Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 238

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 238 · Bharata at Rāma's footprints · Verses 1–दोहा 238

पेम अमिअ मंदरु बिरहु

Hearing his friend and looking at the trees, Bharata's eyes overflow. Both brothers go on, bowing, and even Sarasvatī is too shy to tell of their love. They rejoice on seeing Rāma's footprints, like a poor man who has found the philosopher's stone, and put the dust on their heads, hearts and eyes, as if they had met Raghubar. Seeing Bharata's indescribable state, even the beasts, birds and still creatures are lost in love. Guha, overcome by love, loses the way, and the gods show him the right path and rain flowers. Siddhas and seekers are moved and praise Bharata's natural love, saying that without him no one could make the moving still and the still move. Love is nectar, separation is Mount Mandara and Bharata a deep ocean; the churning brought forth Raghubīra, ocean of mercy, for the good of gods and sages. सखा की बात सुनकर और वृक्षों को देखकर भरत की आँखों से जल उमड़ आया। दोनों भाई प्रणाम करते हुए चले; उनकी प्रीति का वर्णन करते सरस्वती भी सकुचाती हैं। राम के चरण-चिह्न देखकर वे ऐसे हर्षित होते हैं मानो निर्धन ने पारस पा लिया हो। रज को सिर पर रखते हैं, हृदय और आँखों से लगाते हैं और रघुवर से मिलने जैसा सुख पाते हैं। भरत की अकथनीय दशा देखकर मृग, पक्षी और जड़ जीव भी प्रेम में मग्न हो गए। निषाद स्नेह के वश मार्ग भूल गया तो देवताओं ने उसे सुपंथ बताया और फूल बरसाए। सिद्ध और साधक देखकर अनुराग से भर गए और भरत के सहज स्नेह की सराहना करने लगे। बोले कि यदि पृथ्वी पर भरत न होते तो अचर को सचर और सचर को अचर कौन करता? प्रेम अमृत है, विरह मन्दराचल है और भरत गहरा सागर हैं; मथने से कृपासिन्धु रघुवीर देवताओं और साधुओं के हित के लिए प्रकट हुए।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 01:57

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 सखा बचन सुनि बिटप निहारी। उमगे भरत बिलोचन बारी ॥ करत प्रनाम चले दोउ भाई। कहत प्रीति सारद सकुचाई ॥

sakhā bacana suni biṭapa nihārī umage bharata bilocana bārī | karata pranāma cale dou bhāī kahata prīti sārada sakucāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 238.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-238-bharata-bows-at-rama-footprints#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सखा की बात सुनकर और वृक्षों को निहारकर भरत की आँखों से जल उमड़ आया। दोनों भाई प्रणाम करते हुए चले; उनके प्रेम का वर्णन करते सरस्वती भी सकुचाती हैं।

Hearing his friend's words and looking at the trees, Bharata's eyes overflowed with water. The two brothers went on, bowing, and even Sarasvatī shrinks from telling their love.

Verse 2

२2 हरषहिं निरखि राम पद अंका। मानहुँ पारसु पायउ रंका ॥ रज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं। रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं ॥

haraṣahiṃ nirakhi rāma pada aṃkā mānahum̐ pārasu pāyau raṃkā | raja sira dhari hiyam̐ nayananhi lāvahiṃ raghubara milana sarisa sukha pāvahiṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 238.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-238-bharata-bows-at-rama-footprints#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम के चरण-चिह्न देखकर वे ऐसे हर्षित होते हैं मानो निर्धन ने पारस पा लिया हो। रज को सिर पर रखकर हृदय और आँखों से लगाते हैं और रघुवर से मिलने जैसा सुख पाते हैं।

They rejoiced on seeing the marks of Rāma's feet, as if a poor man had found the philosopher's stone. Putting the dust on their heads, then on their hearts and eyes, they felt a joy like meeting Raghubar.

Verse 3

३3 देखि भरत गति अकथ अतीवा। प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा ॥ सखहि सनेह बिबस मग भूला। कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला ॥

dekhi bharata gati akatha atīvā prema magana mṛga khaga jaṛa jīvā | sakhahi saneha bibasa maga bhūlā kahi supaṃtha sura baraṣahiṃ phūlā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 238.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-238-bharata-bows-at-rama-footprints#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत की अकथनीय दशा देखकर मृग, पक्षी और जड़ जीव भी प्रेम में मग्न हो गए। निषाद स्नेह के वश मार्ग भूल गया; देवताओं ने सुपंथ बताया और फूल बरसाए।

Seeing Bharata's indescribable state, deer, birds and even still creatures were lost in love. Guha, overcome by love, lost the path; the gods showed the right way and rained flowers.

Verse 4

४4 निरखि सिद्ध साधक अनुरागे। सहज सनेहु सराहन लागे ॥ होत न भूतल भाउ भरत को। अचर सचर चर अचर करत को ॥

nirakhi siddha sādhaka anurāge sahaja sanehu sarāhana lāge | hota na bhūtala bhāu bharata ko acara sacara cara acara karata ko ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 238.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-238-bharata-bows-at-rama-footprints#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत को देखकर सिद्ध और साधक अनुराग से भर गए और उनके सहज स्नेह की सराहना करने लगे। बोले, 'यदि पृथ्वी पर भरत का भाव न होता तो अचर को सचर और सचर को अचर कौन करता?'

Seeing him, siddhas and seekers were moved and began to praise his natural love: 'If Bharata were not on earth, who would make the moving still and the still moving?'

Verse दोहा 238

दोहा २३८दोहा 238 पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर। मथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर ॥ २३८ ॥

pema amia maṃdaru birahu bharatu payodhi gam̐bhīra | mathi pragaṭeu sura sādhu hita kṛpāsiṃdhu raghubīra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 238.दोहा 238. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-238-bharata-bows-at-rama-footprints#vदोहा 238. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रेम अमृत है, विरह मन्दराचल है और भरत गहरा सागर हैं। इनके मथने से कृपासिन्धु रघुवीर देवताओं और साधुओं के हित के लिए प्रकट हुए।

Love is nectar, separation is Mount Mandara, and Bharata a deep ocean. By the churning Raghubīra, ocean of mercy, appeared for the good of gods and sages.

Explanationव्याख्या

यह समुद्र-मन्थन की उपमा है, जिसमें अमृत निकला; यहाँ भरत के प्रेम और विरह के मथने से राम का प्रकट होना बताया गया है।

The image recalls the churning of the milk ocean, from which nectar came; here Rāma's coming forth is the result of Bharata's love and sorrow.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.