Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 18

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter Eighteen · The poison grows · Verses 1–दोहा 18

कपट प्रबोधु

Mantharā says: Rāma's mother is clever and deep; she found her moment and set her own matter right. She sent Bharata to his maternal home, and you must understand that was her plan. All her fellow-wives serve me well, she thinks, and Bharata's mother is proud of her husband's strength. Your trouble troubles Kausalyā, mother, but she is cunning and does not let it show. The king loves you above others, and a rival cannot bear that. Spreading a trick, she has won the king over, and had the auspicious time fixed for Rāma's anointing. This is fit in the family, to put the mark on Rāma, and it pleases everyone and me too. What I fear is what comes after, and let fate give that fruit back to her. Making up crores of crooked tales, she gave poisoned comfort, telling hundreds of stories of the rival that feed enmity. मंथरा ने कहा: राम की माता चतुर और गम्भीर है; उसने मौक़ा पाकर अपनी बात बना ली। भरत को ननिहाल भिजवा दिया, इसे आप राम की माता की ही सलाह जानिए। वह सोचती है कि मेरी सब सौतें मेरी अच्छी सेवा करती हैं, पर भरत की माँ पति के बल पर गर्व में है। आपका दुख कौसल्या को सालता है, माँ, पर वह कपट में चतुर है और ज़ाहिर नहीं होने देती। राजा का आप पर विशेष प्रेम है, और सौत का स्वभाव इसे देख नहीं सकता। उसने प्रपंच रचकर राजा को अपना बना लिया और राम के तिलक के लिए मुहूर्त निकलवा लिया। यह कुल के योग्य है कि राम को तिलक हो, सबको अच्छा लगता है और मुझे भी बहुत अच्छा। मुझे डर आगे की बात समझकर लगता है; दैव उसे ही उसका फल दे। करोड़ों कुटिल बातें रचकर उसने कपट-भरा उपदेश दिया और सौत की सैकड़ों कथाएँ कहीं जिनसे बैर बढ़े।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:21

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 चतुर गँभीर राम महतारी। बीचु पाइ निज बात सँवारी ॥ पठए भरतु भूप ननिअउरें। राम मातु मत जानव रउरें ॥

catura gam̐bhīra rāma mahatārī bīcu pāi nija bāta sam̐vārī | paṭhae bharatu bhūpa naniaureṃ rāma mātu mata jānava raureṃ ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 18.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-18-kausalyas-plot#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

'राम की माता चतुर और गम्भीर है। उसने मौक़ा पाकर अपनी बात बना ली। भरत को ननिहाल भिजवा दिया, इसे आप राम की माता की ही सलाह समझिए।

'Rāma's mother is clever and deep. She found her chance and set her own matter right. She had Bharata sent to his mother's house, and you must know that was Rāma's mother's plan.

Verse 2

२2 सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें। गरबित भरत मातु बल पी कें ॥ सालु तुम्हार कौसिलहि माई। कपट चतुर नहिं होइ जनाई ॥

sevahiṃ sakala savati mohi nīkeṃ garabita bharata mātu bala pī keṃ | sālu tumhāra kausilahi māī kapaṭa catura nahiṃ hoi janāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 18.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-18-kausalyas-plot#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह सोचती है कि सब सौतें मेरी अच्छी सेवा करती हैं, और भरत की माँ अपने पति के बल पर गर्व करती है। आपका दुख कौसल्या को सालता है, माँ, पर वह कपट में चतुर है और जताती नहीं।

All her fellow-wives serve me well, she thinks, and she says Bharata's mother is proud of her husband's strength. Your pain pains Kausalyā, mother, but she is clever in tricks and does not let it be seen.

Verse 3

३3 राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी। सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी ॥ रची प्रपंचु भूपहि अपनाई। राम तिलक हित लगन धराई ॥

rājahi tumha para premu biseṣī savati subhāu sakai nahiṃ dekhī | racī prapaṃcu bhūpahi apanāī rāma tilaka hita lagana dharāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 18.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-18-kausalyas-plot#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा का आप पर विशेष प्रेम है, और सौत का स्वभाव उसे देख नहीं सकता। उसने प्रपंच रचकर राजा को अपना बना लिया और राम के तिलक के लिए मुहूर्त निकलवा लिया।

The king has special love for you, and a rival cannot bear that. Spreading a trick, she has won the king over, and had the time fixed for Rāma's anointing.

Verse 4

४4 यह कुल उचित राम कहुँ टीका। सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका ॥ आगिलि बात समुझि डरु मोही। देउ दैउ फिरि सो फलु ओही ॥

yaha kula ucita rāma kahum̐ ṭīkā sabahi sohāi mohi suṭhi nīkā | āgili bāta samujhi ḍaru mohī deu daiu phiri so phalu ohī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 18.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-18-kausalyas-plot#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

कुल के योग्य है कि राम को तिलक हो; यह सबको भाता है और मुझे भी बहुत अच्छा लगता है। पर आगे की बात समझकर मुझे डर लगता है; दैव उसे ही उसका फल दे।'

It is proper in the family to put the mark on Rāma, and it pleases all, and me very much. But thinking of what comes after, I am afraid; let fate give that fruit back to her.'

Verse दोहा 18

दोहा १८दोहा 18 रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु। कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु ॥ १८ ॥

raci paci koṭika kuṭilapana kīnhesi kapaṭa prabodhu | kahisi kathā sata savati kai jehi bidhi bāṛha birodhu ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 18.दोहा 18. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-18-kausalyas-plot#vदोहा 18. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

करोड़ों कुटिल बातें रचकर और बनाकर उसने कपट-भरी समझाइश दी, और सौत की सैकड़ों कथाएँ कहीं जिससे बैर बढ़े।

Making up crores of crooked tales, she gave her false comfort, and told a hundred tales of the rival, to make enmity grow.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.