Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 49

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 49 · The women speak to Kaikeyī · Verses 1–दोहा 49

सीय कि पिय सँगु परिहरिहि

Some blame the Creator who showed nectar and gave poison. The city was in uproar, everyone anxious; a burning that could not be borne replaced the joy. The wives of brahmins and honoured elders who were dear to Kaikeyī began to give her advice, praising her good nature, but their words struck her like arrows. They said: You have always said Bharata is no dearer to you than Rāma, and everyone knows it. You have loved Rāma naturally. For what fault do you send him to the forest today? You never quarrelled with a co-wife, and the whole country knew your love and trust. What did Kausalyā do now that you have thrown a thunderbolt on the city? Will Sītā leave her husband? Will Lakṣmaṇa stay at home? Will Bharata enjoy a kingdom? Can the king live without Rāma? कोई विधाता को दोष देते हैं जिसने अमृत दिखाकर विष दे दिया। नगर में खलबली मच गई, सबको चिन्ता हो गई; असहनीय जलन हृदय में हुई और उत्साह मिट गया। जो ब्राह्मणों की पत्नियाँ और कुल की मान्य बड़ी-बूढ़ी स्त्रियाँ कैकेयी को परम प्रिय थीं, वे उसके शील की सराहना करते हुए उसे सीख देने लगीं; पर उसे वचन बाण जैसे लगे। वे बोलीं: तुम सदा कहती थीं और सारा जग जानता है कि मुझे भरत राम के समान प्रिय नहीं। राम पर तुम्हारा सहज स्नेह था, फिर आज किस अपराध पर उन्हें वन भेज रही हो? तुमने सौत से कभी झगड़ा नहीं किया; सारा देश तुम्हारी प्रीति और विश्वास को जानता है। कौसल्या ने अब क्या बिगाड़ा, जिसके लिए तुमने नगर पर वज्र गिरा दिया? क्या सीता पति का साथ छोड़ देगी? क्या लक्ष्मण घर में रहेंगे? क्या भरत राज्य भोगेंगे? क्या राम के बिना राजा जी सकेंगे?

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:30

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 एक बिधातहिं दूषनु देंहीं। सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं ॥ खरभरु नगर सोचु सब काहू। दुसह दाहु उर मिटा उछाहू ॥

eka bidhātahiṃ dūṣanu deṃhīṃ sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṃ | kharabharu nagara socu saba kāhū dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 49.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-49-the-women-warn-kaikeyi#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कोई विधाता को दोष देते थे जिसने अमृत दिखाकर विष दे दिया। नगर में खलबली मच गई और सबको चिन्ता हो गई। हृदय में असहनीय जलन हुई और उत्साह मिट गया।

Some blamed the Creator, who showed nectar and gave poison. The city was in uproar and everyone anxious; an unbearable burning came into their hearts and the joy was gone.

Verse 2

२2 बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी। जे प्रिय परम कैकेई केरी ॥ लगीं देन सिख सीलु सराही। बचन बानसम लागहिं ताही ॥

biprabadhū kulamānya jaṭherī je priya parama kaikeī kerī | lagīṃ dena sikha sīlu sarāhī bacana bānasama lāgahiṃ tāhī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 49.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-49-the-women-warn-kaikeyi#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

ब्राह्मणों की पत्नियाँ और कुल की मान्य बड़ी-बूढ़ी स्त्रियाँ, जो कैकेयी को बहुत प्रिय थीं, उसके शील की सराहना करते हुए उसे सीख देने लगीं; पर वचन उसे बाणों जैसे लगे।

The wives of brahmins and honoured elders, who were very dear to Kaikeyī, began to give her advice, praising her nature; but their words struck her like arrows.

Verse 3

३3 भरतु न मोहि प्रिय राम समाना। सदा कहहु यहु सबु जगु जाना ॥ करहु राम पर सहज सनेहू। केहिं अपराध आजु बनु देहू ॥

bharatu na mohi priya rāma samānā sadā kahahu yahu sabu jagu jānā | karahu rāma para sahaja sanehū kehiṃ aparādha āju banu dehū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 49.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-49-the-women-warn-kaikeyi#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'तुम सदा कहती थीं, और सारा जग जानता है, कि भरत मुझे राम से अधिक प्रिय नहीं। तुम्हारा राम पर सहज स्नेह है; फिर आज किस अपराध पर उन्हें वन दे रही हो?

'You have always said, and the whole world knows, that Bharata is no dearer to you than Rāma. Do you love Rāma naturally? For what fault do you give him the forest today?

Verse 4

४4 कबहुँ न कियहु सवति आरेसू। प्रीति प्रतीति जान सबु देसू ॥ कौसल्याँ अब काह बिगारा। तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा ॥

kabahum̐ na kiyahu savati āresū prīti pratīti jāna sabu desū | kausalyām̐ aba kāha bigārā tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 49.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-49-the-women-warn-kaikeyi#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तुमने कभी सौत से झगड़ा नहीं किया; सारा देश तुम्हारी प्रीति और विश्वास को जानता है। कौसल्या ने अब क्या बिगाड़ा, जिसके लिए तुमने नगर पर वज्र गिरा दिया?

You never quarrelled with a co-wife, and the whole country knew your love and trust. What has Kausalyā done now, that you have brought a thunderbolt down on the city?

Verse दोहा 49

दोहा ४९दोहा 49 सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम। राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जीहि बिनु राम ॥ ४९ ॥

sīya ki piya sam̐gu pariharihi lakhanu ki rahihahiṃ dhāma | rāju ki bhūm̐jaba bharata pura nṛpu ki jīhi binu rāma ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 49.दोहा 49. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-49-the-women-warn-kaikeyi#vदोहा 49. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

क्या सीता पति का साथ छोड़ देगी? क्या लक्ष्मण घर रहेंगे? क्या भरत राज्य भोगेंगे? क्या राजा राम के बिना जिएँगे?'

Will Sītā leave her husband's side? Will Lakṣmaṇa stay at home? Will Bharata enjoy the kingdom? Will the king live without Rāma?'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.