Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 165

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 165 · Kausalyā's comfort · Verses 1–दोहा 165

जनि मानहु हियँ हानि गलानी

Kausalyā takes Bharata to her heart in her simple way, as if Rāma had come back. She then embraces Śatrughna, and sorrow and love do not fit in her heart. Seeing her nature, everyone says that a mother of Rāma could be nothing else. She sits Bharata in her lap, wipes his tears and speaks soft words. She asks him again to take courage and give up grief, knowing it is a bad time. He should feel no loss or shame, knowing that the course of time and karma cannot be changed. He should blame no one: fate has turned against her in every way, and who knows what it wants, since it has kept her alive even through such sorrow. In the dohā she tells how, at his father's order, Rāma took off ornaments and clothes without joy or regret and put on bark-cloth. कौसल्या सरल स्वभाव से भरत को हृदय से लगा लेती हैं, मानो राम लौट आए हों। फिर वे शत्रुघ्न से मिलती हैं, और शोक तथा स्नेह हृदय में समाते नहीं। उनका स्वभाव देखकर सब कहते हैं कि राम की माता ऐसी क्यों न हों। वे भरत को गोद में बैठाकर आँसू पोंछकर कोमल वचन कहती हैं। वे कहती हैं कि बेटा, अब भी धीरज धरो और कुसमय जानकर शोक छोड़ दो। मन में हानि और ग्लानि न मानो; काल और कर्म की गति को अटल जानो। किसी को दोष मत दो: विधाता मेरे लिए सब तरह से उलटा हो गया है। उसने इतने दुख में भी मुझे जिलाए रखा है, अब भी कौन जाने उसे क्या भाता है। दोहे में वे बताती हैं कि पिता की आज्ञा से राम ने गहने और वस्त्र उतार दिए और न कोई विषाद हुआ न हर्ष, और छाल के वस्त्र पहन लिए।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:31

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए ॥ भेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई ॥

sarala subhāya māyam̐ hiyam̐ lāe ati hita manahum̐ rāma phiri āe | bheṃṭeu bahuri lakhana laghu bhāī soku sanehu na hṛdayam̐ samāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 165.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-165-kausalyas-comfort#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माता ने सरल स्वभाव से भरत को हृदय से लगाया, गहरे स्नेह से, मानो राम लौट आए हों। फिर लक्ष्मण के छोटे भाई से भेंट की, और शोक तथा स्नेह हृदय में समाते नहीं थे।

In her simple way the mother took Bharata to her heart, deeply loving, as if Rāma had come back. Then she embraced Lakṣmaṇa's younger brother, and sorrow and love could not be held in her heart.

Verse 2

२2 देखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई ॥ माताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे ॥

dekhi subhāu kahata sabu koī rāma mātu asa kāhe na hoī | mātām̐ bharatu goda baiṭhāre ām̐su pauṃchi mṛdu bacana ucāre ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 165.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-165-kausalyas-comfort#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनका स्वभाव देखकर सब कहने लगे: 'राम की माता ऐसी क्यों न हों।' माता ने भरत को गोद में बैठाया, आँसू पोंछे और कोमल वचन कहे:

Seeing her nature, everyone said: 'Rāma's mother could be nothing else.' She sat Bharata in her lap, wiped his tears and spoke soft words:

Verse 3

३3 अजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू ॥ जनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि ॥

ajahum̐ baccha bali dhīraja dharahū kusamau samujhi soka pariharahū | jani mānahu hiyam̐ hāni galānī kāla karama gati aghaṭita jāni ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 165.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-165-kausalyas-comfort#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'बेटा, अब भी मैं तुझ पर बलिहारी जाती हूँ, धीरज धर। कुसमय जानकर शोक छोड़ दे। मन में हानि और ग्लानि मत मान; काल और कर्म की गति को अटल जान।

'Even now, my child, I beg you, take courage. Knowing it is a bad time, give up your grief. Do not feel loss or shame in your heart, but know the course of time and karma cannot be changed.

Verse 4

४4 काहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता ॥ जो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा ॥

kāhuhi dosu dehu jani tātā bhā mohi saba bidhi bāma bidhātā | jo etehum̐ dukha mohi jiāvā ajahum̐ ko jānai kā tehi bhāvā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 165.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-165-kausalyas-comfort#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बेटा, किसी को दोष मत दे। विधाता मेरे लिए सब तरह से उलटा हो गया है। जिसने इतने दुख में भी मुझे जिलाए रखा, अब भी कौन जानता है कि उसे क्या भाता है?

Blame no one, dear. Fate has turned against me in every way. It kept me alive even through such sorrow. Who knows even now what it wants?

Verse दोहा 165

दोहा १६५दोहा 165 पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर। बिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर ॥ १६५ ॥

pitu āyasa bhūṣana basana tāta taje raghubīra | bisamau haraṣu na hṛdayam̐ kachu pahire balakala cīra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 165.दोहा 165. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-165-kausalyas-comfort#vदोहा 165. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बेटा, पिता की आज्ञा से रघुबीर ने गहने और वस्त्र उतार दिए। छाल के चीर पहनते समय उनके हृदय में न विषाद था, न हर्ष।

At his father's order, dear, Raghubīra took off his ornaments and clothes. He felt neither regret nor joy in his heart as he put on bark-cloth.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.