Rāmcaritmānas बालकाण्ड Chapter 97

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

बालकाण्ड
Chapter 97 · Umā comforts her mother · Verses 1–दोहा 97

उमा का माँ को समझाना

Mainā says: what harm did I do Nārada, who ruined my home? He gave Umā such advice that she did penance for a mad groom. In truth he has no love or illusion, is unattached, with no wealth, house or wife; one who spoils another's home has no shame or fear. Does a barren woman know the pain of childbirth? Seeing her mother distressed, Bhavānī speaks in a gentle, wise voice: mother, do not worry; what the Maker has written cannot be turned aside. If fate has written a mad husband for me, why blame anyone? Can the Maker's lines be wiped out by you? Mother, do not take blame in vain. Do not take on blame, mother, and give up grief; this is no time. Whatever pain or joy is written on my forehead, I will go where I get it. Hearing Umā's humble, tender words, all the women think, and, blaming fate in many ways, shed tears. At that time Nārada and the seven sages, hearing the news, came quickly to the house of the mountain. मैना कहती हैं: मैंने नारद का क्या बिगाड़ा था, जिन्होंने मेरा बसता घर उजाड़ दिया? जिन्होंने उमा को ऐसा उपदेश दिया कि उसने बावले वर के लिए तप किया। सचमुच उनके न मोह है, न माया; वे उदासीन हैं, उनके न धन है, न घर, न स्त्री। जो पराए घर को उजाड़ता है उसे न लाज है, न भय। बाँझ क्या प्रसव की पीड़ा जाने? माता को व्याकुल देखकर भवानी विवेकपूर्ण कोमल वाणी में बोलीं: माता, चिन्ता मत करो; जो विधाता रचता है वह टलता नहीं। यदि कर्म में बावला पति लिखा है तो किसी पर दोष क्यों लगाया जाए? माता, तुम व्यर्थ कलंक मत लो। हे माता, कलंक मत लो, करुणा छोड़ दो, यह अवसर नहीं है। जो दुःख-सुख मेरे ललाट में लिखा है, वह जहाँ जाऊँगी वहीं पाऊँगी। उमा के विनीत और कोमल वचन सुनकर सब स्त्रियाँ सोचती हैं और विधाता को अनेक प्रकार से दोष देकर आँखों से आँसू बहाती हैं। उस समय नारद और सप्तर्षि यह समाचार सुनकर तुरन्त हिमाचल के घर गए।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:10

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 नारद कर मैं काह बिगारा। भवनु मोर जिन्ह बसत उजारा ॥ अस उपदेसु उमहि जिन्ह दीन्हा। बौरे बरहि लगि तपु कीन्हा ॥

nārada kara maiṃ kāha bigārā bhavanu mora jinha basata ujārā | asa upadesu umahi jinha dīnhā baure barahi lagi tapu kīnhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'मैंने नारद का क्या बिगाड़ा था, जिन्होंने मेरा बसता घर उजाड़ दिया? उन्होंने उमा को ऐसा उपदेश दिया कि उसने बावले वर के लिए तप किया।

'What harm did I do Nārada, who ruined the house where I lived? He gave Umā such advice that she did penance for a madman of a groom.

Verse 2

२2 साचेहुँ उन्ह के मोह न माया। उदासीन धनु धामु न जाया ॥ पर घर घालक लाज न भीरा। बाझँ कि जान प्रसव कैं पीरा ॥

sācehum̐ unha ke moha na māyā udāsīna dhanu dhāmu na jāyā | para ghara ghālaka lāja na bhīrā bājham̐ ki jāna prasava kaiṃ pīrā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

सचमुच उनके न मोह है, न माया; वे उदासीन हैं, उनके न धन है, न घर, न स्त्री। जो पराए घर को उजाड़ता है, उसे न लाज है, न भय। बाँझ क्या प्रसव की पीड़ा जाने?'

Truly he has no attachment or illusion; he is indifferent, with no wealth, house or wife. One who ruins another's home has neither shame nor fear. Does a barren woman know the pain of childbirth?'

Verse 3

३3 जननिहि बिकल बिलोकि भवानी। बोली जुत बिबेक मृदु बानी ॥ अस बिचारि सोचहि मति माता। सो न टरइ जो रचइ बिधाता ॥

jananihi bikala biloki bhavānī bolī juta bibeka mṛdu bānī | asa bicāri socahi mati mātā so na ṭarai jo racai bidhātā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माता को व्याकुल देखकर भवानी विवेक भरी कोमल वाणी में बोलीं: 'माता, चिन्ता मत करो; जो विधाता ने रच दिया है वह टलता नहीं।

Seeing her mother in distress, Bhavānī spoke in a gentle, wise voice: 'Mother, do not worry; what the Maker has ordained does not turn aside.

Verse 4

४4 करम लिखा जौ बाउर नाहू। तौ कत दोसु लगाइअ काहू ॥ तुम्ह सन मिटहिं कि बिधि के अंका। मातु ब्यर्थ जनि लेहु कलंका ॥

karama likhā jau bāura nāhū tau kata dosu lagāia kāhū | tumha sana miṭahiṃ ki bidhi ke aṃkā mātu byartha jani lehu kalaṃkā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

यदि मेरे भाग्य में बावला पति लिखा है तो किसी को दोष क्यों दिया जाए? क्या तुमसे विधाता के लेख मिट सकते हैं? माता, व्यर्थ कलंक मत लो।

If it is written in my fate that my husband is a madman, why should blame be put on anyone? Can you wipe out the Maker's lines? Mother, do not take blame in vain.

Verse छंद 1

छंद १छंद 1 जनि लेहु मातु कलंकु करुना परिहरहु अवसर नहीं। दुखु सुखु जो लिखा लिलार हमरें जाब जहँ पाउब तहीं ॥ सुनि उमा बचन बिनीत कोमल सकल अबला सोचहीं ॥ बहु भाँति बिधिहि लगाइ दूषन नयन बारि बिमोचहीं ॥

jani lehu mātu kalaṃku karunā pariharahu avasara nahīṃ | dukhu sukhu jo likhā lilāra hamareṃ jāba jaham̐ pāuba tahīṃ | suni umā bacana binīta komala sakala abalā socahīṃ | bahu bhām̐ti bidhihi lagāi dūṣana nayana bāri bimocahīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.छंद 1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#vछंद 1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

माता, कलंक मत लो, करुणा छोड़ दो, यह अवसर नहीं है। मेरे ललाट में जो दुःख-सुख लिखा है, वह मैं जहाँ जाऊँगी वहीं पाऊँगी।' उमा के विनीत और कोमल वचन सुनकर सब स्त्रियाँ सोचने लगीं, और विधाता को बहुत प्रकार से दोष देकर आँखों से आँसू बहाने लगीं।

Mother, do not take blame; give up your grief, this is not the time. Whatever sorrow or joy is written on my forehead, I will meet it wherever I go.' Hearing Umā's humble and tender words, all the women thought, and blaming the Maker in many ways, shed tears.

Verse दोहा 97

दोहा ९७दोहा 97 तेहि अवसर नारद सहित अरु रिषि सप्त समेत। समाचार सुनि तुहिनगिरि गवने तुरत निकेत ॥ ९७ ॥

tehi avasara nārada sahita aru riṣi sapta sameta | samācāra suni tuhinagiri gavane turata niketa ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 97.दोहा 97. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-97-uma-comforts-her-mother#vदोहा 97. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसी समय नारद ने सप्तर्षियों सहित यह समाचार सुना और तुरन्त हिमाचल के घर गए।

At that moment Nārada, with the seven sages, hearing the news, went at once to the house of Himālaya.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.