Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 325

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 325 · Bharata's vow grows · Verses 1–दोहा 325

नित पूजत प्रभु पाँवरी

Bharata's body grows thinner day by day, and his strength, glow and the beauty of his face lessen. But his vow of love for Rāma is new each day and strong; his army of dharma grows, and his mind is not dulled. As the water dwindles in the autumn light while the reeds delight and the lotuses open, so his restraint, self-control, discipline, vows and fasting are the stars in the clear sky of his heart. His faith is the unmoving pole star, the term is the full-moon night, and remembrance of his master is the broad heavenly path. Love for Rāma is the unmoving, spotless moon, shining ever bright with the whole company. All poets shrink in describing Bharata's life, thought, deeds, devotion, dispassion, virtue and pure wealth; Śeṣa, Gaṇeśa and Sarasvatī cannot reach it. Each day he worships the Lord's sandals, his love too great for his heart, and takes their command before doing the state's work in many ways. भरत का शरीर दिन-दिन दुबला होता जाता है; तेज, बल और मुख की शोभा घटती है। पर राम के प्रेम का प्रण नित नया और पुष्ट होता है; उनकी धर्म की सेना बढ़ती है और मन मलिन नहीं होता। जैसे शरद के प्रकाश में पानी घटता है तो बेंत मगन होते हैं और कमल खिलते हैं, वैसे ही शम, दम, संयम, नियम और उपवास भरत के हृदय रूपी निर्मल आकाश के तारे हैं। ध्रुव जैसा अटल विश्वास, अवधि पूर्णिमा की रात-सी, और स्वामी की याद देवमार्ग के रूप में फैली है। राम का प्रेम अचल, निर्दोष चन्द्रमा है, जो समाज सहित नित्य उज्ज्वल शोभा पाता है। भरत की रहनी, समझ, करनी, भक्ति, विरक्ति, गुण और निर्मल विभूति का वर्णन करने में सब कवि सकुचाते हैं; शेष, गणेश और सरस्वती की भी वहाँ पहुँच नहीं। वे नित्य प्रभु की पादुकाओं की पूजा करते हैं, प्रेम हृदय में समाता नहीं, और बार-बार आज्ञा माँगकर राज के काम बहुत प्रकार से करते हैं।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:04

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 देह दिनहुँ दिन दूबरि होई। घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई ॥ नित नव राम प्रेम पनु पीना। बढ़त धरम दलु मनु न मलीना ॥

deha dinahum̐ dina dūbari hoī ghaṭai teju balu mukhachabi soī | nita nava rāma prema panu pīnā baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 325.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-325-bharatas-vow-grows#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनका शरीर दिन-दिन दुबला होता गया; तेज, बल और मुख की शोभा घटती गई। पर राम के प्रेम का प्रण नित नया और पुष्ट होता गया; धर्म की सेना बढ़ती गई और मन मलिन न हुआ।

His body grew thinner day by day; his strength, glow and the beauty of his face lessened. But each day his vow of love for Rāma was new and strong; his army of dharma grew and his mind was not dulled.

Verse 2

२2 जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे। बिलसत बेतस बनज बिकासे ॥ सम दम संजम नियम उपासा। नखत भरत हिय बिमल अकासा ॥

jimi jalu nighaṭata sarada prakāse bilasata betasa banaja bikāse | sama dama saṃjama niyama upāsā nakhata bharata hiya bimala akāsā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 325.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-325-bharatas-vow-grows#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

जैसे शरद के प्रकाश में पानी घटता है, बेंत मगन होते हैं और कमल खिलते हैं, वैसे ही शम, दम, संयम, नियम और उपवास भरत के हृदय रूपी निर्मल आकाश के तारे हैं।

As the water dwindles in the autumn light, and the reeds delight and the lotuses open, so restraint, self-control, discipline, vows and fasting are the stars in the clear sky of Bharata's heart.

Verse 3

३3 ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी। स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी ॥ राम पेम बिधु अचल अदोषा। सहित समाज सोह नित चोखा ॥

dhruva bisvāsa avadhi rākā sī svāmi surati surabīthi bikāsī | rāma pema bidhu acala adoṣā sahita samāja soha nita cokhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 325.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-325-bharatas-vow-grows#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उनका विश्वास ध्रुव तारा है, अवधि पूर्णिमा की रात-सी, और स्वामी की याद आकाश का देवमार्ग। राम का प्रेम अचल, निर्दोष चन्द्रमा है, जो समाज सहित सदा उज्ज्वल शोभा पाता है।

His faith is the pole star, the term the full-moon night, remembrance of the master the broad path of the heavens. Love for Rāma is the unmoving, spotless moon, shining bright always with the company.

Verse 4

४4 भरत रहनि समुझनि करतूती। भगति बिरति गुन बिमल बिभूती ॥ बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं। सेस गनेस गिरा गमु नाहीं ॥

bharata rahani samujhani karatūtī bhagati birati guna bimala bibhūtī | baranata sakala sukaci sakucāhīṃ sesa ganesa girā gamu nāhīṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 325.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-325-bharatas-vow-grows#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत की रहनी, समझ, करनी, भक्ति, विरक्ति, गुण और निर्मल विभूति: वर्णन करते हुए सब सकुचाते हैं; शेष, गणेश और सरस्वती की भी वहाँ पहुँच नहीं।

Bharata's way of life, thought, deeds, devotion, dispassion, virtue and pure wealth: in describing them all shrink back; Śeṣa, Gaṇeśa and Sarasvatī cannot reach them.

Verse दोहा 325

दोहा ३२५दोहा 325 नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति। मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति ॥ ३२५ ॥

nita pūjata prabhu pām̐varī prīti na hṛdayam̐ samāti | māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhām̐ti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 325.दोहा 325. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-325-bharatas-vow-grows#vदोहा 325. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वे नित्य प्रभु की पादुकाओं की पूजा करते हैं, प्रेम हृदय में समाता नहीं, और बार-बार आज्ञा माँगकर राज के काम बहुत प्रकार से करते हैं।

He worships the Lord's sandals daily, his love too great for his heart, and asks their command again and again before doing the work of the state in many ways.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.