Rāmcaritmānas अरण्यकाण्ड Chapter 19

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अरण्यकाण्ड
Chapter Nineteen · Khara and Rāma exchange words · Verses 1–दोहा 19(ख)

सावधान होइ धाए

The demon army cannot loose its arrows when it sees the Lord, and stands stunned. Khara and Dūṣaṇa say that no one so handsome has ever been seen. They offer to spare the two men if they give up the woman. Rāma smiles and answers that kshatriyas hunt, and he is a hunter of evil beasts like them. He says he does not kill those who turn back, and fights only the willing. The demons burn with rage. Rāma twangs the bowstring, and the demons go deaf and confused. Then they attack with all weapons, and Rāma cuts them down into pieces the size of sesame seeds. प्रभु को देखकर राक्षसों की सेना बाण नहीं चला सकी और ठिठक गई। खर-दूषण ने मंत्रियों से कहा कि यह कोई राजकुमार है, मनुष्यों का आभूषण। नाग, असुर, देवता, मनुष्य, मुनि जितने देखे, सब जीत लिए, पर ऐसी सुन्दरता कभी नहीं देखी। बहन को कुरूप करने पर भी यह वध के योग्य नहीं। अपनी स्त्री दे दो और दोनों भाई जीते-जी घर जाओ। दूतों ने जाकर कहा तो राम मुसकराकर बोले कि हम क्षत्रिय हैं, वन में शिकार करते हैं, तुम जैसे दुष्ट पशुओं को खोजते फिरते हैं। शत्रु बलवान हो तो हम डरते नहीं, कालहु से भी लड़ते हैं। मैं मनुष्य हूँ पर दैत्यों का कुल नाश करने वाला हूँ और मुनियों का पालक हूँ। बल न हो तो घर लौट जाओ, युद्ध से विमुख को मैं नहीं मारता। रण में चढ़कर कपट-चतुराई करना और शत्रु पर दया करना सबसे बड़ी कायरता है। दूतों ने जाकर सब कह दिया तो खर-दूषण का हृदय जल उठा। वे बोले पकड़ो, और भयंकर वीर दौड़े। राम ने पहले धनुष की ऐसी टंकार की कि सब बहरे और व्याकुल हो गए। फिर वे सावधान होकर दौड़े और राम पर अस्त्र-शस्त्र बरसाने लगे। रघुवीर ने उनके अस्त्र तिल जैसे टुकड़े करके काट दिए और धनुष को कान तक खींचकर फिर अपने बाण छोड़े।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 प्रभु बिलोकि सर सकहिं न डारी। थकित भई रजनीचर धारी ॥ सचिव बोलि बोले खर दूषन। यह कोउ नृपबालक नर भूषन ॥

prabhu biloki sara sakahiṃ na ḍārī thakita bhaī rajanīcara dhārī | saciva boli bole khara dūṣana yaha kou nṛpabālaka nara bhūṣana ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रभु को देखकर वे बाण नहीं चला सके; राक्षसों की सेना ठिठक गई। मंत्रियों को बुलाकर खर-दूषण ने कहा, 'यह कोई राजकुमार है, मनुष्यों का आभूषण।

Seeing the Lord, they could not shoot an arrow; the demon host stood still. The councillors were called, and Khara and Dūṣaṇa said, 'This is some prince, the jewel of men.

Verse 2

२2 नाग असुर सुर नर मुनि जेते। देखे जिते हते हम केते ॥ हम भरि जन्म सुनहु सब भाई। देखी नहिं असि सुंदरताई ॥

nāga asura sura nara muni jete dekhe jite hate hama kete | hama bhari janma sunahu saba bhāī dekhī nahiṃ asi suṃdaratāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नाग, असुर, देवता, मनुष्य और मुनि जितने हमने देखे, उन्हें कितनी ही बार जीता और मारा है। भाइयो, हमने जीवन भर ऐसी सुन्दरता नहीं देखी।

We have seen and defeated as many nāgas, asuras, gods, men and sages as we can count. In all our lives, brothers, we have not seen such beauty.

Verse 3

३3 जद्यपि भगिनी कीन्ह कुरूपा। बध लायक नहिं पुरुष अनूपा ॥ देहु तुरत निज नारि दुराई। जीअत भवन जाहु द्वौ भाई ॥

jadyapi bhaginī kīnha kurūpā badha lāyaka nahiṃ puruṣa anūpā | dehu turata nija nāri durāī jīata bhavana jāhu dvau bhāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यद्यपि उसने हमारी बहन को कुरूप किया है, फिर भी यह अनुपम पुरुष वध के योग्य नहीं। अपनी स्त्री को तुरन्त छिपाए बिना हमें दे दो, और तुम दोनों जीते-जी घर जाओ।

Though he has disfigured our sister, he does not deserve to be killed, this peerless man. Give up the woman at once, and go home alive, you two.

Verse 4

४4 मोर कहा तुम्ह ताहि सुनावहु। तासु बचन सुनि आतुर आवहु ॥ दूतन्ह कहा राम सन जाई। सुनत राम बोले मुसकाई ॥

mora kahā tumha tāhi sunāvahu tāsu bacana suni ātura āvahu | dūtanha kahā rāma sana jāī sunata rāma bole musakāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मेरी बात उससे कहो और उसकी बात सुनकर जल्दी लौट आओ।' दूतों ने जाकर राम से कहा। सुनकर राम मुसकराए।

Tell him what I say, and hurry back with his answer.' The messengers went to Rāma and told him; hearing it, Rāma smiled.

Verse 5

५5 हम छत्री मृगया बन करहीं। तुम्ह से खल मृग खौजत फिरहीं ॥ रिपु बलवंत देखि नहिं डरहीं। एक बार कालहु सन लरहीं ॥

hama chatrī mṛgayā bana karahīṃ tumha se khala mṛga khaujata phirahīṃ | ripu balavaṃta dekhi nahiṃ ḍarahīṃ eka bāra kālahu sana larahīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.5. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'हम क्षत्रिय हैं, वन में शिकार करते हैं और तुम जैसे दुष्ट पशुओं को खोजते फिरते हैं। बलवान शत्रु को देखकर हम नहीं डरते; एक बार तो हम कालहु से भी लड़ लेते हैं।

'We are kshatriyas and hunt in the forest. We go about looking for wicked beasts like you. We do not fear a strong enemy; even once we have fought Death himself.

Verse 6

६6 जद्यपि मनुज दनुज कुल घालक। मुनि पालक खल सालक बालक ॥ जौं न होइ बल घर फिरि जाहू। समर बिमुख मैं हतउँ न काहू ॥

jadyapi manuja danuja kula ghālaka muni pālaka khala sālaka bālaka | jauṃ na hoi bala ghara phiri jāhū samara bimukha maiṃ hataum̐ na kāhū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.6. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v6. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यद्यपि मैं मनुष्य हूँ, फिर भी राक्षसों के कुल का नाश करने वाला, मुनियों का पालक और दुष्टों का संहारक हूँ। यदि बल न हो तो घर लौट जाओ; युद्ध से विमुख को मैं नहीं मारूँगा।

Though I am a man, I destroy the demon race; I protect the sages and punish the wicked. If you have no strength, go back home. I will not kill anyone who has turned from battle.

Verse 7

७7 रन चढ़ि करिअ कपट चतुराई। रिपु पर कृपा परम कदराई ॥ दूतन्ह जाइ तुरत सब कहेऊ। सुनि खर दूषन उर अति दहेऊ ॥

rana caṛhi karia kapaṭa caturāī ripu para kṛpā parama kadarāī | dūtanha jāi turata saba kaheū suni khara dūṣana ura ati daheū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.7. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#v7. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रण में चढ़कर कपट-चतुराई करना और शत्रु पर दया करना सबसे बड़ी कायरता है।' दूतों ने जाकर सब कह दिया। सुनकर खर-दूषण का हृदय जल उठा।

To climb onto the battlefield and use trickery and cleverness, and to be kind to an enemy, is the worst cowardice.' The messengers went and told it all. Hearing it, Khara and Dūṣaṇa were burning inside.

Verse छंद 1

छंद १छंद 1 उर दहेउ कहेउ कि धरहु धाए बिकट भट रजनीचरा। सर चाप तोमर सक्ति सूल कृपान परिघ परसु धरा ॥ प्रभु कीन्ह धनुष टकोर प्रथम कठोर घोर भयावहा। भए बधिर ब्याकुल जातुधान न ग्यान तेहि अवसर रहा ॥

ura daheu kaheu ki dharahu dhāe bikaṭa bhaṭa rajanīcarā | sara cāpa tomara sakti sūla kṛpāna parigha parasu dharā | prabhu kīnha dhanuṣa ṭakora prathama kaṭhora ghora bhayāvahā | bhae badhira byākula jātudhāna na gyāna tehi avasara rahā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.छंद 1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#vछंद 1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हृदय में जलकर उन्होंने कहा 'पकड़ो', और भयंकर राक्षस दौड़े, हाथों में बाण, धनुष, तोमर, शक्ति, शूल, कृपाण, परिघ और फरसे लिए। प्रभु ने पहले धनुष की कठोर और भयावह टंकार की; राक्षस बहरे और व्याकुल हो गए और उस क्षण उन्हें होश न रहा।

They burned in their hearts and shouted, 'Catch them!' and the dreadful night-wanderers ran, holding arrows, bows, spears, lances, swords, maces and axes. The Lord first twanged his bow, a hard and fearful sound; the demons went deaf and confused, and for a moment had no sense.

Verse दोहा 19(क)

दोहा १९(क)दोहा 19(क) सावधान होइ धाए जानि सबल आराति। लागे बरषन राम पर अस्त्र सस्त्र बहु भाँति ॥ १९(क) ॥

sāvadhāna hoi dhāe jāni sabala ārāti | lāge baraṣana rāma para astra sastra bahu bhām̐ti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.दोहा 19(क). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#vदोहा 19(क). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बलवान शत्रु जानकर सावधान होकर वे दौड़े और राम पर बहुत प्रकार के अस्त्र-शस्त्र बरसाने लगे।

They ran, knowing the enemy strong, with weapons ready, and began raining all kinds of arrows and weapons on Rāma.

Verse दोहा 19(ख)

दोहा १९(ख)दोहा 19(ख) तिन्ह के आयुध तिल सम करि काटे रघुबीर। तानि सरासन श्रवन लगि पुनि छाँड़े निज तीर ॥ १९(ख) ॥

tinha ke āyudha tila sama kari kāṭe raghubīra | tāni sarāsana śravana lagi puni chām̐ṛe nija tīra ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Araṇya Kāṇḍa 19.दोहा 19(ख). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/aranya-kand-doha-19-khara-and-rama-parley#vदोहा 19(ख). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

रघुवीर ने उनके आयुध तिल के बराबर टुकड़े करके काट डाले, फिर धनुष को कान तक तानकर अपने तीर छोड़े।

Raghuvīra cut their weapons into pieces as small as sesame seeds, then drew his bow to his ear and shot his own arrows.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.