their minds bewildered by greed and delusion, casting off dharma in works of public benefit and the like.
कामिनी-जार-भावेषु (kāminī-jāra-bhāveṣu) — in the ways of a wanton woman’s loverसुरताः (suratāḥ) — well pleased, delightingमलिन-आशयाः (malina-āśayāḥ) — foul at heartलोभ-मोह-विचेतस्काः (lobha-moha-vicetaskāḥ) — senseless with greed and delusionपूर्त-आदिषु (pūrta-ādiṣu) — in works of public benefit and the likeवृष-उज्झिताः (vṛṣa-ujjhitāḥ) — having cast off dharma — vṛṣa, the bull, stands for dharma
२५ तद्वच्छूद्राश्च ये केचिद् ब्राह्मणाचारतत्पराः । उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः ॥
tadvacchūdrāśca ye kecid brāhmaṇācāratatparāḥ | ujjvalākṛtayo mūḍhāḥ svadharmatyāgaśīlinaḥ ||
इसी तरह कुछ शूद्र ब्राह्मणों के आचार में तत्पर होते हैं — उज्ज्वल आकृति वाले, मूढ़, अपने धर्म के त्याग के स्वभाव वाले।
Likewise some śūdras are intent on the conduct of brahmins — of bright appearance, deluded, given to abandoning their own duty.
तद्वत् (tadvat) — likewiseशूद्राः च (śūdrāḥ ca) — and the śūdrasये केचित् (ye kecit) — whoever they beब्राह्मण-आचार-तत्पराः (brāhmaṇa-ācāra-tatparāḥ) — intent on the conduct of brahminsउज्ज्वल-आकृतयः (ujjvala-ākṛtayaḥ) — of shining appearanceमूढाः (mūḍhāḥ) — deludedस्व-धर्म-त्याग-शीलिनः (sva-dharma-tyāga-śīlinaḥ) — given to abandoning their own duty
२६ कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोऽपहारकाः । शिशुबाल्पमृत्युकाराश्च मन्त्रोच्चारपरायणाः ॥
kartārastapasāṃ bhūyo dvijatejo'pahārakāḥ | śiśubālpamṛtyukārāśca mantroccāraparāyaṇāḥ ||
— बार-बार तप करने वाले, द्विजों के तेज का अपहरण करने वाले, छोटे बच्चों की अल्पमृत्यु के कारक, मन्त्रों के उच्चारण में तत्पर,
— performing austerities again and again, robbers of the brahmins' lustre, causing the early death of young children, given to the muttering of mantras,
कर्तारः (kartāraḥ) — performersतपसाम् (tapasām) — of austeritiesभूयः (bhūyaḥ) — again and againद्विज-तेजः-अपहारकाः (dvija-tejaḥ-apahārakāḥ) — robbers of the brahmins’ lustreशिशु-बाल-अल्प-मृत्यु-काराः (śiśu-bāla-alpa-mṛtyu-kārāḥ) — causing the early death of infants and childrenच (ca) — andमन्त्र-उच्चार-परायणाः (mantra-uccāra-parāyaṇāḥ) — given to the uttering of mantras
२७ शालग्रामशिलादीनां पूजका होमतत्पराः । प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः ॥
śālagrāmaśilādīnāṃ pūjakā homatatparāḥ | pratikūlavicārāśca kuṭilā dvijadūṣakāḥ ||
— शालग्राम शिला आदि के पूजक, होम में तत्पर, प्रतिकूल विचार वाले, कुटिल, द्विजों को दूषित करने वाले।
— worshippers of the śālagrāma stone and the like, given to fire-offerings, contrary in their thinking, crooked, defilers of the twice-born.
शालग्राम-शिला-आदीनाम् (śālagrāma-śilā-ādīnām) — of the śālagrāma stone and the likeपूजकाः (pūjakāḥ) — worshippersहोम-तत्पराः (homa-tatparāḥ) — intent on the fire-offeringप्रतिकूल-विचाराः (pratikūla-vicārāḥ) — contrary in their thinkingच (ca) — andकुटिलाः (kuṭilāḥ) — crookedद्विज-दूषकाः (dvija-dūṣakāḥ) — defilers of the twice-born
२८ धनवन्तः कुकर्माणो विद्यावन्तो विवादिनः । आख्यानोपासनाधर्मवक्तारो धर्मलोपकाः ॥
dhanavantaḥ kukarmāṇo vidyāvanto vivādinaḥ | ākhyānopāsanādharmavaktāro dharmalopakāḥ ||
धनवान हुए तो कुकर्मी, विद्यावान हुए तो विवादी; कथा, उपासना और धर्म के वक्ता, और फिर भी धर्म का लोप करने वाले।
If they have wealth they do evil deeds; if they have learning they are quarrelsome; they speak on tales and worship and dharma, and yet destroy dharma.
धनवन्तः (dhanavantaḥ) — possessed of wealthकु-कर्माणः (ku-karmāṇaḥ) — doers of evil deedsविद्यावन्तः (vidyāvantaḥ) — possessed of learningविवादिनः (vivādinaḥ) — quarrelsomeआख्यान-उपासना-धर्म-वक्तारः (ākhyāna-upāsanā-dharma-vaktāraḥ) — speakers on tale, worship and dharmaधर्म-लोपकाः (dharma-lopakāḥ) — destroyers of dharma
२९ सुभूपाकृतयो दम्भाः सुदातारो महामदाः । विप्रादीन् सेवकान् मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम् ॥
subhūpākṛtayo dambhāḥ sudātāro mahāmadāḥ | viprādīn sevakān matvā manyamānā nijaṃ prabhum ||
— सुन्दर राजाओं जैसी आकृति वाले, दम्भी, बड़े दानी, अत्यन्त मदयुक्त, विप्र आदि को अपना सेवक मानकर अपने को स्वामी मानने वाले।
— bearing the look of fine kings, full of show, great givers, greatly proud, thinking brahmins and the rest their servants and themselves the master.
सु-भूप-आकृतयः (su-bhūpa-ākṛtayaḥ) — bearing the look of fine kingsदम्भाः (dambhāḥ) — full of pretenceसु-दातारः (su-dātāraḥ) — great giversमहा-मदाः (mahā-madāḥ) — greatly drunk with prideविप्र-आदीन् (vipra-ādīn) — brahmins and the restसेवकान् (sevakān) — as servantsमत्वा (matvā) — having thoughtमन्यमानाः (manyamānāḥ) — consideringनिजम् (nijam) — their own selfप्रभुम् (prabhum) — the master
३० स्वधर्मरहिता मूढाः सङ्कराः क्रूरबुद्धयः । महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः ॥
svadharmarahitā mūḍhāḥ saṅkarāḥ krūrabuddhayaḥ | mahābhimānino nityaṃ caturvarṇavilopakāḥ ||
— अपने धर्म से रहित, मूढ़, वर्णसंकर, क्रूरबुद्धि, अत्यन्त अभिमानी, सदा चारों वर्णों के धर्म का लोप करने वाले।
— without their own duty, deluded, mixed in class, cruel-minded, forever full of great conceit, wipers-out of the four classes.
स्व-धर्म-रहिताः (sva-dharma-rahitāḥ) — bereft of their own dutyमूढाः (mūḍhāḥ) — deludedसङ्कराः (saṅkarāḥ) — mixed in classक्रूर-बुद्धयः (krūra-buddhayaḥ) — cruel-mindedमहा-अभिमानिनः (mahā-abhimāninaḥ) — full of great conceitनित्यम् (nityam) — foreverचतुर्-वर्ण-विलोपकाः (catur-varṇa-vilopakāḥ) — wipers-out of the four classes
३१ सुकुलीनान्निजान् मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः । सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढाः सत्कर्मकारिणः ॥
sukulīnānnijān matvā caturvarṇairvivartanāḥ | sarvavarṇabhraṣṭakarā mūḍhāḥ satkarmakāriṇaḥ ||
— अपने को सुकुलीन मानकर चारों वर्णों के विपरीत आचरण करने वाले, सब वर्णों को भ्रष्ट करने वाले, मूढ़, और [अनुचित रूप से] सत्कर्म करने वाले।
— thinking themselves nobly born, acting against the four classes, making all classes fall, deluded, and doing good works [in a wrong way].
सुकुलीनान् (sukulīnān) — as nobly bornनिजान् (nijān) — their own selvesमत्वा (matvā) — having thoughtचतुर्-वर्णैः (catur-varṇaiḥ) — with the four classesविवर्तनाः (vivartanāḥ) — at variance, acting againstसर्व-वर्ण-भ्रष्ट-कराः (sarva-varṇa-bhraṣṭa-karāḥ) — making all the classes fallमूढाः (mūḍhāḥ) — deludedसत्-कर्म-कारिणः (sat-karma-kāriṇaḥ) — doers of good works
३२ स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्तृवज्ञानकारिकाः । श्वशुरद्रोहकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः ॥
striyaśca prāyaśo bhraṣṭā bhartṛvajñānakārikāḥ | śvaśuradrohakāriṇyo nirbhayā malināśanāḥ ||
और स्त्रियाँ प्रायः भ्रष्ट, पति का अपमान करने वाली, ससुर से द्रोह करने वाली, निर्भय, मलिन भोजन करने वाली,
And the women are mostly fallen, showing contempt for the husband, doing harm to the father-in-law, unafraid, eating impure food,
स्त्रियः च (striyaḥ ca) — and the womenप्रायशः (prāyaśaḥ) — for the most partभ्रष्टाः (bhraṣṭāḥ) — fallenभर्तृ-अवज्ञान-कारिकाः (bhartṛ-avajñāna-kārikāḥ) — showing contempt for the husbandश्वशुर-द्रोह-कारिण्यः (śvaśura-droha-kāriṇyaḥ) — working harm to the father-in-lawनिर्भयाः (nirbhayāḥ) — without fearमलिन-अशनाः (malina-aśanāḥ) — eating impure food
३३ कुहावभावनिरताः कुशीलाः स्मरविह्वलाः । जारसङ्गरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा ॥
kuhāvabhāvaniratāḥ kuśīlāḥ smaravihvalāḥ | jārasaṅgaratā nityaṃ svasvāmivimukhāstathā ||
— कुत्सित हाव-भाव में लगी, दुःशील, काम से विह्वल, सदा जार-संग में रत, और अपने स्वामी से विमुख।
— given to vile coquetry, of bad character, overcome by desire, forever intent on the company of a lover, and turned away from their own husband.
कु-हाव-भाव-निरताः (ku-hāva-bhāva-niratāḥ) — given to vile coquetry of look and gestureकु-शीलाः (ku-śīlāḥ) — of bad characterस्मर-विह्वलाः (smara-vihvalāḥ) — overcome by desireजार-सङ्ग-रताः (jāra-saṅga-ratāḥ) — delighting in a lover’s companyनित्यम् (nityam) — foreverस्व-स्वामि-विमुखाः (sva-svāmi-vimukhāḥ) — turned away from their own husbandतथा (tathā) — likewise
३४ तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः । अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः ॥
tanayā mātṛpitrośca bhaktihīnā durāśayāḥ | avidyāpāṭhakā nityaṃ rogagrasitadehakāḥ ||
और सन्तानें माता-पिता के प्रति भक्तिहीन, दुष्ट हृदय वाली, सदा अविद्या पढ़ने वाली, रोग से ग्रस्त शरीर वाली।
And the children are without devotion to mother and father, evil at heart, forever studying what is not knowledge, their bodies gripped by disease.
तनयाः (tanayāḥ) — the childrenमातृ-पित्रोः (mātṛ-pitroḥ) — towards mother and fatherच (ca) — andभक्ति-हीनाः (bhakti-hīnāḥ) — without devotionदुर्-आशयाः (dur-āśayāḥ) — evil at heartअविद्या-पाठकाः (avidyā-pāṭhakāḥ) — studying what is not knowledgeनित्यम् (nityam) — foreverरोग-ग्रसित-देहकाः (roga-grasita-dehakāḥ) — with bodies gripped by disease
३५ एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् । परलोकेऽपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत् ॥
eteṣāṃ naṣṭabuddhīnāṃ svadharmatyāgaśīlinām | paraloke'pīha loke kathaṃ sūta gatirbhavet ||
इन नष्टबुद्धि, अपने धर्म के त्याग के स्वभाव वालों की, हे सूत, इस लोक और परलोक में कैसे [उत्तम] गति हो?
For these whose understanding is destroyed, given to abandoning their own duty — how, Sūta, is there to be a [good] course, here or in the world beyond?
एतेषाम् (eteṣām) — of theseनष्ट-बुद्धीनाम् (naṣṭa-buddhīnām) — whose understanding is destroyedस्व-धर्म-त्याग-शीलिनाम् (sva-dharma-tyāga-śīlinām) — given to abandoning their own dutyपर-लोके (para-loke) — in the world beyondअपि (api) — even, alsoइह लोके (iha loke) — in this worldकथम् (katham) — howसूत (sūta) — O Sūtaगतिः (gatiḥ) — a course, a good endभवेत् (bhavet) — could there be
३६ इति चिन्ताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः । परोपकारसदृशो नास्ति धर्मोऽपरः खलु ॥
iti cintākulaṃ cittaṃ jāyate satataṃ hi naḥ | paropakārasadṛśo nāsti dharmo'paraḥ khalu ||
इसी चिन्ता से हमारा चित्त सदा व्याकुल रहता है; परोपकार के समान दूसरा कोई धर्म निश्चय ही नहीं है।
With this our mind is forever troubled by worry; there is surely no other dharma equal to helping others.
इति (iti) — thusचिन्ता-आकुलम् (cintā-ākulam) — troubled with worryचित्तम् (cittam) — the mindजायते (jāyate) — becomesसततम् (satatam) — constantlyहि (hi) — indeedनः (naḥ) — of oursपर-उपकार-सदृशः (para-upakāra-sadṛśaḥ) — equal to helping othersन अस्ति (na asti) — there is notधर्मः (dharmaḥ) — a dharmaअपरः (aparaḥ) — otherखलु (khalu) — surely
३७ लघूपायेन येनैषां भवेत् सद्योऽघनाशनम् । सर्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना ॥
laghūpāyena yenaiṣāṃ bhavet sadyo'ghanāśanam | sarvasiddhāntavittvaṃ hi kṛpayā tadvadādhunā ||
जिस लघु उपाय से इनके पाप का तत्काल नाश हो — आप समस्त सिद्धान्तों के ज्ञाता हैं, कृपा करके अब वह बताइए।
By what easy means the immediate destruction of their sin may come about — since you know all the settled conclusions, tell it now, kindly.
लघु-उपायेन (laghu-upāyena) — by an easy meansयेन (yena) — by whichएषाम् (eṣām) — for these peopleभवेत् (bhavet) — may come aboutसद्यः (sadyaḥ) — at onceअघ-नाशनम् (agha-nāśanam) — the destruction of sinसर्व-सिद्धान्त-वित् (sarva-siddhānta-vit) — knower of all the settled conclusionsत्वम् (tvam) — youहि (hi) — indeedकृपया (kṛpayā) — kindlyतत् (tat) — thatवद (vada) — tellअधुना (adhunā) — now
३८ इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । मनसा शङ्करं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान् मुनीन् ॥
ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | manasā śaṅkaraṃ smṛtvā sūtaḥ provāca tān munīn ||
उन भावितात्मा मुनियों के ये वचन सुनकर, सूत ने मन में शंकर का स्मरण करके उन मुनियों से कहा।
Hearing these words of those sages of purified selves, Sūta, calling Śaṅkara to mind, spoke to those sages.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsतेषाम् (teṣām) — of thoseमुनीनाम् (munīnām) — sagesभावित-आत्मनाम् (bhāvita-ātmanām) — of purified, contemplative selvesमनसा (manasā) — with the mindशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraस्मृत्वा (smṛtvā) — having rememberedसूतः (sūtaḥ) — Sūtaप्रोवाच (provāca) — spokeतान् मुनीन् (tān munīn) — to those sages
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
Here ends the first chapter — “The Account of the Sages' Question” — in the first Saṃhitā, that of Vidyeśvara, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की प्रथम विद्येश्वर संहिता में “मुनियों के प्रश्न का वर्णन” नामक पहला अध्याय समाप्त हुआ।