॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथ नवमोऽध्यायः
Śiva, together with Umā, appears before Brahmā and Viṣṇu, teaches them the worship of his liṅga, and declares them born from his right and left sides — Brahmā to create, Viṣṇu to preserve — granting their prayer for unwavering devotion and for his own future descent as Rudra. He then expounds at length the non-difference of Śiva, Brahmā, Viṣṇu and Rudra — one substance divided by guṇa into three names, like gold into ornaments or clay into vessels — and foretells the future emanations of his own Prakṛti/Umā as Vāgdevī (to Brahmā), Lakṣmī (to Viṣṇu) and Kālī (to himself as Rudra), the mutual indwelling of his heart and Viṣṇu's, and Rudra's own birth from his heart as the agent of the great dissolution. शिव जी उमा के साथ ब्रह्मा और विष्णु के सामने प्रकट होते हैं, उन्हें अपने लिंग की पूजा का उपदेश देते हैं, तथा उन्हें अपने दाहिने और बायें अंगों से उत्पन्न घोषित करते हैं — ब्रह्मा को सृष्टि के लिये, विष्णु को पालन के लिये — और उनकी अविचल भक्ति तथा अपने भावी रुद्र-अवतार की प्रार्थना को स्वीकार करते हैं। फिर वे विस्तार से शिव, ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र के अभेद का प्रतिपादन करते हैं — एक ही वस्तुतत्त्व गुणभेद से तीन नामों में विभक्त, जैसे स्वर्ण आभूषणों में या मिट्टी पात्रों में — तथा अपनी प्रकृति/उमा के भावी शक्ति-अवतारों की भविष्यवाणी करते हैं — वाग्देवी (ब्रह्मा के लिये), लक्ष्मी (विष्णु के लिये) तथा काली (स्वयं रुद्ररूप के लिये) — साथ ही अपने और विष्णु के हृदय की परस्पर स्थिति तथा महाप्रलयकर्ता रुद्र के अपने ही हृदय से जन्म की भी।
१ अथाकर्ण्य नुतिं विष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सुप्रीतः सवामः करुणानिधिः ॥
athākarṇya nutiṃ viṣṇukṛtāṃ svasya maheśvaraḥ | prādurbabhūva suprītaḥ savāmaḥ karuṇānidhiḥ ||
"तत्पश्चात् विष्णु द्वारा की गयी अपनी स्तुति सुनकर करुणानिधि महेश्वर प्रसन्न हुए और उमादेवी के साथ सहसा वहाँ प्रकट हो गये।
"Then, hearing the praise made by Viṣṇu of himself, the great lord, the treasury of compassion, together with Umā, greatly pleased, appeared.
अथ (atha) — thenआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardनुतिम् (nutim) — the praiseविष्णु-कृताम् (viṣṇu-kṛtām) — made by Viṣṇuस्वस्य (svasya) — of himselfमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraप्रादुर्बभूव (prādurbabhūva) — appearedसु-प्रीतः (su-prītaḥ) — well pleasedस-वामः (sa-vāmaḥ) — with his consort at his leftकरुणा-निधिः (karuṇā-nidhiḥ) — a treasury of compassion
२ पञ्चवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः । गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः ॥
pañcavaktrastrinayano bhālacandro jaṭādharaḥ | gauravarṇo viśālākṣo bhasmoddhūlitavigrahaḥ ||
उनके पाँच मुख और तीन नेत्र थे। भालदेश में चन्द्रमा तथा सिर पर जटा धारण किये, गौरवर्ण और विशाल नेत्रों वाले शिव के सम्पूर्ण अंगों में भस्म लगी थी;
Five-faced, three-eyed, the moon on his brow, wearing matted locks; of fair hue, wide-eyed, his form smeared over with ash;
पञ्च-वक्त्रः (pañca-vaktraḥ) — five-facedत्रि-नयनः (tri-nayanaḥ) — three-eyedभाल-चन्द्रः (bhāla-candraḥ) — the moon on his browजटा-धरः (jaṭā-dharaḥ) — wearing matted locksगौर-वर्णः (gaura-varṇaḥ) — fair of hueविशाल-अक्षः (viśāla-akṣaḥ) — large-eyedभस्म-उद्धूलित-विग्रहः (bhasma-uddhūlita-vigrahaḥ) — his body smeared with ash
३ दशबाहुर्नीलगलः सर्वाभरणभूषितः । सर्वाङ्गसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकः ॥
daśabāhurnīlagalaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ | sarvāṅgasundaro bhasmatripuṇḍrāṅkitamastakaḥ ||
वे दस भुजाओं वाले, नीलकण्ठ तथा समस्त आभूषणों से विभूषित थे। उन सर्वांगसुन्दर शिव का मस्तक भस्ममय त्रिपुण्ड्र से अंकित था।
ten-armed, blue-throated, adorned with every ornament; beautiful in every limb, his brow marked with the ash tripuṇḍra.
दश-बाहुः (daśa-bāhuḥ) — ten-armedनील-गलः (nīla-galaḥ) — blue-throatedसर्व-आभरण-भूषितः (sarva-ābharaṇa-bhūṣitaḥ) — adorned with every ornamentसर्व-अङ्ग-सुन्दरः (sarva-aṅga-sundaraḥ) — beautiful in every limbभस्म-त्रिपुण्ड्र-अङ्कित-मस्तकः (bhasma-tripuṇḍra-aṅkita-mastakaḥ) — his brow marked with the three lines of ash
४ तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् । तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह ॥
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ devaṃ savāmaṃ parameśvaram | tuṣṭāva punariṣṭābhirvāgbhirviṣṇurmayā saha ||
ऐसे परमेश्वर महादेव जी को भगवती उमा के साथ उपस्थित देखकर भगवान् विष्णु ने मेरे साथ पुनः प्रिय वचनों द्वारा उनकी स्तुति की।
Seeing that god thus, the supreme lord together with Umā, Viṣṇu, together with me, again praised him with beloved words.
तम् (tam) — himदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenतादृशम् (tādṛśam) — suchदेवम् (devam) — the godस-वामम् (sa-vāmam) — with his consortपरमेश्वरम् (parameśvaram) — the supreme Lordतुष्टाव (tuṣṭāva) — praised himपुनः (punaḥ) — againइष्टाभिः (iṣṭābhiḥ) — with well-chosenवाग्भिः (vāgbhiḥ) — wordsविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuमया सह (mayā saha) — together with me
५ निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः ॥
nigamaṃ śvāsarūpeṇa dadau tasmai tato haraḥ | viṣṇave ca prasannātmā maheśaḥ karuṇākaraḥ ||
तब करुणाकर भगवान् महेश्वर शिव ने प्रसन्नचित्त होकर उन श्रीविष्णु देव को श्वासरूप से वेद का उपदेश दिया।
Then Hara, Maheśa, the fount of compassion, his soul well pleased, gave to Viṣṇu the Veda by the path of the breath.
निगमम् (nigamam) — the Vedaश्वास-रूपेण (śvāsa-rūpeṇa) — in the form of his breathददौ (dadau) — gaveतस्मै (tasmai) — to himततः (tataḥ) — thenहरः (haraḥ) — Haraविष्णवे (viṣṇave) — to Viṣṇuच (ca) — andप्रसन्न-आत्मा (prasanna-ātmā) — of gracious spiritमहेशः (maheśaḥ) — Maheśaकरुणा-आकरः (karuṇā-ākaraḥ) — the mine of compassion
६ ततो ज्ञानमदात्तस्मै रहस्यं परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने ॥
tato jñānamadāttasmai rahasyaṃ paramātmane | paramātmā punarmahyaṃ dattavānkṛpayā mune ||
हे मुने! उसके बाद शिव ने परमात्मा श्रीहरि को गुह्य ज्ञान प्रदान किया। फिर उन परमात्मा ने कृपापूर्वक मुझे भी वह ज्ञान दिया।
Then he gave to that supreme self a secret knowledge; and the supreme self, again, O sage, gave it to me too, out of grace.
ततः (tataḥ) — thenज्ञानम् (jñānam) — knowledgeअदात् (adāt) — he gaveतस्मै (tasmai) — to himरहस्यम् (rahasyam) — the secretपरम-आत्मने (parama-ātmane) — to that supreme Selfपरम-आत्मा (parama-ātmā) — the supreme Selfपुनः (punaḥ) — in turnमह्यम् (mahyam) — to meदत्तवान् (dattavān) — gave itकृपया (kṛpayā) — out of graceमुने (mune) — O sage
७ सम्प्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थः साञ्जलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम् ॥
samprāpya nigamaṃ viṣṇuḥ papraccha punareva tam | kṛtārthaḥ sāñjalirnatvā mayā saha maheśvaram ||
वेद का ज्ञान प्राप्त कर कृतार्थ हुए भगवान् विष्णु ने मेरे साथ हाथ जोड़कर महेश्वर को नमस्कार करके पुनः उनसे पूछा।
Having received the Veda, Viṣṇu, fulfilled, together with me, bowing with joined palms, again questioned that great lord.
सम्प्राप्य (samprāpya) — having receivedनिगमम् (nigamam) — the Vedaविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuपप्रच्छ (papraccha) — askedपुनः एव (punaḥ eva) — once moreतम् (tam) — himकृत-अर्थः (kṛta-arthaḥ) — fulfilledस-अञ्जलिः (sa-añjaliḥ) — with joined palmsनत्वा (natvā) — having bowedमया सह (mayā saha) — together with meमहेश्वरम् (maheśvaram) — to Maheśvara
८ कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो । कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम् ॥
kathaṃ ca tuṣyase deva mayā pūjyaḥ kathaṃ prabho | kathaṃ dhyānaṃ prakartavyaṃ kathaṃ vrajasi vaśyatām ||
"हे देव! आप कैसे प्रसन्न होते हैं? हे प्रभो! मैं आपकी पूजा किस प्रकार करूँ? आपका ध्यान किस प्रकार से किया जाय और आप किस विधि से वश में होते हैं?
"How, O god, are you pleased? How am I to worship you, O lord? How is meditation on you to be done, and how do you come under [our] control?
कथम् (katham) — howच (ca) — andतुष्यसे (tuṣyase) — are you pleasedदेव (deva) — O godमया (mayā) — by meपूज्यः (pūjyaḥ) — to be worshippedकथम् (katham) — howप्रभो (prabho) — O lordकथम् (katham) — howध्यानम् (dhyānam) — the meditationप्रकर्तव्यम् (prakartavyam) — is to be madeकथम् (katham) — howव्रजसि (vrajasi) — do you comeवश्यताम् (vaśyatām) — within reach
९ किं कर्तव्यं महादेव ह्यावाभ्यां तव शासनात् । सदा सदाज्ञापय नौ प्रीत्यर्थं कुरु शङ्कर ॥
kiṃ kartavyaṃ mahādeva hyāvābhyāṃ tava śāsanāt | sadā sadājñāpaya nau prītyarthaṃ kuru śaṅkara ||
हे महादेव! आपकी आज्ञा से हम दोनों को क्या करना चाहिये? हे शंकर! हम दोनों को सदा आज्ञा दीजिये और प्रेम के लिये ऐसा कीजिये।
What ought we two to do, great god, at your command? Ever command us, out of love — do this, Śaṅkara.
किम् कर्तव्यम् (kim kartavyam) — what is to be doneमहादेव (mahādeva) — O Mahādevaहि (hi) — indeedआवाभ्याम् (āvābhyām) — by us twoतव (tava) — yourशासनात् (śāsanāt) — by commandसदा (sadā) — alwaysसत्-आज्ञापय (sat-ājñāpaya) — duly commandनौ (nau) — us twoप्रीति-अर्थम् (prīti-artham) — for your pleasureकुरु (kuru) — do itशङ्कर (śaṅkara) — O Śaṅkara
१० एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वावयोः प्रभो । कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव ॥
etatsarvaṃ mahārāja kṛpāṃ kṛtvāvayoḥ prabho | kathanīyaṃ tathānyacca vijñāya svānugau śiva ||
हे महाराज! हे प्रभो! हे शिव! हम दोनों पर कृपा करके यह सब तथा अन्य जो कहने योग्य है, वह सब हम दोनों को अपना अनुचर समझकर बताइये।"
All this, great king, O lord, showing mercy to us two, must be told; and whatever else, knowing us two as your own servants, Śiva."
एतत् सर्वम् (etat sarvam) — all thisमहा-राज (mahā-rāja) — O great kingकृपाम् (kṛpām) — graceकृत्वा (kṛtvā) — having shownआवयोः (āvayoḥ) — to us twoप्रभो (prabho) — O lordकथनीयम् (kathanīyam) — is to be toldतथा (tathā) — andअन्यत् (anyat) — whatever elseच (ca) — andविज्ञाय (vijñāya) — knowingस्व-अनुगौ (sva-anugau) — us your two followersशिव (śiva) — O Śiva
११ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः । उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः ॥
ityetadvacanaṃ śrutvā prasanno bhagavānharaḥ | uvāca vacanaṃ prītyā suprasannaḥ kṛpānidhiḥ ||
यह वचन सुनकर प्रसन्न हुए कृपानिधान भगवान् शिव प्रीतिपूर्वक अत्यन्त प्रसन्न होकर यह बात कहने लगे।
Hearing this word, the lord Hara, well pleased, the treasury of compassion, spoke this word with love.
इति (iti) — thusएतत् (etat) — thisवचनम् (vacanam) — speechश्रुत्वा (śrutvā) — having heardप्रसन्नः (prasannaḥ) — graciousभगवान् (bhagavān) — the Lordहरः (haraḥ) — Haraउवाच (uvāca) — spokeवचनम् (vacanam) — these wordsप्रीत्या (prītyā) — with affectionसु-प्रसन्नः (su-prasannaḥ) — well pleasedकृपा-निधिः (kṛpā-nidhiḥ) — a treasury of grace
१२ भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ । पश्यन्तं मां महादेवं भयं सर्वं विमुञ्चताम् ॥
bhaktyā ca bhavatornūnaṃ prīto'haṃ surasattamau | paśyantaṃ māṃ mahādevaṃ bhayaṃ sarvaṃ vimuñcatām ||
"हे सुरश्रेष्ठगण! मैं आप दोनों की भक्ति से निश्चय ही बहुत प्रसन्न हूँ। मुझ महादेव की ओर देखते हुए आप सभी भयों को छोड़ दीजिये।
"By your devotion, surely, I am pleased, best of gods, both of you. Beholding me, Mahādeva, let all fear be abandoned.
भक्त्या (bhaktyā) — by the devotionच (ca) — andभवतोः (bhavatoḥ) — of you twoनूनम् (nūnam) — assuredlyप्रीतः (prītaḥ) — pleasedअहम् (aham) — I amसुर-सत्तमौ (sura-sattamau) — O best of the godsपश्यन्तम् (paśyantam) — looking uponमाम् (mām) — meमहादेवम् (mahādevam) — Mahādevaभयम् सर्वम् (bhayam sarvam) — all fearविमुञ्चताम् (vimuñcatām) — let the two of you abandon
१३ मम लिङ्गं सदा पूज्यं ध्येयं चैतादृशं मम । इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः ॥
mama liṅgaṃ sadā pūjyaṃ dhyeyaṃ caitādṛśaṃ mama | idānīṃ dṛśyate yadvattathā kāryaṃ prayatnataḥ ||
मेरा यह लिंग सदा पूज्य है, सदा ही ध्येय है। इस समय आपलोगों को मेरा स्वरूप जैसा दिखायी देता है, वैसे ही लिंगरूप का प्रयत्नपूर्वक पूजन-चिन्तन करना चाहिये।
My liṅga is ever to be worshipped, to be meditated upon; and such of mine as is now seen — that indeed must be done, by effort.
मम (mama) — myलिङ्गम् (liṅgam) — liṅgaसदा (sadā) — alwaysपूज्यम् (pūjyam) — is to be worshippedध्येयम् (dhyeyam) — to be meditated onच (ca) — andएतादृशम् (etādṛśam) — of this kindमम (mama) — myइदानीम् (idānīm) — nowदृश्यते (dṛśyate) — it is seenयद्वत् (yadvat) — just asतथा (tathā) — soकार्यम् (kāryam) — it should be doneप्रयत्नतः (prayatnataḥ) — with care
१४ पूजितो लिङ्गरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् । दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोऽभीष्टान्यनेकशः ॥
pūjito liṅgarūpeṇa prasanno vividhaṃ phalam | dāsyāmi sarvalokebhyo mano'bhīṣṭānyanekaśaḥ ||
लिंगरूप से पूजा गया मैं प्रसन्न होकर सभी लोगों को अनेक प्रकार के फल तो दूँगा ही, साथ ही मन की अन्य अनेक अभिलाषाएँ भी पूरी करूँगा।
Worshipped in the form of the liṅga, pleased, I shall give manifold fruit to all the worlds, many desires of the mind.
पूजितः (pūjitaḥ) — worshippedलिङ्ग-रूपेण (liṅga-rūpeṇa) — in the form of the liṅgaप्रसन्नः (prasannaḥ) — graciousविविधम् फलम् (vividham phalam) — manifold fruitदास्यामि (dāsyāmi) — I shall grantसर्व-लोकेभ्यः (sarva-lokebhyaḥ) — to all the worldsमनः-अभीष्टानि (manaḥ-abhīṣṭāni) — what the heart desiresअनेकशः (anekaśaḥ) — in manifold ways
१५ यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोः सुरसत्तमौ । पूजिते मम लिङ्गे च तदा स्याद् दुःखनाशनम् ॥
yadā duḥkhaṃ bhavettatra yuvayoḥ surasattamau | pūjite mama liṅge ca tadā syād duḥkhanāśanam ||
हे देवश्रेष्ठो! जब भी आपलोगों को कष्ट हो, तब मेरे लिंग की पूजा करें, जिससे आपलोगों के कष्ट का नाश हो जायगा।
Whenever sorrow should come upon you two, best of gods, then, my liṅga being worshipped, there shall be the destruction of that sorrow.
यदा (yadā) — whenदुःखम् (duḥkham) — sorrowभवेत् (bhavet) — should ariseतत्र (tatra) — thereयुवयोः (yuvayoḥ) — for you twoसुर-सत्तमौ (sura-sattamau) — O best of the godsपूजिते (pūjite) — when it is worshippedमम लिङ्गे (mama liṅge) — my liṅgaच (ca) — andतदा (tadā) — thenस्यात् (syāt) — there will beदुःख-नाशनम् (duḥkha-nāśanam) — the ending of sorrow
१६ युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ । सव्यापसव्यगात्राभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि ॥
yuvāṃ prasūtau prakṛtermadīyāyā mahābalau | savyāpasavyagātrābhyāṃ mama sarveśvarasya hi ||
आप दोनों महाबली देवता मेरी स्वरूपभूत प्रकृति से और मुझ सर्वेश्वर के दायें और बायें अंगों से प्रकट हुए हैं।
You two, of great strength, are born of my own prakṛti, from the right and left limbs of me, the lord of all.
युवाम् (yuvām) — you twoप्रसूतौ (prasūtau) — were brought forthप्रकृतेः (prakṛteḥ) — from Prakṛtiमदीयायाः (madīyāyāḥ) — who is mineमहा-बलौ (mahā-balau) — O mighty onesसव्य-अपसव्य-गात्राभ्याम् (savya-apasavya-gātrābhyām) — from my left and right sidesमम (mama) — of meसर्व-ईश्वरस्य (sarva-īśvarasya) — the Lord of allहि (hi) — indeed
१७ अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद् ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः ॥
ayaṃ me dakṣiṇātpārśvād brahmā lokapitāmahaḥ | vāmapārśvācca viṣṇustvaṃ samutpannaḥ parātmanaḥ ||
ये लोकपितामह ब्रह्मा मुझ परमात्मा के दाहिने पार्श्व से उत्पन्न हुए हैं और आप विष्णु वाम पार्श्व से प्रकट हुए हैं।
This one, Brahmā, grandfather of the worlds, [arose] from my right side; and you, Viṣṇu, arose from the left side of me, the supreme self.
अयम् (ayam) — this oneमे (me) — myदक्षिणात् पार्श्वात् (dakṣiṇāt pārśvāt) — from the right sideब्रह्मा (brahmā) — Brahmāलोक-पितामहः (loka-pitāmahaḥ) — the grandsire of the worldsवाम-पार्श्वात् (vāma-pārśvāt) — from the left sideच (ca) — andविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuत्वम् (tvam) — youसमुत्पन्नः (samutpannaḥ) — aroseपर-आत्मनः (para-ātmanaḥ) — from the supreme Self
१८ प्रीतोऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् । मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया ॥
prīto'haṃ yuvayoḥ samyagvaraṃ dadyāṃ yathepsitam | mayi bhaktirdṛḍhā bhūyādyuvayorabhyanujñayā ||
मैं आप दोनों पर भलीभाँति प्रसन्न हूँ और मनोवांछित वर दे रहा हूँ। मेरी आज्ञा से आप दोनों की मुझमें सुदृढ़ भक्ति हो।
I am well pleased with you two; let me grant a boon as desired: by my sanction, let firm devotion to me be yours, both of you.
प्रीतः (prītaḥ) — pleasedअहम् (aham) — I amयुवयोः (yuvayoḥ) — with you twoसम्यक् (samyak) — fullyवरम् (varam) — a boonदद्याम् (dadyām) — let me grantयथा-ईप्सितम् (yathā-īpsitam) — as you wishमयि (mayi) — in meभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionदृढा (dṛḍhā) — firmभूयात् (bhūyāt) — may there beयुवयोः (yuvayoḥ) — of you twoअभ्यनुज्ञया (abhyanujñayā) — by my consent
१९ पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् । सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथः ॥
pārthivīṃ caiva manmūrtiṃ vidhāya kurutaṃ yuvām | sevāṃ ca vividhāṃ prājñau kṛtvā sukhamavāpsyathaḥ ||
हे विद्वानो! मेरी पार्थिव-मूर्ति बनाकर आप दोनों उसकी अनेक प्रकार से पूजा करें। ऐसा करने पर आपलोगों को सुख प्राप्त होगा।
Fashioning also an earthen image of me, do you two, wise ones, render manifold service to it, and you shall obtain happiness.
पार्थिवीम् (pārthivīm) — of earthच एव (ca eva) — andमत्-मूर्तिम् (mat-mūrtim) — an image of meविधाय (vidhāya) — having fashionedकुरुतम् (kurutam) — let the two of you makeयुवाम् (yuvām) — you twoसेवाम् (sevām) — serviceच (ca) — andविविधाम् (vividhām) — of many kindsप्राज्ञौ (prājñau) — O wise onesकृत्वा (kṛtvā) — having doneसुखम् (sukham) — happinessअवाप्स्यथः (avāpsyathaḥ) — you shall attain
२० ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः । वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम् ॥
brahmansṛṣṭiṃ kuru tvaṃ hi madājñāparipālakaḥ | vatsa vatsa hare tvaṃ ca pālayaivaṃ carācaram ||
हे ब्रह्मन्! आप मेरी आज्ञा का पालन करते हुए जगत् की सृष्टि कीजिये, और हे विष्णो! आप इस चराचर जगत् का पालन कीजिये।"
Brahmā, do you, obedient to my command, perform creation; and you, child, child, Hari, do you preserve, thus, the moving and unmoving."
ब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāसृष्टिम् (sṛṣṭim) — creationकुरु (kuru) — makeत्वम् (tvam) — youहि (hi) — indeedमत्-आज्ञा-परिपालकः (mat-ājñā-paripālakaḥ) — keeping my commandवत्स वत्स (vatsa vatsa) — dear child, dear childहरे (hare) — O Hariत्वम् (tvam) — youच (ca) — andपालय (pālaya) — protectएवम् (evam) — thusचर-अचरम् (cara-acaram) — all that moves and moves not
२१ इत्युक्त्वा नौ प्रभुस्ताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् । येनैव पूजितः शम्भुः फलं यच्छत्यनेकशः ॥
ityuktvā nau prabhustābhyāṃ pūjāvidhimadācchubhām | yenaiva pūjitaḥ śambhuḥ phalaṃ yacchatyanekaśaḥ ||
हम दोनों से ऐसा कहकर भगवान् शंकर ने हमें पूजा की उत्तम विधि प्रदान की, जिसके अनुसार पूजित होने पर शिव अनेक प्रकार के फल देते हैं।
Having said this to us two, the lord gave to us both the auspicious rite of worship, by which alone Śambhu, worshipped, grants fruit in many ways.
इति (iti) — thusउक्त्वा (uktvā) — having spokenनौ (nau) — to us twoप्रभुः (prabhuḥ) — the Lordताभ्याम् (tābhyām) — to those twoपूजा-विधिम् (pūjā-vidhim) — the rule of worshipअदात् (adāt) — gaveशुभाम् (śubhām) — auspiciousयेन एव (yena eva) — by whichपूजितः (pūjitaḥ) — worshippedशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuफलम् (phalam) — fruitयच्छति (yacchati) — bestowsअनेकशः (anekaśaḥ) — manifold
२२ इत्याकर्ण्य वचः शम्भोर्मया च सहितो हरिः । प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥
ityākarṇya vacaḥ śambhormayā ca sahito hariḥ | pratyuvāca maheśānaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ ||
शम्भु की यह बात सुनकर श्रीहरि मेरे साथ महेश्वर को हाथ जोड़कर प्रणाम करके कहने लगे —
Hearing this word of Śambhu, Hari, together with me, bowing, with joined palms, spoke in reply to the great lord.
इति (iti) — thusआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardवचः (vacaḥ) — the wordsशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuमया (mayā) — with meच (ca) — andसहितः (sahitaḥ) — togetherहरिः (hariḥ) — Hariप्रत्युवाच (pratyuvāca) — answeredमहा-ईशानम् (mahā-īśānam) — the great Lordप्रणिपत्य (praṇipatya) — having bowedकृत-अञ्जलिः (kṛta-añjaliḥ) — with joined palms
२३ यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ । भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी ॥
yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca nau | bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi cāvyabhicāriṇī ||
"यदि हमारे प्रति आपमें प्रीति उत्पन्न हुई है और यदि आप हमें वर देना चाहते हैं, तो हम यही वर माँगते हैं कि आपमें हम दोनों की सदा अविचल भक्ति बनी रहे।
"If love has arisen [in you], and if a boon is to be given to us two, let there be, for us two, ever unwavering devotion to you.
यदि (yadi) — ifप्रीतिः (prītiḥ) — favourसमुत्पन्ना (samutpannā) — has arisenयदि (yadi) — ifदेयः (deyaḥ) — to be grantedवरः (varaḥ) — a boonच (ca) — andनौ (nau) — to us twoभक्तिः (bhaktiḥ) — devotionभवतु (bhavatu) — let there beनौ (nau) — of us twoनित्यम् (nityam) — alwaysत्वयि (tvayi) — in youच (ca) — andअव्यभिचारिणी (avyabhicāriṇī) — unswerving
२४ त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोऽपि हि । सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः ॥
tvamapyavatarasvādya līlayā nirguṇo'pi hi | sahāyaṃ kuru nau tāta tvaṃ paraḥ parameśvaraḥ ||
आप निर्गुण हैं, फिर भी अपनी लीला से आप अवतार धारण कीजिये। हे तात! आप परमेश्वर हैं, हमलोगों की सहायता करें।
And do you too, though qualityless, indeed descend today, by your own play; be our help, father, you who are the supreme lord, higher [than all].
त्वम् (tvam) — youअपि (api) — alsoअवतरस्व (avatarasva) — descendअद्य (adya) — nowलीलया (līlayā) — in sportनिर्गुणः (nirguṇaḥ) — though without qualitiesअपि (api) — evenहि (hi) — indeedसहायम् (sahāyam) — helpकुरु (kuru) — renderनौ (nau) — to us twoतात (tāta) — dear oneत्वम् (tvam) — youपरः (paraḥ) — the supremeपरमेश्वरः (parameśvaraḥ) — the highest Lord
२५ आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् । इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ ॥
āvayordevadeveśa vivādamapi śobhanam | ihāgato bhavānyasmādvivādaśamanāya nau ||
हे देवदेवेश्वर! हम दोनों का विवाद भी शुभदायक रहा, जिसके कारण आप हम दोनों के विवाद को शान्त करने के लिये यहाँ प्रकट हुए।"
Our very quarrel too, O lord of gods, was auspicious, since you came here for the settling of our dispute."
आवयोः (āvayoḥ) — of us twoदेव-देव-ईश (deva-deva-īśa) — O Lord of the lords of godsविवादम् (vivādam) — the disputeअपि (api) — evenशोभनम् (śobhanam) — was a blessingइह (iha) — hereआगतः (āgataḥ) — you have comeभवान् (bhavān) — youयस्मात् (yasmāt) — sinceविवाद-शमनाय (vivāda-śamanāya) — to quell the disputeनौ (nau) — of us two
२६ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् । प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृताञ्जलिपुटः स्वयम् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā punaḥ prāha haro harim | praṇipatya sthitaṃ mūrdhnā kṛtāñjalipuṭaḥ svayam ||
श्रीहरि की यह बात सुनकर भगवान् हर ने मस्तक झुकाकर प्रणाम करके स्थित हुए तथा स्वयं हाथ जोड़कर खड़े उन श्रीहरि से पुनः कहा।
Hearing that word of his, Hara again spoke to Hari, who stood bowed with the head, of himself holding joined palms.
तस्य (tasya) — hisतत्-वचनम् (tat-vacanam) — those wordsश्रुत्वा (śrutvā) — having heardपुनः (punaḥ) — againप्राह (prāha) — spokeहरः (haraḥ) — Haraहरिम् (harim) — to Hariप्रणिपत्य (praṇipatya) — having bowedस्थितम् (sthitam) — standingमूर्ध्ना (mūrdhnā) — with his headकृत-अञ्जलि-पुटः (kṛta-añjali-puṭaḥ) — his palms joinedस्वयम् (svayam) — himself
२७ प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः । परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानन्दलक्षणः ॥
pralayasthitisargāṇāṃ kartāhaṃ saguṇo'guṇaḥ | parabrahma nirvikārī saccidānandalakṣaṇaḥ ||
"मैं सृष्टि, पालन और संहार का कर्ता, सगुण, निर्गुण, निर्विकार, सच्चिदानन्द-लक्षण वाला तथा परब्रह्म परमात्मा हूँ।
"I am the doer of dissolution, preservation and creation, possessed of qualities yet without qualities; the supreme brahman, unchanging, of the nature of being, consciousness and bliss.
प्रलय-स्थिति-सर्गाणाम् (pralaya-sthiti-sargāṇām) — of dissolution, preservation and creationकर्ता (kartā) — the doerअहम् (aham) — I amस-गुणः (sa-guṇaḥ) — with qualitiesअगुणः (aguṇaḥ) — and without themपर-ब्रह्म (para-brahma) — the supreme Brahmanनिर्विकारी (nirvikārī) — changelessसत्-चित्-आनन्द-लक्षणः (sat-cit-ānanda-lakṣaṇaḥ) — marked by being, consciousness and bliss
२८ त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोऽहं सदा हरे ॥
tridhā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇuharākhyayā | sargarakṣālayaguṇairniṣkalo'haṃ sadā hare ||
हे विष्णो! सृष्टि, रक्षा और प्रलयरूप गुणों के भेद से मैं ही ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र का नाम धारण करके तीन स्वरूपों में विभक्त हुआ हूँ। हे हरे! मैं वास्तव में सदा निष्कल हूँ।
I am divided threefold, Viṣṇu, under the names Brahmā, Viṣṇu, Hara, by the qualities of creation, protection and dissolution; yet I, Hari, am ever without parts.
त्रिधा (tridhā) — threefoldभिन्नः (bhinnaḥ) — dividedहि (hi) — indeedअहम् (aham) — Iविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuब्रह्म-विष्णु-हर-आख्यया (brahma-viṣṇu-hara-ākhyayā) — under the names Brahmā, Viṣṇu and Haraसर्ग-रक्षा-लय-गुणैः (sarga-rakṣā-laya-guṇaiḥ) — by the functions of creating, guarding and dissolvingनिष्कलः (niṣkalaḥ) — without partsअहम् (aham) — I amसदा (sadā) — alwaysहरे (hare) — O Hari
२९ स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे । प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः ॥
stuto'haṃ yattvayā viṣṇo brahmaṇā me'vatāraṇe | prārthanāṃ tāṃ kariṣyāmi satyāṃ yadbhaktavatsalaḥ ||
हे विष्णो! आपने और ब्रह्मा ने मेरे अवतार के निमित्त जो मेरी स्तुति की है, उस प्रार्थना को मैं अवश्य सत्य करूँगा; क्योंकि मैं भक्तवत्सल हूँ।
That prayer with which I have been praised by you, Viṣṇu, and by Brahmā, for my descent [as an avatāra] — I shall make it true, since I am fond of my devotees.
स्तुतः (stutaḥ) — praisedअहम् (aham) — I have beenयत् (yat) — sinceत्वया (tvayā) — by youविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuब्रह्मणा (brahmaṇā) — by Brahmāमे (me) — myअवतारणे (avatāraṇe) — for my descentप्रार्थनाम् (prārthanām) — the prayerताम् (tām) — thatकरिष्यामि (kariṣyāmi) — I shall makeसत्याम् (satyām) — trueयत् (yat) — sinceभक्त-वत्सलः (bhakta-vatsalaḥ) — I am tender to my devotees
३० मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदङ्गतः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः ॥
madrūpaṃ paramaṃ brahmannīdṛśaṃ bhavadaṅgataḥ | prakaṭībhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ ||
हे ब्रह्मन्! मेरा ऐसा ही परम उत्कृष्ट रूप तुम्हारे शरीर से इस लोक में प्रकट होगा, जो नाम से 'रुद्र' कहलायेगा।
My supreme form, Brahmā, of such a kind, shall become manifest in the world from your own body, celebrated by the name Rudra.
मत्-रूपम् (mat-rūpam) — my formपरमम् (paramam) — supremeब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāईदृशम् (īdṛśam) — of this kindभवत्-अङ्गतः (bhavat-aṅgataḥ) — from your bodyप्रकटी-भविता (prakaṭī-bhavitā) — will become manifestलोके (loke) — in the worldनाम्ना (nāmnā) — by nameरुद्रः (rudraḥ) — Rudraप्रकीर्तितः (prakīrtitaḥ) — proclaimed
३१ मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योऽहं सोऽहं न भेदोऽस्ति पूजाविधिविधानतः ॥
madaṃśāttasya sāmarthyaṃ nyūnaṃ naiva bhaviṣyati | yo'haṃ so'haṃ na bhedo'sti pūjāvidhividhānataḥ ||
मेरे अंश से प्रकट हुए रुद्र की सामर्थ्य मुझसे कम नहीं होगी। जो मैं हूँ, वही ये रुद्र हैं; पूजा के विधि-विधान की दृष्टि से भी मुझमें और उनमें कोई अन्तर नहीं है।
The power of that one born of my portion shall never be lesser [than mine]; who I am, that he is — there is no difference, by the rite and ordinance of worship.
मत्-अंशात् (mat-aṃśāt) — being a portion of meतस्य (tasya) — hisसामर्थ्यम् (sāmarthyam) — powerन्यूनम् (nyūnam) — lessन एव (na eva) — not at allभविष्यति (bhaviṣyati) — will beयः अहम् (yaḥ aham) — what I amसः अहम् (saḥ aham) — that am Iन भेदः अस्ति (na bhedaḥ asti) — there is no differenceपूजा-विधि-विधानतः (pūjā-vidhi-vidhānataḥ) — in the ordering of the rite of worship
३२ यथा च ज्योतिषः सङ्क्राज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद् बन्धनं न हि ॥
yathā ca jyotiṣaḥ saṅkrājjalādeḥ sparśatā na vai | tathā mamāguṇasyāpi saṃyogād bandhanaṃ na hi ||
जैसे जल आदि के साथ ज्योतिर्मय बिम्ब का सम्पर्क होने पर भी बिम्ब में स्पर्शदोष नहीं लगता, उसी प्रकार मुझ निर्गुण परमात्मा को भी किसी के संयोग से बन्धन नहीं प्राप्त होता।
And just as, in the reflection of light [passing] through water and the like, there is truly no touch [of contact-defect], so for me too, though without qualities, from union [with māyā] there is no bondage at all.
यथा (yathā) — just asच (ca) — andज्योतिषः (jyotiṣaḥ) — of a flameसङ्क्रात् (saṅkrāt) — by its passing overजल-आदेः (jala-ādeḥ) — of water and the restस्पर्शता (sparśatā) — contactन वै (na vai) — there is noneतथा (tathā) — soमम (mama) — of meअगुणस्य (aguṇasya) — who am without qualitiesअपि (api) — evenसंयोगात् (saṃyogāt) — from the conjunctionबन्धनम् (bandhanam) — bondageन हि (na hi) — there is none
३३ शिवरूपं ममैतच्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा । न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने ॥
śivarūpaṃ mamaitacca rudro'pi śivavattadā | na tatra parabhedo vai kartavyaśca mahāmune ||
यह मेरा शिवरूप है। जब रुद्र प्रकट होंगे, तब वे भी शिव के ही तुल्य होंगे। हे महामुने! उनमें परस्पर भेद नहीं करना चाहिये।
This is my Śiva-form; and Rudra too, then, is even as Śiva; there, indeed, no other distinction, great sage, is to be made.
शिव-रूपम् (śiva-rūpam) — the form of Śivaमम (mama) — mineएतत् (etat) — thisच (ca) — andरुद्रः (rudraḥ) — Rudraअपि (api) — tooशिव-वत् (śiva-vat) — as Śivaतदा (tadā) — thenन (na) — notतत्र (tatra) — thereinपर-भेदः (para-bhedaḥ) — any further distinctionवै (vai) — indeedकर्तव्यः (kartavyaḥ) — is to be madeच (ca) — andमहा-मुने (mahā-mune) — O great sage
३४ वस्तुतो होकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत । अतो भेदो न विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन ॥
vastuto hokarūpaṃ hi dvidhā bhinnaṃ jagatyuta | ato bhedo na vijñeyaḥ śive rudre kadācana ||
वास्तव में एक ही रूप सब जगत् में [व्यवहार-निर्वाह के लिये] दो रूपों में विभक्त हो गया है। अतः शिव और रुद्र में कभी भी भेद नहीं मानना चाहिये।
In truth it is indeed a single form that, moreover, has become divided in two ways in the world; therefore no difference between Śiva and Rudra is ever to be recognised.
वस्तुतः (vastutaḥ) — in truthहि (hi) — indeedएक-रूपम् (eka-rūpam) — of one formद्विधा (dvidhā) — in twoभिन्नम् (bhinnam) — dividedजगति (jagati) — in the worldउत (uta) — indeedअतः (ataḥ) — henceभेदः (bhedaḥ) — differenceन विज्ञेयः (na vijñeyaḥ) — is not to be recognizedशिवे रुद्रे (śive rudre) — between Śiva and Rudraकदाचन (kadācana) — ever
३५ सुवर्णस्य यथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति । अलङ्कृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः ॥
suvarṇasya yathaikasya vastutvaṃ naiva gacchati | alaṅkṛtikṛte deva nāmabhedo na vastutaḥ ||
जैसे एक ही स्वर्णखण्ड में समरूप से एक ही वस्तुतत्त्व विद्यमान रहता है, किंतु उसी का आभूषण बना देने पर नामभेद आ जाता है; वस्तुतत्त्व की दृष्टि से उसमें भेद नहीं होता।
Just as the substance-hood of one piece of gold never departs, [even] for the sake of making ornaments, god, there is a difference of name, not of substance.
सुवर्णस्य (suvarṇasya) — of goldयथा (yathā) — just asएकस्य (ekasya) — which is oneवस्तुत्वम् (vastutvam) — its substanceन एव (na eva) — not at allगच्छति (gacchati) — departsअलङ्कृति-कृते (alaṅkṛti-kṛte) — for the sake of an ornamentदेव (deva) — O godनाम-भेदः (nāma-bhedaḥ) — the difference is of nameन वस्तुतः (na vastutaḥ) — not of substance
३६ यथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः । कारणस्यैव कार्ये न सन्निधानं निदर्शनम् ॥
yathaikasyā mṛdo bhedo nānāpātre na vastutaḥ | kāraṇasyaiva kārye na sannidhānaṃ nidarśanam ||
जिस प्रकार एक ही मिट्टी से बने हुए नाना प्रकार के पात्रों में नाम और रूप का तो भेद आ जाता है, किंतु मिट्टी का भेद नहीं होता; क्योंकि कार्य में कारण की ही विद्यमानता दिखायी देती है, यह इसका दृष्टान्त है।
Just as one lump of clay [made] into many vessels has, in truth, no difference [of substance] — this is the illustration that only the cause is present in the effect.
यथा (yathā) — just asएकस्याः (ekasyāḥ) — of oneमृदः (mṛdaḥ) — clayभेदः (bhedaḥ) — differenceनाना-पात्रे (nānā-pātre) — in vessels of many kindsन वस्तुतः (na vastutaḥ) — is not realकारणस्य (kāraṇasya) — of the causeएव (eva) — indeedकार्ये (kārye) — in the effectन (na) — noसन्निधानम् (sannidhānam) — separate presenceनिदर्शनम् (nidarśanam) — this is the illustration
३७ ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ । एवं ज्ञात्वा भवद्भ्यां तु न दृश्यं भेदकारणम् ॥
jñātavyaṃ budhavaryaiśca nirmalajñānibhiḥ surau | evaṃ jñātvā bhavadbhyāṃ tu na dṛśyaṃ bhedakāraṇam ||
निर्मल ज्ञान वाले श्रेष्ठ विद्वानों को यह जान लेना चाहिये। ऐसा समझकर हे देवो! आपलोग भी शिव और रुद्र में भेदबुद्धि वाली दृष्टि से न देखें।
This is to be known by the best of the wise and by the spotlessly knowing, O two gods; knowing this thus, no cause of difference is to be seen by you two.
ज्ञातव्यम् (jñātavyam) — it is to be knownबुध-वर्यैः (budha-varyaiḥ) — by the foremost of the wiseच (ca) — andनिर्मल-ज्ञानिभिः (nirmala-jñānibhiḥ) — by those of unclouded knowledgeसुरौ (surau) — O you two godsएवम् (evam) — thusज्ञात्वा (jñātvā) — having understoodभवद्भ्याम् (bhavadbhyām) — by you twoतु (tu) — indeedन दृश्यम् (na dṛśyam) — is not to be seenभेद-कारणम् (bheda-kāraṇam) — a ground of difference
३८ वस्तुवत् सर्वदृश्यं च शिवरूपं मतं मम । अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति ॥
vastuvat sarvadṛśyaṃ ca śivarūpaṃ mataṃ mama | ahaṃ bhavānajaścaiva rudro yo'yaṃ bhaviṣyati ||
वास्तव में सारा दृश्य ही मेरा शिवरूप है — ऐसा मेरा मत है। मैं, आप, ब्रह्मा तथा जो ये रुद्र प्रकट होंगे —
My view is that all that is seen is, in substance, the form of Śiva; I, and the unborn one [Brahmā], and this one who shall become Rudra —
वस्तु-वत् (vastu-vat) — as the realसर्व-दृश्यम् (sarva-dṛśyam) — all that is seenच (ca) — andशिव-रूपम् (śiva-rūpam) — the form of Śivaमतम् (matam) — is heldमम (mama) — by meअहम् (aham) — Iभवान् (bhavān) — youअजः (ajaḥ) — the unborn Brahmāच एव (ca eva) — andरुद्रः (rudraḥ) — Rudraयः अयम् (yaḥ ayam) — who is thisभविष्यति (bhaviṣyati) — who will be
३९ एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बन्धनं भवेत् । तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम् ॥
ekarūpā na bhedastu bhede vai bandhanaṃ bhavet | tathāpi ca madīyaṃ hi śivarūpaṃ sanātanam ||
वे सब-के-सब एकरूप हैं, इनमें भेद नहीं है। भेद मानने पर अवश्य ही बन्धन होगा। तथापि मेरा शिवरूप ही सदा सनातन, मूलकारण,
are of one form; there is no difference; for in difference, indeed, there would be bondage. And yet my own Śiva-form is eternal,
एक-रूपाः (eka-rūpāḥ) — of one formन भेदः (na bhedaḥ) — no differenceतु (tu) — indeedभेदे (bhede) — in differenceवै (vai) — indeedबन्धनम् (bandhanam) — bondageभवेत् (bhavet) — would ariseतथापि (tathāpi) — even soच (ca) — andमदीयम् (madīyam) — my ownहि (hi) — indeedशिव-रूपम् (śiva-rūpam) — form as Śivaसनातनम् (sanātanam) — eternal
४० मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनन्तकम् । एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः ॥
mūlībhūtaṃ sadoktaṃ ca satyajñānamanantakam | evaṃ jñātvā sadā dhyeyaṃ manasā caiva tattvataḥ ||
सत्यज्ञानमय तथा अनन्त कहा गया है — ऐसा जानकर आपलोगों को सदा मन से मेरे यथार्थ स्वरूप का ध्यान करना चाहिये।
the root, called "sat", truth, knowledge, endless; knowing this thus, it is ever to be meditated upon with the mind, truly.
मूली-भूतम् (mūlī-bhūtam) — being the rootसदा (sadā) — alwaysउक्तम् (uktam) — declaredच (ca) — andसत्य-ज्ञानम् (satya-jñānam) — truth and knowledgeअनन्तकम् (anantakam) — endlessएवम् (evam) — thusज्ञात्वा (jñātvā) — having understoodसदा (sadā) — alwaysध्येयम् (dhyeyam) — it is to be meditated onमनसा (manasā) — with the mindच एव (ca eva) — andतत्त्वतः (tattvataḥ) — as it truly is
४१ श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन् यद्गोप्यं कथ्यते मया । भवन्तौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः ॥
śrūyatāṃ caiva bho brahman yadgopyaṃ kathyate mayā | bhavantau prakṛteryātau nāyaṃ vai prakṛteḥ punaḥ ||
हे ब्रह्मन्! सुनिये, मैं आपको एक गोपनीय बात बता रहा हूँ। आप दोनों प्रकृति से उत्पन्न हुए हैं, किंतु ये रुद्र प्रकृति से उत्पन्न नहीं हैं।
And hear too, O Brahmā, that secret thing which is told by me: you two have arisen from prakṛti; but this one [Rudra], again, is truly not from prakṛti.
श्रूयताम् (śrūyatām) — let it be heardच एव (ca eva) — andभो ब्रह्मन् (bho brahman) — O Brahmāयत् (yat) — whatगोप्यम् (gopyam) — is to be kept secretकथ्यते (kathyate) — is toldमया (mayā) — by meभवन्तौ (bhavantau) — you twoप्रकृतेः (prakṛteḥ) — from Prakṛtiयातौ (yātau) — have comeन (na) — notअयम् (ayam) — this oneवै (vai) — indeedप्रकृतेः (prakṛteḥ) — from Prakṛtiपुनः (punaḥ) — however
४२ मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् । गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः ॥
madājñā jāyate tatra brahmaṇo bhrukuṭeraham | guṇeṣvapi yathā proktastāmasaḥ prakṛto haraḥ ||
मैं अपनी इच्छा से स्वयं ब्रह्मा जी की भृकुटि से प्रकट हुआ हूँ। गुणों में भी मेरा प्राकट्य कहा गया है। जैसा कि लोगों ने कहा है कि हर तामस प्रकृति के हैं —
By my own will I am born there from the knitted brow of Brahmā; and, among the guṇas too, as it has been said, Hara [is spoken of as] of a tamasic nature —
मत्-आज्ञा (mat-ājñā) — my commandजायते (jāyate) — arisesतत्र (tatra) — thereब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmāभ्रुकुटेः (bhrukuṭeḥ) — from the knitted browअहम् (aham) — Iगुणेषु (guṇeṣu) — among the qualitiesअपि (api) — alsoयथा (yathā) — asप्रोक्तः (proktaḥ) — is declaredतामसः (tāmasaḥ) — of tamasप्रकृतः (prakṛtaḥ) — in common usageहरः (haraḥ) — Hara
४३ वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहङ्कार उदाहृतः । नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते ॥
vaikārikaśca vijñeyo yo'haṅkāra udāhṛtaḥ | nāmato vastuto naiva tāmasaḥ paricakṣyate ||
वास्तव में उस रूप में अहंकार का वर्णन हुआ है। उस अहंकार को केवल तामस ही नहीं, वैकारिक [सात्त्विक] भी समझना चाहिये; यह भेद केवल नाममात्र का है, वस्तुतः नहीं। वास्तव में हर को तामस नहीं कहा जा सकता।
yet he is to be known also as vaikārika, as the ahaṅkāra so declared; by name only, not in substance, is he to be called tamasic.
वैकारिकः (vaikārikaḥ) — of the modifying kindच (ca) — andविज्ञेयः (vijñeyaḥ) — is to be knownयः (yaḥ) — whichअहङ्कारः (ahaṅkāraḥ) — the egoउदाहृतः (udāhṛtaḥ) — is declaredनामतः (nāmataḥ) — in nameवस्तुतः (vastutaḥ) — in realityन एव (na eva) — not at allतामसः (tāmasaḥ) — of tamasपरिचक्ष्यते (paricakṣyate) — is he called
४४ एतस्मात्कारणाद् ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया । सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः ॥
etasmātkāraṇād brahmankaraṇīyamidaṃ tvayā | sṛṣṭikartā bhava brahmansṛṣṭeśca pālako hariḥ ||
हे ब्रह्मन्! इस कारण से आपको ऐसा करना चाहिये। हे ब्रह्मन्! आप इस सृष्टि के निर्माता बनें और श्रीहरि इसका पालन करने वाले हों।
For this reason, Brahmā, this is to be done by you: be, Brahmā, the creator of creation, and let Hari be the preserver of that creation;
एतस्मात् कारणात् (etasmāt kāraṇāt) — for this reasonब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāकरणीयम् (karaṇīyam) — is to be doneइदम् (idam) — thisत्वया (tvayā) — by youसृष्टि-कर्ता (sṛṣṭi-kartā) — the maker of creationभव (bhava) — becomeब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāसृष्टेः (sṛṣṭeḥ) — of creationच (ca) — andपालकः (pālakaḥ) — the guardianहरिः (hariḥ) — Hari
४५ मदीयश्च तथांशो यो लयकर्ता भविष्यति । इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी ॥
madīyaśca tathāṃśo yo layakartā bhaviṣyati | iyaṃ yā prakṛtirdevī hyumākhyā parameśvarī ||
मेरे अंश से प्रकट होने वाले जो रुद्र हैं, वे इसका प्रलय करने वाले होंगे। ये जो उमा नाम से विख्यात परमेश्वरी प्रकृति देवी हैं,
and that portion of mine which shall be the doer of dissolution [shall do so likewise]. This goddess who is prakṛti, called Umā, the supreme mistress —
मदीयः (madīyaḥ) — mineच (ca) — andतथा (tathā) — likewiseअंशः (aṃśaḥ) — the portionयः (yaḥ) — whoलय-कर्ता (laya-kartā) — the maker of dissolutionभविष्यति (bhaviṣyati) — will beइयम् (iyam) — sheया (yā) — whoप्रकृतिः (prakṛtiḥ) — Prakṛtiदेवी (devī) — the Goddessहि (hi) — indeedउमा-आख्या (umā-ākhyā) — named Umāपरमेश्वरी (parameśvarī) — the supreme Queen
४६ तस्यास्तु शक्तिर्वाग्देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति । अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः सम्भविष्यति ॥
tasyāstu śaktirvāgdevī brahmāṇaṃ sā bhajiṣyati | anyā śaktiḥ punastatra prakṛteḥ sambhaviṣyati ||
इन्हीं की शक्तिभूता वाग्देवी ब्रह्मा जी का सेवन करेंगी। पुनः इन प्रकृति देवी से वहाँ जो दूसरी शक्ति प्रकट होंगी,
her own Śakti, the goddess Vāc, shall attend upon Brahmā; and yet another Śakti of prakṛti shall then arise there,
तस्याः (tasyāḥ) — of herतु (tu) — indeedशक्तिः (śaktiḥ) — the powerवाक्-देवी (vāk-devī) — the goddess of speechब्रह्माणम् (brahmāṇam) — Brahmāसा (sā) — sheभजिष्यति (bhajiṣyati) — will attend uponअन्या (anyā) — anotherशक्तिः (śaktiḥ) — powerपुनः (punaḥ) — againतत्र (tatra) — thereप्रकृतेः (prakṛteḥ) — of Prakṛtiसम्भविष्यति (sambhaviṣyati) — will arise
४७ समाश्रयिष्यते विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा । पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम् ॥
samāśrayiṣyate viṣṇuṃ lakṣmīrūpeṇa sā tadā | punaśca kālī nāmnā sā madaṃśaṃ prāpsyati dhruvam ||
वे लक्ष्मीरूप से भगवान् विष्णु का आश्रय लेंगी। तदनन्तर पुनः काली नाम से जो तीसरी शक्ति प्रकट होंगी, वे निश्चय ही मेरे अंशभूत रुद्रदेव को प्राप्त होंगी,
and she shall then take refuge in Viṣṇu, in the form of Lakṣmī; and again, by the name Kālī, she shall surely come to my own portion,
समाश्रयिष्यते (samāśrayiṣyate) — she will resort toविष्णुम् (viṣṇum) — Viṣṇuलक्ष्मी-रूपेण (lakṣmī-rūpeṇa) — in the form of Lakṣmīसा (sā) — sheतदा (tadā) — thenपुनः (punaḥ) — againच (ca) — andकाली (kālī) — Kālīनाम्ना (nāmnā) — by nameसा (sā) — sheमत्-अंशम् (mat-aṃśam) — my portionप्राप्स्यति (prāpsyati) — will attainध्रुवम् (dhruvam) — assuredly
४८ ज्योतीरूपेण सा तत्र कार्यार्थे सम्भविष्यति । एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताः शक्तयः परमाः शुभाः ॥
jyotīrūpeṇa sā tatra kāryārthe sambhaviṣyati | evaṃ devyāstathā proktāḥ śaktayaḥ paramāḥ śubhāḥ ||
और कार्य की सिद्धि के लिये वहाँ ज्योतिरूप से प्रकट होंगी। इस प्रकार मैंने देवी की शुभस्वरूपा परा शक्तियों को बता दिया।
and there, in the form of light, she shall arise for the sake of the task. Thus have the supreme, auspicious śaktis of the goddess been declared.
ज्योतिः-रूपेण (jyotiḥ-rūpeṇa) — in the form of lightसा (sā) — sheतत्र (tatra) — thereकार्य-अर्थे (kārya-arthe) — for the workसम्भविष्यति (sambhaviṣyati) — will ariseएवम् (evam) — thusदेव्याः (devyāḥ) — of the Goddessतथा (tathā) — soप्रोक्ताः (proktāḥ) — are declaredशक्तयः (śaktayaḥ) — the powersपरमाः (paramāḥ) — supremeशुभाः (śubhāḥ) — auspicious
४९ सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद् ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृतेरंशा मत्प्रियायाः सुरोत्तम ॥
sṛṣṭisthitilayānāṃ hi kāryaṃ tāsāṃ kramād dhruvam | etasyāḥ prakṛteraṃśā matpriyāyāḥ surottama ||
उनका कार्य क्रमशः सृष्टि, पालन और संहार का सम्पादन ही है। हे सुरश्रेष्ठ! ये सब-की-सब मेरी प्रिया प्रकृति देवी की अंशभूता हैं।
Their task, indeed, in order, is surely creation, preservation and dissolution; best of gods, they are portions of this prakṛti of mine, my beloved.
सृष्टि-स्थिति-लयानाम् (sṛṣṭi-sthiti-layānām) — of creation, preservation and dissolutionहि (hi) — indeedकार्यम् (kāryam) — the workतासाम् (tāsām) — theirsक्रमात् (kramāt) — in orderध्रुवम् (dhruvam) — assuredlyएतस्याः (etasyāḥ) — of herप्रकृतेः (prakṛteḥ) — of Prakṛtiअंशाः (aṃśāḥ) — portionsमत्-प्रियायाः (mat-priyāyāḥ) — of my belovedसुर-उत्तम (sura-uttama) — O best of the gods
५० त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च ॥
tvaṃ ca lakṣmīmupāśritya kāryaṃ kartumihārhasi | brahmaṃstvaṃ ca girāṃ devīṃ prakṛtyaṃśāmavāpya ca ||
हे हरे! आप लक्ष्मी का सहारा लेकर कार्य कीजिये। हे ब्रह्मन्! आप प्रकृति की अंशभूता वाग्देवी को प्राप्त कर
And you, taking refuge in Lakṣmī, ought here to perform your task; and you, Brahmā, having obtained the goddess of speech, a portion of prakṛti,
त्वम् (tvam) — youच (ca) — andलक्ष्मीम् (lakṣmīm) — Lakṣmīउपाश्रित्य (upāśritya) — having taken to yourselfकार्यम् (kāryam) — the workकर्तुम् (kartum) — to doइह (iha) — hereअर्हसि (arhasi) — you oughtब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāत्वम् (tvam) — youच (ca) — andगिराम् देवीम् (girām devīm) — the goddess of speechप्रकृति-अंशाम् (prakṛti-aṃśām) — a portion of Prakṛtiअवाप्य (avāpya) — having obtainedच (ca) — and
५१ सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुं मन्निर्देशादिहार्हसि । अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम् ॥
sṛṣṭikāryaṃ hṛdā kartuṃ mannirdeśādihārhasi | ahaṃ kālīṃ samāśritya matpriyāṃśāṃ parātparām ||
मेरी आज्ञा के अनुसार मन से सृष्टिकार्य का संचालन करें, और मैं अपनी प्रिया की अंशभूता परात्पर काली का आश्रय लेकर
ought here, by my direction, to perform the work of creation, with heart [set upon it]; I, taking refuge in Kālī, that portion of my beloved, higher than the high,
सृष्टि-कार्यम् (sṛṣṭi-kāryam) — the work of creationहृदा (hṛdā) — with the heartकर्तुम् (kartum) — to doमत्-निर्देशात् (mat-nirdeśāt) — by my directionइह (iha) — hereअर्हसि (arhasi) — you oughtअहम् (aham) — Iकालीम् (kālīm) — Kālīसमाश्रित्य (samāśritya) — having taken to myselfमत्-प्रिया-अंशाम् (mat-priyā-aṃśām) — a portion of my belovedपरात्-पराम् (parāt-parām) — higher than the highest
५२ रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् । चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमैर्ध्रुवम् ॥
rudrarūpeṇa pralayaṃ kariṣye kāryamuttamam | caturvarṇamayaṃ lokaṃ tatsarvairāśramairdhruvam ||
रुद्ररूप से प्रलयसम्बन्धी उत्तम कार्य करूँगा। आप सब लोग अवश्य ही सम्पूर्ण चारों वर्णों से भरे हुए लोक की सृष्टि एवं रक्षा आदि
shall, in the form of Rudra, perform dissolution, that supreme task. The world, made of the four varṇas, together with all its āśramas, surely —
रुद्र-रूपेण (rudra-rūpeṇa) — in the form of Rudraप्रलयम् (pralayam) — the dissolutionकरिष्ये (kariṣye) — I shall makeकार्यम् (kāryam) — the workउत्तमम् (uttamam) — highestचतुः-वर्ण-मयम् (catuḥ-varṇa-mayam) — made of the four classesलोकम् (lokam) — the worldतत् (tat) — thatसर्वैः आश्रमैः (sarvaiḥ āśramaiḥ) — with all the stages of lifeध्रुवम् (dhruvam) — assuredly
५२½ तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः ।
tadanyairvividhaiḥ kāryaiḥ kṛtvā sukhamavāpsyathaḥ ||
तथा उनसे भिन्न अन्य विविध कार्यों द्वारा सम्पन्न करके सुख प्राप्त करेंगे।
having done this, together with other various tasks besides, you shall obtain happiness.
तत्-अन्यैः (tat-anyaiḥ) — with others besidesविविधैः (vividhaiḥ) — of many kindsकार्यैः (kāryaiḥ) — with worksकृत्वा (kṛtvā) — having doneसुखम् (sukham) — happinessअवाप्स्यथः (avāpsyathaḥ) — you two shall attain
५३ ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः ॥
jñānavijñānasaṃyukto lokānāṃ hitakārakaḥ ||
हे हरे! आप ज्ञान-विज्ञान से सम्पन्न तथा सम्पूर्ण लोकों के हितैषी हैं।
[Hari,] joined with knowledge and discernment, the benefactor of the worlds —
ज्ञान-विज्ञान-संयुक्तः (jñāna-vijñāna-saṃyuktaḥ) — endowed with knowledge and discernmentलोकानाम् (lokānām) — of the worldsहित-कारकः (hita-kārakaḥ) — the doer of good
५४ मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया । महर्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने ॥
muktido'tra bhavānadya bhava loke madājñayā | mahardarśane phalaṃ yadvattadeva tava darśane ||
अतः अब आप मेरी आज्ञा से जगत् में मुक्तिदाता बनें। मेरा दर्शन होने पर जो फल प्राप्त होता है, वही फल आपका दर्शन होने पर भी प्राप्त होगा।
become, here, today, by my command, the giver of liberation in the world. Whatever fruit there is in the sight of me, the same shall be in the sight of you.
मुक्ति-दः (mukti-daḥ) — the giver of liberationअत्र (atra) — hereभवान् (bhavān) — youअद्य (adya) — todayभव (bhava) — becomeलोके (loke) — in the worldमत्-आज्ञया (mat-ājñayā) — by my commandमम-दर्शने (mama-darśane) — in the sight of meफलम् (phalam) — the fruitयद्वत् (yadvat) — just asतत् एव (tat eva) — that sameतव (tava) — in yourदर्शने (darśane) — sight
५५ इति दत्तो वरस्तेऽद्य सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम् ॥
iti datto varaste'dya satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ | mamaiva hṛdaye viṣṇurviṣṇośca hṛdaye hyaham ||
मैंने आज आपको यह वर दे दिया, यह सत्य है, सत्य है, इसमें संशय नहीं है। मेरे हृदय में विष्णु हैं और विष्णु के हृदय में मैं हूँ।
Thus this boon is given to you today — true, true, there is no doubt. In my own heart is Viṣṇu, and in Viṣṇu's heart, indeed, am I.
इति (iti) — thusदत्तः (dattaḥ) — givenवरः (varaḥ) — the boonते (te) — to youअद्य (adya) — todayसत्यम् सत्यम् (satyam satyam) — truly, trulyन संशयः (na saṃśayaḥ) — there is no doubtमम एव (mama eva) — in my veryहृदये (hṛdaye) — heartविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuविष्णोः (viṣṇoḥ) — of Viṣṇuच (ca) — andहृदये (hṛdaye) — in the heartहि (hi) — indeedअहम् (aham) — I
५६ उभयोरन्तरं यो वै न जानाति मनो मम । वामाङ्गजो मम हरिर्दक्षिणाङ्गोद्भवो विधिः ॥
ubhayorantaraṃ yo vai na jānāti mano mama | vāmāṅgajo mama harirdakṣiṇāṅgodbhavo vidhiḥ ||
जो इन दोनों में अन्तर नहीं समझता, वही मेरा मन है, अर्थात् वही मुझे प्रिय है। श्रीहरि मेरे बायें अंग से प्रकट हुए हैं, ब्रह्मा दाहिने अंग से उत्पन्न हुए हैं
Whoever knows no difference between us two, he is truly my own mind. Hari is born of my left limb; Vidhi has arisen from my right limb;
उभयोः (ubhayoḥ) — between the twoअन्तरम् (antaram) — a differenceयः (yaḥ) — whoवै (vai) — indeedन जानाति (na jānāti) — does not conceiveमनः (manaḥ) — the mindमम (mama) — mineवाम-अङ्ग-जः (vāma-aṅga-jaḥ) — born of my left sideमम (mama) — myहरिः (hariḥ) — Hariदक्षिण-अङ्ग-उद्भवः (dakṣiṇa-aṅga-udbhavaḥ) — arisen from my right sideविधिः (vidhiḥ) — Brahmā
५७ महाप्रलयकृद् रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया ॥
mahāpralayakṛd rudro viśvātmā hṛdayodbhavaḥ | tridhā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇubhavākhyayā ||
और महाप्रलयकारी विश्वात्मा रुद्र मेरे हृदय से प्रादुर्भूत हुए हैं। हे विष्णो! मैं ही ब्रह्मा, विष्णु और भव नाम से तीन रूपों में विभक्त हो गया हूँ।
and Rudra, the doer of the great dissolution, the self of the universe, has arisen from my heart. Viṣṇu, I have become divided threefold, under the names Brahmā, Viṣṇu and Bhava,
महा-प्रलय-कृत् (mahā-pralaya-kṛt) — the maker of the great dissolutionरुद्रः (rudraḥ) — Rudraविश्व-आत्मा (viśva-ātmā) — the Self of the universeहृदय-उद्भवः (hṛdaya-udbhavaḥ) — arisen from my heartत्रिधा (tridhā) — threefoldभिन्नः (bhinnaḥ) — dividedहि (hi) — indeedअहम् (aham) — Iविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuब्रह्म-विष्णु-भव-आख्यया (brahma-viṣṇu-bhava-ākhyayā) — under the names Brahmā, Viṣṇu and Bhava
५७½ सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणै रज आदिभिः ।
sargarakṣālayakarastriguṇai raja ādibhiḥ ||
मैं रज आदि तीनों गुणों के द्वारा सृष्टि, पालन तथा संहार करता हूँ।
the doer of creation, protection and dissolution, by the three guṇas, beginning with rajas.
सर्ग-रक्षा-लय-करः (sarga-rakṣā-laya-karaḥ) — the doer of creation, guarding and dissolutionत्रि-गुणैः (tri-guṇaiḥ) — by the three qualitiesरजः-आदिभिः (rajaḥ-ādibhiḥ) — rajas and the rest
५८ गुणभिन्नः शिवः साक्षात्प्रकृतेः पुरुषात्परः ॥
guṇabhinnaḥ śivaḥ sākṣātprakṛteḥ puruṣātparaḥ ||
शिव गुणों से भिन्न हैं और वे साक्षात् प्रकृति तथा पुरुष से भी परे हैं।
Śiva, however, is distinct from the guṇas, higher, directly, than both prakṛti and puruṣa.
गुण-भिन्नः (guṇa-bhinnaḥ) — distinct from the qualitiesशिवः (śivaḥ) — Śivaसाक्षात् (sākṣāt) — in personप्रकृतेः (prakṛteḥ) — than Prakṛtiपुरुषात् (puruṣāt) — than Puruṣaपरः (paraḥ) — higher
५९ परं ब्रह्माद्ययो नित्योऽनन्तः पूर्णोऽनिरञ्जनः । अन्तस्तमो बहिःसत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः ॥
paraṃ brahmādyayo nityo'nantaḥ pūrṇo'nirañjanaḥ | antastamo bahiḥsattvastrijagatpālako hariḥ ||
वे अद्वितीय, नित्य, अनन्त, पूर्ण एवं निरंजन परब्रह्म हैं। तीनों लोकों का पालन करने वाले श्रीहरि भीतर तमोगुण और बाहर सत्त्वगुण धारण करते हैं;
He is the supreme brahman, without a second, eternal, endless, full, untainted. Hari, the preserver of the three worlds, is tamas within and sattva without;
परम् ब्रह्म (param brahma) — the supreme Brahmanआद्ययः (ādyayaḥ) — the firstनित्यः (nityaḥ) — eternalअनन्तः (anantaḥ) — endlessपूर्णः (pūrṇaḥ) — fullअनिरञ्जनः (anirañjanaḥ) — unstainedअन्तः-तमः (antaḥ-tamaḥ) — tamas withinबहिः-सत्त्वः (bahiḥ-sattvaḥ) — sattva withoutत्रि-जगत्-पालकः (tri-jagat-pālakaḥ) — guardian of the three worldsहरिः (hariḥ) — Hari
६० अन्तः सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः ॥
antaḥ sattvastamobāhyastrijagallayakṛddharaḥ ||
त्रिलोकी का संहार करने वाले रुद्रदेव भीतर सत्त्वगुण और बाहर तमोगुण धारण करते हैं;
Hara, the doer of the dissolution of the three worlds, is sattva within and tamas without;
अन्तः (antaḥ) — withinसत्त्वः (sattvaḥ) — sattvaतमः-बाह्यः (tamaḥ-bāhyaḥ) — tamas withoutत्रि-जगत्-लय-कृत् (tri-jagat-laya-kṛt) — the dissolver of the three worldsहरः (haraḥ) — Hara
६१ अन्तर्बहीरजश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः ॥
antarbahīrajaścaiva trijagatsṛṣṭikṛdvidhiḥ | evaṃ guṇāstrideveṣu guṇabhinnaḥ śivaḥ smṛtaḥ ||
तथा त्रिभुवन की सृष्टि करने वाले ब्रह्मा जी बाहर और भीतर से भी रजोगुणी ही हैं। इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु तथा रुद्र इन तीनों देवताओं में गुण हैं, परंतु शिव गुणातीत माने गये हैं।
and Vidhi, the doer of the creation of the three worlds, is rajas within and without alike. Thus the guṇas are in the three gods; Śiva is remembered as distinct from the guṇas.
अन्तः-बहिः (antaḥ-bahiḥ) — within and withoutरजः (rajaḥ) — rajasच एव (ca eva) — andत्रि-जगत्-सृष्टि-कृत् (tri-jagat-sṛṣṭi-kṛt) — the creator of the three worldsविधिः (vidhiḥ) — Brahmāएवम् (evam) — thusगुणाः (guṇāḥ) — the qualitiesत्रि-देवेषु (tri-deveṣu) — in the three godsगुण-भिन्नः (guṇa-bhinnaḥ) — distinct from the qualitiesशिवः (śivaḥ) — Śivaस्मृतः (smṛtaḥ) — is held
६२ विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । सम्पूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया ॥
viṣṇo sṛṣṭikaraṃ prītyā pālayainaṃ pitāmaham | sampūjyastriṣu lokeṣu bhaviṣyasi madājñayā ||
हे विष्णो! आप मेरी आज्ञा से इन सृष्टिकर्ता पितामह का प्रसन्नतापूर्वक पालन कीजिये। ऐसा करने से आप तीनों लोकों में पूजनीय होंगे।
Viṣṇu, with love, preserve this grandfather, the maker of creation; by my command you shall be worshipped in the three worlds.
विष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuसृष्टि-करम् (sṛṣṭi-karam) — the maker of creationप्रीत्या (prītyā) — with affectionपालय (pālaya) — guardएनम् (enam) — himपितामहम् (pitāmaham) — the grandsireसम्पूज्यः (sampūjyaḥ) — to be worshippedत्रिषु लोकेषु (triṣu lokeṣu) — in the three worldsभविष्यसि (bhaviṣyasi) — you will beमत्-आज्ञया (mat-ājñayā) — by my command
६३ तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति । शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः ॥
tava sevyo vidheścāpi rudra eva bhaviṣyati | śivapūrṇāvatāro hi trijagallayakārakaḥ ||
ये रुद्र आपके और ब्रह्मा के सेव्य होंगे; क्योंकि त्रैलोक्य के लयकर्ता ये रुद्र शिव के पूर्णावतार हैं।
Rudra shall indeed be to be served by you and by Vidhi as well, since he, the doer of the dissolution of the three worlds, is the full avatāra of Śiva.
तव (tava) — yourसेव्यः (sevyaḥ) — to be servedविधेः (vidheḥ) — of Brahmāच (ca) — andअपि (api) — alsoरुद्रः (rudraḥ) — Rudraएव (eva) — aloneभविष्यति (bhaviṣyati) — will beशिव-पूर्ण-अवतारः (śiva-pūrṇa-avatāraḥ) — the full descent of Śivaहि (hi) — indeedत्रि-जगत्-लय-कारकः (tri-jagat-laya-kārakaḥ) — the dissolver of the three worlds
६४ पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः । तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः ॥
pādme bhaviṣyati sutaḥ kalpe tava pitāmahaḥ | tadā drakṣyasi māṃ caiva so'pi drakṣyati padmajaḥ ||
पाद्मकल्प में पितामह आपके पुत्र होंगे। उस समय आप मुझे देखेंगे और वे ब्रह्मा भी मुझे देखेंगे।
In the Pādma kalpa, your grandfather shall become your son; then you shall behold me, and he too, the lotus-born, shall behold me.
पाद्मे (pādme) — in the Pādmaभविष्यति (bhaviṣyati) — will beसुतः (sutaḥ) — a sonकल्पे (kalpe) — in that aeonतव (tava) — yourपितामहः (pitāmahaḥ) — the grandsireतदा (tadā) — thenद्रक्ष्यसि (drakṣyasi) — you will seeमाम् (mām) — meच एव (ca eva) — andसः अपि (saḥ api) — he tooद्रक्ष्यति (drakṣyati) — will seeपद्म-जः (padma-jaḥ) — the lotus-born
६५ एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः । पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः ॥
evamuktvā maheśānaḥ kṛpāṃ kṛtvātulāṃ haraḥ | punaḥ provāca suprītyā viṣṇuṃ sarveśvaraḥ prabhuḥ ||
ऐसा कहकर महेश, हर, सर्वेश्वर, अतुलनीय प्रभु ने कृपा करके पुनः प्रेमपूर्वक विष्णु से कहना आरम्भ किया।
Having said this, the great lord, Hara, showing incomparable mercy, again spoke, with great love, to Viṣṇu — that lord, the ruler of all.
एवम् (evam) — thusउक्त्वा (uktvā) — having spokenमहा-ईशानः (mahā-īśānaḥ) — the great Lordकृपाम् (kṛpām) — graceकृत्वा (kṛtvā) — having shownअतुलाम् (atulām) — matchlessहरः (haraḥ) — Haraपुनः (punaḥ) — againप्रोवाच (provāca) — spokeसु-प्रीत्या (su-prītyā) — with great affectionविष्णुम् (viṣṇum) — to Viṣṇuसर्व-ईश्वरः (sarva-īśvaraḥ) — the Lord of allप्रभुः (prabhuḥ) — the Master
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
Here ends the ninth chapter — “The Account of the Truth of Śiva” — in the tale of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की द्वितीय रुद्र संहिता के प्रथम खण्ड, सृष्ट्युपाख्यान में “शिव-तत्त्व-वर्णन” नामक नवाँ अध्याय समाप्त हुआ।