Rāmcaritmānas उत्तरकाण्ड Chapter 1

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

उत्तरकाण्ड
Chapter One · Bharata on the last day · Verses 1–दोहा 1(ख)

अवधि अधारा

Bharata is sad that only one day is left. He wonders why the Lord has not come, and fears he has been forgotten for his faults. He envies Lakṣmaṇa, who is with Rāma. Yet he is sure in his heart that Rāma will keep to his word, and he will meet him, for if he lives past the day he would be the lowest of men. In his sea of longing Hanumān arrives in the form of a brahmin, like a boat. भरत दुखी हैं कि अवधि का एक ही दिन बचा है। वे सोचते हैं कि प्रभु क्यों नहीं आए, कहीं मेरे दोषों के कारण उन्होंने मुझे भुला तो नहीं दिया। वे लक्ष्मण को धन्य मानते हैं जो राम के साथ हैं। फिर भी उन्हें दृढ़ भरोसा है कि राम अपना वचन निभाएँगे और मिलेंगे; यदि अवधि बीतने पर भी प्राण रहे तो उनसे नीच कौन होगा। विरह के उस सागर में हनुमान ब्राह्मण का रूप धरकर नाव की तरह आ पहुँचते हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 रहेउ एक दिन अवधि अधारा। समुझत मन दुख भयउ अपारा ॥ कारन कवन नाथ नहिं आयउ। जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ ॥

raheu eka dina avadhi adhārā samujhata mana dukha bhayau apārā | kārana kavana nātha nahiṃ āyau jāni kuṭila kidhauṃ mohi bisarāyau ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'अवधि का एक ही दिन रह गया है,' यह सोचकर उनके मन में अपार दुख हुआ। 'नाथ क्यों नहीं आए? क्या उन्होंने मुझे कुटिल समझकर भुला दिया?

'Only one day is left of the time,' he thought, and his mind was filled with grief. 'Why has my Lord not come? Does he think me crooked, and has he forgotten me?

Verse 2

२2 अहह धन्य लछिमन बड़भागी। राम पदारबिंदु अनुरागी ॥ कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा। ताते नाथ संग नहिं लीन्हा ॥

ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī rāma padārabiṃdu anurāgī | kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā tāte nātha saṃga nahiṃ līnhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अहा, लक्ष्मण धन्य और बड़भागी हैं, जो राम के चरण-कमलों के प्रेमी हैं। प्रभु ने मुझे कपटी और कुटिल पहचान लिया, इसीलिए मुझे अपने साथ नहीं लिया।

Ah, blessed and fortunate is Lakṣmaṇa, who loves Rāma's lotus feet. My Lord knew me as a deceiver and a crooked man, and so he did not take me with him.

Verse 3

३3 जौं करनी समुझै प्रभु मोरी। नहिं निस्तार कलप सत कोरी ॥ जन अवगुन प्रभु मान न काऊ। दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ ॥

jauṃ karanī samujhai prabhu morī nahiṃ nistāra kalapa sata korī | jana avaguna prabhu māna na kāū dīna baṃdhu ati mṛdula subhāū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि प्रभु मेरे कर्मों पर विचार करें तो सौ करोड़ कल्पों में भी मेरा छुटकारा नहीं है। पर प्रभु सेवक के दोषों को कभी नहीं गिनते। वे दीनों के बन्धु हैं और उनका स्वभाव बहुत कोमल है।

If my Lord thinks over what I have done, there is no deliverance for me in a hundred crore ages. But my Lord never counts a servant's faults. He is a friend of the poor, and his nature is very soft.

Verse 4

४4 मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई। मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई ॥ बीतें अवधि रहहि जौं प्राना। अधम कवन जग मोहि समाना ॥

mori jiyam̐ bharosa dṛṛha soī milihahiṃ rāma saguna subha hoī | bīteṃ avadhi rahahi jauṃ prānā adhama kavana jaga mohi samānā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

फिर भी मेरे मन में एक दृढ़ भरोसा है कि राम मुझसे मिलेंगे, क्योंकि शकुन शुभ हैं। यदि अवधि बीत जाने पर भी प्राण बने रहे तो संसार में मेरे समान नीच कौन होगा?'

Yet my heart holds one firm trust: Rāma will meet me, for the omens are good. If I am still alive when the time has passed, who in the world is lower than I am?'

Verse दोहा 1(क)

दोहा १(क)दोहा 1(क) राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत। बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत ॥ १(क) ॥

rāma biraha sāgara maham̐ bharata magana mana hota | bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.दोहा 1(क). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#vदोहा 1(क). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत का मन राम के विरह-सागर में डूब रहा था। तभी हनुमान ब्राह्मण का रूप धरकर मानो नाव की तरह आ पहुँचे।

Bharata's mind was sinking in the ocean of longing for Rāma. Then Hanumān, in the form of a brahmin, came like a ship.

Verse दोहा 1(ख)

दोहा १(ख)दोहा 1(ख) बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात। राम राम रघुपति जपत स्त्रवत नयन जलजात ॥ १(ख) ॥

baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta | rāma rāma raghupati japata stravata nayana jalajāta ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Uttara Kāṇḍa 1.दोहा 1(ख). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/uttar-kand-doha-1-bharata-on-the-last-day#vदोहा 1(ख). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने देखा कि भरत कुश के आसन पर बैठे हैं, सिर पर जटा का मुकुट है, शरीर दुबला है, और 'राम, राम, रघुपति' जपते हुए उनकी आँखों से आँसू बह रहे हैं।

He saw Bharata sitting on a seat of kusa grass, with matted hair, a thin body, and tears running from his eyes as he chanted, 'Rāma, Rāma, Raghupati.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.