Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 256

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 256 · Vasiṣṭha's proposal · Verses 1–दोहा 256

तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई

Vasiṣṭha says: 'Dear one, by Rāma's grace what you say is true; without Rāma there is no success even in a dream. I hesitate to say one thing: the wise give up half when all is about to be lost. You two brothers go to the forest, and let Lakṣmaṇa, Sītā and Raghurāī be turned back.' Hearing the good words both brothers are glad, every limb full of joy. Their minds are content and their bodies shine, as if Rāma had become king in their hearts. For the people it is much gain and little loss, though the queens weep with grief and joy equal. Bharata says that doing what the sage has said gives the world's creatures the fruit they desire. 'I will live in the forest all my life; I want no greater comfort than this. Rāma and Sītā know all hearts, and you are all-knowing and wise; if you speak truly, Lord, make your own word hold.' वसिष्ठ ने कहा, 'हे तात, बात सच है, राम की कृपा से ही है; राम से विमुख को सपने में भी सिद्धि नहीं मिलती। हे तात, मैं एक बात कहने में सकुचाता हूँ: जब सर्वस्व जाने लगता है तब बुद्धिमान आधा छोड़ देते हैं। तुम दोनों भाई वन को जाओ और लक्ष्मण, सीता और रघुराई को लौटा लिया जाए।' ये सुन्दर वचन सुनकर दोनों भाई हर्षित हुए और उनके अंग आनन्द से भर गए। मन प्रसन्न और शरीर पर तेज विराजा, मानो हृदय में राम राजा हो गए हों। लोगों के लिए बहुत लाभ और थोड़ी हानि है, पर रानियाँ सुख-दुःख बराबर होकर सब रोती हैं। भरत कहते हैं कि मुनि ने जो कहा, वह करने से संसार के जीवों को मनचाहा फल मिलेगा। मैं जीवन भर वन में निवास करूँगा; इससे अधिक सुख मेरे लिए नहीं। राम और सीता अन्तर्यामी हैं और आप सर्वज्ञ और सुजान हैं; हे नाथ, यदि आप सच कहते हैं तो अपने वचन को प्रमाण कीजिए।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 01:56

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 तात बात फुरि राम कृपाहीं। राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं ॥ सकुचउँ तात कहत एक बाता। अरध तजहिं बुध सरबस जाता ॥

tāta bāta phuri rāma kṛpāhīṃ rāma bimukha sidhi sapanehum̐ nāhīṃ | sakucaum̐ tāta kahata eka bātā aradha tajahiṃ budha sarabasa jātā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 256.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-256-vasishthas-proposal#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'हे तात, बात सच है, राम की कृपा से ही है; राम से विमुख को सपने में भी सिद्धि नहीं मिलती। हे तात, मैं एक बात कहने में सकुचाता हूँ: जब सर्वस्व जाने लगता है तब बुद्धिमान आधा छोड़ देते हैं।

'Dear one, what you say is true by Rāma's grace; without Rāma there is no success even in a dream. I hesitate to say one thing, dear: when all is going, the wise give up half.

Verse 2

२2 तुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई। फेरिअहिं लखन सीय रघुराई ॥ सुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता। भे प्रमोद परिपूरन गाता ॥

tumha kānana gavanahu dou bhāī pheriahiṃ lakhana sīya raghurāī | suni subacana haraṣe dou bhrātā bhe pramoda paripūrana gātā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 256.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-256-vasishthas-proposal#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

तुम दोनों भाई वन को जाओ और लक्ष्मण, सीता और रघुराई को लौटा लिया जाए।' ये सुन्दर वचन सुनकर दोनों भाई हर्षित हुए और उनके अंग आनन्द से भर गए।

You two brothers go to the forest, and let Lakṣmaṇa, Sītā and Raghurāī be turned back.' Hearing the good words, both brothers were glad and their bodies were full of joy.

Verse 3

३3 मन प्रसन्न तन तेजु बिराजा। जनु जिय राउ रामु भए राजा ॥ बहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी। सम दुख सुख सब रोवहिं रानी ॥

mana prasanna tana teju birājā janu jiya rāu rāmu bhae rājā | bahuta lābha loganha laghu hānī sama dukha sukha saba rovahiṃ rānī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 256.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-256-vasishthas-proposal#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

मन प्रसन्न और शरीर पर तेज विराजा, मानो हृदय में राम राजा हो गए हों। लोगों के लिए बहुत लाभ और थोड़ी हानि थी, पर रानियाँ सुख-दुःख बराबर होकर सब रोने लगीं।

Their minds were happy and their bodies shone, as if Rāma had become king in their hearts. For the people it was much gain and little loss, though the queens all wept, grief and joy being equal.

Verse 4

४4 कहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे। फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे ॥ कानन करउँ जनम भरि बासू। एहिं तें अधिक न मोर सुपासू ॥

kahahiṃ bharatu muni kahā so kīnhe phalu jaga jīvanha abhimata dīnhe | kānana karaum̐ janama bhari bāsū ehiṃ teṃ adhika na mora supāsū ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 256.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-256-vasishthas-proposal#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

भरत ने कहा, 'मुनि ने जो कहा, वह करने से संसार के जीवों को मनचाहा फल मिलेगा। मैं जीवन भर वन में निवास करूँगा; इससे अधिक सुख मेरे लिए नहीं।

Bharata said, 'If I do what the sage has said, it gives the creatures of the world the fruit they desire. I will live in the forest all my life; I want no greater comfort than this.

Verse दोहा 256

दोहा २५६दोहा 256 अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान। जो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान ॥ २५६ ॥

am̐tarajāmī rāmu siya tumha sarabagya sujāna | jo phura kahahu ta nātha nija kījia bacanu pravāna ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 256.दोहा 256. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-256-vasishthas-proposal#vदोहा 256. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम और सीता अन्तर्यामी हैं और आप सर्वज्ञ और सुजान हैं। हे नाथ, यदि आप सच कहते हैं तो अपने वचन को प्रमाण कीजिए।'

Rāma and Sītā know every heart, and you are all-knowing and wise. If you speak truly, Lord, make your own word hold.'

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.