Rāmcaritmānas लङ्काकाण्ड Chapter 118

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

लङ्काकाण्ड
Chapter 118 · The monkeys cannot leave · Verses 1–दोहा 118(ग)

बानरों की बिदाई

The bears and monkeys wear the cloth and ornaments they have got and come to Raghupati. Seeing the many kinds of things, the Lord of Kosala laughs again and again. He looks at all with kindness and speaks gently: 'By your strength I killed Rāvaṇa and crowned Vibhīṣaṇa. Now you must all go to your own homes; remember me, and fear no one.' Hearing this, the monkeys, overcome by love, say with folded hands: 'Lord, whatever you say suits us all; hearing your word we are bewildered. You made us your own, knowing us humble; you are the Lord of the three worlds, Raghunātha. Hearing your words we die of shame; do mosquitoes ever do good to Garuḍa?' Seeing Rāma's face, the bears and monkeys, lost in love, had no wish for home. Urged by the Lord, all the bears and monkeys went, holding Rāma's form in their hearts, with joy and sorrow, speaking various humble words: the lord of the monkeys, Nīla, the lord of bears, Aṅgada, Nala, Hanumān, and with Vibhīṣaṇa the other mighty leaders of troops. Out of love they cannot say anything; with eyes brimming again and again, they look straight at Rāma's body, not blinking. भालू और वानर पाए हुए वस्त्र और आभूषण पहन-पहनकर रघुपति के पास आए। तरह-तरह की वस्तुएँ देखकर कोसल के राजा बार-बार हँसते हैं। सब पर कृपा-दृष्टि डालकर रघुराज ने कोमल वचन कहे: 'तुम्हारे बल से मैंने रावण को मारा और विभीषण का राजतिलक किया। अब तुम सब अपने-अपने घर जाओ, मुझे स्मरण करना और किसी से मत डरना।' ये वचन सुनकर वानर प्रेम से व्याकुल हो गए, और हाथ जोड़कर आदर से बोले, 'प्रभु, आप जो कुछ कहें वह हमें सब शोभा देता है, पर आपके वचन सुनकर हम मोहित होते हैं। आपने हमें दीन जानकर सनाथ किया, रघुनाथ, आप तीनों लोकों के स्वामी हैं। आपके वचन सुनकर हम लज्जा से मर जाते हैं; मच्छर भी कहीं गरुड़ का भला करते हैं?' राम का रुख देखकर वानर और रीछ प्रेम में मग्न थे, उन्हें घर की इच्छा नहीं रही। प्रभु की प्रेरणा से सब वानर-भालू राम का रूप हृदय में रखकर, हर्ष और विषाद के साथ, तरह-तरह की विनती कहते हुए चले: वानरराज, नील, रीछराज अंगद, नल, हनुमान और विभीषण सहित दूसरे जो बलवान वानर सेनापति थे। वे प्रेम के वश कुछ कह नहीं सकते, आँखों में बार-बार जल भरकर पलकें रोके राम के शरीर की ओर सामने देखते रहते हैं।

Begin verses ↓

Verse 1

१1 भालु कपिन्ह पट भूषन पाए। पहिरि पहिरि रघुपति पहिं आए ॥ नाना जिनस देखि सब कीसा। पुनि पुनि हँसत कोसलाधीसा ॥

bhālu kapinha paṭa bhūṣana pāe pahiri pahiri raghupati pahiṃ āe | nānā jinasa dekhi saba kīsā puni puni ham̐sata kosalādhīsā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भालू और वानरों ने वस्त्र और आभूषण पाए और पहन-पहनकर रघुपति के पास आए। सब वानरों में तरह-तरह की वस्तुएँ देखकर कोसल के राजा बार-बार हँसे।

The bears and monkeys got cloth and ornaments, put them on and came to Raghupati. Seeing the many kinds of things on the monkeys, the Lord of Kosala laughed again and again.

Verse 2

२2 चितइ सबन्हि पर कीन्हि दाया। बोले मृदुल बचन रघुराया ॥ तुम्हरें बल मैं रावनु मार्यो। तिलक बिभीषन कहँ पुनि सार्यो ॥

citai sabanhi para kīnhi dāyā bole mṛdula bacana raghurāyā | tumhareṃ bala maiṃ rāvanu māryo tilaka bibhīṣana kaham̐ puni sāryo ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने सब पर कृपा की दृष्टि डाली और कोमल वचन कहे: 'तुम्हारे बल से मैंने रावण को मारा और विभीषण का तिलक किया।

He looked on them all with kindness and spoke soft words: 'By your strength I killed Rāvaṇa and crowned Vibhīṣaṇa.

Verse 3

३3 निज निज गृह अब तुम्ह सब जाहू। सुमिरेहु मोहि डरपहु जनि काहू ॥ सुनत बचन प्रेमाकुल बानर। जोरि पानि बोले सब सादर ॥

nija nija gṛha aba tumha saba jāhū sumirehu mohi ḍarapahu jani kāhū | sunata bacana premākula bānara jori pāni bole saba sādara ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

अब तुम सब अपने-अपने घर जाओ। मुझे स्मरण करना और किसी से मत डरना।' ये वचन सुनकर वानर प्रेम से व्याकुल हो गए, और सब हाथ जोड़कर आदर से बोले।

Now you must all go to your own homes. Remember me, and fear no one.' Hearing the words, the monkeys were overcome with love, and all spoke with respect, hands joined.

Verse 4

४4 प्रभु जोइ कहहु तुम्हहि सब सोहा। हमरे होत बचन सुनि मोहा ॥ दीन जानि कपि किए सनाथा। तुम्ह त्रेलोक ईस रघुनाथा ॥

prabhu joi kahahu tumhahi saba sohā hamare hota bacana suni mohā | dīna jāni kapi kie sanāthā tumha treloka īsa raghunāthā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'प्रभु, आप जो कुछ कहें वह हमें सब शोभा देता है, पर आपके वचन सुनकर हम मोहित हो जाते हैं। हमें दीन जानकर आपने सनाथ किया; रघुनाथ, आप तीनों लोकों के स्वामी हैं।

'Lord, whatever you say suits us all, but hearing your words we are bewildered. Knowing us humble you made us your own: you are the Lord of the three worlds, Raghunātha.

Verse 5

५5 सुनि प्रभु बचन लाज हम मरहीं। मसक कहूँ खगपति हित करहीं ॥ देखि राम रुख बानर रीछा। प्रेम मगन नहिं गृह कै ईछा ॥

suni prabhu bacana lāja hama marahīṃ masaka kahūm̐ khagapati hita karahīṃ | dekhi rāma rukha bānara rīchā prema magana nahiṃ gṛha kai īchā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.5. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#v5. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रभु के वचन सुनकर हम लज्जा से मर जाते हैं; क्या मच्छर गरुड़ का कभी कोई भला करते हैं?' राम का रुख देखकर वानर और रीछ प्रेम में मग्न थे और उन्हें घर की इच्छा नहीं रही।

Hearing the Lord's words we die of shame: do mosquitoes ever do any good to Garuḍa?' Seeing Rāma's face, the bears and monkeys were lost in love and had no wish for home.

Verse दोहा 118(क)

दोहा ११८(क)दोहा 118(क) प्रभु प्रेरित कपि भालु सब राम रूप उर राखि। हरष बिषाद सहित चले बिनय बिबिध बिधि भाषि ॥ ११८(क) ॥

prabhu prerita kapi bhālu saba rāma rūpa ura rākhi | haraṣa biṣāda sahita cale binaya bibidha bidhi bhāṣi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.दोहा 118(क). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#vदोहा 118(क). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रभु की प्रेरणा से सब वानर-भालू राम का रूप हृदय में रखकर, हर्ष और विषाद के साथ, तरह-तरह की विनती कहते हुए चले।

Urged by the Lord, all the bears and monkeys went, keeping Rāma's form in their hearts, with joy and sorrow, speaking humble words of many kinds.

Verse दोहा 118(ख)

दोहा ११८(ख)दोहा 118(ख) कपिपति नील रीछपति अंगद नल हनुमान। सहित बिभीषन अपर जे जूथप कपि बलवान ॥ ११८(ख) ॥

kapipati nīla rīchapati aṃgada nala hanumāna | sahita bibhīṣana apara je jūthapa kapi balavāna ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.दोहा 118(ख). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#vदोहा 118(ख). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वानरराज, नील, रीछराज, अंगद, नल, हनुमान और विभीषण सहित दूसरे जो बलवान वानर सेनापति थे।

The lord of monkeys, Nīla, the lord of bears, Aṅgada, Nala, Hanumān, and with Vibhīṣaṇa the other strong leaders of monkey troops.

Verse दोहा 118(ग)

दोहा ११८(ग)दोहा 118(ग) कहि न सकहिं कछु प्रेम बस भरि भरि लोचन बारि। सन्मुख चितवहिं राम तन नयन निमेष निवारि ॥ ११८(ग) ॥

kahi na sakahiṃ kachu prema basa bhari bhari locana bāri | sanmukha citavahiṃ rāma tana nayana nimeṣa nivāri ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Laṅkā Kāṇḍa 118.दोहा 118(ग). https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/lanka-kand-doha-118-the-monkeys-cannot-leave#vदोहा 118(ग). Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

प्रेम के वश वे कुछ कह नहीं सकते थे; आँखों में बार-बार जल भरकर पलकें रोके राम के शरीर की ओर सामने देखते रहते थे।

Out of love they could say nothing; with eyes full of tears again and again, they looked straight at Rāma's body, not blinking.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.