॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीशिवमहापुराण
रुद्रसंहिता — सतीखण्डअथ षड्विंशोऽध्यायः
Brahmā tells Nārada of a great sacrifice at Prayāga, attended by sages, gods, and Dakṣa. When Rudra arrived with Satī and was honoured by all but did not rise to bow to Dakṣa — who had shown him no honour either — Dakṣa flew into a rage and publicly cursed Rudra as unfit for sacrifice, barred from the four social orders. Nandīśvara rebuked Dakṣa for it and was cursed in turn, along with all of Rudra's attendants, condemned to heretical, degraded lives outside the Veda; Nandī cursed Dakṣa's brahmins back, and Dakṣa himself to bear a goat's face. Sadāśiva himself then calmed Nandīśvara, explaining that no true curse can touch one who is himself the Veda, the sacrifice, the sacrificer, and everyone at once, and that Nandī's anger should give way to right knowledge. Nandī grew peaceful and Śiva departed for his own abode, but Dakṣa went home nursing his rage, and from that day turned against Śiva's worshippers — the seed of the deeper enmity Brahmā goes on to tell. ब्रह्मा जी नारद को प्रयाग में हुए एक महान् यज्ञ की कथा सुनाते हैं, जिसमें मुनि, देवता तथा दक्ष प्रजापति भी सम्मिलित हुए थे। सती के साथ पधारे रुद्र का सबने आदर किया, किंतु उन्होंने दक्ष को — जिन्होंने स्वयं उनका आदर नहीं किया था — प्रणाम करने के लिये अपने आसन से उठना उचित नहीं समझा। इससे कुपित होकर दक्ष ने सबके समक्ष रुद्र को यज्ञ के अयोग्य और वर्णों से बाहर घोषित करते हुए शाप दे दिया। नन्दीश्वर ने इसका प्रतिवाद किया तो दक्ष ने नन्दी सहित समस्त शिवगणों को वेदबाह्य तथा पाखण्डपरायण जीवन का शाप दे दिया; नन्दी ने भी दक्ष के ब्राह्मणों को तथा स्वयं दक्ष को बकरे का मुख धारण करने का शाप दिया। तब सदाशिव ने स्वयं नन्दीश्वर को समझाया कि जो स्वयं वेद, यज्ञ, यजमान और सब कुछ है, उसे सच्चा शाप छू ही नहीं सकता, और नन्दी को क्रोध छोड़कर तत्त्वज्ञान अपनाना चाहिये। नन्दी शान्त हो गये और शिव अपने धाम को चले गये, परंतु दक्ष क्रोध लिये अपने घर लौटे और उसी दिन से शिवभक्तों के विरोधी बन गये — यही आगे कही जानेवाली गहरी शत्रुता का बीज है।
१ पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान्। प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महात्मनाम्॥
purābhavacca sarveṣāmadhvaro vidhinā mahān | prayāge samavetānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām ||
"हे नारद! पूर्वकाल में प्रयाग में एकत्रित हुए समस्त मुनियों तथा महात्माओं का विधि-विधान से एक बहुत बड़ा यज्ञ हुआ।
"Long ago, O Nārada, there took place, by proper rite, a great sacrifice of all the sages and great souls gathered together at Prayāga.
पुरा (purā) — of oldअभवत् (bhavac) — there wasच (ca) — andसर्वेषाम् (sarveṣām) — of them allअध्वरः (adhvaro) — a sacrificeविधिना (vidhinā) — by ruleमहान् (mahān) — greatप्रयागे (prayāge) — at Prayāgaसमवेतानाम् (samavetānāṃ) — of those gatheredमुनीनाम् (munīnāṃ) — of the sagesच (ca) — andमहात्मनाम् (mahātmanām) — great-souled
२ तत्र सिद्धाः समायाताः सनकाद्याः सुरर्षयः। सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः॥
tatra siddhāḥ samāyātāḥ sanakādyāḥ surarṣayaḥ | saprajāpatayo devā jñānino brahmadarśinaḥ ||
उस यज्ञ में सिद्धगण, सनक आदि, देवर्षि, प्रजापति, देवता तथा ब्रह्म का साक्षात्कार करनेवाले ज्ञानी आये।
There came the perfected ones, Sanaka and the rest, the divine sages, the gods together with the Prajāpatis, the knowers, the seers of Brahman.
तत्र (tatra) — thereसिद्धाः (siddhāḥ) — the Siddhasसमायाताः (samāyātāḥ) — cameसनकाद्याः (sanakādyāḥ) — Sanaka and the restसुरर्षयः (surarṣayaḥ) — the divine seersसप्रजापतयः (saprajāpatayo) — with the lords of creaturesदेवाः (devā) — the godsज्ञानिनः (jñānino) — knowersब्रह्मदर्शिनः (brahmadarśinaḥ) — beholders of Brahman
३ अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः। निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः॥
ahaṃ samāgatastatra parivārasamanvitaḥ | nigamairāgamairyukto mūrtimadbhirmahāprabhaiḥ ||
मैं भी मूर्तिमान् महातेजस्वी निगमों और आगमों से युक्त हो सपरिवार वहाँ गया था।
I too came there, together with my family, accompanied by the Nigamas and Āgamas in their embodied, greatly radiant forms.
अहम् (ahaṃ) — Iसमागतः (samāgatas) — cameतत्र (tatra) — thereपरिवारसमन्वितः (parivārasamanvitaḥ) — with my retinueनिगमैः (nigamair) — with the Vedasआगमैः (āgamair) — with the Āgamasयुक्तः (yukto) — attendedमूर्तिमद्भिः (mūrtimadbhir) — embodiedमहाप्रभैः (mahāprabhaiḥ) — of great lustre
४ समाजोऽभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुतः। ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रसमुद्भवः॥
samājo'bhūdvicitro hi teṣāmutsavasaṃyutaḥ | jñānavādo'bhavattatra nānāśāstrasamudbhavaḥ ||
अनेक प्रकार के उत्सवों के साथ वहाँ उनका विचित्र समाज जुटा था। वहाँ अनेक शास्त्रों से सम्बन्धित ज्ञानचर्चा होने लगी।
A wondrous gathering of them arose, filled with festivity, and there began a discourse on knowledge arising from manifold scriptures.
समाजः (samājo) — the assemblyअभूत् ('bhūd) — wasविचित्रः (vicitro) — wondrousहि (hi) — indeedतेषाम् (teṣām) — of themउत्सवसंयुतः (utsavasaṃyutaḥ) — joined with festivalज्ञानवादः (jñānavādo) — discourse of knowledgeअभवत् ('bhavat) — aroseतत्र (tatra) — thereनानाशास्त्रसमुद्भवः (nānāśāstrasamudbhavaḥ) — springing from many sciences
५ तस्मिन्नवसरे रुद्रः सभवानीगणः प्रभुः। त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूतिकृन्मुने॥
tasminnavasare rudraḥ sabhavānīgaṇaḥ prabhuḥ | trilokahitakṛtsvāmī tatrāgātsūtikṛnmune ||
हे मुने! उसी समय सती और पार्षदों के साथ त्रिलोकहितकारी, सृष्टिकर्ता एवं सबके स्वामी भगवान् रुद्र भी वहाँ पहुँचे।
O sage, on that occasion Rudra, the Lord, together with Bhavānī and his attendants, the benefactor of the three worlds, the creator, the master of all, came there.
तस्मिन् (tasminn) — at thatअवसरे (avasare) — momentरुद्रः (rudraḥ) — Rudraसभवानीगणः (sabhavānīgaṇaḥ) — with Bhavānī and his hostsप्रभुः (prabhuḥ) — the Lordत्रिलोकहितकृत् (trilokahitakṛt) — doer of good to the three worldsस्वामी (svāmī) — the masterतत्र (tatr) — thereअगात् (āgāt) — cameसूतिकृत् (sūtikṛn) — the maker of all begettingमुने (mune) — O sage
६ दृष्ट्वा शिवं सुराः सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा। अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्॥
dṛṣṭvā śivaṃ surāḥ sarve siddhāśca munayastathā | anamaṃstaṃ prabhuṃ bhaktyā tuṣṭuvuśca tathā hyaham ||
शिव को देखकर सम्पूर्ण देवताओं, सिद्धों, मुनियों और मैंने भक्तिभाव से उन्हें प्रणाम किया और उनकी स्तुति की।
Seeing Śiva, all the gods, the perfected ones, and the sages too bowed to that Lord with devotion and praised him; and so did I.
दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — seeingशिवम् (śivaṃ) — Śivaसुराः (surāḥ) — the godsसर्वे (sarve) — allसिद्धाः (siddhāś) — the Siddhasच (ca) — andमुनयः (munayas) — the sagesतथा (tathā) — likewiseअनमंस्तम् (anamaṃs) — bowed toतम् (taṃ) — himप्रभुम् (prabhuṃ) — the Lordभक्त्या (bhaktyā) — with devotionतुष्टुवुः (tuṣṭuvuś) — and praised himच (ca) — andतथा (tathā) — likewiseहि (hy) — indeedअहम् (aham) — I
७ तस्थुः शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः। प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्॥
tasthuḥ śivājñayā sarve yathāsthānaṃ mudānvitāḥ | prabhudarśanasaṃtuṣṭāḥ varṇayanto nijaṃ vidhim ||
तत्पश्चात् शिव जी की आज्ञा पाकर सब लोग प्रसन्नतापूर्वक यथास्थान बैठ गये। भगवान् के दर्शन से सन्तुष्ट होकर सब लोग अपने भाग्य की सराहना करने लगे।
By Śiva's leave, all took their seats in their proper places, filled with joy, content with the sight of the Lord, each praising his own good fortune.
तस्थुः (tasthuḥ) — they remainedशिवाज्ञया (śivājñayā) — at Śiva’s biddingसर्वे (sarve) — allयथास्थानम् (yathāsthānaṃ) — each in his placeमुदान्विताः (mudānvitāḥ) — filled with joyप्रभुदर्शनसंतुष्टाः (prabhudarśanasaṃtuṣṭāḥ) — contented by the sight of the Lordवर्णयन्तः (varṇayanto) — recountingनिजम् (nijaṃ) — their ownविधिम् (vidhim) — observance
८ तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः। आगमत्तत्र सुप्रीतः सुवर्चस्वी यदृच्छया॥
tasminnavasare dakṣaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ | āgamattatra suprītaḥ suvarcasvī yadṛcchayā ||
उसी समय प्रजापतियों के स्वामी महातेजस्वी प्रभु दक्षप्रजापति घूमते हुए प्रसन्नतापूर्वक वहाँ अकस्मात् आये।
On that occasion, Dakṣa, the lord of the Prajāpatis, greatly radiant, came there too, most delighted, quite by chance.
तस्मिन् (tasminn) — at thatअवसरे (avasare) — momentदक्षः (dakṣaḥ) — Dakṣaप्रजापतिपतिः (prajāpatipatiḥ) — lord of the lords of creaturesप्रभुः (prabhuḥ) — the masterआगमत् (āgamat) — cameतत्र (tatra) — thereसुप्रीतः (suprītaḥ) — well pleasedसुवर्चस्वी (suvarcasvī) — of great splendourयदृच्छया (yadṛcchayā) — by chance
९ मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया। ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः॥
māṃ praṇamya sa dakṣo hi nyuṣṭastatra madājñayā | brahmāṇḍādhipatirmānyo mānī tattvabahirmukhaḥ ||
वे मुझे प्रणाम कर मेरी आज्ञा से वहाँ बैठ गये। वे दक्ष ब्रह्माण्ड के अधिपति और सबके मान्य थे, परंतु अहंकारी तथा तत्त्वज्ञान से शून्य थे।
That Dakṣa, having bowed to me, sat down there by my leave — lord of the universe, honoured, proud of himself, yet turned away from the true knowledge of things.
माम् (māṃ) — meप्रणम्य (praṇamya) — having bowed toसः (sa) — heदक्षः (dakṣo) — Dakṣaहि (hi) — indeedन्युष्टः (nyuṣṭas) — was seatedतत्र (tatra) — thereमदाज्ञया (madājñayā) — at my biddingब्रह्माण्डाधिपतिः (brahmāṇḍādhipatir) — ruler of the cosmic eggमान्यः (mānyo) — honouredमानी (mānī) — proudतत्त्वबहिर्मुखः (tattvabahirmukhaḥ) — turned away from truth
१० स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षः सर्वैः सुरर्षिभिः। पूजितो वरतेजस्वी करौ बद्ध्वा विनम्रकैः॥
stutibhiḥ praṇipātaiśca dakṣaḥ sarvaiḥ surarṣibhiḥ | pūjito varatejasvī karau baddhvā vinamrakaiḥ ||
उस समय समस्त देवर्षियों ने नतमस्तक हो स्तुति और प्रणाम द्वारा दोनों हाथ जोड़कर उत्तम तेजयुक्त दक्ष का आदर-सत्कार किया।
Dakṣa, of excellent radiance, was honoured with hymns and prostrations by all the divine sages, who bowed low with joined hands.
स्तुतिभिः (stutibhiḥ) — with hymnsप्रणिपातैः (praṇipātaiś) — with prostrationsच (ca) — andदक्षः (dakṣaḥ) — Dakṣaसर्वैः (sarvaiḥ) — by allसुरर्षिभिः (surarṣibhiḥ) — the gods and seersपूजितः (pūjito) — was honouredवरतेजस्वी (varatejasvī) — of surpassing splendourकरौ (karau) — their handsबद्ध्वा (baddhvā) — having foldedविनम्रकैः (vinamrakaiḥ) — by them bowing low
११ नानाविहारकृन्नाथः स्वतंत्रः परमोतिकृत्। नानमत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः॥
nānāvihārakṛnnāthaḥ svataṃtraḥ paramotikṛt | nānamattaṃ tadā dakṣaṃ svāsanastho maheśvaraḥ ||
किंतु नाना प्रकार के लीलाविहार करनेवाले सबके स्वामी और परम रक्षक महेश्वर ने उस समय दक्ष को प्रणाम नहीं किया। वे अपने आसन पर बैठे ही रह गये।
But Maheśvara, the Lord who plays in manifold ways, independent, the supreme doer of blessing, remained seated on his own seat and did not bow to Dakṣa then.
नानाविहारकृत् (nānāvihārakṛn) — maker of manifold sportनाथः (nāthaḥ) — the Lordस्वतंत्रः (svataṃtraḥ) — wholly freeपरमोतिकृत् (paramotikṛt) — the supreme makerन (nā) — notअनमत् (namat) — did he bowतम् (taṃ) — to himतदा (tadā) — thenदक्षम् (dakṣaṃ) — to Dakṣaस्वासनस्थः (svāsanastho) — seated on his own throneमहेश्वरः (maheśvaraḥ) — Maheśvara
१२ दृष्ट्वानतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः। अकुप्यत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः॥
dṛṣṭvānataṃ haraṃ tatra sa me putro'prasannadhīḥ | akupyatsahasā rudre tadā dakṣaḥ prajāpatiḥ ||
महादेव जी को वहाँ मस्तक न झुकाते देख मेरे पुत्र दक्ष मन-ही-मन अप्रसन्न हो गये। दक्ष प्रजापति रुद्र पर कुपित हो गये।
Seeing Hara there not bowing, that son of mine grew displeased at heart; Dakṣa the Prajāpati then suddenly grew angry at Rudra.
दृष्ट्वा (dṛṣṭv) — seeingअनतम् (ānataṃ) — unbowingहरम् (haraṃ) — Haraतत्र (tatra) — thereसः (sa) — heमे (me) — myपुत्रः (putro) — sonअप्रसन्नधीः ('prasannadhīḥ) — his mind displeasedअकुप्यत् (akupyat) — grew wrathfulसहसा (sahasā) — at onceरुद्रे (rudre) — at Rudraतदा (tadā) — thenदक्षः (dakṣaḥ) — Dakṣaप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — lord of creatures
१३ क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम्। सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः॥
krūradṛṣṭyā mahāgarvo dṛṣṭvā rudraṃ mahāprabhum | sarvānsaṃśrāvayannuccairavocajjñānavarjitaḥ ||
ज्ञानशून्य तथा महान् अहंकारी दक्ष महाप्रभु रुद्र को क्रूर दृष्टि से देखकर सबको सुनाते हुए उच्च स्वर में कहने लगे —
Looking upon Rudra, the great Lord, with a cruel eye, that greatly proud one, devoid of true knowledge, spoke aloud, making everyone hear him.
क्रूरदृष्ट्या (krūradṛṣṭyā) — with cruel gazeमहागर्वः (mahāgarvo) — swollen with prideदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — beholdingरुद्रम् (rudraṃ) — Rudraमहाप्रभुम् (mahāprabhum) — the great Lordसर्वान् (sarvān) — allसंश्रावयन् (saṃśrāvayann) — making them hearउच्चैः (uccair) — aloudअवोचत् (avocaj) — he spokeज्ञानवर्जितः (jñānavarjitaḥ) — void of knowledge
१४ एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमन्ति मां विप्रवरास्तथर्षयः। कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामना त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः॥
ete hi sarve ca surāsurā bhṛśaṃ namanti māṃ vipravarāstatharṣayaḥ | kathaṃ hyasau durjanavanmahāmanā tvabhūttu yaḥ pretapiśācasaṃvṛtaḥ ||
"दक्ष बोले — ये सब देवता, असुर, श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा ऋषि मुझे विशेष रूप से मस्तक झुकाते हैं, परंतु वह जो प्रेतों और पिशाचों से घिरा हुआ महामनस्वी है, वह दुष्ट मनुष्य के समान कैसे हो गया?
"All these gods and demons bow deeply to me, and so do the best of the twice-born and the sages; how then has this great-minded one, surrounded by ghosts and goblins, become like a wicked man?
एते (ete) — theseहि (hi) — indeedसर्वे (sarve) — allच (ca) — andसुरासुराः (surāsurā) — gods and demonsभृशम् (bhṛśaṃ) — deeplyनमन्ति (namanti) — bowमाम् (māṃ) — to meविप्रवराः (vipravarās) — the best of brahminsतथा (tath) — likewiseऋषयः (arṣayaḥ) — the seersकथम् (kathaṃ) — howहि (hy) — indeedअसौ (asau) — does heदुर्जनवत् (durjanavan) — like a base manमहामनाः (mahāmanā) — so haughtyतु (tv) — indeedअभूत् (abhūt) — has becomeतु (tu) — indeedयः (yaḥ) — whoप्रेतपिशाचसंवृतः (pretapiśācasaṃvṛtaḥ) — ringed with ghosts and goblins
१५ श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना। लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकः सदा॥
śmaśānavāsī nirapatrapo hyayaṃ kathaṃ praṇāmaṃ na karoti me'dhunā | luptakriyo bhūtapiśācasevito matto'vidho nītividūṣakaḥ sadā ||
श्मशान में निवास करनेवाला निर्लज्ज मुझे इस समय प्रणाम क्यों नहीं करता? इसके [वेदोक्त] कर्म लुप्त हो गये हैं, यह भूतों और पिशाचों से सेवित हो मतवाला बना रहता है, शास्त्रीय विधि से रहित है तथा नीतिमार्ग को सदा कलंकित करता है।
Why does this shameless dweller in the cremation ground not bow to me now? His rites are lost; served by ghosts and goblins, ever intoxicated, without proper observance, he is ever a corrupter of righteous conduct.
श्मशानवासी (śmaśānavāsī) — dweller in the burning groundनिरपत्रपः (nirapatrapo) — shamelessहि (hy) — indeedअयम् (ayaṃ) — heकथम् (kathaṃ) — howप्रणामम् (praṇāmaṃ) — obeisanceन (na) — notकरोति (karoti) — does he makeमे (me) — to meअधुना ('dhunā) — nowलुप्तक्रियः (luptakriyo) — with rites abandonedभूतपिशाचसेवितः (bhūtapiśācasevito) — attended by ghouls and goblinsमत्तः (matto) — frenziedअविधः ('vidho) — without ruleनीतिविदूषकः (nītividūṣakaḥ) — defiler of good conductसदा (sadā) — ever
१६ पाखंडिनो दुर्जनपापशीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च। वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः॥
pākhaṃḍino durjanapāpaśīlā dṛṣṭvā dvijaṃ proddhataniṃdakāśca | vadhvāṃ sadāsaktaratipravīṇastasmādamuṃ śaptumahaṃ pravṛttaḥ ||
इसके साथ रहनेवाले या इसका अनुसरण करनेवाले लोग पाखण्डी, दुष्ट, पापाचारी तथा ब्राह्मण को देखकर उद्दण्डतापूर्वक उसकी निन्दा करनेवाले होते हैं। यह स्वयं ही स्त्री में आसक्त रहनेवाला तथा रतिकर्म में ही प्रवीण है। अतः मैं इसे शाप देने के लिये उद्यत हूँ।"
His followers, given to heresy, wicked, sinful of conduct, are arrogant slanderers at the very sight of a brahmin; he himself is ever devoted to his wife, skilled only in the act of love — therefore I am resolved to curse him."
पाखंडिनः (pākhaṃḍino) — hereticsदुर्जनपापशीलाः (durjanapāpaśīlā) — of vile and sinful waysदृष्ट्वा (dṛṣṭvā) — on seeingद्विजम् (dvijaṃ) — a brahminप्रोद्धतनिंदकाः (proddhataniṃdakāś) — insolent revilersच (ca) — andवध्वाम् (vadhvāṃ) — on his brideसदासक्तरतिप्रवीणः (sadāsaktaratipravīṇas) — ever adept in clinging pleasureतस्मात् (tasmād) — thereforeअमुम् (amuṃ) — himशप्तुम् (śaptum) — to curseअहम् (ahaṃ) — Iप्रवृत्तः (pravṛttaḥ) — am set
१७ इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत्। शृण्वन्त्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्॥
ityevamuktvā sa mahākhalastadā ruṣānvito rudramidaṃ hyavocat | śṛṇvantvamī vipravarāstathā surā vadhyaṃ hi me cārhatha kartumetam ||
"इस प्रकार कहकर वे महादुष्ट दक्ष कुपित होकर रुद्र के प्रति कहने लगे। हे ब्राह्मणो एवं देवताओ! यह रुद्र मेरे तथा आप सभी के द्वारा वध्य है।
"Having said this, that great villain, filled with rage, then spoke this word concerning Rudra: 'Let these best of the twice-born and the gods hear — this one deserves to be slain by me, and you too ought to see it done.'
इति (ity) — thusएवम् (evam) — soउक्त्वा (uktvā) — having spokenसः (sa) — heमहाखलः (mahākhalas) — that great villainतदा (tadā) — thenरुषान्वितः (ruṣānvito) — filled with rageरुद्रम् (rudram) — to Rudraइदम् (idaṃ) — thisहि (hy) — indeedअवोचत् (avocat) — saidशृण्वन्तु (śṛṇvantv) — let them hearअमी (amī) — theseविप्रवराः (vipravarās) — best of brahminsतथा (tathā) — andसुराः (surā) — the godsवध्यम् (vadhyaṃ) — one to be cast outहि (hi) — indeedमे (me) — by meच (cārhatha) — andअर्हथ (ārhatha) — you shouldकर्तुम् (kartum) — makeएतम् (etam) — him
१८ रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोऽथ विवर्णरूपः। देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्महीनः॥
rudro hyayaṃ yajñabahiṣkṛto me varṇeṣvatīto'tha vivarṇarūpaḥ | devairna bhāgaṃ labhatāṃ sahaiva śmaśānavāsī kulajanmahīnaḥ ||
"दक्ष बोले — मैं इस रुद्र को यज्ञ से बहिष्कृत करता हूँ। यह चारों वर्णों से बाहर, श्मशान में निवास करनेवाला तथा उत्तम कुल और जन्म से हीन है। इसलिये यह देवताओं के साथ यज्ञ में भाग न पाये।"
"This Rudra is barred by me from the sacrifice — he is outside the four social orders, of impure form; let him have no share together with the gods, this dweller in the cremation ground, base in lineage and in birth."
रुद्रः (rudro) — Rudraहि (hy) — indeedअयम् (ayaṃ) — thisयज्ञबहिष्कृतः (yajñabahiṣkṛto) — shut out from the sacrificeमे (me) — by meवर्णेषु (varṇeṣv) — among the castesअतीतः (atīto) — beyond themअथ ('tha) — andविवर्णरूपः (vivarṇarūpaḥ) — of casteless formदेवैः (devair) — with the godsन (na) — notभागम् (bhāgaṃ) — a shareलभताम् (labhatāṃ) — let him receiveसह (sahai) — togetherएव (va) — at allश्मशानवासी (śmaśānavāsī) — dweller in the burning groundकुलजन्महीनः (kulajanmahīnaḥ) — of no lineage or birth
१९ इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः। अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्वाऽमरैः समम्॥
iti dakṣoktamākarṇya bhṛgvādyā bahavo janāḥ | agarhayan duṣṭasattvaṃ rudraṃ matvā'maraiḥ samam ||
"हे नारद! दक्ष की कही हुई यह बात सुनकर भृगु आदि बहुत से महर्षि रुद्रदेव को दुष्ट मानकर देवताओं के साथ उनकी निन्दा करने लगे।
"Hearing what Dakṣa had said, Bhṛgu and many other people, taking Rudra for one of evil nature, reviled him together with the gods.
इति (iti) — thusदक्षोक्तम् (dakṣoktam) — what Dakṣa saidआकर्ण्य (ākarṇya) — having heardभृग्वाद्याः (bhṛgvādyā) — Bhṛgu and the restबहवः (bahavo) — manyजनाः (janāḥ) — folkअगर्हयन् (agarhayan) — reviledदुष्टसत्त्वम् (duṣṭasattvaṃ) — as of foul natureरुद्रम् (rudraṃ) — Rudraमत्वा (matvā) — deemingअमरैः ('maraiḥ) — with the immortalsसमम् (samam) — on a level
२० नन्दी निशम्य तद्वाक्यंलोलाक्षोऽतिरुषान्वितः। अब्रवीत् त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः॥
nandī niśamya tadvākyaṃlolākṣo'tiruṣānvitaḥ | abravīt tvaritaṃ dakṣaṃ śāpaṃ dātumanā gaṇaḥ ||
दक्ष की बात सुनकर गणेश्वर नन्दी को बड़ा रोष हुआ। उनके नेत्र चंचल हो उठे और वे दक्ष को शाप देने के विचार से तुरंत इस प्रकार कहने लगे —
Hearing that speech, Nandī, his eyes restless, filled with great rage, that attendant, his mind set on cursing him, at once spoke to Dakṣa.
नन्दी (nandī) — Nandinनिशम्य (niśamya) — having heardतद्वाक्यम् (tadvākyaṃ) — that speechलोलाक्षः (lolākṣo) — his eyes rollingअतिरुषान्वितः ('tiruṣānvitaḥ) — filled with utmost wrathअब्रवीत् (abravīt) — spokeत्वरितम् (tvaritaṃ) — swiftlyदक्षम् (dakṣaṃ) — to Dakṣaशापम् (śāpaṃ) — a curseदातुमनाः (dātumanā) — minded to giveगणः (gaṇaḥ) — the attendant
२१ रे रे शठ महामूढ दक्ष दुष्टमते त्वया। यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्॥
re re śaṭha mahāmūḍha dakṣa duṣṭamate tvayā | yajñabāhyo hi me svāmī maheśo hi kṛtaḥ katham ||
"नन्दीश्वर बोले — हे शठ! महामूढ़! हे दुष्टबुद्धि दक्ष! तुमने मेरे स्वामी महेश्वर को यज्ञ से बहिष्कृत क्यों कर दिया?
"Fool, you great blockhead, O Dakṣa of wicked mind! How have you, of all people, made my master Maheśa an outcast from the sacrifice?
रे (re) — hoरे (re) — hoशठ (śaṭha) — O knaveमहामूढ (mahāmūḍha) — O great foolदक्ष (dakṣa) — O Dakṣaदुष्टमते (duṣṭamate) — O evil-mindedत्वया (tvayā) — by youयज्ञबाह्यः (yajñabāhyo) — shut out from sacrificeहि (hi) — indeedमे (me) — myस्वामी (svāmī) — masterमहेशः (maheśo) — Maheśaहि (hi) — indeedकृतः (kṛtaḥ) — has been madeकथम् (katham) — how
२२ यस्य स्मरणमात्रेण भवन्ति सफला मखाः। तीर्थानि च पवित्राणि सोऽयं शप्तो हरः कथम्॥
yasya smaraṇamātreṇa bhavanti saphalā makhāḥ | tīrthāni ca pavitrāṇi so'yaṃ śapto haraḥ katham ||
जिनके स्मरणमात्र से यज्ञ सफल और तीर्थ पवित्र हो जाते हैं, उन्हीं महादेव जी को तुमने शाप कैसे दे दिया?
By the mere remembrance of whom sacrifices are made fruitful, and holy places made pure — how has this very Hara been cursed?
यस्य (yasya) — of whomस्मरणमात्रेण (smaraṇamātreṇa) — by the mere rememberingभवन्ति (bhavanti) — becomeसफलाः (saphalā) — fruitfulमखाः (makhāḥ) — sacrificesतीर्थानि (tīrthāni) — the holy fordsच (ca) — andपवित्राणि (pavitrāṇi) — pureसः (so) — heअयम् ('yaṃ) — thisशप्तः (śapto) — cursedहरः (haraḥ) — Haraकथम् (katham) — how
२३ वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते। वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महाप्रभुः॥
vṛthā te brahmacāpalyācchapto'yaṃ dakṣa durmate | vṛthopahasitaścaivāduṣṭo rudro mahāprabhuḥ ||
हे दुर्बुद्धि दक्ष! तुमने ब्राह्मणजाति की चपलता से प्रेरित हो इन निर्दोष महाप्रभु रुद्रदेव को व्यर्थ ही शाप दिया और इनका उपहास किया है।
In vain, O Dakṣa of evil mind, out of a brahmin's fickleness, has this innocent Rudra, the great Lord, been cursed by you, and mocked in vain.
वृथा (vṛthā) — in vainते (te) — by youब्रह्मचापल्यात् (brahmacāpalyāc) — out of a brahmin’s rashnessशप्तः (chapto) — cursedअयम् ('yaṃ) — heदक्ष (dakṣa) — O Dakṣaदुर्मते (durmate) — O evil-mindedवृथा (vṛtho) — in vainउपहसितः (pahasitaś) — mockedच (cai) — andएव (vā) — indeedअदुष्टः (duṣṭo) — blamelessरुद्रः (rudro) — Rudraमहाप्रभुः (mahāprabhuḥ) — the great Lord
२४ येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमन्ते विनाशितम्। शप्तोऽयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम॥
yenedaṃ pālyate viśvaṃ sṛṣṭamante vināśitam | śapto'yaṃ sa kathaṃ rudro maheśo brāhmaṇādhama ||
हे ब्राह्मणाधम! जिन्होंने इस जगत् की सृष्टि की है, जो इसका पालन करते हैं और अन्त में जिनके द्वारा इसका संहार होता है, उन्हीं महेश्वर रुद्र को तूने शाप कैसे दे दिया?"
O basest of brahmins, by whom this universe, once created, is sustained, and in the end destroyed — how has that very Rudra, Maheśa, come to be cursed?"
येन (yened) — by whomइदम् (aṃ) — thisपाल्यते (pālyate) — is preservedविश्वम् (viśvaṃ) — universeसृष्टम् (sṛṣṭam) — createdअन्ते (ante) — at the endविनाशितम् (vināśitam) — destroyedशप्तः (śapto) — cursedअयम् ('yaṃ) — heसः (sa) — thatकथम् (kathaṃ) — howरुद्रः (rudro) — Rudraमहेशः (maheśo) — Maheśaब्राह्मणाधम (brāhmaṇādhama) — O basest of brahmins
२५ एवं निर्भर्त्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः। नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः॥
evaṃ nirbhartsitastena nandinā hi prajāpatiḥ | nandinaṃ ca śaśāpātha dakṣo roṣasamanvitaḥ ||
"नन्दी के इस प्रकार फटकारने पर प्रजापति दक्ष रुष्ट हो गये और नन्दी को शाप दे दिया।
"Thus rebuked by Nandī, Prajāpati Dakṣa, filled with fury, then cursed Nandī in turn.
एवम् (evaṃ) — thusनिर्भर्त्सितः (nirbhartsitas) — rebukedतेन (tena) — by himनन्दिना (nandinā) — by Nandinहि (hi) — indeedप्रजापतिः (prajāpatiḥ) — the lord of creaturesनन्दिनम् (nandinaṃ) — Nandinच (ca) — andशशाप (śaśāp) — cursedअथ (ātha) — thenदक्षः (dakṣo) — Dakṣaरोषसमन्वितः (roṣasamanvitaḥ) — filled with fury
२६ यूयं सर्वे रुद्रगणा वेदबाह्या भवन्तु वै। वेदमार्गपरित्यक्तास्तथा त्यक्ता महर्षिभिः॥
yūyaṃ sarve rudragaṇā vedabāhyā bhavantu vai | vedamārgaparityaktāstathā tyaktā maharṣibhiḥ ||
"दक्ष बोले — हे रुद्रगणो! तुमलोग वेद से बहिष्कृत हो जाओ, वैदिक मार्ग से भ्रष्ट हो जाओ, महर्षियों द्वारा परित्यक्त हो जाओ,
"All you attendants of Rudra, become outcasts from the Veda; abandon the path of the Veda, and be abandoned in turn by the great sages.
यूयम् (yūyaṃ) — youसर्वे (sarve) — allरुद्रगणाः (rudragaṇā) — hosts of Rudraवेदबाह्याः (vedabāhyā) — outside the Vedaभवन्तु (bhavantu) — let them becomeवै (vai) — indeedवेदमार्गपरित्यक्ताः (vedamārgaparityaktās) — abandoned by the Vedic pathतथा (tathā) — likewiseत्यक्ताः (tyaktā) — forsakenमहर्षिभिः (maharṣibhiḥ) — by the great seers
२७ पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः। मदिरापाननिरता जटाभस्मास्थिधारिणः॥
pākhaṃḍavādaniratāḥ śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ | madirāpānaniratā jaṭābhasmāsthidhāriṇaḥ ||
पाखण्डवाद में लग जाओ, शिष्टाचार से दूर रहो, सिर पर जटा और शरीर में भस्म एवं हड्डियों के आभूषण धारण करो और मद्यपान में आसक्त रहो।"
Devoted to heretical doctrines, cast out from proper conduct, given over to drinking wine, wearing matted locks, ashes and bones."
पाखंडवादनिरताः (pākhaṃḍavādaniratāḥ) — given to heretical doctrineशिष्टाचारबहिष्कृताः (śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ) — cast out from the usage of the culturedमदिरापाननिरताः (madirāpānaniratā) — addicted to strong drinkजटाभस्मास्थिधारिणः (jaṭābhasmāsthidhāriṇaḥ) — wearing matted hair, ash and bone
२८ इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः। तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोऽभवन्नन्दी शिवप्रियः॥
iti śaptāstathā tena dakṣeṇa śivakiṃkarāḥ | tacchrutvātiruṣāviṣṭo'bhavannandī śivapriyaḥ ||
"ब्रह्मा जी बोले — जब दक्ष ने शिवगणों को इस प्रकार शाप दे दिया, तब उस शाप को सुनकर शिवभक्त नन्दी अत्यन्त रोष में भर गये।
"When Dakṣa had thus cursed Śiva's servants, Nandī, dear to Śiva, hearing this, became possessed of the greatest fury.
इति (iti) — thusशप्ताः (śaptās) — cursedतथा (tathā) — soतेन (tena) — by himदक्षेण (dakṣeṇa) — by Dakṣaशिवकिंकराः (śivakiṃkarāḥ) — the servants of Śivaतत् (tac) — thatश्रुत्वा (chrutvā) — having heardअतिरुषाविष्टः ('tiruṣāviṣṭo) — seized with utmost wrathअभवत् ('bhavan) — becameनन्दी (nandī) — Nandinशिवप्रियः (śivapriyaḥ) — dear to Śiva
२९ प्रत्युवाच द्रुतं दक्षं गर्वितं तं महाखलम्। शिलादतनयो नन्दी तेजस्वी शिववल्लभः॥
pratyuvāca drutaṃ dakṣaṃ garvitaṃ taṃ mahākhalam | śilādatanayo nandī tejasvī śivavallabhaḥ ||
शिलाद के पुत्र, शिवप्रिय, तेजस्वी नन्दी गर्व से भरे हुए महादुष्ट दक्ष को तत्काल इस प्रकार उत्तर देने लगे —
Nandī, son of Śilāda, radiant, dear to Śiva, at once answered back that proud, great villain Dakṣa.
प्रत्युवाच (pratyuvāca) — answeredद्रुतम् (drutaṃ) — swiftlyदक्षम् (dakṣaṃ) — Dakṣaगर्वितम् (garvitaṃ) — swollen with prideतम् (taṃ) — himमहाखलम् (mahākhalam) — that great villainशिलादतनयः (śilādatanayo) — the son of Śilādaनन्दी (nandī) — Nandinतेजस्वी (tejasvī) — full of fireशिववल्लभः (śivavallabhaḥ) — beloved of Śiva
३० रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः। शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता॥
re dakṣa śaṭha durbuddhe vṛthaiva śivakiṃkarāḥ | śaptāste brahmacāpalyācchivatattvamajānatā ||
"नन्दीश्वर बोले — हे शठ! हे दुर्बुद्धि दक्ष! ब्रह्मचापल्य के कारण शिवतत्त्व को न जानते हुए तुमने शिव के पार्षदों को व्यर्थ ही शाप दिया है।
"O Dakṣa, fool, of evil mind! In vain, out of a brahmin's fickleness, not knowing the true nature of Śiva, have you cursed Śiva's servants.
रे (re) — hoदक्ष (dakṣa) — Dakṣaशठ (śaṭha) — O knaveदुर्बुद्धे (durbuddhe) — O ill-wittedवृथा (vṛthai) — in vainएव (va) — indeedशिवकिंकराः (śivakiṃkarāḥ) — the servants of Śivaशप्ताः (śaptās) — cursedते (te) — by youब्रह्मचापल्यात् (brahmacāpalyāc) — out of a brahmin’s rashnessशिवतत्त्वम् (chivatattvam) — the truth of Śivaअजानता (ajānatā) — not knowing
३१ भृग्वाद्येर्दुष्टचित्तैश्च मूढैः स उपहासितः। महाप्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते॥
bhṛgvādyerduṣṭacittaiśca mūḍhaiḥ sa upahāsitaḥ | mahāprabhurmaheśāno brāhmaṇatvādahaṃmate ||
हे अहंकारी दक्ष! दूषित चित्तवाले मूढ़ भृगु आदि ने भी ब्राह्मणत्व के अभिमान में आकर महाप्रभु महेश्वर का उपहास किया है।
That great Lord, Maheśāna, has been mocked by Bhṛgu and the rest, of corrupted mind, deluded, out of the pride they take in being brahmins.
भृग्वाद्यैः (bhṛgvādyer) — by Bhṛgu and the restदुष्टचित्तैः (duṣṭacittaiś) — of foul mindच (ca) — andमूढैः (mūḍhaiḥ) — by foolsसः (sa) — heउपहासितः (upahāsitaḥ) — was mockedमहाप्रभुः (mahāprabhur) — the great Lordमहेशानः (maheśāno) — Maheśānaब्राह्मणत्वात् (brāhmaṇatvād) — out of pride in brahminhoodअहंमते (ahaṃmate) — O self-conceited one
३२ ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः। रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्॥
ye rudravimukhāścātra brāhmaṇāstvādṛśāḥ khalāḥ | rudratejaḥprabhāvatvātteṣāṃ śāpaṃ dadāmyaham ||
अतः यहाँ जो भगवान् रुद्र से विमुख तुम-जैसे खल ब्राह्मण विद्यमान हैं, उनको मैं रुद्रतेज के प्रभाव से शाप दे रहा हूँ।
Whatever brahmins here, base like you, are turned away from Rudra — by the power of Rudra's own radiance, upon them I now lay a curse:
ये (ye) — whoरुद्रविमुखाः (rudravimukhāś) — turned away from Rudraच (cātra) — andअत्र (ātra) — hereब्राह्मणाः (brāhmaṇās) — brahminsत्वादृशाः (tvādṛśāḥ) — such as youखलाः (khalāḥ) — baseरुद्रतेजःप्रभावत्वात् (rudratejaḥprabhāvatvāt) — by the might of Rudra’s splendourतेषाम् (teṣāṃ) — on themशापम् (śāpaṃ) — a curseददामि (dadāmy) — I layअहम् (aham) — I
३३ वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः। भवन्तु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः॥
vedavādaratā yūyaṃ vedatattvabahirmukhāḥ | bhavantu satataṃ viprā nānyadastīti vādinaḥ ||
तुम-जैसे ब्राह्मण [कर्मफल के प्रशंसक] वेदवाद में फँसकर वेद के तत्त्वज्ञान से शून्य हो जायँ, वे ब्राह्मण सदा भोगों में तन्मय रहकर स्वर्ग को ही सबसे बड़ा पुरुषार्थ मानते हुए स्वर्ग से बढ़कर दूसरी कोई वस्तु नहीं है — ऐसा कहते रहें,
devoted to the mere disputation of the Veda, turned away from its true meaning, may such brahmins ever be men who say there is nothing beyond [heaven],
वेदवादरताः (vedavādaratā) — engrossed in Vedic argumentयूयम् (yūyaṃ) — youवेदतत्त्वबहिर्मुखाः (vedatattvabahirmukhāḥ) — turned away from the Veda’s truthभवन्तु (bhavantu) — let them becomeसततम् (satataṃ) — everविप्राः (viprā) — the brahminsन (nān) — notअन्यत् (yad) — anything elseअस्ति (asti) — existsइति (iti) — soवादिनः (vādinaḥ) — asserting
३४ कामात्मानः स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः। भवन्तु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः॥
kāmātmānaḥ svargaparāḥ krodhalobhamadānvitāḥ | bhavantu satataṃ viprā bhikṣukā nirapatrapāḥ ||
तथा क्रोध, लोभ एवं मद से युक्त, निर्लज्ज और भिक्षुक बने रहें।
given to their own desires, intent on heaven, possessed by anger, greed and pride; may such brahmins ever remain shameless beggars.
कामात्मानः (kāmātmānaḥ) — their very selves desireस्वर्गपराः (svargaparāḥ) — bent on heavenक्रोधलोभमदान्विताः (krodhalobhamadānvitāḥ) — filled with anger, greed and prideभवन्तु (bhavantu) — let them becomeसततम् (satataṃ) — everविप्राः (viprā) — the brahminsभिक्षुकाः (bhikṣukā) — beggarsनिरपत्रपाः (nirapatrapāḥ) — shameless
३५ वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजिनः। दरिद्रा वै भविष्यन्ति प्रतिग्रहरताः सदा॥
vedamārgaṃ puraskṛtya brāhmaṇāḥ śūdrayājinaḥ | daridrā vai bhaviṣyanti pratigraharatāḥ sadā ||
[कितने ही] ब्राह्मण वेदमार्ग को सामने रखकर शूद्रों का यज्ञ करानेवाले और दरिद्र होंगे। वे सदा दान लेने में लगे रहेंगे।
Setting the path of the Veda before them as a pretext, such brahmins shall become officiants for śūdras, and remain ever poor, forever devoted to receiving gifts.
वेदमार्गम् (vedamārgaṃ) — the Vedic pathपुरस्कृत्य (puraskṛtya) — holding it before themब्राह्मणाः (brāhmaṇāḥ) — the brahminsशूद्रयाजिनः (śūdrayājinaḥ) — sacrificing for Śūdrasदरिद्राः (daridrā) — poorवै (vai) — indeedभविष्यन्ति (bhaviṣyanti) — shall becomeप्रतिग्रहरताः (pratigraharatāḥ) — given to taking giftsसदा (sadā) — always
३६ असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः। भविष्यन्ति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः॥
asatpratigrahāścaiva sarve nirayagāminaḥ | bhaviṣyanti sadā dakṣa kecidvai brahmarākṣasāḥ ||
दूषित दान ग्रहण करने के कारण वे सबके सब नरकगामी होंगे। हे दक्ष! उनमें से कुछ ब्राह्मण तो ब्रह्मराक्षस होंगे।
Taking improper gifts, all of them shall be bound for hell; and, O Dakṣa, some among them shall ever become brahma-rākṣasas.
असत्प्रतिग्रहाः (asatpratigrahāś) — takers of unworthy giftsच (cai) — andएव (va) — indeedसर्वे (sarve) — allनिरयगामिनः (nirayagāminaḥ) — bound for hellभविष्यन्ति (bhaviṣyanti) — shall becomeसदा (sadā) — everदक्ष (dakṣa) — O Dakṣaकेचित् (kecid) — someवै (vai) — indeedब्रह्मराक्षसाः (brahmarākṣasāḥ) — brahma-demons
३७ यः शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम्। द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतां विमुखो भवेत्॥
yaḥ śivaṃ surasāmānyamuddiśya parameśvaram | druhyatyajo duṣṭamatistattvatāṃ vimukho bhavet ||
यह अजन्मा प्रजापति दक्ष, जो परमेश्वर शिव को सामान्य देवता समझकर उनसे द्रोह करता है, यह दुष्ट बुद्धिवाला तत्त्वज्ञान से विमुख हो जायगा।
This unborn Prajāpati, Dakṣa, who takes Śiva, the supreme Lord, for a common deity and bears him enmity, being of wicked mind, shall be turned away from true knowledge.
यः (yaḥ) — whoशिवम् (śivaṃ) — Śivaसुरसामान्यम् (surasāmānyam) — as a common godउद्दिश्य (uddiśya) — regardingपरमेश्वरम् (parameśvaram) — the supreme Lordद्रुह्यति (druhyaty) — does violenceअजः (ajo) — the ignorantदुष्टमतिः (duṣṭamatis) — evil-mindedतत्त्वताम् (tattvatāṃ) — from the truthविमुखः (vimukho) — turned awayभवेत् (bhavet) — let him be
३८ कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया। कर्मतन्त्रं वितनुतां वेदवादं च शाश्वतम्॥
kūṭadharmeṣu geheṣu sadā grāmyasukhecchayā | karmatantraṃ vitanutāṃ vedavādaṃ ca śāśvatam ||
यह विषयसुख की इच्छा से कामनारूपी कपट से युक्त धर्मवाले गृहस्थाश्रम में आसक्त रहकर कर्मकाण्ड का तथा कर्मफल की प्रशंसा करनेवाले सनातन वेदवाद का ही विस्तार करता रहेगा।
Out of desire for the pleasures of the village, ever attached to households of false dharma, may he go on extending the machinery of ritual and the eternal disputation of the Veda,
कूटधर्मेषु (kūṭadharmeṣu) — in counterfeit dutiesगेहेषु (geheṣu) — in householdsसदा (sadā) — everग्राम्यसुखेच्छया (grāmyasukhecchayā) — with craving for coarse pleasureकर्मतन्त्रम् (karmatantraṃ) — the machinery of ritesवितनुताम् (vitanutāṃ) — let him spin outवेदवादम् (vedavādaṃ) — the argument of the Vedaच (ca) — andशाश्वतम् (śāśvatam) — endlessly
३९ विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः। भ्रष्टकर्मान्वयरतो दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्॥
vinaṣṭānaṃdakamukho vismṛtātmagatiḥ paśuḥ | bhraṣṭakarmānvayarato dakṣo bastamukho'cirāt ||
दक्ष का आनन्ददायी मुख नष्ट हो जाय, यह आत्मज्ञान को भूलकर पशु के समान हो जाय और कर्मभ्रष्ट तथा अनीतिपरायण होकर शीघ्र ही बकरे के मुख से युक्त हो जाय।"
his joyful face destroyed, forgetting the true path of the self, a mere beast, given over to disordered rites — may Dakṣa soon come to bear the face of a goat."
विनष्टानंदकमुखः (vinaṣṭānaṃdakamukho) — the face of joy destroyed in himविस्मृतात्मगतिः (vismṛtātmagatiḥ) — forgetful of the Self’s wayपशुः (paśuḥ) — a beastभ्रष्टकर्मान्वयरतः (bhraṣṭakarmānvayarato) — clinging to a fallen round of ritesदक्षः (dakṣo) — Dakṣaबस्तमुखः (bastamukho) — goat-facedअचिरात् ('cirāt) — before long
४० शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा। हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः॥
śaptāste kopinā tatra naṃdinā brāhmaṇā yadā | hāhākāro mahānāsīcchapto dakṣeṇa ceśvaraḥ ||
"इस प्रकार कुपित हुए नन्दी ने जब ब्राह्मणों को शाप दिया और दक्ष ने महादेव जी को शाप दिया, तब वहाँ महान् हाहाकार मच गया।
"When the brahmins there had thus been cursed by the enraged Nandī, and the Lord had been cursed by Dakṣa, a great outcry of dismay arose.
शप्ताः (śaptās) — cursedते (te) — theyकोपिना (kopinā) — by the wrathfulतत्र (tatra) — thereनंदिना (naṃdinā) — by Nandinब्राह्मणाः (brāhmaṇā) — the brahminsयदा (yadā) — whenहाहाकारः (hāhākāro) — a cry of dismayमहान् (mahān) — greatआसीत् (āsīc) — aroseशप्तः (chapto) — cursedदक्षेण (dakṣeṇa) — by Dakṣaच (ce) — andईश्वरः (śvaraḥ) — the Lord
४१ तदाकर्ण्याहमत्यन्तमनिन्दं तं मुहुर्मुहुः। भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिवतत्त्ववित्॥
tadākarṇyāhamatyantamanindaṃ taṃ muhurmuhuḥ | bhṛgvādīnapi viprāṃśca vedasṛṭ śivatattvavit ||
[हे नारद!] दक्ष का वह शाप सुनकर वेदों के प्रतिपादक तथा शिवतत्त्व को जाननेवाले मैंने उस दक्ष की तथा भृगु आदि ब्राह्मणों की बारंबार निन्दा की।
[O Nārada,] hearing this, I, the maker of the Vedas, knowing Śiva's true nature, again and again reproached that entirely blameless one [Rudra], and Bhṛgu and the other brahmins besides.
तत् (tad) — thatआकर्ण्य (ākarṇy) — having heardअहम् (āham) — Iअत्यन्तम् (atyantam) — utterlyअनिन्दम् (anindaṃ) — censuredतम् (taṃ) — himमुहुर्मुहुः (muhurmuhuḥ) — again and againभृग्वादीन् (bhṛgvādīn) — Bhṛgu and the restअपि (api) — alsoविप्रान् (viprāṃś) — the brahminsच (ca) — andवेदसृट् (vedasṛṭ) — the maker of the Vedasशिवतत्त्ववित् (śivatattvavit) — knower of Śiva’s truth
४२ ईश्वरोऽपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव। उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः॥
īśvaro'pi vacaḥ śrutvā naṃdinaḥ prahasanniva | uvāca madhuraṃ vākyaṃ bodhayaṃstaṃ sadāśivaḥ ||
सदाशिव महादेव जी भी नन्दी की वह बात सुनकर हँसते हुए और समझाते हुए मधुर वचन कहने लगे —
Īśvara too, hearing Nandī's words, as though smiling, Sadāśiva, spoke a sweet word, instructing him.
ईश्वरः (īśvaro) — the Lordअपि ('pi) — tooवचः (vacaḥ) — the wordश्रुत्वा (śrutvā) — having heardनंदिनः (naṃdinaḥ) — of Nandinप्रहसन् (prahasann) — laughingइव (iva) — as it wereउवाच (uvāca) — spokeमधुरम् (madhuraṃ) — sweetवाक्यम् (vākyaṃ) — a wordबोधयन् (bodhayaṃs) — instructingतम् (taṃ) — himसदाशिवः (sadāśivaḥ) — Sadāśiva
४३ शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि। वृथा शप्तं ब्रह्मकुलं मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्॥
śṛṇu naṃdin mahāprājña na kartuṃ krodhamarhasi | vṛthā śaptaṃ brahmakulaṃ matvā śaptaṃ ca māṃ bhramāt ||
"सदाशिव बोले — हे नन्दिन्! [मेरी बात] सुनो। हे महाप्राज्ञ! तुम्हें क्रोध नहीं करना चाहिये। तुमने भ्रम से यह समझकर कि मुझे शाप दिया गया है, व्यर्थ में ही ब्राह्मणकुल को शाप दे डाला।
"Listen, Nandin, greatly wise one, you ought not to be angry. Out of confusion, thinking me cursed, you have cursed the whole brahmin race in vain.
शृणु (śṛṇu) — hearनंदिन् (naṃdin) — O Nandinमहाप्राज्ञ (mahāprājña) — O greatly wiseन (na) — notकर्तुम् (kartuṃ) — to give way toक्रोधम् (krodham) — angerअर्हसि (arhasi) — should youवृथा (vṛthā) — in vainशप्तम् (śaptaṃ) — cursedब्रह्मकुलम् (brahmakulaṃ) — the brahmin raceमत्वा (matvā) — deemingशप्तम् (śaptaṃ) — cursedच (ca) — andमाम् (māṃ) — meभ्रमात् (bhramāt) — by mistake
४४ वेदो मंत्राक्षरमयः साक्षात्सूक्तमयो भृशम्। सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्॥
vedo maṃtrākṣaramayaḥ sākṣātsūktamayo bhṛśam | sūkte pratiṣṭhito hyātmā sarveṣāmapi dehinām ||
वेद मन्त्राक्षरमय और सूक्तमय हैं। [उसके प्रत्येक] सूक्त में समस्त देहधारियों की आत्मा प्रतिष्ठित है।
The Veda is made wholly of sacred syllables, and truly, entirely, of hymns; and in each hymn the self of all embodied beings is enshrined.
वेदः (vedo) — the Vedaमंत्राक्षरमयः (maṃtrākṣaramayaḥ) — made of the syllables of mantraसाक्षात् (sākṣāt) — verilyसूक्तमयः (sūktamayo) — made of hymnsभृशम् (bhṛśam) — whollyसूक्ते (sūkte) — in the hymnप्रतिष्ठितः (pratiṣṭhito) — establishedहि (hy) — indeedआत्मा (ātmā) — the Selfसर्वेषाम् (sarveṣām) — of allअपि (api) — evenदेहिनाम् (dehinām) — embodied beings
४५ तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः। शप्या न वेदाः केनापि दुर्धियाऽपि कदाचन॥
tasmādātmavido nityaṃ tvaṃ mā śapa ruṣānvitaḥ | śapyā na vedāḥ kenāpi durdhiyā'pi kadācana ||
उन मन्त्रों के ज्ञाता नित्य आत्मवेत्ता हैं, इसलिये तुम रोषवश उन्हें शाप न दो। किसी कुत्सित बुद्धिवाले को भी कभी वेदों को शाप नहीं देना चाहिये।
Therefore do not, out of anger, curse those who ever know the self; the Vedas are not to be cursed by anyone, however evil-minded, ever.
तस्मात् (tasmād) — thereforeआत्मविदः (ātmavido) — knowers of the Selfनित्यम् (nityaṃ) — everत्वम् (tvaṃ) — youमा (mā) — do notशप (śapa) — curseरुषान्वितः (ruṣānvitaḥ) — filled with wrathशप्याः (śapyā) — to be cursedन (na) — notवेदाः (vedāḥ) — the Vedasकेनापि (kenāpi) — by anyoneदुर्धिया (durdhiyā) — even by the ill-wittedअपि ('pi) — evenकदाचन (kadācana) — ever
४६ अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि। शान्तो भव महाधीमन् सनकादिविबोधकः॥
ahaṃ śapto na cedānīṃ tattvato boddhumarhasi | śānto bhava mahādhīman sanakādivibodhakaḥ ||
इस समय मुझे शाप नहीं मिला है, इस बात को तुम्हें ठीक-ठीक समझना चाहिये। हे महामते! तुम तो सनकादि को भी तत्त्वज्ञान का उपदेश देनेवाले हो, अतः शान्त हो जाओ।
You ought truly to understand that I have not now been cursed at all. Be at peace, O greatly wise one, you who instruct even Sanaka and the rest.
अहम् (ahaṃ) — Iशप्तः (śapto) — cursedन (na) — am notचेदानीम् (cedānīṃ) — nowतत्त्वतः (tattvato) — in truthबोद्धुम् (boddhum) — to understandअर्हसि (arhasi) — you shouldशान्तः (śānto) — calmभव (bhava) — beमहाधीमन् (mahādhīman) — O greatly wiseसनकादिविबोधकः (sanakādivibodhakaḥ) — instructor of Sanaka and the rest
४७ यज्ञोऽहं यज्ञकर्माहं यज्ञाङ्गानि च सर्वशः। यज्ञात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योऽहमेव वै॥
yajño'haṃ yajñakarmāhaṃ yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ | yajñātmā yajñanirato yajñabāhyo'hameva vai ||
मैं ही यज्ञ हूँ, मैं ही यज्ञकर्म हूँ, यज्ञों के अंग भी मैं ही हूँ, यज्ञ की आत्मा मैं ही हूँ, यज्ञपरायण यजमान मैं ही हूँ और यज्ञ से बहिष्कृत भी मैं ही हूँ।
I am the sacrifice, I am the act of sacrifice, and I am wholly its every limb; I am the soul of the sacrifice, devoted to the sacrifice, and I alone am also that which is barred from it.
यज्ञः (yajño) — the sacrificeअहम् ('haṃ) — am Iयज्ञकर्म (yajñakarm) — the sacrificial actअहम् (āhaṃ) — am Iयज्ञाङ्गानि (yajñāṅgāni) — the limbs of sacrificeच (ca) — andसर्वशः (sarvaśaḥ) — all of themयज्ञात्मा (yajñātmā) — the soul of sacrificeयज्ञनिरतः (yajñanirato) — devoted to sacrificeयज्ञबाह्यः (yajñabāhyo) — and outside sacrificeअहम् ('ham) — am Iएव (eva) — indeedवै (vai) — truly
४८ कोऽयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोऽहमपि तत्त्वतः। इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः॥
ko'yaṃ kastvamime ke hi sarvo'hamapi tattvataḥ | iti buddhyā hi vimṛśa vṛthā śaptāstvayā dvijāḥ ||
यज्ञ कौन है, तुम कौन हो और ये कौन हैं? वास्तव में सब मैं ही हूँ। तुम अपनी बुद्धि से इस बात का विचार करो। तुमने ब्राह्मणों को व्यर्थ ही शाप दिया है।
Who is this? Who are you? Who are these others? — in truth, I alone am all of it. Consider this with your own understanding: you have cursed these twice-born ones in vain.
कः (ko) — whoअयम् ('yaṃ) — is thisकः (kas) — whoत्वम् (tvam) — are youइमे (ime) — theseके (ke) — whoहि (hi) — indeedसर्वः (sarvo) — allअहम् ('ham) — am Iअपि (api) — indeedतत्त्वतः (tattvataḥ) — in truthइति (iti) — thusबुद्ध्या (buddhyā) — with your understandingहि (hi) — indeedविमृश (vimṛśa) — reflectवृथा (vṛthā) — in vainशप्ताः (śaptās) — cursedत्वया (tvayā) — by youद्विजाः (dvijāḥ) — the brahmins
४९ तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपञ्चरचनां भव। बुधः स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः॥
tattvajñānena nirhṛtya prapañcaracanāṃ bhava | budhaḥ svastho mahābuddhe nandin krodhādivarjitaḥ ||
हे महामते! हे नन्दिन्! तुम तत्त्वज्ञान के द्वारा प्रपंच-रचना को दूर करके विवेकपरायण, स्वस्थ तथा क्रोध आदि से रहित हो जाओ।"
Dispelling, through knowledge of the truth, this whole fabric of appearances, become, O Nandin of great understanding, wise, at peace with yourself, and free of anger and the rest."
तत्त्वज्ञानेन (tattvajñānena) — by knowledge of the truthनिर्हृत्य (nirhṛtya) — having dissolvedप्रपञ्चरचनाम् (prapañcaracanāṃ) — the fabric of appearanceभव (bhava) — becomeबुधः (budhaḥ) — wiseस्वस्थः (svastho) — at rest in yourselfमहाबुद्धे (mahābuddhe) — O greatly wiseनन्दिन् (nandin) — O Nandinक्रोधादिवर्जितः (krodhādivarjitaḥ) — free of anger and the rest
५० एवं स प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः। विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः॥
evaṃ sa prabodhitastena śambhunā nandikeśvaraḥ | vivekaparamo bhūtvā śāṃto'bhūtkrodhavarjitaḥ ||
"ब्रह्मा जी बोले — इस प्रकार भगवान् शिव द्वारा समझाये जाने पर वे नन्दी परम ज्ञान से युक्त और क्रोधरहित होकर शान्त हो गये।
"Thus instructed by Śambhu, Nandikeśvara, given over wholly to discernment, became peaceful and free of anger.
एवम् (evaṃ) — thusसः (sa) — heप्रबोधितः (prabodhitas) — being enlightenedतेन (tena) — by himशम्भुना (śambhunā) — by Śambhuनन्दिकेश्वरः (nandikeśvaraḥ) — Nandikeśvaraविवेकपरमः (vivekaparamo) — wholly discerningभूत्वा (bhūtvā) — having becomeशांतः (śāṃto) — calmedअभूत् ('bhūt) — becameक्रोधवर्जितः (krodhavarjitaḥ) — free of anger
५१ शिवोऽपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम्। सगणः स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः॥
śivo'pi taṃ prabodhyāśu svagaṇaṃ prāṇavallabham | sagaṇaḥ sa yayau tasmātsvasthānaṃ pramudānvitaḥ ||
वे भगवान् शिव भी अपने प्राणप्रिय गण नन्दी को बोध प्रदान करके गणों सहित वहाँ से प्रसन्नतापूर्वक अपने स्थान को चले गये।
Śiva too, having quickly instructed that attendant of his, dearer to him than life, then went from there to his own abode with his attendants, filled with joy.
शिवः (śivo) — Śivaअपि ('pi) — tooतम् (taṃ) — himप्रबोध्य (prabodhy) — having enlightenedआशु (āśu) — at onceस्वगणम् (svagaṇaṃ) — his own attendantप्राणवल्लभम् (prāṇavallabham) — dear as lifeसगणः (sagaṇaḥ) — with his hostsसः (sa) — heययौ (yayau) — wentतस्मात् (tasmāt) — thenceस्वस्थानम् (svasthānaṃ) — to his own abodeप्रमुदान्वितः (pramudānvitaḥ) — filled with gladness
५२ दक्षोऽपि स रुषाविष्टस्तैर्द्विजैः परिवारितः। स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रोहपरायणः॥
dakṣo'pi sa ruṣāviṣṭastairdvijaiḥ parivāritaḥ | svasthānaṃ ca yayau citte śivadrohaparāyaṇaḥ ||
इधर, रोष से युक्त दक्ष भी चित्त में शिव के प्रति द्रोहयुक्त होकर ब्राह्मणों के साथ अपने स्थान को लौट गये।
Dakṣa too, still possessed by rage, surrounded by those brahmins, went to his own abode, his mind wholly given over to enmity toward Śiva.
दक्षः (dakṣo) — Dakṣaअपि ('pi) — tooसः (sa) — heरुषाविष्टः (ruṣāviṣṭas) — possessed by rageतैः (tair) — by thoseद्विजैः (dvijaiḥ) — brahminsपरिवारितः (parivāritaḥ) — surroundedस्वस्थानम् (svasthānaṃ) — to his own abodeच (ca) — andययौ (yayau) — wentचित्ते (citte) — in his heartशिवद्रोहपरायणः (śivadrohaparāyaṇaḥ) — wholly bent on enmity to Śiva
५३ रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः। श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निन्दापरोऽभूच्छिवपूजकानाम्॥
rudraṃ tadānīṃ pariśapyamānaṃ saṃsmṛtya dakṣaḥ parayā ruṣānvitaḥ | śraddhāṃ vihāyaiva sa mūḍhabuddhirnindāparo'bhūcchivapūjakānām ||
उस समय रुद्र को शाप दिये जाने की घटना का स्मरण करके दक्ष सदा महान् रोष से भरे रहते थे। मूर्ख बुद्धिवाले वे शिव के प्रति श्रद्धा को त्यागकर शिवपूजकों की निन्दा करने लगे।
Recalling, again and again, how Rudra had been cursed on that occasion, Dakṣa, filled with the greatest rage, that dull-witted one, wholly abandoning his faith, became one given to reviling Śiva's worshippers.
रुद्रम् (rudraṃ) — Rudraतदानीम् (tadānīṃ) — thenपरिशप्यमानम् (pariśapyamānaṃ) — as he had been cursedसंस्मृत्य (saṃsmṛtya) — recallingदक्षः (dakṣaḥ) — Dakṣaपरया (parayā) — with utmostरुषान्वितः (ruṣānvitaḥ) — filled with rageश्रद्धाम् (śraddhāṃ) — faithविहाय (vihāyai) — having abandonedएव (va) — indeedसः (sa) — heमूढबुद्धिः (mūḍhabuddhir) — of besotted mindनिन्दापरः (nindāparo) — given to revilingअभूत् ('bhūc) — becameशिवपूजकानाम् (chivapūjakānām) — of the worshippers of Śiva
५४ इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिः शंभुना परमात्मना। परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्॥
ityukto dakṣadurbuddhiḥ śaṃbhunā paramātmanā | parāṃ durdhiṣaṇāṃ tasya śṛṇu tāta vadāmyaham ||
हे तात! इस प्रकार परमात्मा शम्भु के साथ [दुर्व्यवहार करके] दक्ष ने अपनी जिस दुष्ट बुद्धि का परिचय दिया था, वह मैंने आपको बता दिया, अब उनकी और बड़ी दुर्बुद्धि के विषय में सुनिये, मैं बता रहा हूँ।
Dear one, having thus been addressed by Śambhu, the supreme Self, Dakṣa's wicked mind remained as it was; now hear from me, and I shall tell of his further, deeper malice.
इति (ity) — thusउक्तः (ukto) — addressedदक्षदुर्बुद्धिः (dakṣadurbuddhiḥ) — Dakṣa of ill mindशंभुना (śaṃbhunā) — by Śambhuपरमात्मना (paramātmanā) — the Supreme Selfपराम् (parāṃ) — the utterदुर्धिषणाम् (durdhiṣaṇāṃ) — perversityतस्य (tasya) — of hisशृणु (śṛṇu) — hearतात (tāta) — O sonवदामि (vadāmy) — I tellअहम् (aham) — I
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
Here ends the twenty-sixth chapter — “Dakṣa's Opposition to Śiva,” within the story of Satī — in the second section, of Satī, of the second Saṃhitā, that of Rudra, of the venerable Śiva Mahāpurāṇa.
इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीय रुद्रसंहिता के द्वितीय सतीखण्ड में सती के उपाख्यान में “शिवेन दक्षविरोधवर्णन” नामक छब्बीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।