Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 86

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 86 · The people wake and turn back · Verses 1–दोहा 86

राम दरस हित नेम ब्रत

When the people woke at dawn there was a great cry: Raghunātha was gone. They found no track of the chariot, and ran in all directions calling Rāma. Like merchants whose ship has sunk in the sea, the whole company was in distress. They blamed themselves and praised the fish, saying a life without Raghubīr is cursed; and if fate had to part them from their beloved, why did it not grant death for the asking? So wailing, they came back to Ayodhyā, full of grief. The pain of that parting cannot be told; only the hope of the end of the years kept them alive. Men and women took vows and rules in order to see Rāma again, like cakravāka birds and lotuses, helpless without the sun. भोर होने पर सब लोग जागे तो बड़ा शोर मचा कि रघुनाथ चले गए। रथ का निशान कहीं नहीं मिलता और सब 'राम राम' कहते चारों दिशाओं में दौड़ते हैं। जैसे समुद्र में जहाज़ डूब जाने पर व्यापारियों का समूह व्याकुल हो, वैसे ही सब बेहाल थे। एक-दूसरे को यह उपदेश देते कि राम को हमने कष्ट जानकर छोड़ दिया। वे अपनी निन्दा करते और मछलियों की सराहना करते कि जल के बिना जीती नहीं; रघुवीर के बिना जीवन को धिक्कार है। यदि विधाता ने प्रिय का वियोग किया, तो माँगने पर मृत्यु क्यों न दी? इस प्रकार प्रलाप करते हुए वे दुख से भरे अयोध्या लौट आए। भयंकर वियोग कहा नहीं जाता; अवधि की आशा से सब प्राण रखते हैं। राम के दर्शन के लिए स्त्री-पुरुष नियम और व्रत करने लगे, जैसे चकवा-चकवी और कमल सूर्य के बिना दीन हो जाते हैं।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 01:45

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू ॥ रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं ॥

jāge sakala loga bhaem̐ bhorū ge raghunātha bhayau ati sorū | ratha kara khoja katahahum̐ nahiṃ pāvahiṃ rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 86.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-86-the-people-wake-and-turn-home#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भोर में सब लोग जागे और बड़ा शोर हुआ कि रघुनाथ चले गए। उन्हें रथ का निशान कहीं नहीं मिलता था और वे 'राम, राम' कहते चारों दिशाओं में दौड़ते थे।

The people woke at dawn, and a great cry went up that Raghunātha had gone. They found no trace of the chariot, and ran in all four directions calling 'Rāma, Rāma!'

Verse 2

२2 मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू ॥ एकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू ॥

manahum̐ bārinidhi būṛa jahājū bhayau bikala baṛa banika samājū | ekahi eka deṃhiṃ upadesū taje rāma hama jāni kalesū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 86.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-86-the-people-wake-and-turn-home#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे समुद्र में जहाज़ डूब जाने पर व्यापारियों का समूह व्याकुल हो जाता है, वैसे ही वे बहुत व्याकुल हुए। एक-दूसरे से कहने लगे, 'हम ने कष्ट जानकर राम को छोड़ दिया।'

Like a company of merchants whose ship has sunk in the sea, they were deeply distressed. They told one another, 'We left Rāma, knowing his hardship.'

Verse 3

३3 निंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना ॥ जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा ॥

niṃdahiṃ āpu sarāhahiṃ mīnā dhiga jīvanu raghubīra bihīnā | jauṃ pai priya biyogu bidhi kīnhā tau kasa maranu na māgeṃ dīnhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 86.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-86-the-people-wake-and-turn-home#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे अपनी निन्दा करते और मछलियों को सराहते: 'रघुवीर के बिना जीवन को धिक्कार है। यदि विधाता ने प्रिय का वियोग किया, तो माँगने पर मृत्यु क्यों नहीं दी?'

They blamed themselves and praised the fish: 'A curse on life without Raghubīr! If fate parted us from the one we love, why did it not grant us death when we asked?'

Verse 4

४4 एहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा ॥ बिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना ॥

ehi bidhi karata pralāpa kalāpā āe avadha bhare paritāpā | biṣama biyogu na jāi bakhānā avadhi āsa saba rākhahiṃ prānā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 86.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-86-the-people-wake-and-turn-home#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

इस प्रकार विलाप और प्रलाप करते हुए वे दुख से भरे अयोध्या लौट आए। भयंकर वियोग का वर्णन नहीं हो सकता; अवधि की आशा से ही सब प्राण रखते हैं।

In this way, wailing and lamenting, they came back to Ayodhyā, full of grief. The cruel pain of parting cannot be told; only the hope of the day when the years end keeps them all alive.

Verse दोहा 86

दोहा ८६दोहा 86 राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि। मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि ॥ ८६ ॥

rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri | manahum̐ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 86.दोहा 86. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-86-the-people-wake-and-turn-home#vदोहा 86. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम के दर्शन के लिए स्त्री-पुरुष नियम और व्रत करने लगे, जैसे चकवा-चकवी और कमल सूर्य के बिना दीन हो जाते हैं।

Men and women took vows and rules to see Rāma, like cakravāka birds and lotuses, helpless without the Sun.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.