Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 43

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 43 · Kaikeyī's false love · Verses 1–दोहा 43

तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे

Seeing Rāma's willingness the queen was glad, and spoke with a show of love: I swear by Bharata, I know no other reason. Rāma, you are not at fault; you are a giver of joy to your mother, father and brothers. Rāma, all you say is true: you are devoted to your father's and mother's word. Go, my son, and persuade your father, so that no shame comes to him in his fourth stage of life. He who gave you, a son of such goodness, should not be slighted. The bitter words of the evil-mouthed seemed to Rāma as sweet as the holy places of Magadha and Gayā. Rāma liked all his mother's words, as the waters that fall into the Ganges become lovely. The king's faint passed, remembering Rāma; he turned over. The minister said that Rāma had come, and made his plea fit for the time. राम की तत्परता देखकर रानी प्रसन्न हुई और कपट-स्नेह जताकर बोली: तुम्हारी सौगंध और भरत की शपथ, मैंने कोई दूसरा कारण नहीं जाना। बेटा, तुम अपराध के योग्य नहीं हो; तुम माता, पिता और भाइयों को सुख देने वाले हो। राम, तुम जो कुछ कहते हो सब सच है, तुम पिता-माता के वचन में रत हो। जाकर पिता को समझाओ, जिससे चौथेपन में उनका अपयश न हो। जिसने तुम्हारे समान पुत्र का पुण्य दिया, उसका निरादर करना उचित नहीं। कुमुख के कठोर वचन राम को वैसे ही शुभ लगे जैसे मगध में गया आदि तीर्थ। माता के सब वचन राम को वैसे भाए जैसे गंगा में गिरा जल सुहावना हो जाता है। राजा की मूर्छा राम को स्मरण करके टूटी और उन्होंने करवट ली। मंत्री ने राम के आने की बात कही और समय के अनुसार विनती की।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:34

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 रहसी रानि राम रुख पाई। बोली कपट सनेहु जनाई ॥ सपथ तुम्हार भरत कै आना। हेतु न दूसर मै कछु जाना ॥

rahasī rāni rāma rukha pāī bolī kapaṭa sanehu janāī | sapatha tumhāra bharata kai ānā hetu na dūsara mai kachu jānā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 43.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-43-kaikeyis-false-love#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम का रुख पाकर रानी प्रसन्न हुई और कपट का स्नेह जताकर बोली: 'तुम्हारी और भरत की शपथ, मैंने कोई दूसरा कारण नहीं जाना।

Seeing Rāma's readiness, the queen was glad and spoke, showing false love: 'I swear by you and by Bharata, I know no other reason.

Verse 2

२2 तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता। जननी जनक बंधु सुखदाता ॥ राम सत्य सबु जो कछु कहहू। तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू ॥

tumha aparādha jogu nahiṃ tātā jananī janaka baṃdhu sukhadātā | rāma satya sabu jo kachu kahahū tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 43.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-43-kaikeyis-false-love#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

बेटा, तुम अपराध के योग्य नहीं हो; तुम माता, पिता और भाइयों को सुख देने वाले हो। राम, तुम जो कुछ कहते हो सब सच है; तुम पिता-माता के वचन में रत हो।

Dear son, you are not at fault; you give joy to your mother, father and brothers. Rāma, all that you say is true: you are devoted to your father's and mother's words.

Verse 3

३3 पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई। चौथेंपन जेहिं अजसु न होई ॥ तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे। उचित न तासु निरादरु कीन्हे ॥

pitahi bujhāi kahahu bali soī cautheṃpana jehiṃ ajasu na hoī | tumha sama suana sukṛta jehiṃ dīnhe ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 43.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-43-kaikeyis-false-love#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जाकर पिता को समझाओ, जिससे चौथेपन में उनका अपयश न हो। जिसने तुम्हारे समान पुत्र का पुण्य पाया, उसका निरादर करना उचित नहीं।'

Go and persuade your father, so that in his last stage of life he may not be blamed. It is not right to slight one who gave you, a son of such goodness.'

Verse 4

४4 लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे। मगहँ गयादिक तीरथ जैसे ॥ रामहि मातु बचन सब भाए। जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए ॥

lāgahiṃ kumukha bacana subha kaise magaham̐ gayādika tīratha jaise | rāmahi mātu bacana saba bhāe jimi surasari gata salila suhāe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 43.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-43-kaikeyis-false-love#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुमुख की ये बातें राम को शुभ लगीं, जैसे मगध में गया आदि तीर्थ। माता के सब वचन राम को ऐसे भाए जैसे गंगा में गिरकर जल सुहावना हो जाता है।

Her ill-mouthed words seemed lovely to Rāma, like the holy places of Magadha and Gayā. All his mother's words pleased Rāma, as waters that fall into the Ganges turn sweet.

Verse दोहा 43

दोहा ४३दोहा 43 गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह। सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह ॥ ४३ ॥

gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha | saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 43.दोहा 43. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-43-kaikeyis-false-love#vदोहा 43. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम को स्मरण करके राजा की मूर्छा टूटी और उन्होंने करवट ली। मंत्री ने राम के आने की बात कही और समय के अनुसार विनती की।

The king's faint passed as he remembered Rāma, and he turned over. The minister announced Rāma's coming and made his plea fit for the time.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.