॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
विद्येश्वरसंहिताअथ विंशोऽध्यायः
Sūta gives the rule for making and worshipping the earthen liṅga. He describes fetching clay of the colour proper to one's varṇa and fashioning it with care, then sets out a detailed Vedic rite naming the Yajurvedic mantra for every step — sprinkling, ground-purification, the five nectars, installation, invocation, the pādya/arghya/ācamana, bathing in milk, curd, ghee and honey, the sixteen offerings, the five mudrās, recitation of the Śatarudriya, and the sending-off. He then gives a shorter rite for general use, built on Śiva's eight names mapped to the eight steps of worship, a two-verse dhyāna of Maheśa on his throne on Kailāsa, and a prayer of personal surrender asking Śiva to make fruitful whatever was done knowingly or unknowingly. The chapter closes by promising this earthen worship enjoyment and release alike, and the fruit of longevity, health, fame and descendants to whoever hears or recites it. सूत पार्थिव लिंग के निर्माण और पूजन की विधि बताते हैं। वे अपने वर्ण के अनुरूप रंग की मिट्टी लाकर सावधानीपूर्वक लिंग बनाने का वर्णन करते हैं, फिर एक विस्तृत वैदिक विधि बताते हैं जिसमें प्रोक्षण, क्षेत्रशुद्धि, पंचामृत, प्रतिष्ठा, आवाहन, पाद्य-अर्घ्य-आचमन, दुग्ध-दधि-घृत-मधु स्नान, षोडशोपचार, पाँच मुद्राएँ, शतरुद्रिय-पाठ, तथा विसर्जन के हर चरण के लिए यजुर्वेद के मन्त्र बताए गए हैं। फिर वे सर्वसाधारण के लिए एक संक्षिप्त विधि बताते हैं, जो शिव के आठ नामों को पूजा के आठ चरणों से जोड़ती है, कैलासपीठासनस्थ महेश का द्विश्लोकीय ध्यान, तथा जाने-अनजाने किए गए कर्म को सफल करने की प्रार्थना सहित। अध्याय के अन्त में इस पार्थिव-पूजा को भुक्ति और मुक्ति दोनों देने वाला, तथा इसे सुनने-पढ़ने वाले को आयु, आरोग्य, यश और सन्तति का सुख देने वाला बताकर अध्याय समाप्त होता है।
१ अथ वैदिकभक्तानां पार्थिवार्चा निगद्यते । वैदिकेनैव मार्गेण भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥
atha vaidikabhaktānāṃ pārthivārcā nigadyate | vaidikenaiva mārgeṇa bhuktimuktipradāyinī ||
अब वैदिक कर्म के प्रति श्रद्धा रखने वालों के लिए पार्थिव-पूजा का वर्णन किया जाता है — यह वैदिक मार्ग से ही भुक्ति और मुक्ति देने वाली है।
Now the worship of the earthen liṅga is declared for those devoted to Vedic practice — by the Vedic path alone, it grants both enjoyment and release.
अथ (atha) — nowवैदिक-भक्तानाम् (vaidika-bhaktānām) — of devotees who follow the Vedaपार्थिव-अर्चा (pārthiva-arcā) — the worship of the earthen liṅgaनिगद्यते (nigadyate) — is declaredवैदिकेन (vaidikena) — by the Vedicएव (eva) — indeedमार्गेण (mārgeṇa) — wayभुक्ति-मुक्ति-प्रदायिनी (bhukti-mukti-pradāyinī) — granting enjoyment and liberation
२ सूत्रोक्तविधिना स्नात्वा सन्ध्यां कृत्वा यथाविधि । ब्रह्मयज्ञं विधायादौ ततस्तर्पणमाचरेत् ॥
sūtroktavidhinā snātvā sandhyāṃ kṛtvā yathāvidhi | brahmayajñaṃ vidhāyādau tatastarpaṇamācaret ||
अपने सूत्रोक्त विधि से स्नान करके, यथाविधि सन्ध्या करके, पहले ब्रह्मयज्ञ करके, फिर तर्पण करे।
Having bathed according to the rule declared in one's sūtra, and duly performed the sandhyā, having first done the brahma-yajña, one should then perform the tarpaṇa.
सूत्र-उक्त-विधिना (sūtra-ukta-vidhinā) — by the rule stated in his sūtraस्नात्वा (snātvā) — having bathedसन्ध्याम् (sandhyām) — the twilight riteकृत्वा (kṛtvā) — having performedयथा-विधि (yathā-vidhi) — according to ruleब्रह्म-यज्ञम् (brahma-yajñam) — the sacrifice of studyविधाय (vidhāya) — having performedआदौ (ādau) — firstततः (tataḥ) — thenतर्पणम् (tarpaṇam) — the water-offeringआचरेत् (ācaret) — let him perform
३ नैत्यिकं सकलं कामं विधायानन्तरं पुमान् । शिवस्मरणपूर्वं हि भस्मरुद्राक्षधारकः ॥
naityikaṃ sakalaṃ kāmaṃ vidhāyānantaraṃ pumān | śivasmaraṇapūrvaṃ hi bhasmarudrākṣadhārakaḥ ||
समस्त नित्यकर्म अपनी इच्छानुसार सम्पन्न करके, फिर मनुष्य पहले शिव का स्मरण करते हुए भस्म और रुद्राक्ष धारण करे,
Having performed all the daily rites as desired, thereafter a man, first calling Śiva to mind, should wear ash and rudrākṣa,
नैत्यिकम् (naityikam) — the daily dutyसकलम् (sakalam) — the wholeकामम् (kāmam) — at willविधाय (vidhāya) — having performedअनन्तरम् (anantaram) — thereafterपुमान् (pumān) — the manशिव-स्मरण-पूर्वम् (śiva-smaraṇa-pūrvam) — beginning with the remembrance of Śivaहि (hi) — indeedभस्म-रुद्राक्ष-धारकः (bhasma-rudrākṣa-dhārakaḥ) — wearing ash and rudrākṣa
४ वेदोक्तविधिना सम्यक् सम्पूर्णफलसिद्धये । पूजयेत्परया भक्त्या पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् ॥
vedoktavidhinā samyak sampūrṇaphalasiddhaye | pūjayetparayā bhaktyā pārthivaṃ liṅgamuttamam ||
और वेदोक्त विधि से भलीभाँति सम्पूर्ण फल की सिद्धि के लिए परम भक्ति से उत्तम पार्थिव लिंग की पूजा करे।
and, according to the rule declared in the Veda, for the accomplishment of the complete fruit, should worship the excellent earthen liṅga with the highest devotion.
वेद-उक्त-विधिना (veda-ukta-vidhinā) — by the rule declared in the Vedaसम्यक् (samyak) — dulyसम्पूर्ण-फल-सिद्धये (sampūrṇa-phala-siddhaye) — for the gaining of the complete fruitपूजयेत् (pūjayet) — let him worshipपरया भक्त्या (parayā bhaktyā) — with supreme devotionपार्थिवम् लिङ्गम् (pārthivam liṅgam) — the earthen liṅgaउत्तमम् (uttamam) — the highest
५ नदीतीरे तडागे च पर्वते काननेऽपि च । शिवालये शुचौ देशे पार्थिवार्चा विधीयते ॥
nadītīre taḍāge ca parvate kānane'pi ca | śivālaye śucau deśe pārthivārcā vidhīyate ||
नदी के तट पर, तालाब के किनारे, पर्वत पर, वन में भी, शिवालय में, अथवा किसी पवित्र स्थान में पार्थिव-पूजा का विधान है।
On a riverbank, at a pond, on a mountain, in a forest too, in a temple of Śiva, in a pure place — the worship of the earthen liṅga is prescribed.
नदी-तीरे (nadī-tīre) — on a river bankतडागे (taḍāge) — at a tankच (ca) — andपर्वते (parvate) — on a mountainकानने (kānane) — in a forestअपि च (api ca) — as wellशिव-आलये (śiva-ālaye) — in a temple of Śivaशुचौ देशे (śucau deśe) — in a clean placeपार्थिव-अर्चा (pārthiva-arcā) — the earthen-liṅga worshipविधीयते (vidhīyate) — is prescribed
६ शुद्धप्रदेशसम्भूतां मृदमाहृत्य यत्नतः । शिवलिङ्गं प्रकल्पेत सावधानतया द्विजाः ॥
śuddhapradeśasambhūtāṃ mṛdamāhṛtya yatnataḥ | śivaliṅgaṃ prakalpeta sāvadhānatayā dvijāḥ ||
शुद्ध स्थान से उत्पन्न मिट्टी को यत्नपूर्वक लाकर, हे द्विजो, सावधानीपूर्वक शिवलिंग का निर्माण करे।
Having brought, with effort, clay arisen from a pure place, one should fashion the śivaliṅga with great care, twice-born.
शुद्ध-प्रदेश-सम्भूताम् (śuddha-pradeśa-sambhūtām) — taken from a clean spotमृदम् (mṛdam) — the clayआहृत्य (āhṛtya) — having fetchedयत्नतः (yatnataḥ) — with careशिव-लिङ्गम् (śiva-liṅgam) — the Śivaliṅgaप्रकल्पेत (prakalpeta) — let him fashionसावधानतया (sāvadhānatayā) — attentivelyद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born ones
७ विप्रे गौरा स्मृता शोणा बाहुजे पीतवर्णका । वैश्ये कृष्णा पादजाते ह्यथवा यत्र या भवेत् ॥
vipre gaurā smṛtā śoṇā bāhuje pītavarṇakā | vaiśye kṛṣṇā pādajāte hyathavā yatra yā bhavet ||
ब्राह्मण के लिए गौर मिट्टी, बाहुज (क्षत्रिय) के लिए लाल, पीतवर्ण मिट्टी वैश्य के लिए, और पादज (शूद्र) के लिए काली मिट्टी माननी चाहिए — अथवा जहाँ जो मिट्टी मिल जाए, वही ले।
For a brahmin, pale clay is remembered; red for one born of the arm [kṣatriya]; yellow-coloured for one born of the thigh [vaiśya]; black for one born of the foot [śūdra] — or else, whatever clay is found wherever one is.
विप्रे (vipre) — for the brāhmaṇaगौरा (gaurā) — whiteस्मृता (smṛtā) — is prescribedशोणा (śoṇā) — redबाहु-जे (bāhu-je) — for the one born of the armपीत-वर्णका (pīta-varṇakā) — yellowवैश्ये (vaiśye) — for the vaiśyaकृष्णा (kṛṣṇā) — blackपाद-जाते (pāda-jāte) — for the one born of the footहि (hi) — indeedअथवा (athavā) — or elseयत्र (yatra) — whereverया (yā) — whicheverभवेत् (bhavet) — may be found
८ सङ्गृह्य मृत्तिकां लिङ्गनिर्माणार्थ प्रयत्नतः । अतीव शुभदेशे च स्थापयेत्तां मृदं शुभाम् ॥
saṅgṛhya mṛttikāṃ liṅganirmāṇārtha prayatnataḥ | atīva śubhadeśe ca sthāpayettāṃ mṛdaṃ śubhām ||
यत्नपूर्वक लिंग-निर्माण के लिए मिट्टी एकत्र करके, उस शुभ मिट्टी को अत्यन्त शुभ स्थान में रखे।
Having gathered the clay with effort, for the purpose of making the liṅga, one should place that auspicious clay in a most auspicious place.
सङ्गृह्य (saṅgṛhya) — having collectedमृत्तिकाम् (mṛttikām) — the clayलिङ्ग-निर्माण-अर्थम् (liṅga-nirmāṇa-artham) — for the making of the liṅgaप्रयत्नतः (prayatnataḥ) — with careअतीव (atīva) — veryशुभ-देशे (śubha-deśe) — in an auspicious placeच (ca) — andस्थापयेत् (sthāpayet) — let him setताम् मृदम् (tām mṛdam) — that clayशुभाम् (śubhām) — auspicious
९ संशोध्य च जलेनापि पिण्डीकृत्य शनैः शनैः । विधीयेत शुभं लिङ्गं पार्थिवं वेदमार्गतः ॥
saṃśodhya ca jalenāpi piṇḍīkṛtya śanaiḥ śanaiḥ | vidhīyeta śubhaṃ liṅgaṃ pārthivaṃ vedamārgataḥ ||
उस मिट्टी को शुद्ध करके, जल से भी सानकर धीरे-धीरे पिण्ड बनाकर, वेदमार्ग के अनुसार शुभ पार्थिव लिंग का निर्माण करना चाहिए।
Having purified it, and with water too, having gradually made it into a lump, the auspicious earthen liṅga should be fashioned according to the Vedic path.
संशोध्य (saṃśodhya) — having cleansed itच (ca) — andजलेन (jalena) — with waterअपि (api) — alsoपिण्डी-कृत्य (piṇḍī-kṛtya) — having worked it into a lumpशनैः शनैः (śanaiḥ śanaiḥ) — little by littleविधीयेत (vidhīyeta) — let there be madeशुभम् लिङ्गम् (śubham liṅgam) — the auspicious liṅgaपार्थिवम् (pārthivam) — of earthवेद-मार्गतः (veda-mārgataḥ) — by the way of the Veda
१० ततः सम्पूजयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलाप्तये । तत्प्रकारमहं वच्मि शृणुध्वं सविधानतः ॥
tataḥ sampūjayedbhaktyā bhuktimuktiphalāptaye | tatprakāramahaṃ vacmi śṛṇudhvaṃ savidhānataḥ ||
फिर भुक्ति-मुक्ति फल की प्राप्ति के लिए भक्तिपूर्वक उसका पूजन करे। मैं उसकी विधि कहता हूँ, विधानसहित सुनिए।
Then one should worship it with devotion, for the attainment of the fruit of enjoyment and release. I shall declare the manner of that; hear it, with its full rule.
ततः (tataḥ) — thenसम्पूजयेत् (sampūjayet) — let him worshipभक्त्या (bhaktyā) — with devotionभुक्ति-मुक्ति-फल-आप्तये (bhukti-mukti-phala-āptaye) — for gaining the fruit of enjoyment and liberationतत्-प्रकारम् (tat-prakāram) — the manner of itअहम् (aham) — Iवच्मि (vacmi) — declareशृणुध्वम् (śṛṇudhvam) — hearस-विधानतः (sa-vidhānataḥ) — with its rule
११ नमः शिवाय मन्त्रेणार्चनद्रव्यं च प्रोक्षयेत् । भूरसीति च मन्त्रेण क्षेत्रसिद्धिं प्रकारयेत् ॥
namaḥ śivāya mantreṇārcanadravyaṃ ca prokṣayet | bhūrasīti ca mantreṇa kṣetrasiddhiṃ prakārayet ||
"नमः शिवाय" मन्त्र से पूजन-सामग्री का प्रोक्षण करे; "भूरसि" इत्यादि मन्त्र से क्षेत्र-सिद्धि करे।
With the mantra "namaḥ śivāya", one should sprinkle the materials of worship; with the mantra beginning "bhūrasi", one should bring about the accomplishment of the [ritual] ground.
नमः शिवाय (namaḥ śivāya) — “namaḥ śivāya”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraअर्चन-द्रव्यम् (arcana-dravyam) — the materials of worshipच (ca) — andप्रोक्षयेत् (prokṣayet) — let him sprinkleभूः असि (bhūḥ asi) — “bhūr asi”इति (iti) — beginningच (ca) — andमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraक्षेत्र-सिद्धिम् (kṣetra-siddhim) — the securing of the groundप्रकारयेत् (prakārayet) — let him effect
१२ आपोऽस्मानिति मन्त्रेण जलसंस्कारमाचरेत् । नमस्ते रुद्रमन्त्रेण स्फाटिकाबन्धमुच्यते ॥
āpo'smāniti mantreṇa jalasaṃskāramācaret | namaste rudramantreṇa sphāṭikābandhamucyate ||
"आपो अस्मान्" इत्यादि मन्त्र से जल का संस्कार करे; "नमस्ते रुद्र" मन्त्र से स्फटिक-आबन्ध (घेरा) करना कहा गया है।
With the mantra beginning "āpo asmān", one should perform the consecration of water; with the "namaste rudra" mantra, the encircling with crystal-stone is declared.
आपः अस्मान् (āpaḥ asmān) — “āpo ’smān”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraजल-संस्कारम् (jala-saṃskāram) — the consecrating of the waterआचरेत् (ācaret) — let him performनमः ते रुद्र (namaḥ te rudra) — “namas te rudra”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraस्फाटिका-बन्धः (sphāṭikā-bandhaḥ) — the crystal-fenceउच्यते (ucyate) — is declared
१३ शम्भवायेति मन्त्रेण क्षेत्रशुद्धिं प्रकारयेत् । कुर्यात्पञ्चामृतस्यापि नमःपूर्वेण प्रोक्षणम् ॥
śambhavāyeti mantreṇa kṣetraśuddhiṃ prakārayet | kuryātpañcāmṛtasyāpi namaḥpūrveṇa prokṣaṇam ||
"शम्भवे" मन्त्र से क्षेत्रशुद्धि करे; "नमः"-पूर्वक उन्हीं नामों से पंचामृत का भी प्रोक्षण करे।
With the mantra "śambhave", one should bring about the purification of the ground; with the same [set of names] preceded by "namaḥ", one should also perform the sprinkling of the five nectars.
शम्भवाय (śambhavāya) — “śambhavāya”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraक्षेत्र-शुद्धिम् (kṣetra-śuddhim) — the purification of the groundप्रकारयेत् (prakārayet) — let him effectकुर्यात् (kuryāt) — let him makeपञ्च-अमृतस्य (pañca-amṛtasya) — of the five nectarsअपि (api) — alsoनमः-पूर्वेण (namaḥ-pūrveṇa) — with the mantra preceded by namaḥप्रोक्षणम् (prokṣaṇam) — the sprinkling
१४ नीलग्रीवाय मन्त्रेण नमःपूर्वेण भक्तिमान् । चरेच्छङ्करलिङ्गस्य प्रतिष्ठापनमुत्तमम् ॥
nīlagrīvāya mantreṇa namaḥpūrveṇa bhaktimān | carecchaṅkaraliṅgasya pratiṣṭhāpanamuttamam ||
"नमः"-पूर्वक "नीलग्रीवाय" मन्त्र से भक्तिमान् पुरुष शंकर के लिंग की उत्तम प्रतिष्ठा करे।
With the "nīlagrīvāya" mantra, preceded by "namaḥ", the devoted one should perform the excellent installation of Śaṅkara's liṅga.
नीलग्रीवाय (nīlagrīvāya) — “nīlagrīvāya”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraनमः-पूर्वेण (namaḥ-pūrveṇa) — preceded by namaḥभक्तिमान् (bhaktimān) — the devoteeचरेत् (caret) — let him performशङ्कर-लिङ्गस्य (śaṅkara-liṅgasya) — of the liṅga of Śaṅkaraप्रतिष्ठापनम् (pratiṣṭhāpanam) — the installationउत्तमम् (uttamam) — excellent
१५ भक्तितस्तत एतत्ते रुद्रावेति च मन्त्रतः । आसनं रमणीयं वै दद्याद्वैदिकमार्गकृत् ॥
bhaktitastata etatte rudrāveti ca mantrataḥ | āsanaṃ ramaṇīyaṃ vai dadyādvaidikamārgakṛt ||
फिर भक्तिपूर्वक "एतत्ते रुद्राव" इत्यादि मन्त्र से वैदिक मार्ग का अनुसरण करने वाला उपासक रमणीय आसन अर्पित करे।
With devotion, then, with the mantra beginning "etatte rudrāva", one who follows the Vedic path should give a delightful seat.
भक्तितः (bhaktitaḥ) — out of devotionततः (tataḥ) — thenएतत् ते रुद्राव (etat te rudrāva) — “etat te rudrāva”इति (iti) — beginningच (ca) — andमन्त्रतः (mantrataḥ) — with the mantraआसनम् (āsanam) — a seatरमणीयम् (ramaṇīyam) — pleasingवै (vai) — indeedदद्यात् (dadyāt) — let him giveवैदिक-मार्ग-कृत् (vaidika-mārga-kṛt) — one who follows the Vedic way
१६ मानो महान्तमिति च मन्त्रेणावाहनं चरेत् । या ते रुद्रेण मन्त्रेण सञ्चरेदुपवेशनम् ॥
māno mahāntamiti ca mantreṇāvāhanaṃ caret | yā te rudreṇa mantreṇa sañcaredupaveśanam ||
"मा नो महान्तम्" इत्यादि मन्त्र से आवाहन करे; "या ते रुद्र" मन्त्र से आसन ग्रहण कराए।
With the mantra beginning "mā no mahāntam", one should perform the invocation; with the "yā te rudra" mantra, one should proceed to the seating.
मा नः महान्तम् (mā naḥ mahāntam) — “mā no mahāntam”इति (iti) — beginningच (ca) — andमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraआवाहनम् (āvāhanam) — the invocationचरेत् (caret) — let him performया ते रुद्र (yā te rudra) — “yā te rudra”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraसञ्चरेत् (sañcaret) — let him performउपवेशनम् (upaveśanam) — the seating
१७ मन्त्रेण यामिषुमिति न्यासं कुर्याच्छिवस्य च । अध्यवोचदिति प्रेम्णाधिवासं मनुनाचरेत् ॥
mantreṇa yāmiṣumiti nyāsaṃ kuryācchivasya ca | adhyavocaditi premṇādhivāsaṃ manunācaret ||
"यामिषुम्" इत्यादि मन्त्र से शिव का न्यास करे; "अध्यवोचत्" इत्यादि मन्त्र से प्रेमपूर्वक अधिवास करे।
With the mantra beginning "yāmiṣum", one should perform the assignment of Śiva's [limbs]; with the mantra beginning "adhyavocat", with love, one should perform the adhivāsa.
मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraया ते इषुः (yā te iṣuḥ) — “yā te iṣuḥ”इति (iti) — beginningन्यासम् (nyāsam) — the assignmentकुर्यात् (kuryāt) — let him makeशिवस्य (śivasya) — of Śivaच (ca) — andअध्यवोचत् (adhyavocat) — “adhyavocat”इति (iti) — beginningप्रेम्णा (premṇā) — with loveअधिवासम् (adhivāsam) — the consecrating reposeमनुना (manunā) — with the mantraआचरेत् (ācaret) — let him perform
१८ मनुनासौ जीव इति देवतान्यासमाचरेत् । असौ योऽवसर्पतीति चाचरेदुपसर्पणम् ॥
manunāsau jīva iti devatānyāsamācaret | asau yo'vasarpatīti cācaredupasarpaṇam ||
"असौ जीव" इत्यादि मन्त्र से देवता का न्यास करे; "असौ योऽवसर्पति" इत्यादि मन्त्र से उपसर्पण (समीप गमन) करे।
With the mantra beginning "asau jīva", one should perform the assignment of the deity; with the mantra beginning "asau yo'vasarpati", one should perform the approach.
मनुना (manunā) — with the mantraअसौ जीवः (asau jīvaḥ) — “asau jīvaḥ”इति (iti) — beginningदेवता-न्यासम् (devatā-nyāsam) — the assignment of the deityआचरेत् (ācaret) — let him performअसौ यः अवसर्पति (asau yaḥ avasarpati) — “asau yo ’vasarpati”इति (iti) — beginningच (ca) — andआचरेत् (ācaret) — let him performउपसर्पणम् (upasarpaṇam) — the approach
१९ नमोऽस्तु नीलग्रीवायेति पाद्यं मनुनाहरेत् । अर्घ्यं च रुद्रगायत्र्याचमनं त्र्यम्बकेण च ॥
namo'stu nīlagrīvāyeti pādyaṃ manunāharet | arghyaṃ ca rudragāyatryācamanaṃ tryambakeṇa ca ||
"नमोऽस्तु नीलग्रीवाय" मन्त्र से पाद्य अर्पित करे; रुद्रगायत्री से अर्घ्य दे, और त्र्यम्बक मन्त्र से आचमन कराए।
With the mantra "namo'stu nīlagrīvāya", one should bring the water for the feet; with the Rudra-gāyatrī, the arghya; and with the "tryambaka" mantra, the sipping of water.
नमः अस्तु नीलग्रीवाय (namaḥ astu nīlagrīvāya) — “namo ’stu nīlagrīvāya”इति (iti) — beginningपाद्यम् (pādyam) — the water for the feetमनुना (manunā) — with the mantraआहरेत् (āharet) — let him offerअर्घ्यम् (arghyam) — the guest-waterच (ca) — andरुद्र-गायत्र्या (rudra-gāyatryā) — with the Rudra-gāyatrīआचमनम् (ācamanam) — the sipping-waterत्र्यम्बकेण (tryambakeṇa) — with the Tryambaka mantraच (ca) — and
२० पयः पृथिव्यां मन्त्रेण पयसा स्नानमाचरेत् । दधिक्राव्णो इति मन्त्रेण दधिस्नानं च कारयेत् ॥
payaḥ pṛthivyāṃ mantreṇa payasā snānamācaret | dadhikrāvṇo iti mantreṇa dadhisnānaṃ ca kārayet ||
"पयः पृथिव्याम्" मन्त्र से दुग्ध-स्नान कराए; "दधिक्राव्णो" मन्त्र से दधि-स्नान कराए।
With the "payaḥ pṛthivyām" mantra, one should perform the bathing with milk; with the "dadhikrāvṇaḥ" mantra, one should perform the bathing with curd.
पयः पृथिव्याम् (payaḥ pṛthivyām) — “payaḥ pṛthivyām”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraपयसा (payasā) — with milkस्नानम् (snānam) — the bathingआचरेत् (ācaret) — let him performदधिक्राव्णः (dadhikrāvṇaḥ) — “dadhikrāvṇo”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraदधि-स्नानम् (dadhi-snānam) — the bathing in curdsच (ca) — andकारयेत् (kārayet) — let him have done
२१ घृतस्नानं खलु घृतं घृतयावेति मन्त्रतः । मधुव्वाता मधुनक्तं मधुमान्न इति ऋचा ॥
ghṛtasnānaṃ khalu ghṛtaṃ ghṛtayāveti mantrataḥ | madhuvvātā madhunaktaṃ madhumānna iti ṛcā ||
"घृतं घृतयाव" मन्त्र से घृतस्नान कराए; तथा "मधु वाता", "मधु नक्तम्", "मधुमान्" — इन ऋचाओं से,
The bathing with ghee, with the mantra "ghṛtaṃ ghṛtayāva"; and with the three ṛcs "madhu vātā", "madhu naktam", "madhumān",
घृत-स्नानम् (ghṛta-snānam) — the bathing in gheeखलु (khalu) — indeedघृतम् घृतयाव (ghṛtam ghṛtayāva) — “ghṛtaṃ ghṛtayāva”इति (iti) — beginningमन्त्रतः (mantrataḥ) — by the mantraमधुव्वाता मधुनक्तम् मधुमान् नः (madhuvvātā madhunaktam madhumān naḥ) — “madhu vātā, madhu naktam, madhumān naḥ”इति (iti) — beginningऋचा (ṛcā) — with the verse
२२ मधुखण्डस्नपनं प्रोक्तमिति पञ्चामृतं स्मृतम् । अथवा पाद्यमन्त्रेण स्नानं पञ्चामृतेन च ॥
madhukhaṇḍasnapanaṃ proktamiti pañcāmṛtaṃ smṛtam | athavā pādyamantreṇa snānaṃ pañcāmṛtena ca ||
मधु से स्नान कराना कहा गया है — इसे ही पंचामृत कहा गया है; अथवा पाद्य-मन्त्र से भी पंचामृत से स्नान कराया जा सकता है।
the bathing with honey is declared — this is remembered as the five nectars; or, with the mantra for the water of the feet, the bathing may be done with the five nectars.
मधु-खण्ड-स्नपनम् (madhu-khaṇḍa-snapanam) — the bathing in honey and sugarप्रोक्तम् (proktam) — is declaredइति (iti) — thusपञ्च-अमृतम् (pañca-amṛtam) — the five nectarsस्मृतम् (smṛtam) — are prescribedअथवा (athavā) — or elseपाद्य-मन्त्रेण (pādya-mantreṇa) — with the foot-water mantraस्नानम् (snānam) — the bathingपञ्च-अमृतेन (pañca-amṛtena) — with the five nectarsच (ca) — and
२३ मानस्तोके इति प्रेम्णा मन्त्रेण कटिबन्धनम् । नमो धृष्णवे इति वा उत्तरीयं च धारयेत् ॥
mānastoke iti premṇā mantreṇa kaṭibandhanam | namo dhṛṣṇave iti vā uttarīyaṃ ca dhārayet ||
प्रेमपूर्वक "मा नस्तोके" मन्त्र से कटिबन्ध अर्पित करे; और "नमो धृष्णवे" मन्त्र से उत्तरीय वस्त्र धारण कराए।
With the mantra "mā nastoke", with love, one should offer the waistband; and with "namo dhṛṣṇave", one should offer the upper cloth.
मा नः तोके (mā naḥ toke) — “mā nas toke”इति (iti) — beginningप्रेम्णा (premṇā) — with loveमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraकटि-बन्धनम् (kaṭi-bandhanam) — the girding of the waistनमः धृष्णवे (namaḥ dhṛṣṇave) — “namo dhṛṣṇave”इति (iti) — beginningवा (vā) — orउत्तरीयम् (uttarīyam) — the upper garmentच (ca) — andधारयेत् (dhārayet) — let him place
२४ या ते हेतिरिति प्रेम्णा ऋक्चतुष्केण वैदिकः । शिवाय विधिना भक्तश्रेष्ठैर्वस्त्रसमर्पणम् ॥
yā te hetiriti premṇā ṛkcatuṣkeṇa vaidikaḥ | śivāya vidhinā bhaktaśreṣṭhairvastrasamarpaṇam ||
प्रेमपूर्वक "या ते हेतिः" इत्यादि चार ऋचाओं से वैदिक ज्ञाता श्रेष्ठ भक्त विधिपूर्वक शिव को वस्त्र समर्पित करें।
With love, with the four ṛcs beginning "yā te hetiḥ", the Vedic-minded devotee, by rule, and the best of devotees, should offer cloth to Śiva.
या ते हेतिः (yā te hetiḥ) — “yā te hetiḥ”इति (iti) — beginningप्रेम्णा (premṇā) — with loveऋक्-चतुष्केण (ṛk-catuṣkeṇa) — with the four versesवैदिकः (vaidikaḥ) — the follower of the Vedaशिवाय (śivāya) — to Śivaविधिना (vidhinā) — by ruleभक्त-श्रेष्ठैः (bhakta-śreṣṭhaiḥ) — by the best of devoteesवस्त्र-समर्पणम् (vastra-samarpaṇam) — the offering of cloth
२५ नमः श्वभ्य इति प्रेम्णा गन्धं दद्यादृचा सुधीः । नमस्तक्षभ्य इति चाक्षतान्मन्त्रेण चार्पयेत् ॥
namaḥ śvabhya iti premṇā gandhaṃ dadyādṛcā sudhīḥ | namastakṣabhya iti cākṣatānmantreṇa cārpayet ||
प्रेमपूर्वक "नमः श्वभ्यः" ऋचा से बुद्धिमान् उपासक गन्ध अर्पित करे; और "नमस्तक्षभ्यः" मन्त्र से अक्षत अर्पित करे।
With love, with the ṛc "namaḥ śvabhyaḥ", the wise one should give fragrance; and with the mantra "namastakṣabhyaḥ", one should offer unbroken rice.
नमः श्वभ्यः (namaḥ śvabhyaḥ) — “namaḥ śvabhyaḥ”इति (iti) — beginningप्रेम्णा (premṇā) — with loveगन्धम् (gandham) — the perfumeदद्यात् (dadyāt) — let him giveऋचा (ṛcā) — with the verseसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful manनमः तक्षभ्यः (namaḥ takṣabhyaḥ) — “namas takṣabhyaḥ”इति (iti) — beginningच (ca) — andअक्षतान् (akṣatān) — the unbroken riceमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraच (ca) — andअर्पयेत् (arpayet) — let him offer
२६ नमः पार्याय इति वा पुष्पं मन्त्रेण चार्पयेत् । नमः पण्णाय इति वा बिल्वपत्रसमर्पणम् ॥
namaḥ pāryāya iti vā puṣpaṃ mantreṇa cārpayet | namaḥ paṇṇāya iti vā bilvapatrasamarpaṇam ||
अथवा "नमः पार्याय" मन्त्र से पुष्प अर्पित करे; अथवा "नमः पण्णाय" मन्त्र से बिल्वपत्र समर्पित करे।
Or with the mantra "namaḥ pāryāya", one should offer flowers; or with "namaḥ paṇṇāya", the offering of bilva leaves.
नमः पार्याय (namaḥ pāryāya) — “namaḥ pāryāya”इति (iti) — beginningवा (vā) — orपुष्पम् (puṣpam) — the flowerमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraच (ca) — andअर्पयेत् (arpayet) — let him offerनमः पण्णाय (namaḥ paṇṇāya) — “namaḥ paṇṇāya”इति (iti) — beginningवा (vā) — orबिल्व-पत्र-समर्पणम् (bilva-patra-samarpaṇam) — the offering of bilva leaves
२७ नमः कपर्दिने चेति धूपं दद्याद्यथाविधि । दीपं दद्याद्यथोक्तं तु नम आशव इत्यृचा ॥
namaḥ kapardine ceti dhūpaṃ dadyādyathāvidhi | dīpaṃ dadyādyathoktaṃ tu nama āśava ityṛcā ||
"नमः कपर्दिने" मन्त्र से यथाविधि धूप दे; और "नम आशवे" इस ऋचा से यथोक्त दीप अर्पित करे।
With "namaḥ kapardine", one should duly give incense; and with the ṛc "nama āśave", as declared, one should give the lamp.
नमः कपर्दिने (namaḥ kapardine) — “namaḥ kapardine”च (ca) — andइति (iti) — beginningधूपम् (dhūpam) — the incenseदद्यात् (dadyāt) — let him giveयथा-विधि (yathā-vidhi) — according to ruleदीपम् (dīpam) — the lampदद्यात् (dadyāt) — let him giveयथा-उक्तम् (yathā-uktam) — as declaredतु (tu) — indeedनमः आशवे (namaḥ āśave) — “nama āśave”इति (iti) — beginningऋचा (ṛcā) — with the verse
२८ नमो ज्येष्ठाय मन्त्रेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् । मनुना त्र्यम्बकमिति पुनराचमनं स्मृतम् ॥
namo jyeṣṭhāya mantreṇa dadyānnaivedyamuttamam | manunā tryambakamiti punarācamanaṃ smṛtam ||
"नमो ज्येष्ठाय" मन्त्र से उत्तम नैवेद्य अर्पित करे; त्र्यम्बक मन्त्र से पुनः आचमन कराना कहा गया है।
With the "namo jyeṣṭhāya" mantra, one should give the excellent food-offering; with the "tryambaka" mantra again, the sipping of water is remembered.
नमः ज्येष्ठाय (namaḥ jyeṣṭhāya) — “namo jyeṣṭhāya”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraदद्यात् (dadyāt) — let him giveनैवेद्यम् (naivedyam) — the food offeringउत्तमम् (uttamam) — excellentमनुना (manunā) — with the mantraत्र्यम्बकम् (tryambakam) — “tryambakam”इति (iti) — beginningपुनः (punaḥ) — againआचमनम् (ācamanam) — the sipping-waterस्मृतम् (smṛtam) — is prescribed
२९ इमा रुद्रायेति ऋचा कुर्यात्फलसमर्पणम् । नमो व्रज्यायेति ऋचा सकलं शम्भवेऽर्पयेत् ॥
imā rudrāyeti ṛcā kuryātphalasamarpaṇam | namo vrajyāyeti ṛcā sakalaṃ śambhave'rpayet ||
"इमा रुद्राय" ऋचा से फल-समर्पण करे; "नमो व्रज्याय" ऋचा से सब कुछ शम्भु को अर्पित करे।
With the ṛc "imā rudrāya", one should perform the offering of fruit; with the ṛc "namo vrajyāya", one should offer everything to Śambhu.
इमाः रुद्राय (imāḥ rudrāya) — “imā rudrāya”इति (iti) — beginningऋचा (ṛcā) — with the verseकुर्यात् (kuryāt) — let him makeफल-समर्पणम् (phala-samarpaṇam) — the offering of fruitनमः व्रज्याय (namaḥ vrajyāya) — “namo vrajyāya”इति (iti) — beginningऋचा (ṛcā) — with the verseसकलम् (sakalam) — all of itशम्भवे (śambhave) — to Śambhuअर्पयेत् (arpayet) — let him offer
३० मानो महान्तमिति च मानस्तोके इति ततः । मन्त्रद्वयेनैकादशाक्षतैः रुद्रान्प्रपूजयेत् ॥
māno mahāntamiti ca mānastoke iti tataḥ | mantradvayenaikādaśākṣataiḥ rudrānprapūjayet ||
"मा नो महान्तम्" और फिर "मा नस्तोके" — इन दो मन्त्रों से ग्यारह अक्षतों द्वारा ग्यारह रुद्रों का पूजन करे।
With the mantra "mā no mahāntam" and then with "mā nastoke", with these two mantras, with eleven grains of unbroken rice, one should worship the [eleven] Rudras.
मा नः महान्तम् (mā naḥ mahāntam) — “mā no mahāntam”इति (iti) — beginningच (ca) — andमा नः तोके (mā naḥ toke) — “mā nas toke”इति (iti) — beginningततः (tataḥ) — thenमन्त्र-द्वयेन (mantra-dvayena) — with the two mantrasएकादश-अक्षतैः (ekādaśa-akṣataiḥ) — with eleven grains of riceरुद्रान् (rudrān) — the Rudrasप्रपूजयेत् (prapūjayet) — let him worship
३१ हिरण्यगर्भ इति ऋचा दक्षिणां हि समर्पयेत् । देवस्यत्वेति मन्त्रेण ह्यभिषेकं चरेद्बुधः ॥
hiraṇyagarbha iti ṛcā dakṣiṇāṃ hi samarpayet | devasyatveti mantreṇa hyabhiṣekaṃ caredbudhaḥ ||
"हिरण्यगर्भ" ऋचा से दक्षिणा अर्पित करे; "देवस्य त्वा" मन्त्र से विद्वान् पुरुष अभिषेक करे।
With the ṛc "hiraṇyagarbha", one should indeed offer the fee; with the mantra "devasya tvā", a wise man should perform the anointing.
हिरण्यगर्भः (hiraṇyagarbhaḥ) — “hiraṇyagarbhaḥ”इति (iti) — beginningऋचा (ṛcā) — with the verseदक्षिणाम् (dakṣiṇām) — the feeहि (hi) — indeedसमर्पयेत् (samarpayet) — let him offerदेवस्य त्वा (devasya tvā) — “devasya tvā”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraहि (hi) — indeedअभिषेकम् (abhiṣekam) — the anointingचरेत् (caret) — let him performबुधः (budhaḥ) — the wise man
३२ दीपमन्त्रेण वा शम्भोर्नीराजनविधिं चरेत् । पुष्पाञ्जलिं चरेद्भक्त्या इमा रुद्राय च ऋचा ॥
dīpamantreṇa vā śambhornīrājanavidhiṃ caret | puṣpāñjaliṃ caredbhaktyā imā rudrāya ca ṛcā ||
अथवा दीप-मन्त्र से शम्भु की नीराजन-विधि करे; "इमा रुद्राय" ऋचा से भक्तिपूर्वक पुष्पांजलि अर्पित करे।
Or with the lamp-mantra, one should perform the waving-of-lights rite for Śambhu; with devotion, one should offer a handful of flowers, with the ṛc "imā rudrāya".
दीप-मन्त्रेण (dīpa-mantreṇa) — with the lamp-mantraवा (vā) — orशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuनीराजन-विधिम् (nīrājana-vidhim) — the rite of waving lightsचरेत् (caret) — let him performपुष्प-अञ्जलिम् (puṣpa-añjalim) — the handful of flowersचरेत् (caret) — let him offerभक्त्या (bhaktyā) — with devotionइमाः रुद्राय (imāḥ rudrāya) — “imā rudrāya”च (ca) — andऋचा (ṛcā) — with the verse
३३ मानो महान्तमिति च चरेत्प्राज्ञः प्रदक्षिणाम् । मानस्तोकेति मन्त्रेण साष्टाङ्गं प्रणमेत्सुधीः ॥
māno mahāntamiti ca caretprājñaḥ pradakṣiṇām | mānastoketi mantreṇa sāṣṭāṅgaṃ praṇametsudhīḥ ||
"मा नो महान्तम्" मन्त्र से प्राज्ञ पुरुष प्रदक्षिणा करे; "मा नस्तोके" मन्त्र से बुद्धिमान् साष्टांग प्रणाम करे।
With "mā no mahāntam", a wise man should perform circumambulation; with the "mā nastoke" mantra, the wise one should bow with all eight limbs.
मा नः महान्तम् (mā naḥ mahāntam) — “mā no mahāntam”इति (iti) — beginningच (ca) — andचरेत् (caret) — let him makeप्राज्ञः (prājñaḥ) — the wise manप्रदक्षिणाम् (pradakṣiṇām) — the circumambulationमा नः तोके (mā naḥ toke) — “mā nas toke”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraस-अष्ट-अङ्गम् (sa-aṣṭa-aṅgam) — with the eight limbsप्रणमेत् (praṇamet) — let him bow downसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful man
३४ एष ते इति मन्त्रेण शिवमुद्रां प्रदर्शयेत् । यतो यत इत्यभयां ज्ञानाख्यां त्र्यम्बकेण च ॥
eṣa te iti mantreṇa śivamudrāṃ pradarśayet | yato yata ityabhayāṃ jñānākhyāṃ tryambakeṇa ca ||
"एष ते" मन्त्र से शिवमुद्रा दिखाए; "यतो यतः" मन्त्र से अभयमुद्रा, और त्र्यम्बक मन्त्र से ज्ञानमुद्रा दिखाए।
With the mantra "eṣa te", one should display the Śiva-mudrā; with "yato yataḥ", the abhaya [fearlessness] mudrā, and with "tryambaka", the one called jñāna [knowledge].
एषः ते (eṣaḥ te) — “eṣa te”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraशिव-मुद्राम् (śiva-mudrām) — the Śiva gestureप्रदर्शयेत् (pradarśayet) — let him showयतः यतः (yataḥ yataḥ) — “yato yataḥ”इति (iti) — beginningअभयाम् (abhayām) — the fearlessness gestureज्ञान-आख्याम् (jñāna-ākhyām) — the one called knowledgeत्र्यम्बकेण (tryambakeṇa) — with the Tryambaka mantraच (ca) — and
३५ नमः सेनेति मन्त्रेण महामुद्रां प्रदर्शयेत् । दर्शयेद्धेनुमुद्रां च नमो गोभ्य ऋचानया ॥
namaḥ seneti mantreṇa mahāmudrāṃ pradarśayet | darśayeddhenumudrāṃ ca namo gobhya ṛcānayā ||
"नमः सेना" मन्त्र से महामुद्रा दिखाए; और "नमो गोभ्यः" इस ऋचा से धेनुमुद्रा दिखाए।
With the "namaḥ senā" mantra, one should display the great mudrā; and one should display the cow-mudrā with the ṛc "namo gobhyaḥ".
नमः सेने (namaḥ sene) — “namaḥ senā”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraमहा-मुद्राम् (mahā-mudrām) — the great gestureप्रदर्शयेत् (pradarśayet) — let him showदर्शयेत् (darśayet) — let him showधेनु-मुद्राम् (dhenu-mudrām) — the cow gestureच (ca) — andनमः गोभ्यः (namaḥ gobhyaḥ) — “namo gobhyaḥ”ऋचा अनया (ṛcā anayā) — with this verse
३६ पञ्च मुद्राः प्रदर्श्याथ शिवमन्त्रजपं चरेत् । शतरुद्रियमन्त्रेण जपेद् वेदविचक्षणः ॥
pañca mudrāḥ pradarśyātha śivamantrajapaṃ caret | śatarudriyamantreṇa japed vedavicakṣaṇaḥ ||
इन पाँचों मुद्राओं को दिखाकर फिर शिवमन्त्र का जप करे; वेदविचक्षण पुरुष शतरुद्रिय मन्त्र से जप करे।
Having displayed the five mudrās, one should then perform the recitation of Śiva's mantra; one skilled in the Veda should recite with the Śatarudriya mantra.
पञ्च मुद्राः (pañca mudrāḥ) — the five gesturesप्रदर्श्य (pradarśya) — having shownअथ (atha) — thenशिव-मन्त्र-जपम् (śiva-mantra-japam) — the repetition of Śiva’s mantraचरेत् (caret) — let him performशतरुद्रिय-मन्त्रेण (śatarudriya-mantreṇa) — with the Śatarudriyaजपेत् (japet) — let him reciteवेद-विचक्षणः (veda-vicakṣaṇaḥ) — the one skilled in the Veda
३७ ततः पञ्चाङ्गपाठं च कुयाद् वेदविचक्षणः । देवागात्विति मन्त्रेण कुर्याच्छम्भोर्विसर्जनम् ॥
tataḥ pañcāṅgapāṭhaṃ ca kuyād vedavicakṣaṇaḥ | devāgātviti mantreṇa kuryācchambhorvisarjanam ||
फिर वेदविचक्षण पुरुष पंचांग-पाठ करे; "देवा गातुविदो" मन्त्र से शम्भु का विसर्जन करे।
Then one skilled in the Veda should recite the pañcāṅga; with the mantra "devā gātuvido", one should perform the sending-off of Śambhu.
ततः (tataḥ) — thenपञ्च-अङ्ग-पाठम् (pañca-aṅga-pāṭham) — the recitation of the five limbsच (ca) — andकुर्यात् (kuryāt) — let him makeवेद-विचक्षणः (veda-vicakṣaṇaḥ) — the one skilled in the Vedaदेवाः आगात् (devāḥ āgāt) — “devā āgāt”इति (iti) — beginningमन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraकुर्यात् (kuryāt) — let him makeशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuविसर्जनम् (visarjanam) — the leave-taking
३७½ इत्युक्तः शिवपूजाया व्यासतो वैदिको विधिः ।
ityuktaḥ śivapūjāyā vyāsato vaidiko vidhiḥ ||
इस प्रकार शिवपूजा की वैदिक विधि व्यास ने विस्तार से कही।
Thus has the Vedic rule for the worship of Śiva been declared, in detail.
इति (iti) — thusउक्तः (uktaḥ) — has been toldशिव-पूजायाः (śiva-pūjāyāḥ) — of the worship of Śivaव्यासतः (vyāsataḥ) — at lengthवैदिकः विधिः (vaidikaḥ vidhiḥ) — the Vedic rule
३८ समासतश्च शृणुत वैदिकं विधिमुत्तमम् ॥
samāsataśca śṛṇuta vaidikaṃ vidhimuttamam ||
और अब संक्षेप से यह उत्तम वैदिक विधि सुनिए।
And now hear, in summary, the excellent Vedic rule.
समासतः (samāsataḥ) — in briefच (ca) — andशृणुत (śṛṇuta) — hearवैदिकम् विधिम् (vaidikam vidhim) — the Vedic ruleउत्तमम् (uttamam) — excellent
३९ ऋचा सद्योजातमिति मृदाहरणमाचरेत् । वामदेवाय इति च जलप्रक्षेपमाचरेत् ॥
ṛcā sadyojātamiti mṛdāharaṇamācaret | vāmadevāya iti ca jalaprakṣepamācaret ||
"सद्योजातम्" इस ऋचा से मिट्टी लाने का कार्य करे; "वामदेवाय" मन्त्र से जल डालने का कार्य करे।
With the ṛc "sadyojātam", one should perform the fetching of the clay; and with "vāmadevāya", one should perform the casting-in of water.
ऋचा (ṛcā) — with the verseसद्योजातम् (sadyojātam) — “sadyojātam”इति (iti) — beginningमृत्-आहरणम् (mṛt-āharaṇam) — the fetching of the clayआचरेत् (ācaret) — let him performवामदेवाय (vāmadevāya) — “vāmadevāya”इति (iti) — beginningच (ca) — andजल-प्रक्षेपम् (jala-prakṣepam) — the sprinkling of waterआचरेत् (ācaret) — let him perform
४० अघोरेण च मन्त्रेण लिङ्गनिर्माणमाचरेत् । तत्पुरुषाय मन्त्रेणाह्वानं कुर्याद्यथाविधि ॥
aghoreṇa ca mantreṇa liṅganirmāṇamācaret | tatpuruṣāya mantreṇāhvānaṃ kuryādyathāvidhi ||
अघोर मन्त्र से लिंग-निर्माण करे; "तत्पुरुषाय" मन्त्र से यथाविधि आह्वान करे।
And with the Aghora mantra, one should perform the making of the liṅga; with the "tatpuruṣāya" mantra, one should duly perform the invocation.
अघोरेण (aghoreṇa) — with the Aghoraच (ca) — andमन्त्रेण (mantreṇa) — mantraलिङ्ग-निर्माणम् (liṅga-nirmāṇam) — the making of the liṅgaआचरेत् (ācaret) — let him performतत्पुरुषाय (tatpuruṣāya) — “tatpuruṣāya”मन्त्रेण (mantreṇa) — with the mantraआह्वानम् (āhvānam) — the invocationकुर्यात् (kuryāt) — let him makeयथा-विधि (yathā-vidhi) — according to rule
४१ संयोजयेद्वेदिकायामीशानमनुना हरम् । अन्यत्सर्वं विधानं च कुर्यात्संक्षेपतः सुधीः ॥
saṃyojayedvedikāyāmīśānamanunā haram | anyatsarvaṃ vidhānaṃ ca kuryātsaṃkṣepataḥ sudhīḥ ||
ईशान मन्त्र से हर (लिंग) को वेदी पर स्थापित करे; शेष सारे विधान को भी विद्वान् संक्षेप से सम्पन्न करे।
With the Īśāna mantra, one should join Hara [the liṅga] to its pedestal; and the wise one should perform all the rest of the rule in summary.
संयोजयेत् (saṃyojayet) — let him joinवेदिकायाम् (vedikāyām) — to the pedestalईशान-मनुना (īśāna-manunā) — with the Īśāna mantraहरम् (haram) — Haraअन्यत् सर्वम् (anyat sarvam) — all the restविधानम् (vidhānam) — of the procedureच (ca) — andकुर्यात् (kuryāt) — let him doसंक्षेपतः (saṃkṣepataḥ) — in briefसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful man
४२ पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण गुरुदत्तेन वा तथा । कुर्यात्पूजां षोडशोपचारेण विधिवत्सुधीः ॥
pañcākṣareṇa mantreṇa gurudattena vā tathā | kuryātpūjāṃ ṣoḍaśopacāreṇa vidhivatsudhīḥ ||
पंचाक्षर मन्त्र से, अथवा गुरु द्वारा दिए गए मन्त्र से, विद्वान् षोडशोपचार से विधिवत् पूजा करे।
With the five-syllabled mantra, or likewise with one given by the guru, a wise man should duly perform worship with the sixteen offerings.
पञ्च-अक्षरेण (pañca-akṣareṇa) — with the five-syllabledमन्त्रेण (mantreṇa) — mantraगुरु-दत्तेन (guru-dattena) — with the one given by the teacherवा (vā) — orतथा (tathā) — likewiseकुर्यात् (kuryāt) — let him makeपूजाम् (pūjām) — the worshipषोडश-उपचारेण (ṣoḍaśa-upacāreṇa) — with the sixteen servicesविधिवत् (vidhivat) — according to ruleसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful man
४३ भवाय भवनाशाय महादेवाय धीमहि । उग्राय उग्रनाशाय शर्वाय शशिमौलिने ॥
bhavāya bhavanāśāya mahādevāya dhīmahi | ugrāya ugranāśāya śarvāya śaśimauline ||
भव को, भवनाश करने वाले महादेव को हम ध्याते हैं; उग्र को, उग्रनाशक शर्व को, शशिमौलि को हम ध्याते हैं।
Unto Bhava, unto the destroyer of becoming, unto Mahādeva, we meditate; unto Ugra, unto the destroyer of the fierce, unto Śarva, unto the moon-crested one.
भवाय (bhavāya) — to Bhavaभव-नाशाय (bhava-nāśāya) — to the destroyer of worldly existenceमहादेवाय (mahādevāya) — to Mahādevaधीमहि (dhīmahi) — may we meditateउग्राय (ugrāya) — to the fierce oneउग्र-नाशाय (ugra-nāśāya) — to the destroyer of what is fierceशर्वाय (śarvāya) — to Śarvaशशि-मौलिने (śaśi-mauline) — to the moon-crested
४४ अनेन मनुना वापि पूजयेच्छङ्करं सुधीः । सुभक्त्या च भ्रमं त्यक्त्वा भक्त्यैव फलदः शिवः ॥
anena manunā vāpi pūjayecchaṅkaraṃ sudhīḥ | subhaktyā ca bhramaṃ tyaktvā bhaktyaiva phaladaḥ śivaḥ ||
अथवा इसी मन्त्र से भी विद्वान् पुरुष श्रद्धापूर्वक भ्रम त्यागकर शंकर की पूजा करे; क्योंकि शिव भक्ति से ही फल देने वाले हैं।
Or with this very mantra too, a wise man should worship Śaṅkara, with true devotion, having abandoned confusion; for it is by devotion alone that Śiva grants his fruit.
अनेन मनुना (anena manunā) — with this mantraवा अपि (vā api) — or elseपूजयेत् (pūjayet) — let him worshipशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful manसु-भक्त्या (su-bhaktyā) — with true devotionच (ca) — andभ्रमम् (bhramam) — confusionत्यक्त्वा (tyaktvā) — having abandonedभक्त्या (bhaktyā) — by devotionएव (eva) — aloneफल-दः (phala-daḥ) — the giver of fruitशिवः (śivaḥ) — Śiva
४५ इत्यपि प्रोक्तमादृत्य वैदिकं क्रमपूजनम् । प्रोच्यतेऽन्यविधिः सम्यक्साधारणतया द्विजाः ॥
ityapi proktamādṛtya vaidikaṃ kramapūjanam | procyate'nyavidhiḥ samyaksādhāraṇatayā dvijāḥ ||
इस प्रकार वैदिक क्रम-पूजन का आदरपूर्वक वर्णन करने के बाद, हे द्विजो, अब एक अन्य विधि भी सम्यक् रूप से सर्वसाधारण के लिए कही जाती है।
Having thus, with reverence, declared the Vedic order of worship, another rule is now declared, well suited for general use, twice-born.
इति (iti) — thusअपि (api) — alsoप्रोक्तम् (proktam) — declaredआदृत्य (ādṛtya) — having honouredवैदिकम् (vaidikam) — the Vedicक्रम-पूजनम् (krama-pūjanam) — ordered worshipप्रोच्यते (procyate) — is declaredअन्य-विधिः (anya-vidhiḥ) — another ruleसम्यक् (samyak) — dulyसाधारणतया (sādhāraṇatayā) — as one common to allद्विजाः (dvijāḥ) — O twice-born ones
४६ पूजा पार्थिवलिङ्गस्य संप्रोक्ता शिवनामभिः । तां शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायिनीम् ॥
pūjā pārthivaliṅgasya saṃproktā śivanāmabhiḥ | tāṃ śṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhāḥ sarvakāmapradāyinīm ||
शिव के नामों द्वारा पार्थिव लिंग की पूजा कही जाती है; हे मुनिश्रेष्ठो, उस सर्वकामप्रदायिनी विधि को सुनिए।
The worship of the earthen liṅga is now declared by the names of Śiva; hear it, best of sages, the giver of every desire.
पूजा (pūjā) — the worshipपार्थिव-लिङ्गस्य (pārthiva-liṅgasya) — of the earthen liṅgaसम्प्रोक्ता (samproktā) — is declaredशिव-नामभिः (śiva-nāmabhiḥ) — by the names of Śivaताम् (tām) — itशृणुध्वम् (śṛṇudhvam) — hearमुनि-श्रेष्ठाः (muni-śreṣṭhāḥ) — O best of sagesसर्व-काम-प्रदायिनीम् (sarva-kāma-pradāyinīm) — granting every desire
४७ हरो महेश्वरः शम्भुः शूलपाणिः पिनाकधृक् । शिवः पशुपतिश्चैव महादेव इति क्रमात् ॥
haro maheśvaraḥ śambhuḥ śūlapāṇiḥ pinākadhṛk | śivaḥ paśupatiścaiva mahādeva iti kramāt ||
हर, महेश्वर, शम्भु, शूलपाणि, पिनाकधृक्, शिव, पशुपति, और महादेव — इस क्रम से,
Hara, Maheśvara, Śambhu, Śūlapāṇi, Pinākadhṛk, Śiva, Paśupati, and Mahādeva — in this order,
हरः (haraḥ) — Haraमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraशम्भुः (śambhuḥ) — Śambhuशूल-पाणिः (śūla-pāṇiḥ) — the trident-handedपिनाक-धृक् (pināka-dhṛk) — the bearer of Pinākaशिवः (śivaḥ) — Śivaपशु-पतिः (paśu-patiḥ) — the lord of creaturesच एव (ca eva) — andमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaइति (iti) — thusक्रमात् (kramāt) — in order
४८ मृदाहरणसंघट्टप्रतिष्ठाह्वानमेव च । स्नपनं पूजनं चैव क्षमस्वेति विसर्जनम् ॥
mṛdāharaṇasaṃghaṭṭapratiṣṭhāhvānameva ca | snapanaṃ pūjanaṃ caiva kṣamasveti visarjanam ||
[इन आठों नामों से क्रमशः] मिट्टी लाना, सानना, प्रतिष्ठा, आवाहन, स्नपन, पूजन, और "क्षमस्व" कहकर विसर्जन — ये सम्पन्न होते हैं।
[these eight names correspond to] the fetching of the clay, the kneading, the installation, the invocation, the bathing, the worship, and, with "kṣamasva" [forgive me], the sending-off.
मृत्-आहरण-संघट्ट-प्रतिष्ठा-आह्वानम् (mṛt-āharaṇa-saṃghaṭṭa-pratiṣṭhā-āhvānam) — fetching the clay, kneading, installing and invokingएव च (eva ca) — andस्नपनम् (snapanam) — the bathingपूजनम् (pūjanam) — the worshipच एव (ca eva) — andक्षमस्व (kṣamasva) — “forgive”इति (iti) — with these wordsविसर्जनम् (visarjanam) — the leave-taking
४९ ॐकारादिचतुर्थ्यन्तैर्नमोऽन्तैर्नामभिः क्रमात् । कर्तव्याश्च क्रियाः सर्वा भक्त्या परमया मुदा ॥
oṃkārādicaturthyantairnamo'ntairnāmabhiḥ kramāt | kartavyāśca kriyāḥ sarvā bhaktyā paramayā mudā ||
ॐकार से आरम्भ, चतुर्थी विभक्ति सहित, और "नमः"-अन्त इन नामों से क्रमशः सभी क्रियाएँ परम भक्ति और आनन्द से करनी चाहिए।
With these names, each beginning with Oṃ, ending in the fourth case, and ending in "namaḥ", in due order, all the rites should be performed, with devotion, with the greatest joy.
ॐकार-आदि-चतुर्थी-अन्तैः (oṃkāra-ādi-caturthī-antaiḥ) — beginning with oṃ and ending in the dativeनमः-अन्तैः (namaḥ-antaiḥ) — ending in namaḥनामभिः (nāmabhiḥ) — with the namesक्रमात् (kramāt) — in orderकर्तव्याः (kartavyāḥ) — are to be doneच (ca) — andक्रियाः (kriyāḥ) — the actsसर्वाः (sarvāḥ) — allभक्त्या (bhaktyā) — with devotionपरमया मुदा (paramayā mudā) — with the greatest joy
५० कृत्वा न्यासविधिं सम्यक् षडङ्गं करयोस्तथा । षडक्षरेण मन्त्रेण ततो ध्यानं समाचरेत् ॥
kṛtvā nyāsavidhiṃ samyak ṣaḍaṅgaṃ karayostathā | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa tato dhyānaṃ samācaret ||
षडंग-न्यास की विधि भलीभाँति सम्पन्न करके, तथा दोनों हाथों में भी षडक्षर मन्त्र से न्यास करके, फिर ध्यान करे।
Having duly performed the rite of assignment of the six limbs, and likewise on the two hands, with the six-syllabled mantra, one should then perform meditation.
कृत्वा (kṛtvā) — having performedन्यास-विधिम् (nyāsa-vidhim) — the rite of assignmentसम्यक् (samyak) — dulyषट्-अङ्गम् (ṣaṭ-aṅgam) — on the six limbsकरयोः (karayoḥ) — on the two handsतथा (tathā) — likewiseषट्-अक्षरेण (ṣaṭ-akṣareṇa) — with the six-syllabledमन्त्रेण (mantreṇa) — mantraततः (tataḥ) — thenध्यानम् (dhyānam) — the meditationसमाचरेत् (samācaret) — let him perform
५१ कैलासपीठासनमध्यसंस्थं भक्तैः सनन्दादिभिरर्च्यमानम् । भक्तार्तिदावानलमप्रमेयं ध्यायेदुमालिङ्गितविश्वभूषणम् ॥
kailāsapīṭhāsanamadhyasaṃsthaṃ bhaktaiḥ sanandādibhirarcyamānam | bhaktārtidāvānalamaprameyaṃ dhyāyedumāliṅgitaviśvabhūṣaṇam ||
जो कैलास-पीठ के आसन के मध्य में विराजमान हैं, सनन्द आदि भक्तों द्वारा पूजित हैं, भक्तों की पीड़ारूपी दावानल को नष्ट करने वाले, अप्रमेय और उमा से आलिंगित विश्वभूषण हैं — उनका ध्यान करे।
One should meditate on him who is seated in the midst of the throne on Kailāsa, worshipped by devotees such as Sananda, the wildfire that consumes the distress of his devotees, immeasurable, the ornament of the universe, embraced by Umā.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
कैलास-पीठ-आसन-मध्य-संस्थम् (kailāsa-pīṭha-āsana-madhya-saṃstham) — seated in the midst of the throne on Kailāsaभक्तैः (bhaktaiḥ) — by devoteesसनन्द-आदिभिः (sananda-ādibhiḥ) — by Sananda and the restअर्च्यमानम् (arcyamānam) — being worshippedभक्त-आर्ति-दावानलम् (bhakta-ārti-dāvānalam) — a forest-fire to the distress of his devoteesअप्रमेयम् (aprameyam) — immeasurableध्यायेत् (dhyāyet) — let him meditate onउमा-आलिङ्गित-विश्व-भूषणम् (umā-āliṅgita-viśva-bhūṣaṇam) — the ornament of the universe embraced by Umā
५२ ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
dhyāyennityaṃ maheśaṃ rajatagirinibhaṃ cārucandrāvataṃsaṃ ratnākalpojjvalāṅgaṃ paraśumṛgavarābhītihastaṃ prasannam | padmāsīnaṃ samantātstutamamaragaṇairvyāghrakṛttiṃ vasānaṃ viśvādyaṃ viśvabījaṃ nikhilabhayaharaṃ pañcavaktraṃ trinetram ||
प्रतिदिन महेश का ध्यान करे — जो रजतगिरि के समान गौर, सुन्दर चन्द्रमा को मुकुट के रूप में धारण किए हुए, रत्नाभूषणों से देदीप्यमान अंग वाले, परशु-मृग-वर-अभय मुद्राधारी हाथों वाले, सदा प्रसन्न, पद्मासन में विराजमान, देवगणों द्वारा चारों ओर से स्तुत, व्याघ्रचर्म धारण किए हुए, विश्व के आदि, विश्व के बीज, सम्पूर्ण भय हरने वाले, पंचमुख और त्रिनेत्र हैं।
One should daily meditate on Maheśa, resembling a mountain of silver, wearing the beautiful crescent moon as his crest-jewel, his limbs radiant with jewelled ornaments, his hands holding the axe, the deer, and the gestures of boon and fearlessness, ever gracious, seated on the lotus, praised on every side by the hosts of the gods, clad in a tiger-skin, the origin of the universe, the seed of the universe, the remover of every fear, five-faced, three-eyed.
NoteIn a longer metre than the anuṣṭubh of the body, matching the elevated moment.
ध्यायेत् (dhyāyet) — let him meditateनित्यम् (nityam) — alwaysमहेशम् (maheśam) — on Maheśaरजत-गिरि-निभम् (rajata-giri-nibham) — like a mountain of silverचारु-चन्द्र-अवतंसम् (cāru-candra-avataṃsam) — with the fair moon as his crest-jewelरत्न-आकल्प-उज्ज्वल-अङ्गम् (ratna-ākalpa-ujjvala-aṅgam) — his limbs bright with jewelled ornamentपरशु-मृग-वर-अभीति-हस्तम् (paraśu-mṛga-vara-abhīti-hastam) — holding axe, deer, boon and fearlessness in his handsप्रसन्नम् (prasannam) — sereneपद्म-आसीनम् (padma-āsīnam) — seated on a lotusसमन्तात् (samantāt) — on every sideस्तुतम् (stutam) — praisedअमर-गणैः (amara-gaṇaiḥ) — by the hosts of immortalsव्याघ्र-कृत्तिम् (vyāghra-kṛttim) — a tiger’s hideवसानम् (vasānam) — wearingविश्व-आद्यम् (viśva-ādyam) — the first of the universeविश्व-बीजम् (viśva-bījam) — the seed of the universeनिखिल-भय-हरम् (nikhila-bhaya-haram) — remover of every fearपञ्च-वक्त्रम् (pañca-vaktram) — five-facedत्रि-नेत्रम् (tri-netram) — three-eyed
५३ इति ध्यात्वा च सम्पूज्य पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् । जपेत्पञ्चाक्षरं मन्त्रं गुरुदत्तं यथाविधि ॥
iti dhyātvā ca sampūjya pārthivaṃ liṅgamuttamam | japetpañcākṣaraṃ mantraṃ gurudattaṃ yathāvidhi ||
इस प्रकार ध्यान करके और उत्तम पार्थिव लिंग की पूजा करके, गुरुदत्त पंचाक्षर मन्त्र का यथाविधि जप करे।
Having thus meditated, and having worshipped the excellent earthen liṅga, one should duly recite the five-syllabled mantra given by the guru.
इति (iti) — thusध्यात्वा (dhyātvā) — having meditatedच (ca) — andसम्पूज्य (sampūjya) — having worshippedपार्थिवम् लिङ्गम् (pārthivam liṅgam) — the earthen liṅgaउत्तमम् (uttamam) — the highestजपेत् (japet) — let him repeatपञ्च-अक्षरम् मन्त्रम् (pañca-akṣaram mantram) — the five-syllabled mantraगुरु-दत्तम् (guru-dattam) — given by the teacherयथा-विधि (yathā-vidhi) — according to rule
५४ स्तुतिभिश्चैव देवेशं स्तुवीत प्रणमन्सुधीः । नानाभिधाभिर्विप्रेन्द्राः पठेद् वै शतरुद्रियम् ॥
stutibhiścaiva deveśaṃ stuvīta praṇamansudhīḥ | nānābhidhābhirviprendrāḥ paṭhed vai śatarudriyam ||
और बुद्धिमान् उपासक प्रणाम करते हुए स्तुतियों से देवेश की स्तुति करे; हे विप्रेन्द्रो, नाना नामों से शतरुद्रिय का पाठ करे।
And the wise one, bowing, should praise the lord of the gods with hymns; with various names, best of brahmins, one should indeed recite the Śatarudriya.
स्तुतिभिः (stutibhiḥ) — with hymnsच एव (ca eva) — andदेव-ईशम् (deva-īśam) — the Lord of godsस्तुवीत (stuvīta) — let him praiseप्रणमन् (praṇaman) — bowingसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful manनाना-अभिधाभिः (nānā-abhidhābhiḥ) — with his many namesविप्र-इन्द्राः (vipra-indrāḥ) — O chief of brāhmaṇasपठेत् (paṭhet) — let him reciteवै (vai) — indeedशतरुद्रियम् (śatarudriyam) — the Śatarudriya
५५ ततः साक्षतपुष्पाणि गृहीत्वाञ्जलिना मुदा । प्रार्थयेच्छङ्करं भक्त्या मन्त्रैरेभिः सुभक्तितः ॥
tataḥ sākṣatapuṣpāṇi gṛhītvāñjalinā mudā | prārthayecchaṅkaraṃ bhaktyā mantrairebhiḥ subhaktitaḥ ||
फिर अंजलि में अक्षत और पुष्प लेकर प्रसन्नतापूर्वक इन मन्त्रों से भक्तिपूर्वक शंकर से प्रार्थना करे।
Then, having taken unbroken rice and flowers in one's cupped hands with joy, one should pray to Śaṅkara with devotion, with these mantras, in true devotion.
ततः (tataḥ) — thenस-अक्षत-पुष्पाणि (sa-akṣata-puṣpāṇi) — flowers with unbroken riceगृहीत्वा (gṛhītvā) — having takenअञ्जलिना (añjalinā) — in cupped handsमुदा (mudā) — with joyप्रार्थयेत् (prārthayet) — let him pray toशङ्करम् (śaṅkaram) — Śaṅkaraभक्त्या (bhaktyā) — with devotionमन्त्रैः एभिः (mantraiḥ ebhiḥ) — with these mantrasसु-भक्तितः (su-bhaktitaḥ) — out of true devotion
५६ तावकस्त्वद्गुणप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा भूतनाथ प्रसीद मे ॥
tāvakastvadguṇaprāṇastvaccitto'haṃ sadā mṛḍa | kṛpānidhe iti jñātvā bhūtanātha prasīda me ||
"हे मृड! मैं आपका हूँ, आपके गुण ही मेरे प्राण हैं, मेरा चित्त सदा आप में लगा है। हे कृपानिधे, हे भूतनाथ! यह जानकर मुझ पर प्रसन्न होइए।
"I am yours, O Mṛḍa; my life-breath is your qualities, my mind is ever on you. Knowing this, O ocean of grace, O lord of beings, be gracious to me.
तावकः (tāvakaḥ) — yoursत्वत्-गुण-प्राणः (tvat-guṇa-prāṇaḥ) — whose very breath is your excellenceत्वत्-चित्तः (tvat-cittaḥ) — with mind fixed on youअहम् (aham) — I amसदा (sadā) — alwaysमृड (mṛḍa) — O Mṛḍaकृपा-निधे (kṛpā-nidhe) — O treasury of graceइति (iti) — thusज्ञात्वा (jñātvā) — knowingभूत-नाथ (bhūta-nātha) — O lord of beingsप्रसीद (prasīda) — be graciousमे (me) — to me
५७ अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शङ्कर ॥
ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṃ mayā | kṛtaṃ tadastu saphalaṃ kṛpayā tava śaṅkara ||
हे शंकर! अज्ञान से अथवा ज्ञान से मैंने जो जप-पूजा आदि किया हो, वह आपकी कृपा से सफल हो जाए।
Whatever recitation, worship and the rest I have done, whether out of ignorance or out of knowledge, O Śaṅkara, may it be made fruitful by your grace.
अज्ञानात् (ajñānāt) — through ignoranceयदि वा (yadi vā) — orज्ञानात् (jñānāt) — through knowledgeजप-पूजा-आदिकम् (japa-pūjā-ādikam) — the repetition, worship and the restमया (mayā) — by meकृतम् (kṛtam) — doneतत् (tat) — thatअस्तु (astu) — let it beसफलम् (saphalam) — fruitfulकृपया (kṛpayā) — by the graceतव (tava) — of youशङ्कर (śaṅkara) — O Śaṅkara
५८ अहं पापी महानद्य पावनश्च भवान्महान् । इति विज्ञाय गौरीश यदिच्छसि तथा कुरु ॥
ahaṃ pāpī mahānadya pāvanaśca bhavānmahān | iti vijñāya gaurīśa yadicchasi tathā kuru ||
मैं आज महान् पापी हूँ, और आप महान् पावन हैं। हे गौरीश! यह जानकर आप जैसा चाहें, वैसा करें।
I am a great sinner today; and you, great one, are the purifier. Knowing this, O lord of Gaurī, do as you wish.
अहम् (aham) — Iपापी (pāpī) — a sinnerमहान् (mahān) — greatअद्य (adya) — todayपावनः (pāvanaḥ) — the purifierच (ca) — andभवान् (bhavān) — youमहान् (mahān) — greatइति (iti) — thusविज्ञाय (vijñāya) — knowingगौरी-ईश (gaurī-īśa) — O lord of Gaurīयत् (yat) — whatइच्छसि (icchasi) — you wishतथा (tathā) — soकुरु (kuru) — do
५९ वेदैः पुराणैः सिद्धान्तैर्ऋषिभिर्विविधैरपि । न ज्ञातोऽसि महादेव कुतोऽहं त्वां सदाशिव ॥
vedaiḥ purāṇaiḥ siddhāntairṛṣibhirvividhairapi | na jñāto'si mahādeva kuto'haṃ tvāṃ sadāśiva ||
हे महादेव! वेदों, पुराणों, सिद्धान्तों तथा नाना ऋषियों के द्वारा भी आप नहीं जाने गए हैं; हे सदाशिव, फिर मैं आपको कैसे जान सकता हूँ?
By the Vedas, by the Purāṇas, by the Siddhāntas, and by sages of various kinds too, you are not [fully] known, O Mahādeva; how then could I know you, O Sadāśiva?
वेदैः (vedaiḥ) — by the Vedasपुराणैः (purāṇaiḥ) — by the Purāṇasसिद्धान्तैः (siddhāntaiḥ) — by the doctrinesऋषिभिः (ṛṣibhiḥ) — by the seersविविधैः (vividhaiḥ) — of many kindsअपि (api) — evenन ज्ञातः (na jñātaḥ) — you are not knownअसि (asi) — you areमहादेव (mahādeva) — O Mahādevaकुतः (kutaḥ) — how thenअहम् (aham) — Iत्वाम् (tvām) — youसदाशिव (sadāśiva) — O Sadāśiva
६० यथा तथा त्वदीयोऽस्मि सर्वभावैर्महेश्वर । रक्षणीयस्त्वयाहं वै प्रसीद परमेश्वर ॥
yathā tathā tvadīyo'smi sarvabhāvairmaheśvara | rakṣaṇīyastvayāhaṃ vai prasīda parameśvara ||
हे महेश्वर! मैं जैसा भी हूँ, वैसा ही, सम्पूर्ण भावों से आपका हूँ; मैं आपके द्वारा रक्षणीय हूँ। हे परमेश्वर, प्रसन्न होइए।"
However I am, I am yours, with every disposition, O Maheśvara; I am indeed to be protected by you. Be gracious, O Supreme Lord.
यथा तथा (yathā tathā) — be it as it mayत्वदीयः (tvadīyaḥ) — yoursअस्मि (asmi) — I amसर्व-भावैः (sarva-bhāvaiḥ) — with my whole beingमहेश्वर (maheśvara) — O Maheśvaraरक्षणीयः (rakṣaṇīyaḥ) — to be protectedत्वया (tvayā) — by youअहम् (aham) — Iवै (vai) — indeedप्रसीद (prasīda) — be graciousपरमेश्वर (parameśvara) — O supreme Lord
६१ इत्येवं चाक्षतान्पुष्पाण्यारोप्य च शिवोपरि । प्रणमेद्भक्तितः शम्भुं साष्टाङ्गं विधिवन्मुने ॥
ityevaṃ cākṣatānpuṣpāṇyāropya ca śivopari | praṇamedbhaktitaḥ śambhuṃ sāṣṭāṅgaṃ vidhivanmune ||
इस प्रकार प्रार्थना करके, तथा अक्षत और पुष्प शिव पर चढ़ाकर, हे मुने, भक्तिपूर्वक विधिवत् शम्भु को साष्टांग प्रणाम करे।
Having prayed thus, and having placed unbroken rice and flowers upon Śiva, one should bow to Śambhu with devotion, with all eight limbs, according to rule, O sage.
इति एवम् (iti evam) — thusच (ca) — andअक्षतान् (akṣatān) — the unbroken riceपुष्पाणि (puṣpāṇi) — the flowersआरोप्य (āropya) — having laidच (ca) — andशिव-उपरि (śiva-upari) — upon Śivaप्रणमेत् (praṇamet) — let him bowभक्तितः (bhaktitaḥ) — with devotionशम्भुम् (śambhum) — to Śambhuस-अष्ट-अङ्गम् (sa-aṣṭa-aṅgam) — with the eight limbsविधिवत् (vidhivat) — by ruleमुने (mune) — O sage
६२ ततः प्रदक्षिणां कुर्याद्यथोक्तविधिना सुधीः । पुनः स्तुवीत देवेशं स्तुतिभिः श्रद्धयान्वितः ॥
tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādyathoktavidhinā sudhīḥ | punaḥ stuvīta deveśaṃ stutibhiḥ śraddhayānvitaḥ ||
फिर बुद्धिमान् उपासक यथोक्त विधि से प्रदक्षिणा करे; पुनः श्रद्धायुक्त होकर स्तुतियों से देवेश की स्तुति करे।
Then the wise one should perform circumambulation according to the rule declared; again, endowed with faith, one should praise the lord of the gods with hymns.
ततः (tataḥ) — thenप्रदक्षिणाम् (pradakṣiṇām) — the circumambulationकुर्यात् (kuryāt) — let him makeयथा-उक्त-विधिना (yathā-ukta-vidhinā) — by the rule declaredसु-धीः (su-dhīḥ) — the thoughtful manपुनः (punaḥ) — againस्तुवीत (stuvīta) — let him praiseदेव-ईशम् (deva-īśam) — the Lord of godsस्तुतिभिः (stutibhiḥ) — with hymnsश्रद्धया अन्वितः (śraddhayā anvitaḥ) — filled with faith
६३ ततो गलरवं कृत्वा प्रणमेच्छुचिनम्रधीः । कुर्याद्विज्ञप्तिमादृत्य विसर्जनमथाचरेत् ॥
tato galaravaṃ kṛtvā praṇamecchucinamradhīḥ | kuryādvijñaptimādṛtya visarjanamathācaret ||
फिर गला बजाकर पवित्र और विनम्र बुद्धिवाला साधक प्रणाम करे; आदरपूर्वक विज्ञप्ति करे और फिर विसर्जन करे।
Then, having made the sound of the throat, one of pure and humble mind should bow; one should reverently make one's petition, and then perform the sending-off.
ततः (tataḥ) — thenगल-रवम् (gala-ravam) — a cry from the throatकृत्वा (kṛtvā) — having madeप्रणमेत् (praṇamet) — let him bowशुचि-नम्र-धीः (śuci-namra-dhīḥ) — pure and humble in mindकुर्यात् (kuryāt) — let him makeविज्ञप्तिम् (vijñaptim) — his petitionआदृत्य (ādṛtya) — reverentlyविसर्जनम् (visarjanam) — the leave-takingअथ (atha) — thenआचरेत् (ācaret) — let him perform
६४ इत्युक्ता मुनिशार्दूलाः पार्थिवार्चा विधानतः । भुक्तिदा मुक्तिदा चैव शिवभक्तिविवर्धिनी ॥
ityuktā muniśārdūlāḥ pārthivārcā vidhānataḥ | bhuktidā muktidā caiva śivabhaktivivardhinī ||
हे मुनिशार्दूलो! इस प्रकार विधानपूर्वक पार्थिव-पूजा कही गई, जो भुक्ति और मुक्ति देने वाली तथा शिवभक्ति को बढ़ाने वाली है।
Thus, tigers among sages, the worship of the earthen liṅga has been declared according to rule — it grants both enjoyment and release, and increases devotion to Śiva.
इति (iti) — thusउक्ता (uktā) — has been toldमुनि-शार्दूलाः (muni-śārdūlāḥ) — O tigers among sagesपार्थिव-अर्चा (pārthiva-arcā) — the earthen-liṅga worshipविधानतः (vidhānataḥ) — with its ruleभुक्ति-दा (bhukti-dā) — giving enjoymentमुक्ति-दा (mukti-dā) — giving liberationच एव (ca eva) — andशिव-भक्ति-विवर्धिनी (śiva-bhakti-vivardhinī) — increasing devotion to Śiva
६५ इत्यध्यायं सुचित्तेन यः पठेच्छृणुयादपि । सर्वपापविशुद्धात्मा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
ityadhyāyaṃ sucittena yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi | sarvapāpaviśuddhātmā sarvānkāmānavāpnuyāt ||
जो शुद्धचित्त से इस अध्याय को पढ़ता है अथवा सुनता भी है, वह समस्त पापों से शुद्ध होकर सब कामनाओं को प्राप्त करता है।
Whoever, with a pure mind, recites this chapter or even hears it, his soul purified of every sin, obtains every desire.
इति (iti) — thusअध्यायम् (adhyāyam) — this chapterसु-चित्तेन (su-cittena) — with a good mindयः (yaḥ) — whoपठेत् (paṭhet) — recitesशृणुयात् (śṛṇuyāt) — or hearsअपि (api) — alsoसर्व-पाप-विशुद्ध-आत्मा (sarva-pāpa-viśuddha-ātmā) — his soul cleansed of every sinसर्वान् कामान् (sarvān kāmān) — all his desiresअवाप्नुयात् (avāpnuyāt) — he would attain
६६ आयुरारोग्यदं चैव यशस्यं स्वर्ग्यमेव च । पुत्रपौत्रादिसुखदमाख्यानमिदमुत्तमम् ॥
āyurārogyadaṃ caiva yaśasyaṃ svargyameva ca | putrapautrādisukhadamākhyānamidamuttamam ||
यह उत्तम आख्यान आयु और आरोग्य देने वाला, यश तथा स्वर्ग देने वाला, और पुत्र-पौत्रादि का सुख देने वाला है।
This excellent narrative gives longevity and health, brings fame and heaven, and gives the happiness of sons, grandsons, and the rest.
आयुः-आरोग्य-दम् (āyuḥ-ārogya-dam) — granting long life and healthच एव (ca eva) — andयशस्यम् (yaśasyam) — bringing fameस्वर्ग्यम् (svargyam) — leading to heavenएव च (eva ca) — as wellपुत्र-पौत्र-आदि-सुख-दम् (putra-pautra-ādi-sukha-dam) — giving the joy of sons, grandsons and the restआख्यानम् (ākhyānam) — the narrationइदम् (idam) — thisउत्तमम् (uttamam) — excellent
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवशिवलिङ्गपूजनविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
Here ends the twentieth chapter — “The Account of the Rite of Worshipping the Earthen Śivaliṅga” — in the section on the goal and its means, in the first Saṃhitā, that of Vidyeśvara, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की प्रथम विद्येश्वर संहिता के साध्यसाधनखण्ड में “पार्थिव शिवलिंग के पूजन की विधि का वर्णन” नामक बीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।