Rāmcaritmānas बालकाण्ड Chapter 72

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

बालकाण्ड
Chapter 72 · The advice and Umā's dream · Verses 1–दोहा 72

मैना को उपदेश और उमा का स्वप्न

Himālaya says: if you love your daughter, go and teach her to do penance, by which she may meet Maheśa; no other way will end the sorrow. Nārada's words carry a hidden reason: Śiva has every virtue and is without blemish. Hearing her husband, Mainā goes gladly to Girijā. Seeing Umā's eyes filled with tears, she takes her lovingly on her lap, presses her to her heart again and again, and cannot speak, her throat full. Bhavānī, mother of the world and all-knowing, speaks gently to her mother: listen, mother, I dreamt I saw a fair and handsome brahmin teaching me this. हिमालय कहते हैं कि यदि तुम्हें पुत्री पर स्नेह है तो उसे जाकर शिक्षा दो कि वह ऐसा तप करे जिससे महेश मिलें; किसी और उपाय से दुःख नहीं मिटेगा। नारद के वचन में हेतु भरा है; शिव सब गुणों के निधि और निष्कलंक हैं। पति की बात सुनकर मैना प्रसन्न होकर तुरन्त गिरिजा के पास गईं। उमा को देखकर उनकी आँखों में जल भर आया; स्नेह से उन्हें गोद में बैठाया और बार-बार हृदय से लगाया। गला भर आया और कुछ कहा नहीं गया। जगत् माता, सर्वज्ञ भवानी माता से मृदु वाणी में बोलीं: हे माता, सुनो, मैंने ऐसा सपना देखा है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:40

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 अब जौ तुम्हहि सुता पर नेहू। तौ अस जाइ सिखावन देहू ॥ करै सो तपु जेहिं मिलहिं महेसू। आन उपायँ न मिटहि कलेसू ॥

aba jau tumhahi sutā para nehū tau asa jāi sikhāvana dehū | karai so tapu jehiṃ milahiṃ mahesū āna upāyam̐ na miṭahi kalesū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 72.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-72-the-dream-of-the-brahmin#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'अब यदि तुम्हें पुत्री पर स्नेह है तो जाकर उसे शिक्षा दो कि वह तप करे जिससे महेश मिलें। किसी और उपाय से क्लेश नहीं मिटेगा।

'Now, if you love your daughter, go and teach her to do the penance by which she may meet Maheśa. By no other means will the sorrow be ended.

Verse 2

२2 नारद बचन सगर्भ सहेतू। सुंदर सब गुन निधि बृषकेतू ॥ अस बिचारि तुम्ह तजहु असंका। सबहि भाँति संकरु अकलंका ॥

nārada bacana sagarbha sahetū suṃdara saba guna nidhi bṛṣaketū | asa bicāri tumha tajahu asaṃkā sabahi bhām̐ti saṃkaru akalaṃkā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 72.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-72-the-dream-of-the-brahmin#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

नारद के वचन में हेतु और अर्थ दोनों हैं। वृषकेतु सुन्दर हैं और सब गुणों के भण्डार हैं। ऐसा विचारकर तुम शंका छोड़ दो; शंकर सब प्रकार निष्कलंक हैं।'

Nārada's words carry reason and meaning. Bṛṣaketu is handsome and a treasure of all virtues. Thinking so, give up your doubt; in every way Śaṅkara is without blemish.'

Verse 3

३3 सुनि पति बचन हरषि मन माहीं। गई तुरत उठि गिरिजा पाहीं ॥ उमहि बिलोकि नयन भरे बारी। सहित सनेह गोद बैठारी ॥

suni pati bacana haraṣi mana māhīṃ gaī turata uṭhi girijā pāhīṃ | umahi biloki nayana bhare bārī sahita saneha goda baiṭhārī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 72.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-72-the-dream-of-the-brahmin#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

पति की बात सुनकर वे मन में प्रसन्न हुईं और तुरन्त उठकर गिरिजा के पास गईं। उमा को देखकर उनकी आँखों में जल भर आया और उन्होंने स्नेह से उन्हें गोद में बैठा लिया।

Hearing her husband's words, she went gladly to Girijā at once. Seeing Umā, her eyes filled with tears, and lovingly she sat her on her lap.

Verse 4

४4 बारहिं बार लेति उर लाई। गदगद कंठ न कछु कहि जाई ॥ जगत मातु सर्बग्य भवानी। मातु सुखद बोलीं मृदु बानी ॥

bārahiṃ bāra leti ura lāī gadagada kaṃṭha na kachu kahi jāī | jagata mātu sarbagya bhavānī mātu sukhada bolīṃ mṛdu bānī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 72.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-72-the-dream-of-the-brahmin#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बार-बार वे उन्हें हृदय से लगाती रहीं; गला भर आया और कुछ कहा नहीं जा सका। जगत् की माता सर्वज्ञ भवानी माता को सुख देती हुई मृदु वाणी में बोलीं।

Again and again she pressed her to her heart; her throat was choked and she could say nothing. Bhavānī, the mother of the world, who knows all, spoke in a gentle voice to her mother, giving her joy.

Verse दोहा 72

दोहा ७२दोहा 72 सुनहि मातु मैं दीख अस सपन सुनावउँ तोहि। सुंदर गौर सुबिप्रबर अस उपदेसेउ मोहि ॥ ७२ ॥

sunahi mātu maiṃ dīkha asa sapana sunāvaum̐ tohi | suṃdara gaura subiprabara asa upadeseu mohi ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Bāla Kāṇḍa 72.दोहा 72. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/bal-kand-doha-72-the-dream-of-the-brahmin#vदोहा 72. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'हे माता, सुनो, मैं तुम्हें सुनाती हूँ जो सपना मैंने देखा: एक सुन्दर, गौर वर्ण के श्रेष्ठ ब्राह्मण ने मुझे ऐसा उपदेश दिया।'

'Listen, mother, I tell you what I dreamt: I saw a fair, handsome and noble brahmin teaching me thus.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.