Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 28

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 28 · The Raghu way · Verses 1–दोहा 28

रघुकुल रीति सदा चलि आई

The king laughed and said: I know your meaning. You love to be angry. You never asked for your trust, and I forgot, with my simple nature. Do not blame me falsely: ask for four instead of two. The Raghus have always held to this: life may go, but a word must not. There is no pile of sin like untruth. Can crores of small gunja berries be as a mountain? Truth is the root of all good deeds, the Vedas and Purāṇas say, and I too sing it. On this I swear by Rāma, the ocean of kindness. Having made him firm, she spoke with a laugh: the king's wishes were a lovely forest full of happy birds, and she, a hunter-woman, wanted to scare them with a fearful hawk. She opened the cage of her evil thought. राजा ने हँसकर कहा: मैं तेरा भेद जान गया। तुझे रूठना बहुत प्रिय है। तूने अपनी थाती कभी नहीं माँगी और मेरे भोले स्वभाव के कारण मैं भूल गया। झूठमूठ मुझे दोष मत दे: दो की जगह चार माँग ले। रघुकुल की रीति सदा से चली आई है: प्राण चले जाएँ, पर वचन न जाए। असत्य के समान पाप का ढेर नहीं है; क्या करोड़ों घुँघचियाँ पहाड़ के बराबर हो सकती हैं? सत्य ही सब सुन्दर पुण्यों की जड़ है, वेद-पुराण में प्रसिद्ध है और मैंने भी गाया है। उस पर मैं राम की शपथ करके आया हूँ, जो पुण्य और स्नेह की सीमा हैं। उसे दृढ़ कराकर कुमति हँसकर बोली, मानो उसने कुमत रूपी बहेलिए की कुलह खोल दी हो। राजा के मनोरथ सुन्दर वन हैं, सुखी पक्षियों का समूह; भीलनी की तरह वह भयानक बाज छोड़ना चाहती है।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:05

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई ॥ थाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ ॥

jāneum̐ maramu rāu ham̐si kahaī tumhahi kohāba parama priya ahaī | thāti rākhi na māgihu kāū bisari gayau mohi bhora subhāū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 28.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-28-a-word-is-a-word#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा ने हँसकर कहा: 'मैं तेरा भेद जान गया। तुझे रूठना बहुत प्रिय है। तूने अपनी थाती कभी नहीं माँगी, और मेरे भोले स्वभाव से मैं भूल गया।

The king said with a laugh: 'I understand your secret. It is your great love to be angry. You never asked for what you had put in trust, and I forgot, because my nature is simple.

Verse 2

२2 झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू ॥ रघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई ॥

jhūṭhehum̐ hamahi doṣu jani dehū dui kai cāri māgi maku lehū | raghukula rīti sadā cali āī prāna jāhum̐ baru bacanu na jāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 28.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-28-a-word-is-a-word#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

झूठमूठ मुझे दोष मत दे; दो की जगह चार माँग ले। रघुकुल की रीति सदा से चली आई है: प्राण भले चले जाएँ, पर वचन न जाए।

Do not blame me falsely. Ask four in place of two. The custom of the Raghus has come down always: life may go, but a promise must not.

Verse 3

३3 नहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा ॥ सत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए ॥

nahiṃ asatya sama pātaka puṃjā giri sama hohiṃ ki koṭika guṃjā | satyamūla saba sukṛta suhāe beda purāna bidita manu gāe ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 28.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-28-a-word-is-a-word#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

असत्य के समान पाप का ढेर नहीं है। क्या करोड़ों घुँघचियाँ मिलकर पहाड़ के बराबर हो सकती हैं? सत्य ही सब सुन्दर पुण्यों की जड़ है; यह वेद-पुराण में प्रसिद्ध है और मनु ने भी यही गाया है।

There is no heap of sin like untruth. Can crores of gunja seeds become a mountain? Truth is the root of all lovely merit, the Vedas and Purāṇas say, and Manu too sings it.

Verse 4

४4 तेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई ॥ बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली ॥

tehi para rāma sapatha kari āī sukṛta saneha avadhi raghurāī | bāta dṛṛhāi kumati ham̐si bolī kumata kubihaga kulaha janu kholī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 28.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-28-a-word-is-a-word#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

उस पर मैंने राम की शपथ की है, जो पुण्य और स्नेह की सीमा हैं।' बात को दृढ़ कराकर कुमति हँसकर बोली, मानो कुमत रूपी बाज की कुलह (आँखों की टोपी) खोल दी हो।

On top of that I have sworn by Rāma, Raghurāi, the limit of merit and love.' Making him firm in his word, the evil-minded woman laughed and spoke, as if she had undone the hood of an evil-minded hawk.

Explanationव्याख्या

शिकार का बाज़ आँखों पर टोपी पहने रहता है; शिकार पर छोड़ते समय वह खोली जाती है।

A hawk kept for hunting wears a small hood over its eyes until it is let fly at its prey.

Verse दोहा 28

दोहा २८दोहा 28 भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु। भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु ॥ २८ ॥

bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṃga samāju | bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṃkaru bāju ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 28.दोहा 28. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-28-a-word-is-a-word#vदोहा 28. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा के मनोरथ सुन्दर वन थे, सुखी पक्षियों के समूह; भीलनी की तरह वह उन पर भयंकर बाज, अपना वचन, छोड़ना चाहती थी।

The king's wishes were a fine forest, a flock of happy birds. Like a hunter-woman she wished to let loose a fierce hawk on it, a word that terrifies.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.