Rāmcaritmānas उत्तरकाण्ड Chapter 5

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

उत्तरकाण्ड
Chapter Five · The meeting with Bharata · Verses 1–दोहा 5

भरत मिलाप

Bharata and the people come, thin with the pain of parting. Rāma lays down his bow and arrows and takes the feet of Vāmadeva and Vasiṣṭha, the chief sages, who ask after his welfare. He greets all the brahmins. Bharata takes Rāma's lotus feet and falls to the ground, and Rāma lifts him and holds him to his heart. The stanzas give the meeting of the two brothers, so tender that Tulasī says he cannot match it with any likeness. Then Rāma embraces Śatrughna, and Lakṣmaṇa and Bharata meet. भरत और सब लोग दुबले शरीर लिए, राम के वियोग से पीड़ित, आते हैं। राम धनुष-बाण भूमि पर रखकर वामदेव और वसिष्ठ मुनियों के चरण पकड़ते हैं, जो कुशल पूछते हैं। फिर वे सब ब्राह्मणों से मिलते हैं। भरत राम के चरण पकड़ते हैं और भूमि पर गिर पड़ते हैं; राम उन्हें बलपूर्वक उठाकर हृदय से लगा लेते हैं। छंद में दोनों भाइयों के मिलन की ऐसी शोभा कही गई है कि उसकी उपमा नहीं दी जा सकती। फिर राम शत्रुघ्न को गले लगाते हैं और लक्ष्मण तथा भरत मिलते हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 आए भरत संग सब लोगा। कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा ॥ बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक। देखे प्रभु महि धरि धनु सायक ॥

āe bharata saṃga saba logā kṛsa tana śrīraghubīra biyogā | bāmadeva basiṣṭha munināyaka dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत सब लोगों के साथ आए, जो रघुवीर के वियोग से दुबले हो गए थे। प्रभु ने वामदेव और वसिष्ठ मुनियों को देखा और धनुष-बाण भूमि पर रख दिए।

Bharata came with all the people, thin and worn with the pain of parting from Raghubīra. The Lord saw the sages Vāmadeva and Vasiṣṭha, and laid his bow and arrows on the ground.

Verse 2

२2 धाइ धरे गुर चरन सरोरुह। अनुज सहित अति पुलक तनोरुह ॥ भेंटि कुसल बूझी मुनिराया। हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया ॥

dhāi dhare gura carana saroruha anuja sahita ati pulaka tanoruha | bheṃṭi kusala būjhī munirāyā hamareṃ kusala tumhārihiṃ dāyā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे दौड़कर भाई सहित गुरु के चरण-कमल पकड़ने लगे, उनके रोम-रोम पुलकित थे। मुनिराज ने उन्हें गले लगाकर कुशल पूछी। 'हमारी कुशल आप ही की दया से है।'

He ran and took his guru's lotus feet, with his brother, his body thrilled all over. The sage embraced him and asked after his welfare. 'We are well because of your kindness.'

Verse 3

३3 सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा। धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा ॥ गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज। नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज ॥

sakala dvijanha mili nāyau māthā dharma dhuraṃdhara raghukulanāthā | gahe bharata puni prabhu pada paṃkaja namata jinhahi sura muni saṃkara aja ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

धर्म के धुरंधर रघुकुल के स्वामी ने सब ब्राह्मणों से मिलकर उन्हें सिर नवाया। फिर भरत ने प्रभु के वे चरण-कमल पकड़े, जिन्हें शिव, ब्रह्मा और मुनि प्रणाम करते हैं।

Rāma met all the brahmins and bowed his head, he who is the chief upholder of dharma and the lord of the Raghus. Then Bharata took the lotus feet of the Lord, which Śiva, Brahmā and the sages bow to.

Verse 4

४4 परे भूमि नहिं उठत उठाए। बर करि कृपासिंधु उर लाए ॥ स्यामल गात रोम भए ठाढ़े। नव राजीव नयन जल बाढ़े ॥

pare bhūmi nahiṃ uṭhata uṭhāe bara kari kṛpāsiṃdhu ura lāe | syāmala gāta roma bhae ṭhāṛhe nava rājīva nayana jala bāṛhe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत भूमि पर पड़े थे, उठाने पर भी नहीं उठते थे। कृपासागर प्रभु ने बलपूर्वक उन्हें उठाकर हृदय से लगा लिया। साँवला शरीर रोमांचित हो गया और नए कमल जैसे नेत्रों में आँसू उमड़ आए।

Bharata lay on the ground and did not rise when raised. The Lord, ocean of mercy, took him by force to his chest. The dark body stood with its hair on end, and the new lotus eyes were full of rising tears.

Verse छंद 1

छंद १छंद 1 राजीव लोचन स्त्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी। अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी ॥ प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही। जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही ॥ १ ॥

rājīva locana stravata jala tana lalita pulakāvali banī | ati prema hṛdayam̐ lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī | prabhu milata anujahi soha mo pahiṃ jāti nahiṃ upamā kahī | janu prema aru siṃgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.छंद 1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#vछंद 1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कमल जैसे नेत्रों से आँसू बह रहे थे और सुन्दर रोमांच शरीर पर छा गया था। तीनों भुवनों के स्वामी ने बहुत प्रेम से छोटे भाई को हृदय से लगाया। भाई से मिलते हुए प्रभु की शोभा की कोई उपमा मुझसे कही नहीं जाती; मानो प्रेम और शृंगार ने शरीर धरकर मिलकर परम शोभा पा ली हो।

His lotus eyes streamed, and the lovely thrill ran over his body. The Lord of the three worlds embraced his brother in deep love. No likeness for Rāma meeting his brother comes to me; it is as if love and beauty had taken bodies and met, and gained the greatest grace.

Verse छंद 2

छंद २छंद 2 बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई। सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई ॥ अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो। बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो ॥ २ ॥

būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī | sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī | aba kusala kausalanātha ārata jāni jana darasana diyo | būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.छंद 2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#vछंद 2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कृपानिधान ने भरत से कुशल पूछी, पर भरत के मुँह से शीघ्र वचन नहीं निकलता। हे शिवा, सुनो: वह सुख वही जान सकता है जिसे वह वाणी और मन से परे का सुख मिला हो। 'अब मैं कुशल हूँ, क्योंकि कोसलनाथ ने मुझे दुखी जानकर दर्शन दिए; विरह के समुद्र में डूबते हुए मेरा हाथ पकड़कर बचा लिया।'

The Lord asked Bharata how he fared, but the words would not come. Listen, Śivā: only one who knows a joy beyond word and mind can know it. 'Now I am well, since the Lord of Kosala, knowing me in distress, has shown himself; he has taken my hand as I drowned in the sea of parting.'

Verse दोहा 5

दोहा ५दोहा 5 पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ। लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ ॥ ५ ॥

puni prabhu haraṣi satruhana bheṃṭe hṛdayam̐ lagāi | lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 5.दोहा 5. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-5-the-meeting-with-bharata#vदोहा 5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर प्रभु ने प्रसन्न होकर शत्रुघ्न को हृदय से लगा लिया। तब लक्ष्मण और भरत दोनों भाई परम प्रेम से मिले।

Then the Lord gladly embraced Śatrughna. Lakṣmaṇa and Bharata, the two brothers, met in the deepest love.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.