Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 324

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 324 · Bharata at Nandigrāma · Verses 1–दोहा 324

नंदिगावँ करि परन कुटीरा

Bowing at the feet of Rāma's mother and the guru, and taking the Lord's sandals with leave, Bharata, steady bearer of dharma, makes a leaf hut at Nandigrāma and lives there. He wears matted hair on his head and bark clothing, digs the ground and prepares a bed of kuśa grass. In food, clothing, vessels, vows and rules he lovingly practices the hard dharma of a rishi. Ornaments, clothes and all pleasures and comforts he gives up, in mind, body and speech, like a straw. The kingdom of Ayodhyā would be envied by the king of gods, and hearing of Daśaratha's wealth Kubera is ashamed. In that city Bharata lives without attachment, like a bee in a garden of campaka flowers, which it does not touch. The luxuries of Ramā, the fortunate who love Rāma give up like something vomited. Bharata, a vessel of love for Rāma, is not great by this one deed: the cātaka is praised for its vow and the swan for its wealth of discernment. राम की माता और गुरु के चरणों में सिर नवाकर और प्रभु की पादुका के लिए आज्ञा पाकर धर्म की धुरी को धारण करने वाले धीर भरत ने नन्दिग्राम में पर्णकुटी बनाकर निवास किया। सिर पर जटा का जूड़ा और मुनि के वस्त्र धारण किए, धरती खोदकर कुश की साँथरी बिछाई। भोजन, वस्त्र, बर्तन, व्रत और नियम — ऋषि का कठिन धर्म वे प्रेम से करते हैं। आभूषण, वस्त्र, भोग और बहुत से सुखों को उन्होंने मन, शरीर और वचन से तिनके की तरह छोड़ दिया। अयोध्या के राज की इन्द्र भी प्रशंसा करे, और दशरथ का धन सुनकर कुबेर लजाए। उसी नगर में भरत बिना राग के रहते हैं, जैसे चम्पा के बाग में भौंरा। रमा के विलास को राम के अनुरागी बड़भागी जन वमन की तरह त्याग देते हैं। राम के प्रेम के पात्र भरत इस करनी से बड़े नहीं हुए; चातक अपनी टेक के लिए और हंस विवेक की विभूति के लिए सराहे जाते हैं।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:12

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 राम मातु गुर पद सिरु नाई। प्रभु पद पीठ रजायसु पाई ॥ नंदिगावँ करि परन कुटीरा। कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा ॥

rāma mātu gura pada siru nāī prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī | naṃdigāvam̐ kari parana kuṭīrā kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 324.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-324-bharata-at-nandigram#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम की माता और गुरु के चरणों में सिर नवाकर और प्रभु की पादुका के लिए आज्ञा पाकर धर्म की धुरी को धारण करने वाले धीर भरत ने नन्दिग्राम में पर्णकुटी बनाकर निवास किया।

Bowing his head at the feet of Rāma's mother and the guru, and getting leave for the Lord's sandals, Bharata, the steady bearer of dharma, made a leaf hut at Nandigrāma and lived there.

Verse 2

२2 जटाजूट सिर मुनिपट धारी। महि खनि कुस साँथरी सँवारी ॥ असन बसन बासन ब्रत नेमा। करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा ॥

jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī mahi khani kusa sām̐tharī sam̐vārī | asana basana bāsana brata nemā karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 324.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-324-bharata-at-nandigram#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उन्होंने सिर पर जटाजूट और मुनि के वस्त्र धारण किए, धरती खोदकर कुश की साँथरी बनाई। भोजन, वस्त्र, बर्तन, व्रत और नियम में वे ऋषियों के कठिन धर्म का प्रेम से पालन करते थे।

He wore a crown of matted hair and the sages' bark clothing, dug the ground and prepared a bed of kuśa grass. In food, clothing, vessels, vows and rules he lovingly followed the hard dharma of the rishis.

Verse 3

३3 भूषन बसन भोग सुख भूरी। मन तन बचन तजे तिन तूरी ॥ अवध राजु सुर राजु सिहाई। दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई ॥

bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī mana tana bacana taje tina tūrī | avadha rāju sura rāju sihāī dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 324.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-324-bharata-at-nandigram#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

आभूषण, वस्त्र और बहुत-से भोग-सुख उन्होंने मन, शरीर और वचन से तिनके की तरह छोड़ दिए। अयोध्या के राज की इन्द्र भी प्रशंसा करे, और दशरथ का धन सुनकर कुबेर लजाए।

Ornaments, clothes and all the pleasures and comforts he gave up like a straw, in mind, body and speech. The kingdom of Ayodhyā would be envied by the king of gods, and Kubera is ashamed to hear of Daśaratha's wealth.

Verse 4

४4 तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा। चंचरीक जिमि चंपक बागा ॥ रमा बिलासु राम अनुरागी। तजत बमन जिमि जन बड़भागी ॥

tehiṃ pura basata bharata binu rāgā caṃcarīka jimi caṃpaka bāgā | ramā bilāsu rāma anurāgī tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 324.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-324-bharata-at-nandigram#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उसी नगर में भरत बिना राग के रहते थे, जैसे चम्पा के बाग में भौंरा। रमा के विलास को राम के अनुरागी बड़भागी जन वमन की तरह त्याग देते हैं।

In that city Bharata lived without attachment, like a bee in a garden of campaka flowers. The luxuries of Ramā the fortunate who love Rāma give up like something vomited.

Verse दोहा 324

दोहा ३२४दोहा 324 राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति। चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति ॥ ३२४ ॥

rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṃ karatūti | cātaka haṃsa sarāhiata ṭeṃka bibeka bibhūti ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 324.दोहा 324. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-324-bharata-at-nandigram#vदोहा 324. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम के प्रेम के पात्र भरत इस करनी से ही बड़े नहीं हैं: चातक अपनी टेक के लिए और हंस विवेक की विभूति के लिए सराहे जाते हैं।

Bharata, a vessel of Rāma's love, is not great by this deed alone: the cātaka is praised for its vow, and the swan for its wealth of discernment.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.