॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सृष्टिखण्डअथ पञ्चदशोऽध्यायः
Nārada asks Brahmā to continue the story; Brahmā tells how he and Viṣṇu took the forms of haṃsa and boar out of a wish for creation, resolves Nārada's puzzle over why (upward-flying discernment and downward-going descent), and recounts how each form's day became a fresh kalpa. He then tells of awakening to a lifeless cosmic egg after Śiva vanished, entering it in doubt, performing tapas, and having Viṣṇu enter it as the thousand-headed Puruṣa to enliven it — the imperishable Kailāsa and Vaikuṇṭha standing even beyond the egg's own dissolution. The five sargas of creation follow — the inert first creation, the unproductive second, the productive deva-sarga third, the human arvāk-sarga fourth, and the elemental fifth — together with the three prākṛta sargas and the ninth, kaumāra, sarga: Brahmā's five vairāgya-filled sons who refuse to create, provoking his anger and tears, until Viṣṇu counsels tapas for Śiva, from which Ardhanārīśvara appears, grants Brahmā's own power to create unbound by māyā, but declines himself to create beings subject to birth and death — choosing instead to appear as their guru and liberate them — before creating a host of Rudra-gaṇas like himself and vanishing. नारद जी ब्रह्मा जी से आगे की कथा सुनाने का अनुरोध करते हैं; ब्रह्मा जी बताते हैं कि सृष्टि की इच्छा से उन्होंने और विष्णु ने हंस और वाराह का रूप क्यों धारण किया, नारद जी की जिज्ञासा का समाधान करते हैं (हंस की ऊर्ध्वगति विवेक के समान तथा वाराह की अधोगति उसकी अपनी प्रकृति के अनुरूप), और बताते हैं कि प्रत्येक रूप का दिन एक नये कल्प का आरम्भ बना। फिर वे बताते हैं कि शिव के अन्तर्धान होने पर उन्होंने एक निष्प्राण ब्रह्माण्ड अण्ड देखा, संशय में उसमें प्रवेश किया, तपस्या की, और विष्णु को सहस्रमस्तक पुरुष के रूप में उसमें प्रविष्ट कराकर उसे सचेतन कराया — अविनाशी कैलास और वैकुण्ठ उस अण्ड के प्रलय के बाद भी बने रहते हैं। इसके बाद सृष्टि के पाँच सर्गों का वर्णन है — निष्क्रिय प्रथम सर्ग, अनुत्पादक द्वितीय, उत्पादक देवसर्ग तृतीय, मानव अर्वाक्सर्ग चतुर्थ, तथा भूतसर्ग पंचम — साथ ही तीन प्राकृत सर्ग और नवाँ कौमारसर्ग: ब्रह्मा के वैराग्यसम्पन्न पाँच पुत्र, जो सृष्टि करने से इनकार कर देते हैं, जिससे ब्रह्मा क्रोधित और अश्रुपूरित हो जाते हैं, जबतक विष्णु उन्हें शिव के लिये तप करने की सलाह नहीं देते, जिससे अर्धनारीश्वर प्रकट होते हैं, ब्रह्मा को माया से अबद्ध रहकर सृष्टि करने की शक्ति प्रदान करते हैं, परंतु स्वयं जन्म-मृत्यु के अधीन प्राणियों की सृष्टि करने से इनकार करते हैं — गुरु बनकर उनका उद्धार करना पसन्द करते हैं — तथा अपने समान रुद्रगणों की सृष्टि करके अन्तर्धान हो जाते हैं।
१ विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्भुता शैवकथा परमपावनी ॥
vidhe vidhe mahābhāga dhanyastvaṃ surasattama | śrāvitādbhutā śaivakathā paramapāvanī ||
"हे विधे! हे महाभाग! हे देवश्रेष्ठ! आप धन्य हैं। आपने आज यह शिव की परमपावनी अद्भुत कथा सुनायी है।
"Vidhi, Vidhi, greatly fortunate one, best of gods, blessed are you; you have made me hear a wondrous, most purifying story of Śiva.
विधे (vidhe) — O Creatorविधे (vidhe) — O Creatorमहाभाग (mahābhāga) — greatly blessedधन्यः (dhanyaḥ) — blessedत्वम् (tvam) — you areसुरसत्तम (surasattama) — O best of godsश्राविता (śrāvitā) — has been caused to be heardअद्भुता (adbhutā) — wondrousशैवकथा (śaivakathā) — the tale of Śivaपरमपावनी (paramapāvanī) — supremely purifying
२ तत्राद्भुता महादिव्या लिङ्गोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह ॥
tatrādbhutā mahādivyā liṅgotpattiḥ śrutā śubhā | śrutvā yasyāḥ prabhāvaṃ ca duḥkhanāśo bhavediha ||
उसमें अद्भुत, महादिव्य तथा कल्याणकारिणी लिंगोत्पत्ति हमलोगों ने सुनी, जिसके प्रभाव को सुनने से इस लोक में दुःखों का नाश हो जाता है।
In it, we have heard the wondrous, most divine, auspicious origin of the liṅga; hearing whose power, the destruction of sorrow comes to pass here.
तत्र (tatra) — thereinअद्भुता (adbhutā) — marvellousमहादिव्या (mahādivyā) — greatly divineलिङ्गोत्पत्तिः (liṅgotpattiḥ) — the origin of the liṅgaश्रुता (śrutā) — has been heardशुभा (śubhā) — auspiciousश्रुत्वा (śrutvā) — having heardयस्याः (yasyāḥ) — of whichप्रभावम् (prabhāvam) — the gloryच (ca) — andदुःखनाशः (duḥkhanāśaḥ) — destruction of sorrowभवेत् (bhavet) — would occurइह (iha) — here
३ अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः ॥
anaṃtaraṃ ca yajjātaṃ māhātmyaṃ caritaṃ tathā | sṛṣṭeścaiva prakāraṃ ca kathaya tvaṃ viśeṣataḥ ||
इसके पश्चात् जो हुआ, उसका माहात्म्य और उसके चरित्र का वर्णन करें। यह सृष्टि किस प्रकार से हुई, इसका भी आप विशेष रूप से वर्णन करें।"
And now relate especially the glory and the story of what happened afterward, and likewise the manner of creation."
अनंतरम् (anaṃtaram) — thereafterच (ca) — andयत् (yat) — whatजातम् (jātam) — came to passमाहात्म्यम् (māhātmyam) — the greatnessचरितम् (caritam) — the deedsतथा (tathā) — likewiseसृष्टेः (sṛṣṭeḥ) — of the creationच (ca) — andएव (eva) — indeedप्रकारम् (prakāram) — the mannerच (ca) — andकथय (kathaya) — tellत्वम् (tvam) — youविशेषतः (viśeṣataḥ) — in particular
४ सम्यक् पृष्टं च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया ॥
samyak pṛṣṭaṃ ca bhavatā yajjātaṃ tadanaṃtaram | kathayiṣyāmi saṃkṣepādyathā pūrvaṃ śrutaṃ mayā ||
"आपने यह उचित ही पूछा है। तदनन्तर जो हुआ और मैंने जैसा पहले सुना है, वैसा ही मैं संक्षेप में कहूँगा।
"Well have you asked; what happened after that I shall tell in brief, as I have heard it before.
सम्यक् (samyak) — rightlyपृष्टम् (pṛṣṭam) — askedच (ca) — andभवता (bhavatā) — by youयत् (yat) — whatजातम् (jātam) — happenedतदनंतरम् (tadanaṃtaram) — after thatकथयिष्यामि (kathayiṣyāmi) — I shall relateसंक्षेपात् (saṃkṣepāt) — in briefयथा (yathā) — asपूर्वम् (pūrvam) — formerlyश्रुतम् (śrutam) — was heardमया (mayā) — by me
५ अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमामवान् ॥
aṃtarhite tadā deve śivarūpe sanātane | ahaṃ viṣṇuśca viprendra adhikaṃ sukhamāmavān ||
हे विप्रेन्द्र! जब सनातनदेव शिव अपने स्वरूप में अन्तर्धान हो गये, तब मैंने और भगवान् विष्णु ने महान् सुख की अनुभूति की।
When the eternal god, in the form of Śiva, had vanished then, I and Viṣṇu, best of brahmins, obtained abundant happiness.
अंतर्हिते (aṃtarhite) — when had vanishedतदा (tadā) — thenदेवे (deve) — the godशिवरूपे (śivarūpe) — in the form of Śivaसनातने (sanātane) — eternalअहम् (aham) — Iविष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuच (ca) — andविप्रेन्द्र (viprendra) — O chief of brāhmaṇasअधिकम् (adhikam) — abundantसुखम् (sukham) — joyआमवान् (āmavān) — obtained
६ मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया ॥
mayā ca viṣṇunā rūpaṃ haṃsavārāhayostadā | saṃvṛtaṃ tu tatastābhyāṃ lokasargāvanecchayā ||
तदनन्तर हम दोनों — ब्रह्मा और विष्णु ने अपने-अपने हंस और वाराहरूप का परित्याग किया। सृष्टि-संरचना और उसके पालन की इच्छा से हम दोनों उस शिव की माया के दोनों प्रकारों से घिर गये।
Then, by me and by Viṣṇu, the forms of the haṃsa and the boar were assumed; and by those two, out of the wish for the creation and protection of the worlds,
मया (mayā) — by meच (ca) — andविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuरूपम् (rūpam) — the formहंसवाराहयोः (haṃsavārāhayoḥ) — of the swan and the boarतदा (tadā) — thenसंवृतम् (saṃvṛtam) — was assumedतु (tu) — indeedततः (tataḥ) — thenताभ्याम् (tābhyām) — by those twoलोकसर्गावनेच्छया (lokasargāvanecchayā) — with the wish to create and protect the worlds
७ विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि ॥
vidhe brahman mahāprājña saṃśayo hṛdi me mahān | kṛpāṃ kṛtvātulāṃ śīghraṃ taṃ nāśayitumarhasi ||
"हे विधे! हे महाप्राज्ञ ब्रह्मन्! मेरे हृदय में महान् सन्देह है। अतुलनीय कृपा करके शीघ्र ही उसको नष्ट करें।
"Vidhi, Brahmā, of great wisdom, a great doubt is in my heart; showing incomparable grace, you ought swiftly to destroy it.
विधे (vidhe) — O Creatorब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāमहाप्राज्ञ (mahāprājña) — greatly wiseसंशयः (saṃśayaḥ) — a doubtहृदि (hṛdi) — in the heartमे (me) — of mineमहान् (mahān) — greatकृपाम् (kṛpām) — compassionकृत्वा (kṛtvā) — having shownअतुलाम् (atulām) — unequalledशीघ्रम् (śīghram) — quicklyतम् (tam) — itनाशयितुम् (nāśayitum) — to dispelअर्हसि (arhasi) — you ought
८ हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम् ॥
haṃsavārāhayo rūpaṃ yuvābhyāṃ ca dhṛtaṃ katham | anyadrūpaṃ vihāyaiva kimatra vada kāraṇam ||
अन्य रूपों को छोड़कर आप दोनों ने हंस और वाराह का ही रूप क्यों धारण किया, इसका क्या कारण है? बताइये।"
How was the form of the haṃsa and the boar assumed by you two, forsaking every other form? Tell what the reason is here."
हंसवाराहयोः (haṃsavārāhayoḥ) — of the swan and the boarरूपम् (rūpam) — the formयुवाभ्याम् (yuvābhyām) — by you twoच (ca) — andधृतम् (dhṛtam) — was borneकथम् (katham) — howअन्यत् (anyat) — anotherरूपम् (rūpam) — formविहाय (vihāya) — leaving asideएव (eva) — indeedकिम् (kim) — whatअत्र (atra) — hereinवद (vada) — tellकारणम् (kāraṇam) — is the reason
९ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत् ॥
ityetadvacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ | smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ brahmā sādaramabravīt ||
महात्मा नारद जी का यह वचन सुनकर ब्रह्मा ने शिव के चरणारविन्दों का स्मरण करके आदरपूर्वक यह कहना प्रारम्भ किया।
Hearing this word of the great soul Nārada, Brahmā, remembering the lotus feet of Śiva, spoke with reverence.
इति (iti) — thusएतत् (etat) — thisवचनम् (vacanam) — speechश्रुत्वा (śrutvā) — having heardनारदस्य (nāradasya) — of Nāradaमहात्मनः (mahātmanaḥ) — the great-souledस्मृत्वा (smṛtvā) — having rememberedशिवपदांभोजम् (śivapadāṃbhojam) — the lotus feet of Śivaब्रह्मा (brahmā) — Brahmāसादरम् (sādaram) — respectfullyअब्रवीत् (abravīt) — spoke
१० हंसस्य चोर्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत् ॥
haṃsasya cordhvagamane gatirbhavati niścalā | tattvātattvaviveko'sti jaladugdhavibhāgavat ||
"हंस की निश्चल गति ऊपर की ओर गमन करने में ही होती है। जल और दूध को पृथक्-पृथक् करने के समान तत्त्व और अतत्त्व को भी जानने में वह समर्थ होता है।
"The haṃsa's gait is fixed in upward going; and there is a discernment of truth and untruth, like the separation of water and milk.
हंसस्य (haṃsasya) — of the swanच (ca) — andऊर्ध्वगमने (ūrdhvagamane) — in upward flightगतिः (gatiḥ) — the motionभवति (bhavati) — isनिश्चला (niścalā) — unwaveringतत्त्वातत्त्वविवेकः (tattvātattvavivekaḥ) — discrimination of the real from the unrealअस्ति (asti) — it hasजलदुग्धविभागवत् (jaladugdhavibhāgavat) — like the parting of water from milk
११ अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा ॥
ajñānajñānayostattvaṃ vivecayati haṃsakaḥ | haṃsarūpaṃ dhṛtaṃ tena brahmaṇā sṛṣṭikāriṇā ||
अज्ञान एवं ज्ञान के तत्त्व का विवेचन हंस ही कर सकता है। इसलिये सृष्टिकर्ता मुझ ब्रह्मा ने हंस का रूप धारण किया।
The haṃsa discerns the truth of ignorance and knowledge; for this reason the form of the haṃsa was assumed by me, Brahmā, the doer of creation.
अज्ञानज्ञानयोः (ajñānajñānayoḥ) — of ignorance and knowledgeतत्त्वम् (tattvam) — the truthविवेचयति (vivecayati) — discernsहंसकः (haṃsakaḥ) — the swanहंसरूपम् (haṃsarūpam) — the swan-formधृतम् (dhṛtam) — was borneतेन (tena) — thereforeब्रह्मणा (brahmaṇā) — by Brahmāसृष्टिकारिणा (sṛṣṭikāriṇā) — the maker of creation
१२ विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद ॥
viveko naiva labdhaśca yato haṃso vyalīyata | śivasvarūpatattvasya jyotirūpasya nārada ||
हे नारद! प्रकाश-स्वरूप शिवतत्त्व का विवेक वह हंसरूप प्राप्त न कर सका, अतः उसे छोड़ देना पड़ा।
But discernment was not at all obtained, since the haṃsa dissolved [in failure]; of the truth of Śiva's own form, of the nature of light, Nārada,
विवेकः (vivekaḥ) — discriminationन (na) — notएव (eva) — at allलब्धः (labdhaḥ) — was gainedच (ca) — andयतः (yataḥ) — sinceहंसः (haṃsaḥ) — the swanव्यलीयत (vyalīyata) — dissolved awayशिवस्वरूपतत्त्वस्य (śivasvarūpatattvasya) — of the truth of Śiva's own natureज्योतिरूपस्य (jyotirūpasya) — whose form is lightनारद (nārada) — O Nārada
१३ सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा ॥
sṛṣṭipravṛttikāmasya kathaṃ jñānaṃ prajāyate | yato labdho viveko'pi na mayā haṃsarūpiṇā ||
सृष्टि-संरचना के लिये तत्पर प्रवृत्ति को ज्ञान की प्राप्ति कैसे हो सकती है? जब हंसरूप में मैं नहीं जान सका, तो मैंने उस रूप को छोड़ दिया।
how does knowledge arise for one desirous of engaging in creation, since not even discernment was obtained by me in the form of the haṃsa?
सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य (sṛṣṭipravṛttikāmasya) — of one bent on setting creation goingकथम् (katham) — howज्ञानम् (jñānam) — knowledgeप्रजायते (prajāyate) — could ariseयतः (yataḥ) — sinceलब्धः (labdhaḥ) — gainedविवेकः (vivekaḥ) — discriminationअपि (api) — evenन (na) — notमया (mayā) — by meहंसरूपिणा (haṃsarūpiṇā) — in the form of the swan
१४ गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा ॥
gamane'dho varāhasya gatirbhavati niścalā | dhṛtaṃ vārāharūpaṃ hi viṣṇunā vanacāriṇā ||
नीचे की ओर जाने में वाराह की निश्चल गति होती है, इसलिये विष्णु ने उस सदाशिव के अद्भुत लिंग के मूलभाग में पहुँचने की इच्छा से वाराह का ही रूप धारण किया।
In going downward, the boar's gait is fixed; the form of the boar was indeed assumed by Viṣṇu, the forest-roaming one,
गमने (gamane) — in goingअधः (adhaḥ) — downwardवराहस्य (varāhasya) — of the boarगतिः (gatiḥ) — the motionभवति (bhavati) — isनिश्चला (niścalā) — unwaveringधृतम् (dhṛtam) — was borneवाराहरूपम् (vārāharūpam) — the boar-formहि (hi) — indeedविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuवनचारिणा (vanacāriṇā) — who roams the forest
१५ अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा ॥
athavā bhavakalpārthaṃ tadrūpaṃ hi prakalpitam | viṣṇunā ca varāhasya bhuvanāvanakāriṇā ||
अथवा संसार का पालन करने वाले विष्णु ने जगत् में वाराहकल्प को बनाने के लिये उस रूप को धारण किया।
or else that form of the boar was fashioned by Viṣṇu, the protector of the worlds, for the sake of fashioning the kalpa of Bhava.
अथवा (athavā) — or elseभवकल्पार्थम् (bhavakalpārtham) — for the ordering of the worldतत् (tat) — thatरूपम् (rūpam) — formहि (hi) — indeedप्रकल्पितम् (prakalpitam) — was devisedविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuच (ca) — andवराहस्य (varāhasya) — of the boarभुवनावनकारिणा (bhuvanāvanakāriṇā) — the protector of the worlds
१६ यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः ॥
yaddinaṃ hi samārabhya tadrūpaṃ dhṛtavānhariḥ | taddinaṃ pratikalpo'sau kalpo vārāhasaṃjñakaḥ ||
जिस दिन भगवान् ने उस रूप को धारण किया, उसी दिन से वह श्वेत वाराह-संज्ञक-कल्प प्रारम्भ हुआ था।
From the very day on which Hari assumed that form, that day, in each kalpa, is this kalpa called the Vārāha.
यत् (yat) — on whichदिनम् (dinam) — dayहि (hi) — indeedसमारभ्य (samārabhya) — beginningतत् (tat) — thatरूपम् (rūpam) — formधृतवान् (dhṛtavān) — he assumedहरिः (hariḥ) — Hariतत् (tat) — thatदिनम् (dinam) — dayप्रतिकल्पः (pratikalpaḥ) — marks the kalpaअसौ (asau) — thisकल्पः (kalpaḥ) — the aeonवाराहसंज्ञकः (vārāhasaṃjñakaḥ) — named Vārāha
१७ तदिच्छा वा यदा जाता तस्य रूपस्य धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः ॥
tadicchā vā yadā jātā tasya rūpasya dhāraṇe | taddinaṃ pratikalpo'sau kalpo vārāhasaṃjñakaḥ ||
अथवा उन महेश्वर की जब यह इच्छा हुई कि विवाद में फँसे हम दोनों के द्वारा हंस और वाराह का रूप धारण किया जाय, उसी दिन से उस वाराह नामके कल्प का भी प्रादुर्भाव हुआ।
Or, when that wish arose in him for the assuming of that form — that day too, in each kalpa, is this kalpa called the Vārāha.
तदिच्छा (tadicchā) — the wish for itवा (vā) — orयदा (yadā) — whenजाता (jātā) — aroseतस्य (tasya) — of thatरूपस्य (rūpasya) — formधारणे (dhāraṇe) — in the assumingतत् (tat) — thatदिनम् (dinam) — dayप्रतिकल्पः (pratikalpaḥ) — marks the kalpaअसौ (asau) — thisकल्पः (kalpaḥ) — the aeonवाराहसंज्ञकः (vārāhasaṃjñakaḥ) — named Vārāha
१८ इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने ॥
iti praśnottaraṃ dattaṃ prastutaṃ śṛṇu nārada | smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ vakṣye sṛṣṭividhiṃ mune ||
हे नारद! सुनिये। मैंने इस प्रकार से तुम्हारे प्रश्नों का उत्तर प्रस्तुत कर दिया है। हे मुने! अब सदाशिव के चरणकमल का स्मरण करके मैं सृष्टि-सृजन की विधि बता रहा हूँ।
Thus the answer to your question has been given; now hear what follows, Nārada. Remembering the lotus feet of Śiva, I shall tell, sage, the manner of creation.
इति (iti) — thusप्रश्नोत्तरम् (praśnottaram) — the answer to the questionदत्तम् (dattam) — has been givenप्रस्तुतम् (prastutam) — the matter in handशृणु (śṛṇu) — hearनारद (nārada) — O Nāradaस्मृत्वा (smṛtvā) — having rememberedशिवपदांभोजम् (śivapadāṃbhojam) — the lotus feet of Śivaवक्ष्ये (vakṣye) — I shall declareसृष्टिविधिम् (sṛṣṭividhim) — the order of creationमुने (mune) — O sage
१९ अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायध्यानतत्परः ॥
aṃtarhite mahādeve tvahaṃ lokapitāmahaḥ | tadīyaṃ vacanaṃ kartumadhyāyadhyānatatparaḥ ||
जब महादेव जी अन्तर्धान हो गये, तब मैं उनकी आज्ञा का पालन करने के लिये ध्यानमग्न होकर कर्तव्य का विचार करने लगा।
When Mahādeva had vanished, I, the grandfather of the worlds, [remained], intent on meditation, [thinking] to carry out his word.
अंतर्हिते (aṃtarhite) — when had vanishedमहादेवे (mahādeve) — Mahādevaतु (tu) — indeedअहम् (aham) — Iलोकपितामहः (lokapitāmahaḥ) — the grandsire of the worldsतदीयम् (tadīyam) — hisवचनम् (vacanam) — wordकर्तुम् (kartum) — to carry outअध्यायध्यानतत्परः (adhyāyadhyānatatparaḥ) — intent upon study and meditation
२० नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे ॥
namaskṛtya tadā śaṃbhuṃ jñānaṃ prāpya harestadā | ānaṃdaṃ paramaṃ gatvā sṛṣṭiṃ kartuṃ mano dadhe ||
उस समय भगवान् शंकर को नमस्कार करके श्रीहरि से ज्ञान पाकर, परमानन्द को प्राप्त होकर मैंने सृष्टि करने का ही निश्चय किया।
Then, having bowed to Śambhu, and then having obtained knowledge from Hari, and having gone to supreme bliss, I set my mind on making creation.
नमस्कृत्य (namaskṛtya) — having bowedतदा (tadā) — thenशंभुम् (śaṃbhum) — to Śambhuज्ञानम् (jñānam) — knowledgeप्राप्य (prāpya) — having receivedहरेः (hareḥ) — from Hariतदा (tadā) — thenआनंदम् (ānaṃdam) — joyपरमम् (paramam) — supremeगत्वा (gatvā) — having attainedसृष्टिम् (sṛṣṭim) — creationकर्तुम् (kartum) — to makeमनः (manaḥ) — my mindदधे (dadhe) — I set
२१ विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः ॥
viṣṇuścāpi tadā tatra praṇipatya sadāśivam | upadiśya ca māṃ tāta hyaṃtardhānamupāgataḥ ||
हे तात! भगवान् विष्णु भी वहाँ सदाशिव को प्रणाम करके मुझे उपदेश देकर तत्काल अदृश्य हो गये।
And Viṣṇu too, then, there, having bowed to Sadāśiva, and having instructed me, dear one, went indeed to vanishing.
विष्णुः (viṣṇuḥ) — Viṣṇuच (ca) — andअपि (api) — alsoतदा (tadā) — thenतत्र (tatra) — thereप्रणिपत्य (praṇipatya) — having bowed downसदाशिवम् (sadāśivam) — to Sadāśivaउपदिश्य (upadiśya) — having instructedच (ca) — andमाम् (mām) — meतात (tāta) — dear oneहि (hi) — indeedअंतर्धानम् (aṃtardhānam) — disappearanceउपागतः (upāgataḥ) — he reached
२२ ब्रह्मांडाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिः सदा ॥
brahmāṃḍācca bahirgatvā prāpya śambhoranugraham | vaikuṃṭhanagaraṃ gatvā tatrovāsa hariḥ sadā ||
वे ब्रह्माण्ड से बाहर जाकर भगवान् शिव की कृपा प्राप्त करके वैकुण्ठधाम में पहुँचकर सदा वहीं रहने लगे।
And, having gone outside the cosmic egg, having obtained the grace of Śambhu, and having gone to the city of Vaikuṇṭha, Hari dwelt there ever after.
ब्रह्मांडात् (brahmāṃḍāt) — from the cosmic eggच (ca) — andबहिः (bahiḥ) — outगत्वा (gatvā) — having goneप्राप्य (prāpya) — having obtainedशम्भोः (śambhoḥ) — of Śambhuअनुग्रहम् (anugraham) — the graceवैकुंठनगरम् (vaikuṃṭhanagaram) — the city of Vaikuṇṭhaगत्वा (gatvā) — having gone toतत्र (tatra) — thereउवास (uvāsa) — dweltहरिः (hariḥ) — Hariसदा (sadā) — ever after
२३ अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम् ॥
ahaṃ smṛtvā śivaṃ tatra viṣṇuṃ vai sṛṣṭikāmyayā | pūrvaṃ sṛṣṭaṃ jalaṃ yacca tatrāṃjalimudākṣipam ||
मैंने सृष्टि की इच्छा से भगवान् शिव और विष्णु का स्मरण करके पहले के रचे हुए जल में अपनी अंजलि डालकर जल को ऊपर की ओर उछाला।
I, there, remembering Śiva, and Viṣṇu indeed, out of desire for creation, cast up my joined palms into the water which had earlier been created.
अहम् (aham) — Iस्मृत्वा (smṛtvā) — having rememberedशिवम् (śivam) — Śivaतत्र (tatra) — thereविष्णुम् (viṣṇum) — Viṣṇuवै (vai) — indeedसृष्टिकाम्यया (sṛṣṭikāmyayā) — with the wish to createपूर्वम् (pūrvam) — earlierसृष्टम् (sṛṣṭam) — createdजलम् (jalam) — the waterयत् (yat) — whichच (ca) — andतत्र (tatra) — thereअंजलिम् (aṃjalim) — a handfulउदाक्षिपम् (udākṣipam) — I threw up
२४ अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः ॥
ato'ṇḍamabhavattatra caturviṃśatisaṃjñakam | virāḍrūpamabhūdvipra jalarūpamapaśyataḥ ||
इससे वहाँ चौबीस तत्त्वों वाला एक अण्ड प्रकट हुआ। हे विप्र! उस जलरूप अण्ड को मैं देख भी न सका, इतने में वह विराट् आकार वाला हो गया।
From this, there, an egg came to be, called of twenty-four [tattvas]; O brahmin, though I could not see its watery form, it became of the form of the Virāṭ.
अतः (ataḥ) — thereuponअण्डम् (aṇḍam) — an eggअभवत् (abhavat) — came to beतत्र (tatra) — thereचतुर्विंशतिसंज्ञकम् (caturviṃśatisaṃjñakam) — named of the twenty-fourविराड्रूपम् (virāḍrūpam) — the form of the Virājअभूत् (abhūt) — it becameविप्र (vipra) — O brāhmaṇaजलरूपम् (jalarūpam) — a form of waterअपश्यतः (apaśyataḥ) — as I looked on
२५ ततः संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः ॥
tataḥ saṃśayamāpannastapastepe sudāruṇam | dvādaśābdamahaṃ tatra viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ ||
[उसमें चेतनता न देखकर] मुझे बड़ा संशय हुआ और मैं अत्यन्त कठोर तप करने लगा। बारह वर्षों तक मैं भगवान् विष्णु के चिन्तन में लगा रहा।
Then, having fallen into doubt, I performed most severe tapas; for twelve years I remained there, wholly given to meditation on Viṣṇu.
ततः (tataḥ) — thenसंशयम् (saṃśayam) — doubtआपन्नः (āpannaḥ) — having fallen intoतपः (tapaḥ) — austerityतेपे (tepe) — I practisedसुदारुणम् (sudāruṇam) — most severeद्वादशाब्दम् (dvādaśābdam) — for twelve yearsअहम् (aham) — Iतत्र (tatra) — thereविष्णुध्यानपरायणः (viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ) — wholly given to meditation on Viṣṇu
२६ तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिः स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदङ्गं संस्पृशन्मुदा ॥
tasmiṃśca samaye tāta prādurbhūto hariḥ svayam | māmuvāca mahāprītyā madaṅgaṃ saṃspṛśanmudā ||
हे तात! उस समय के पूर्ण होने पर भगवान् श्रीहरि स्वयं प्रकट हुए और बड़े प्रेम से मेरे अंगों का स्पर्श करते हुए मुझसे प्रसन्नतापूर्वक कहने लगे —
And at that time, dear one, Hari himself appeared, and spoke to me with great love, joyfully touching my limbs.
तस्मिन् (tasmin) — at thatच (ca) — andसमये (samaye) — timeतात (tāta) — dear oneप्रादुर्भूतः (prādurbhūtaḥ) — appearedहरिः (hariḥ) — Hariस्वयम् (svayam) — himselfमाम् (mām) — to meउवाच (uvāca) — he spokeमहाप्रीत्या (mahāprītyā) — with great affectionमदङ्गम् (madaṅgam) — my bodyसंस्पृशन् (saṃspṛśan) — touchingमुदा (mudā) — with joy
२७ वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मन् शंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः ॥
varaṃ brūhi prasanno'smi nādeyo vidyate tava | brahman śaṃbhuprasādena sarvaṃ dātuṃ samarthakaḥ ||
"हे ब्रह्मन्! आप वर माँगिये। मैं प्रसन्न हूँ। मुझे आपके लिये कुछ भी अदेय नहीं है। भगवान् शिव की कृपा से मैं सब कुछ देने में समर्थ हूँ।"
"Ask for a boon; I am pleased. There is nothing not to be given by me to you; Brahmā, by the grace of Śambhu, I am capable of giving everything."
वरम् (varam) — a boonब्रूहि (brūhi) — askप्रसन्नः (prasannaḥ) — pleasedअस्मि (asmi) — I amन (na) — notअदेयः (adeyaḥ) — ungrantableविद्यते (vidyate) — existsतव (tava) — for youब्रह्मन् (brahman) — O Brahmāशंभुप्रसादेन (śaṃbhuprasādena) — by the grace of Śambhuसर्वम् (sarvam) — everythingदातुम् (dātum) — to giveसमर्थकः (samarthakaḥ) — I am able
२८ युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते ॥
yuktametanmahābhāga datto'haṃ śaṃbhunā ca te | taduktaṃ yācate me'dya dehi viṣṇo namo'stu te ||
"हे महाभाग! आपने जो मुझ पर कृपा की है, वह सर्वथा उचित ही है; क्योंकि भगवान् शंकर ने मुझे आपके हाथों में सौंप दिया था। हे विष्णो! आपको नमस्कार है, आज मैं आपसे जो कुछ माँगता हूँ, उसे दीजिये।
"This is fitting, greatly fortunate one; I have been given by Śambhu to you. What I now ask, as declared, give it, Viṣṇu; salutation be to you.
युक्तम् (yuktam) — fittingएतत् (etat) — thisमहाभाग (mahābhāga) — O greatly blessedदत्तः (dattaḥ) — givenअहम् (aham) — I wasशंभुना (śaṃbhunā) — by Śambhuच (ca) — andते (te) — to youतत् (tat) — thatउक्तम् (uktam) — spoken ofयाचते (yācate) — begsमे (me) — myअद्य (adya) — todayदेहि (dehi) — grantविष्णो (viṣṇo) — O Viṣṇuनमः (namaḥ) — homageअस्तु (astu) — beते (te) — to you
२९ विराड्रूपमिदं ह्यण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते ॥
virāḍrūpamidaṃ hyaṇḍaṃ caturviṃśatisaṃjñakam | na caitanyaṃ bhavatyādau jaḍībhūtaṃ pradṛśyate ||
यह विराट्रूप तथा चौबीस तत्त्वों से बना हुआ अण्ड किसी तरह चेतन नहीं हो रहा है, यह जड़ीभूत दिखायी देता है।
This egg, of the form of the Virāṭ, called of twenty-four [tattvas], has no consciousness at first — it is seen to have become inert.
विराड्रूपम् (virāḍrūpam) — of the form of Virājइदम् (idam) — thisहि (hi) — indeedअण्डम् (aṇḍam) — eggचतुर्विंशतिसंज्ञकम् (caturviṃśatisaṃjñakam) — named of the twenty-fourन (na) — notचैतन्यम् (caitanyam) — consciousnessभवति (bhavati) — there isआदौ (ādau) — at the outsetजडीभूतम् (jaḍībhūtam) — turned inertप्रदृश्यते (pradṛśyate) — it appears
३० प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह ॥
prādurbhūto bhavānadya śivānugrahato hare | prāptaṃ śaṃkarasaṃbhūtyā hyaṇḍaṃ caitanyamāvaha ||
हे हरे! इस समय भगवान् शिव की कृपा से आप यहाँ प्रकट हुए हैं। अतः शंकर की शक्ति से सम्भूत इस अण्ड में चेतनता लाइये।"
You have appeared today, Hari, by Śiva's grace; bring consciousness to this egg, which has come to be through the power of Śaṅkara.
प्रादुर्भूतः (prādurbhūtaḥ) — appearedभवान् (bhavān) — your honourअद्य (adya) — todayशिवानुग्रहतः (śivānugrahataḥ) — by the grace of Śivaहरे (hare) — O Hariप्राप्तम् (prāptam) — obtainedशंकरसंभूत्या (śaṃkarasaṃbhūtyā) — through the power of Śaṅkaraहि (hi) — indeedअण्डम् (aṇḍam) — into the eggचैतन्यम् (caitanyam) — consciousnessआवह (āvaha) — bring
३१ इत्युक्ते च महाविष्णुः शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदण्डकम् ॥
ityukte ca mahāviṣṇuḥ śaṃbhorājñāparāyaṇaḥ | anaṃtarūpamāsthāya praviveśa tadaṇḍakam ||
मेरे ऐसा कहने पर शिव की आज्ञा में तत्पर रहने वाले महाविष्णु ने अनन्तरूप का आश्रय लेकर उस अण्ड में प्रवेश किया।
Thus addressed, the great Viṣṇu, wholly given over to Śambhu's command, taking on the form of Ananta, entered that egg.
इति (iti) — thusउक्ते (ukte) — when it was saidच (ca) — andमहाविष्णुः (mahāviṣṇuḥ) — the great Viṣṇuशंभोः (śaṃbhoḥ) — of Śambhuआज्ञापरायणः (ājñāparāyaṇaḥ) — devoted to the commandअनंतरूपम् (anaṃtarūpam) — the form of Anantaआस्थाय (āsthāya) — having assumedप्रविवेश (praviveśa) — enteredतदण्डकम् (tadaṇḍakam) — that egg
३२ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतः स्पृष्ट्वा तदण्डं व्याप्तवानिति ॥
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ sarvataḥ spṛṣṭvā tadaṇḍaṃ vyāptavāniti ||
उस समय उन परमपुरुष के सहस्रों मस्तक, सहस्रों नेत्र और सहस्रों पैर थे। उन्होंने भूमि को सब ओर से घेरकर उस अण्ड को व्याप्त कर लिया।
That puruṣa, of a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet, having touched the earth on every side, pervaded that egg — thus it was.
सहस्रशीर्षा (sahasraśīrṣā) — thousand-headedपुरुषः (puruṣaḥ) — the Puruṣaसहस्राक्षः (sahasrākṣaḥ) — thousand-eyedसहस्रपात् (sahasrapāt) — thousand-footedसः (saḥ) — heभूमिम् (bhūmim) — the earthसर्वतः (sarvataḥ) — on every sideस्पृष्ट्वा (spṛṣṭvā) — having touchedतत् (tat) — thatअण्डम् (aṇḍam) — eggव्याप्तवान् (vyāptavān) — he pervadedइति (iti) — so
३३ प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् ॥
praviṣṭe viṣṇunā tasminnaṇḍe samyakstutena me | sacetanamabhūdaṇḍaṃ caturviṃśatisaṃjñakam ||
मेरे द्वारा भलीभाँति स्तुति किये जाने पर जब श्रीविष्णु ने उस अण्ड में प्रवेश किया, तब वह चौबीस तत्त्वों वाला अण्ड सचेतन हो गया।
When Viṣṇu, duly praised by me, had entered into that egg, the egg, called of twenty-four [tattvas], became conscious.
प्रविष्टे (praviṣṭe) — when had enteredविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇuतस्मिन् (tasmin) — into thatअण्डे (aṇḍe) — eggसम्यक् (samyak) — fullyस्तुतेन (stutena) — praisedमे (me) — by meसचेतनम् (sacetanam) — consciousअभूत् (abhūt) — becameअण्डम् (aṇḍam) — the eggचतुर्विंशतिसंज्ञकम् (caturviṃśatisaṃjñakam) — named of the twenty-four
३४ पातालादिसमारभ्य सत्यलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः ॥
pātālādisamārabhya satyalokādhipaḥ svayam | rājate sma haristatra vairājaḥ puruṣaḥ prabhuḥ ||
पाताल से लेकर सत्यलोक तक की अवधि वाले उस अण्ड के रूप में वहाँ विराट् श्रीहरि ही विराज रहे थे।
Beginning with the netherworld, the lord of Satyaloka himself, Hari, the Vairāja puruṣa, that lord, shone there.
पातालादि (pātālādi) — from Pātāla onwardसमारभ्य (samārabhya) — beginningसत्यलोकाधिपः (satyalokādhipaḥ) — lord of Satyalokaस्वयम् (svayam) — himselfराजते स्म (rājate sma) — shoneहरिः (hariḥ) — Hariतत्र (tatra) — thereवैराजः (vairājaḥ) — sprung of Virājपुरुषः (puruṣaḥ) — the Personप्रभुः (prabhuḥ) — the Lord
३५ कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरिविराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्रश्चकार ह ॥
kailāsanagaraṃ ramyaṃ sarvoparivirājitam | nivāsārthaṃ nijasyaiva paṃcavaktraścakāra ha ||
पंचमुख महादेव ने केवल अपने रहने के लिये सुरम्य कैलास-नगर का निर्माण किया, जो सब लोकों से ऊपर सुशोभित होता है।
The delightful city of Kailāsa, resplendent above all, the five-faced one made, indeed, for the dwelling of his own self.
कैलासनगरम् (kailāsanagaram) — the city of Kailāsaरम्यम् (ramyam) — delightfulसर्वोपरिविराजितम् (sarvoparivirājitam) — shining above allनिवासार्थम् (nivāsārtham) — for a dwellingनिजस्य (nijasya) — of his ownएव (eva) — indeedपंचवक्त्रः (paṃcavaktraḥ) — the five-faced oneचकार ह (cakāra ha) — made
३६ ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुंठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह ॥
brahmāṃḍasya tathā nāśe vaikuṃṭhasya ca tasya ca | kadācideva devarṣe nāśo nāsti tayoriha ||
हे देवर्षे! सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड का नाश हो जाने पर भी वैकुण्ठ और कैलास — उन दोनों का कभी नाश नहीं होता।
And even at the destruction of the cosmic egg, of Vaikuṇṭha, and of that [Kailāsa] — divine sage, never at any time does destruction come to those two, here.
ब्रह्मांडस्य (brahmāṃḍasya) — of the cosmic eggतथा (tathā) — likewiseनाशे (nāśe) — at the destructionवैकुंठस्य (vaikuṃṭhasya) — of Vaikuṇṭhaच (ca) — andतस्य (tasya) — of thatच (ca) — andकदाचित् (kadācit) — everएव (eva) — at allदेवर्षे (devarṣe) — O divine sageनाशः (nāśaḥ) — destructionन (na) — notअस्ति (asti) — there isतयोः (tayoḥ) — for those twoइह (iha) — here
३७ सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम् ॥
satyaṃ padamupāśritya sthito'haṃ munisattama | sṛṣṭikāmo'bhavaṃ tāta mahādevājñayā hyaham ||
हे मुनिश्रेष्ठ! मैं सत्यलोक का आश्रय लेकर रहता हूँ। हे तात! महादेव जी की आज्ञा से ही मुझमें सृष्टि रचने की इच्छा उत्पन्न हुई है।
Taking refuge in the station of Satya, I remained there, best of sages; and, dear one, I became desirous of creation, by the command of Mahādeva.
सत्यम् (satyam) — Satyaपदम् (padam) — the realmउपाश्रित्य (upāśritya) — having resorted toस्थितः (sthitaḥ) — abidingअहम् (aham) — Iमुनिसत्तम (munisattama) — O best of sagesसृष्टिकामः (sṛṣṭikāmaḥ) — desirous of creatingअभवम् (abhavam) — becameतात (tāta) — dear oneमहादेवाज्ञया (mahādevājñayā) — by Mahādeva's commandहि (hi) — indeedअहम् (aham) — I
३८ सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः ॥
sisṛkṣoratha me prādurabhavatpāpasargakaḥ | avidyāpaṃcakastāta buddhipūrvastamopamaḥ ||
हे तात! जब मैं सृष्टि की इच्छा से चिन्तन करने लगा, उस समय पहले मुझसे पापपूर्ण तमोगुणी सृष्टि का प्रादुर्भाव हुआ, जिसे अविद्यापंचक (पंचपर्वा अविद्या) कहते हैं।
Then, as I desired to create, there appeared to me a sinful creation, dear one — a fivefold ignorance, preceded by intellect, resembling darkness.
सिसृक्षोः (sisṛkṣoḥ) — of me wishing to createअथ (atha) — thenमे (me) — for meप्रादुरभवत् (prādurabhavat) — there appearedपापसर्गकः (pāpasargakaḥ) — a sinful creationअविद्यापंचकः (avidyāpaṃcakaḥ) — the fivefold ignoranceतात (tāta) — dear oneबुद्धिपूर्वः (buddhipūrvaḥ) — beginning with intellectतमोपमः (tamopamaḥ) — like darkness
३९ ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निःसंगमध्यायं शंभुशासनात् ॥
tataḥ prasannacitto'hamasṛjaṃ sthāvarābhidham | mukhyasargaṃ ca niḥsaṃgamadhyāyaṃ śaṃbhuśāsanāt ||
उसके पश्चात् प्रसन्नचित्त मैंने स्थावरसंज्ञक मुख्य सर्ग (पहले सर्ग) की संरचना की, जो सृष्टि-सामर्थ्य से रहित था, पुनः शिव की आज्ञा से मैंने ध्यान किया।
Then, with a serene mind, I created what is called the immobile, the mukhya-sarga, without power [of action]; then, by Śambhu's ordinance, I meditated.
ततः (tataḥ) — thenप्रसन्नचित्तः (prasannacittaḥ) — with mind grown clearअहम् (aham) — Iअसृजम् (asṛjam) — createdस्थावराभिधम् (sthāvarābhidham) — that called the immobileमुख्यसर्गम् (mukhyasargam) — the primary creationच (ca) — andनिःसंगम् (niḥsaṃgam) — unattachedअध्यायम् (adhyāyam) — reflectingशंभुशासनात् (śaṃbhuśāsanāt) — by the ordinance of Śambhu
४० तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः ॥
taṃ dṛṣṭvā me sisṛkṣośca jñātvā sādhakamātmanaḥ | sargo'vartata duḥkhāḍhyastiryaksrotā na sādhakaḥ ||
उस मुख्य सर्ग को वैसा देखकर अपना कार्य साधने के लिये सृष्टि करने के इच्छुक मैंने दुःख से परिपूर्ण तिर्यक्स्रोत [तिरछे उड़ने वाले] सर्ग (दूसरे सर्ग) का सृजन किया, वह भी पुरुषार्थ-साधक नहीं था।
Seeing that, and, desirous of creating, knowing [it not] the accomplisher of my own [purpose], a creation arose, rich in sorrow, of the tiryak-current, not [itself] an accomplisher.
तम् (tam) — thatदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenमे (me) — of meसिसृक्षोः (sisṛkṣoḥ) — wishing to createच (ca) — andज्ञात्वा (jñātvā) — having judgedसाधकम् (sādhakam) — effectiveआत्मनः (ātmanaḥ) — for my purposeसर्गः (sargaḥ) — a creationअवर्तत (avartata) — came aboutदुःखाढ्यः (duḥkhāḍhyaḥ) — rich in sorrowतिर्यक्स्रोताः (tiryaksrotāḥ) — the horizontal-streamedन (na) — notसाधकः (sādhakaḥ) — effective
४१ तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिन्तयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकः सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम् ॥
taṃ cāsādhakamājñāya punaścintayataśca me | abhavatsāttvikaḥ sarga ūrdhvasrotā iti drutam ||
उसे भी पुरुषार्थ-साधन की शक्ति से रहित जानकर जब मैं पुनः सृष्टि का चिन्तन करने लगा, तब मुझसे शीघ्र ही (तीसरे) सात्त्विक सर्ग का प्रादुर्भाव हुआ, जिसे ऊर्ध्वस्रोता कहते हैं।
And, having known that one too not an accomplisher, as I meditated again, there swiftly came to be a sāttvic creation, called ūrdhva-srotā.
तम् (tam) — thatच (ca) — andअसाधकम् (asādhakam) — ineffectiveआज्ञाय (ājñāya) — having recognisedपुनः (punaḥ) — againचिन्तयतः (cintayataḥ) — as I ponderedच (ca) — andमे (me) — for meअभवत् (abhavat) — there aroseसात्त्विकः (sāttvikaḥ) — sāttvikaसर्गः (sargaḥ) — a creationऊर्ध्वस्रोताः (ūrdhvasrotāḥ) — the upward-streamedइति (iti) — so calledद्रुतम् (drutam) — swiftly
४२ देवसर्गः प्रतिख्यातः सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिन्तयं प्रभुमात्मनः ॥
devasargaḥ pratikhyātaḥ satyo'tīva sukhāvahaḥ | tamapyasādhakaṃ matvā'cintayaṃ prabhumātmanaḥ ||
यह देवसर्ग के नाम से विख्यात हुआ। यह सत्यवादी तथा अत्यन्त सुखदायक है। उसे भी पुरुषार्थ-साधन से रहित मानकर मैंने अपने स्वामी श्रीशिव का चिन्तन आरम्भ किया।
It became renowned as the deva-sarga, truthful, exceedingly bringing happiness; deeming even that one no accomplisher, I meditated on the lord of my own self.
देवसर्गः (devasargaḥ) — the creation of the godsप्रतिख्यातः (pratikhyātaḥ) — is so namedसत्यः (satyaḥ) — trueअतीव (atīva) — exceedinglyसुखावहः (sukhāvahaḥ) — bringing happinessतम् (tam) — thatअपि (api) — tooअसाधकम् (asādhakam) — ineffectiveमत्वा (matvā) — having judgedअचिन्तयम् (acintayam) — I meditated onप्रभुम् (prabhum) — the Lordआत्मनः (ātmanaḥ) — my own
४३ प्रादुरासीत्ततः सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अर्वाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः ॥
prādurāsīttataḥ sargo rājasaḥ śaṃkarājñayā | arvāksrotā iti khyāto mānuṣaḥ parasādhakaḥ ||
तब भगवान् शंकर की आज्ञा से एक रजोगुणी सृष्टि का प्रादुर्भाव हुआ, जिसे अर्वाक्स्रोता (चौथा सर्ग) कहा गया है, जो मनुष्य-सर्ग कहलाता है, वह सर्ग पुरुषार्थ-साधन का अधिकारी हुआ।
Then, by Śaṅkara's command, a rajasic creation appeared, known as arvāk-srotā, the human [creation], the accomplisher of the highest purpose.
प्रादुरासीत् (prādurāsīt) — there appearedततः (tataḥ) — thenसर्गः (sargaḥ) — a creationराजसः (rājasaḥ) — rājasaशंकराज्ञया (śaṃkarājñayā) — by Śaṅkara's commandअर्वाक्स्रोताः (arvāksrotāḥ) — the downward-streamedइति (iti) — soख्यातः (khyātaḥ) — knownमानुषः (mānuṣaḥ) — the humanपरसाधकः (parasādhakaḥ) — effective in the highest degree
४४ महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया ॥
mahādevājñayā sargastato bhūtādiko'bhavat | iti paṃcavidhā sṛṣṭiḥ pravṛttā vai kṛtā mayā ||
तदनन्तर महादेव जी की आज्ञा से भूत आदि की सृष्टि [भूतसर्ग — पाँचवाँ सर्ग] हुई। इस प्रकार मैंने पाँच प्रकार की सृष्टि की।
By Mahādeva's command, a creation of the elements and the rest then came to be. Thus a fivefold creation was set going, indeed made by me.
महादेवाज्ञया (mahādevājñayā) — by Mahādeva's commandसर्गः (sargaḥ) — a creationततः (tataḥ) — thenभूतादिकः (bhūtādikaḥ) — of the elements and the restअभवत् (abhavat) — came to beइति (iti) — thusपंचविधा (paṃcavidhā) — fivefoldसृष्टिः (sṛṣṭiḥ) — the creationप्रवृत्ता (pravṛttā) — set in motionवै (vai) — indeedकृता (kṛtā) — madeमया (mayā) — by me
४५ त्रयः सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतः सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः ॥
trayaḥ sargāḥ prakṛtyāśca brahmaṇaḥ parikīrtitāḥ | tatrādyo mahataḥ sargo dvitīyaḥ sūkṣmabhautikaḥ ||
इनके अतिरिक्त तीन प्रकार के सर्ग मुझ ब्रह्मा और प्रकृति के सान्निध्य से उत्पन्न हुए। इनमें पहला महत्तत्त्व का सर्ग है, दूसरा सूक्ष्म भूतों अर्थात् तन्मात्राओं का सर्ग
Three creations, of prakṛti and of Brahmā, are further declared; of these, the first is the creation of mahat, the second is the subtle-elemental,
त्रयः (trayaḥ) — threeसर्गाः (sargāḥ) — creationsप्रकृत्याः (prakṛtyāḥ) — of Prakṛtiच (ca) — andब्रह्मणः (brahmaṇaḥ) — of Brahmāपरिकीर्तिताः (parikīrtitāḥ) — are proclaimedतत्र (tatra) — among themआद्यः (ādyaḥ) — the firstमहतः (mahataḥ) — of the mahatसर्गः (sargaḥ) — the creationद्वितीयः (dvitīyaḥ) — the secondसूक्ष्मभौतिकः (sūkṣmabhautikaḥ) — of the subtle elements
४६ वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्राकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधाः सर्गाः प्राकृतैर्वैकृतैः सह ॥
vaikārikastṛtīyaśca ityete prākṛtāstrayaḥ | evaṃ cāṣṭavidhāḥ sargāḥ prākṛtairvaikṛtaiḥ saha ||
और तीसरा वैकारिक सर्ग कहलाता है। इस तरह ये तीन प्राकृत सर्ग हैं। प्राकृत और वैकृत दोनों प्रकार के सर्गों को मिलाने से आठ सर्ग होते हैं।
and the third is the vaikārika; these are the three prākṛta [creations]. Thus, together with the prākṛta and the vaikṛta, the creations are eightfold.
वैकारिकः (vaikārikaḥ) — the modificatoryतृतीयः (tṛtīyaḥ) — thirdच (ca) — andइति (iti) — thusएते (ete) — theseप्राकृताः (prākṛtāḥ) — of Prakṛtiत्रयः (trayaḥ) — threeएवम् (evam) — thusच (ca) — andअष्टविधाः (aṣṭavidhāḥ) — of eight kindsसर्गाः (sargāḥ) — the creationsप्राकृतैः (prākṛtaiḥ) — with the primaryवैकृतैः (vaikṛtaiḥ) — with the secondaryसह (saha) — together
४७ कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते ॥
kaumāro navamaḥ proktaḥ prākṛto vaikṛtaśca saḥ | eṣāmavāṃtaro bhedo mayā vaktuṃ na śakyate ||
इनके अतिरिक्त नौवाँ कौमारसर्ग है, जो प्राकृत और वैकृत भी है। इन सबके अवान्तर भेद हैं, जिनका वर्णन मैं नहीं कर सकता। उसका उपयोग बहुत थोड़ा है।
The kaumāra is declared the ninth, both prākṛta and vaikṛta; the intervening distinctions among these cannot be told by me.
कौमारः (kaumāraḥ) — the Kaumāraनवमः (navamaḥ) — the ninthप्रोक्तः (proktaḥ) — is declaredप्राकृतः (prākṛtaḥ) — primaryवैकृतः (vaikṛtaḥ) — secondaryच (ca) — andसः (saḥ) — it isएषाम् (eṣām) — of theseअवांतरः (avāṃtaraḥ) — the intermediateभेदः (bhedaḥ) — divisionमया (mayā) — by meवक्तुम् (vaktum) — to be toldन (na) — notशक्यते (śakyate) — can be
४८ अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत् ॥
alpatvādupayogasya vacmi sargaṃ dvijātmakam | kaumāraḥ sanakādīnāṃ yatra sargo mahānabhūt ||
अब मैं द्विजात्मक सर्ग का वर्णन कह रहा हूँ। इसी का दूसरा नाम कौमारसर्ग है, जिसमें सनक-सनन्दन आदि कुमारों की महान् सृष्टि हुई है।
Because of the smallness of its use, I now speak of the twice-manifest creation, in which the great creation of Sanaka and the rest — the kaumāra — came to be.
अल्पत्वात् (alpatvāt) — because of its slightnessउपयोगस्य (upayogasya) — of its usefulnessवच्मि (vacmi) — I speak ofसर्गम् (sargam) — the creationद्विजात्मकम् (dvijātmakam) — consisting of the twice-bornकौमारः (kaumāraḥ) — the Kaumāraसनकादीनाम् (sanakādīnām) — of Sanaka and the restयत्र (yatra) — whereinसर्गः (sargaḥ) — the creationमहान् (mahān) — greatअभूत् (abhūt) — was
४९ सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः ॥
sanakādyāḥ sutā me hi mānasā brahmasaṃmitāḥ | mahāvairāgyasaṃpannā abhavanpaṃca suvratāḥ ||
सनक आदि मेरे पाँच मानसपुत्र हैं, जो मुझ ब्रह्मा के ही समान हैं। वे महान् वैराग्य से सम्पन्न तथा उत्तम व्रत का पालन करने वाले हुए।
Sanaka and the rest, my sons indeed, mind-born, equal to brahman, endowed with great dispassion, became five, of good vows.
सनकाद्याः (sanakādyāḥ) — Sanaka and the othersसुताः (sutāḥ) — sonsमे (me) — myहि (hi) — indeedमानसाः (mānasāḥ) — mind-bornब्रह्मसंमिताः (brahmasaṃmitāḥ) — equal to Brahmanमहावैराग्यसंपन्नाः (mahāvairāgyasaṃpannāḥ) — endowed with great dispassionअभवन् (abhavan) — wereपंच (paṃca) — fiveसुव्रताः (suvratāḥ) — of noble vows
५० मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम् ॥
mayājñaptā api ca te saṃsāravimukhā budhāḥ | śivadhyānaikamanaso na sṛṣṭau cakrire matim ||
उनका मन सदा भगवान् शिव के चिन्तन में ही लगा रहता है। वे संसार से विमुख एवं ज्ञानी हैं। उन्होंने मेरे आदेश देने पर भी सृष्टि के कार्य में मन नहीं लगाया।
Though commanded by me, those wise ones, averse to worldly existence, their minds fixed solely on meditation on Śiva, did not turn their thought to creation.
मया (mayā) — by meआज्ञप्ताः (ājñaptāḥ) — though commandedअपि (api) — evenच (ca) — andते (te) — theyसंसारविमुखाः (saṃsāravimukhāḥ) — turned away from worldly lifeबुधाः (budhāḥ) — wiseशिवध्यानैकमनसः (śivadhyānaikamanasaḥ) — their minds solely on meditation upon Śivaन (na) — notसृष्टौ (sṛṣṭau) — on creationचक्रिरे (cakrire) — did they setमतिम् (matim) — their mind
५१ प्रत्युत्तरं च तैर्दत्तं श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमापश्च नारद ॥
pratyuttaraṃ ca tairdattaṃ śrutvāhaṃ munisattama | akārṣaṃ krodhamatyugraṃ mohamāpaśca nārada ||
हे मुनिश्रेष्ठ! सनकादि कुमारों के दिये हुए नकारात्मक उत्तर को सुनकर मैंने बड़ा भयंकर क्रोध प्रकट किया। किंतु हे नारद! मुझे मोह हो गया।
Hearing the reply given by them, best of sages, I gave way to most fierce anger, and, Nārada, I fell into delusion.
प्रत्युत्तरम् (pratyuttaram) — the retortच (ca) — andतैः (taiḥ) — by themदत्तम् (dattam) — givenश्रुत्वा (śrutvā) — having heardअहम् (aham) — Iमुनिसत्तम (munisattama) — O best of sagesअकार्षम् (akārṣam) — I madeक्रोधम् (krodham) — angerअत्युग्रम् (atyugram) — most fierceमोहम् (moham) — delusionआपः (āpaḥ) — I fell intoच (ca) — andनारद (nārada) — O Nārada
५२ क्रुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ॥
kruddhasya mohitasyātha vihvalasya mune mama | krodhena khalu netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ ||
हे मुने! क्रोध और मोह से विह्वल मुझ ब्रह्मा के नेत्रों से क्रोधवश आँसू की बूँदें गिरने लगीं।
Of me, then angered, deluded, and overwhelmed, sage, indeed, from anger, drops of tears fell from both eyes.
क्रुद्धस्य (kruddhasya) — of me enragedमोहितस्य (mohitasya) — deludedअथ (atha) — thenविह्वलस्य (vihvalasya) — distraughtमुने (mune) — O sageमम (mama) — of mineक्रोधेन (krodhena) — through angerखलु (khalu) — indeedनेत्राभ्याम् (netrābhyām) — from the two eyesप्रापतन् (prāpatan) — fell downअश्रुबिन्दवः (aśrubindavaḥ) — drops of tears
५३ तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोऽहं त्वरितमागतेन हि विष्णुना ॥
tasminnavasare tatra smṛtena manasā mayā | prabodhito'haṃ tvaritamāgatena hi viṣṇunā ||
उस अवसर पर मैंने मन-ही-मन भगवान् विष्णु का स्मरण किया। वे शीघ्र ही आ गये और समझाते हुए मुझसे कहने लगे —
At that occasion, there, with a mind that remembered [him], I was awakened, indeed, by Viṣṇu, who came swiftly.
तस्मिन् (tasmin) — at thatअवसरे (avasare) — momentतत्र (tatra) — thereस्मृतेन (smṛtena) — rememberedमनसा (manasā) — in mindमया (mayā) — by meप्रबोधितः (prabodhitaḥ) — was rousedअहम् (aham) — Iत्वरितम् (tvaritam) — swiftlyआगतेन (āgatena) — by him who cameहि (hi) — indeedविष्णुना (viṣṇunā) — by Viṣṇu
५४ तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोऽकारि महद् घोरं परं मुनिसत्तम ॥
tapaḥ kuru śivasyeti hariṇā śikṣito'pyaham | tapo'kāri mahad ghoraṃ paraṃ munisattama ||
आप भगवान् शिव की प्रसन्नता के लिये तपस्या कीजिये। हे मुनिश्रेष्ठ! श्रीहरि ने जब मुझे ऐसी शिक्षा दी, तब मैं महाघोर एवं उत्कृष्ट तप करने लगा।
"Perform tapas for Śiva" — thus instructed by Hari, I too performed a great, most terrible, supreme tapas, best of sages.
तपः (tapaḥ) — austerityकुरु (kuru) — performशिवस्य (śivasya) — for Śivaइति (iti) — thusहरिणा (hariṇā) — by Hariशिक्षितः (śikṣitaḥ) — instructedअपि (api) — indeedअहम् (aham) — Iतपः (tapaḥ) — austerityअकारि (akāri) — was performedमहत् (mahat) — greatघोरम् (ghoram) — terribleपरम् (param) — supremeमुनिसत्तम (munisattama) — O best of sages
५५ तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधादेशात्स्वकीयान्मे विशेषतः ॥
tapasyataśca sṛṣṭyarthaṃ bhuvorghrāṇasya madhyataḥ | avimuktābhidhādeśātsvakīyānme viśeṣataḥ ||
सृष्टि के लिये तपस्या करते हुए मेरी दोनों भौंहों और नासिका के मध्यभाग से जो उनका अपना ही अविमुक्त नामक स्थान है,
And, as I performed tapas for the sake of creation, from between my two brows and my nose, from my own region called Avimukta, especially,
तपस्यतः (tapasyataḥ) — of me practising austerityच (ca) — andसृष्ट्यर्थम् (sṛṣṭyartham) — for the sake of creationभुवोः (bhuvoḥ) — of the browsघ्राणस्य (ghrāṇasya) — of the noseमध्यतः (madhyataḥ) — from the midpointअविमुक्ताभिधादेशात् (avimuktābhidhādeśāt) — from the spot called Avimuktaस्वकीयात् (svakīyāt) — my ownमे (me) — of mineविशेषतः (viśeṣataḥ) — specifically
५६ त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद् घृणानिधिः । अर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णांशः सकलेश्वरः ॥
trimūrtīnāṃ maheśasya prādurāsīd ghṛṇānidhiḥ | arddhanārīśvaro bhūtvā pūrṇāṃśaḥ sakaleśvaraḥ ||
महेश्वर की तीन मूर्तियों में अन्यतम, पूर्णांश, सर्वेश्वर एवं दयासागर भगवान् शिव अर्धनारीश्वररूप में प्रकट हुए।
there appeared the treasury of compassion, of the three forms of Maheśa, a full portion, the lord of all, having become Ardhanārīśvara.
त्रिमूर्तीनाम् (trimūrtīnām) — among the three formsमहेशस्य (maheśasya) — of Maheśaप्रादुरासीत् (prādurāsīt) — appearedघृणानिधिः (ghṛṇānidhiḥ) — the treasury of compassionअर्द्धनारीश्वरः (arddhanārīśvaraḥ) — the Lord half-womanभूत्वा (bhūtvā) — having becomeपूर्णांशः (pūrṇāṃśaḥ) — a full portionसकलेश्वरः (sakaleśvaraḥ) — the Lord of all
५७ तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम् ॥
tamajaṃ śaṃkaraṃ sākṣāttejorāśimumāpatim | sarvajñaṃ sarvakartāraṃ nīlalohitasaṃjñakam ||
जो जन्म से रहित, तेज की राशि, सर्वज्ञ तथा सर्वकर्ता हैं, उन नीललोहित-नामधारी भगवान् उमावल्लभ को
That unborn Śaṅkara, directly, a mass of splendour, the lord of Umā, all-knowing, the doer of all, called Nīlalohita —
तम् (tam) — himअजम् (ajam) — unbornशंकरम् (śaṃkaram) — Śaṅkaraसाक्षात् (sākṣāt) — in personतेजोराशिम् (tejorāśim) — a mass of splendourउमापतिम् (umāpatim) — the husband of Umāसर्वज्ञम् (sarvajñam) — omniscientसर्वकर्तारम् (sarvakartāram) — maker of allनीललोहितसंज्ञकम् (nīlalohitasaṃjñakam) — named Nīlalohita
५८ दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः ॥
dṛṣṭvā natvā mahābhaktyā stutvāhaṃ tu praharṣitaḥ | avocaṃ devadeveśaṃ sṛja tvaṃ vividhāḥ prajāḥ ||
सामने देखकर बड़ी भक्ति से मस्तक झुकाकर उनकी स्तुति करके मैं बड़ा प्रसन्न हुआ और उन देवदेवेश्वर से बोला — हे प्रभो! आप विविध जीवों की सृष्टि करें।
seeing him, and having bowed with great devotion, and having praised him, I, greatly delighted, said to the lord of gods of gods: "Create manifold creatures.
दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — having seenनत्वा (natvā) — having bowedमहाभक्त्या (mahābhaktyā) — with great devotionस्तुत्वा (stutvā) — having praisedअहम् (aham) — Iतु (tu) — indeedप्रहर्षितः (praharṣitaḥ) — overjoyedअवोचम् (avocam) — saidदेवदेवेशम् (devadeveśam) — to the Lord of the gods of godsसृज (sṛja) — createत्वम् (tvam) — youविविधाः (vividhāḥ) — manifoldप्रजाः (prajāḥ) — creatures
५९ श्रुत्वा मम वचः सोऽथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान् रुद्रो रुद्रगणान्बहून् ॥
śrutvā mama vacaḥ so'tha devadevo maheśvaraḥ | sasarja svātmanastulyān rudro rudragaṇānbahūn ||
मेरी यह बात सुनकर उन देवाधिदेव महेश्वर रुद्र ने अपने ही समान बहुत-से रुद्रगणों की सृष्टि की।
Hearing my word, then that god of gods, Maheśvara, Rudra, created many hosts of Rudras, equal to his own self.
श्रुत्वा (śrutvā) — having heardमम (mama) — myवचः (vacaḥ) — wordसः (saḥ) — heअथ (atha) — thenदेवदेवः (devadevaḥ) — the God of godsमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvaraससर्ज (sasarja) — createdस्वात्मनः (svātmanaḥ) — to himselfतुल्यान् (tulyān) — equalरुद्रः (rudraḥ) — Rudraरुद्रगणान् (rudragaṇān) — hosts of Rudrasबहून् (bahūn) — many
६० अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टाः सृज देव प्रजा इति ॥
avocaṃ punareveśaṃ mahārudraṃ maheśvaram | janmamṛtyubhayāviṣṭāḥ sṛja deva prajā iti ||
तब मैंने स्वामी महेश्वर महारुद्र से फिर कहा — हे देव! आप ऐसे जीवों की सृष्टि करें, जो जन्म और मृत्यु के भय से युक्त हों।
I said again to that lord, the great Rudra, the great lord: "O god, create creatures possessed of the fear of birth and death."
अवोचम् (avocam) — I saidपुनः (punaḥ) — againएव (eva) — indeedईशम् (īśam) — to the Lordमहारुद्रम् (mahārudram) — the great Rudraमहेश्वरम् (maheśvaram) — Maheśvaraजन्ममृत्युभयाविष्टाः (janmamṛtyubhayāviṣṭāḥ) — possessed by the fear of birth and deathसृज (sṛja) — createदेव (deva) — O godप्रजाः (prajāḥ) — creaturesइति (iti) — thus
६१ एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम ॥
evaṃ śrutvā mahādevo madvacaḥ karuṇānidhiḥ | prahasyovāca māṃ sadyaḥ prahasya munisattama ||
हे मुनिश्रेष्ठ! मेरी ऐसी बात सुनकर करुणासागर महादेव जी हँसकर मुझसे कहने लगे —
Hearing this, thus, Mahādeva, the treasury of compassion, laughing, at once spoke to me, laughing, best of sages.
एवम् (evam) — thusश्रुत्वा (śrutvā) — having heardमहादेवः (mahādevaḥ) — Mahādevaमद्वचः (madvacaḥ) — my wordsकरुणानिधिः (karuṇānidhiḥ) — ocean of compassionप्रहस्य (prahasya) — having laughedउवाच (uvāca) — saidमाम् (mām) — to meसद्यः (sadyaḥ) — at onceप्रहस्य (prahasya) — laughingमुनिसत्तम (munisattama) — O best of sages
६२ जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा निमग्ना दुःखवारिधौ ॥
janmamṛtyubhayāviṣṭā nāhaṃ srakṣye prajā vidhe | aśobhanāḥ karmavaśā nimagnā duḥkhavāridhau ||
"हे विधे! मैं जन्म और मृत्यु के भय से युक्त अशोभन जीवों की सृष्टि नहीं करूँगा, क्योंकि वे कर्मों के अधीन होकर दुःख के समुद्र में डूबे रहेंगे।
"Vidhi, I shall not create creatures possessed of the fear of birth and death, unlovely, subject to karma, sunk in the ocean of sorrow.
जन्ममृत्युभयाविष्टाः (janmamṛtyubhayāviṣṭāḥ) — possessed by the fear of birth and deathन (na) — notअहम् (aham) — Iस्रक्ष्ये (srakṣye) — shall createप्रजाः (prajāḥ) — creaturesविधे (vidhe) — O Creatorअशोभनाः (aśobhanāḥ) — unlovelyकर्मवशाः (karmavaśāḥ) — in the grip of their deedsनिमग्नाः (nimagnāḥ) — sunkदुःखवारिधौ (duḥkhavāridhau) — in the ocean of sorrow
६३ अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यग् ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः ॥
ahaṃ duḥkhodadhau magnā uddhariṣyāmi ca prajāḥ | samyag jñānapradānena gurumūrtiparigrahaḥ ||
मैं तो गुरु का स्वरूप धारण करके उत्तम ज्ञान प्रदान कर दुःख के सागर में डूबे हुए उन जीवों का उद्धारमात्र करूँगा, उन्हें पार करूँगा।
I, having taken on the form of a guru, by giving right knowledge, shall only lift up and carry across the creatures sunk in the ocean of sorrow.
अहम् (aham) — Iदुःखोदधौ (duḥkhodadhau) — in the ocean of sorrowमग्नाः (magnāḥ) — sunkउद्धरिष्यामि (uddhariṣyāmi) — shall lift upच (ca) — andप्रजाः (prajāḥ) — the creaturesसम्यक् (samyak) — rightlyज्ञानप्रदानेन (jñānapradānena) — by the giving of knowledgeगुरुमूर्तिपरिग्रहः (gurumūrtiparigrahaḥ) — taking on the form of a teacher
६४ त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजाः सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि ॥
tvameva sṛja duḥkhāḍhyāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpate | madājñayā na baddhastvaṃ māyayā saṃbhaviṣyasi ||
हे प्रजापते! दुःख में डूबे हुए समस्त जीवों की सृष्टि तो आप करें। मेरी आज्ञा से इस कार्य में प्रवृत्त होने के कारण आपको माया नहीं बाँध सकेगी।"
You alone, lord of creatures, create all these creatures rich in sorrow; by my command you shall not be bound, and you shall come to be through māyā."
त्वम् (tvam) — youएव (eva) — yourselfसृज (sṛja) — createदुःखाढ्याः (duḥkhāḍhyāḥ) — rich in sorrowप्रजाः (prajāḥ) — creaturesसर्वाः (sarvāḥ) — allप्रजापते (prajāpate) — O lord of creaturesमदाज्ञया (madājñayā) — by my commandन (na) — notबद्धः (baddhaḥ) — boundत्वम् (tvam) — youमायया (māyayā) — by māyāसंभविष्यसि (saṃbhaviṣyasi) — will you become
६५ इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमन्तर्दधे हरः ॥
ityuktvā māṃ sa bhagavānsuśrīmānnīlalohitaḥ | sagaṇaḥ paśyato me hi drutamantardadhe haraḥ ||
मुझसे ऐसा कहकर श्रीमान् भगवान् नीललोहित महादेव मेरे देखते-ही-देखते अपने पार्षदों के साथ तत्काल अन्तर्धान हो गये।
Having said this to me, that lord, the most glorious Nīlalohita, Hara, together with his gaṇas, even as I watched, swiftly vanished.
इति (iti) — thusउक्त्वा (uktvā) — having spokenमाम् (mām) — to meसः (saḥ) — heभगवान् (bhagavān) — the Lordसुश्रीमान् (suśrīmān) — of surpassing splendourनीललोहितः (nīlalohitaḥ) — Nīlalohitaसगणः (sagaṇaḥ) — with his hostsपश्यतः (paśyataḥ) — as I looked onमे (me) — of meहि (hi) — indeedद्रुतम् (drutam) — swiftlyअन्तर्दधे (antardadhe) — vanishedहरः (haraḥ) — Hara
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपक्रमे रुद्रावताराविर्भाववर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
Here ends the fifteenth chapter — “The Account of the Manifestation of Rudra's Avatāra” — at the outset of creation, in the first section, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिव महापुराण की द्वितीय रुद्र संहिता के प्रथम खण्ड, सृष्टि के उपक्रम में “रुद्रावतार-आविर्भाव-वर्णन” नामक पन्द्रहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।