Rāmcaritmānas अयोध्याकाण्ड Chapter 155

श्री गणेशाय नमः । श्रीजानकीवल्लभो विजयते ।

श्रीरामचरितमानस

अयोध्याकाण्ड
Chapter 155 · The king's last words · Verses 1–दोहा 155

राम राम कहि राम कहि

The king takes heart, sits up and asks Sumantra again where merciful Rāma, Lakṣmaṇa and his dear daughter-in-law Videhā are. He laments in many ways, and the night does not pass; it is as long as an age. He remembers the curse of the blind ascetic and tells Kausalyā the whole story. Telling it, he grows distressed. He says that life without Rāma is not worth hoping for, and asks what he will do with a body that did not keep his vow of love. He calls out to Rāma, Jānakī and Lakṣmaṇa, himself the cātaka-bird of the rain-cloud of his father's love. In the closing dohā, saying Rāma over and over, he gives up his body in parting from Raghuvara and goes to the world of the gods. राजा धीरज धरकर उठ बैठते हैं और फिर सुमन्त्र से पूछते हैं कि कृपालु राम, लक्ष्मण और प्रिय पुत्रवधू विदेहकुमारी कहाँ हैं। वे अनेक प्रकार से विलाप करते हैं, और रात ऐसी लम्बी है कि युग के समान बीतती नहीं। उन्हें अन्धे तपस्वी का शाप याद आता है और वे कौसल्या को सारी कथा सुनाते हैं। कथा कहते वे व्याकुल हो जाते हैं। वे कहते हैं कि राम के बिना जीने की आशा को धिक्कार है, और जिस शरीर ने मेरा प्रेम का प्रण नहीं निभाया उसे रखकर मैं क्या करूँगा। वे राम, जानकी और लक्ष्मण को पुकारते हैं, और स्वयं को पिता के प्रेम रूपी मेघ का पपीहा कहते हैं। अन्तिम दोहे में राजा बार-बार राम-राम कहते हुए रघुवर के विरह में शरीर छोड़कर देवलोक चले गए।

Begin verses ↓

सम्पूर्ण अध्याय सुनें · Listen to the whole chapter
0:00 02:14

सुनते हुए पढ़ें — जो श्लोक गाया जा रहा है, वह सामने आ जाता है। Read while you listen: each verse comes forward as it is sung.

Sung rendition (AI-generated vocals) · गायन (AI द्वारा निर्मित स्वर)

Verse 1

१1 धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू। कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू ॥ कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही। कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही ॥

dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū kahu sumaṃtra kaham̐ rāma kṛpālū | kahām̐ lakhanu kaham̐ rāmu sanehī kaham̐ priya putrabadhū baidehī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 155.1. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-155-the-kings-last-words#v1. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा ने धीरज धरकर उठ बैठे और कहा: 'सुमन्त्र, बताओ, कृपालु राम कहाँ हैं? कहाँ हैं लक्ष्मण, कहाँ हैं प्यारे राम, कहाँ है प्रिय पुत्रवधू वैदेही?'

The king took courage, rose and sat up. 'Tell me, Sumantra, where is merciful Rāma? Where is Lakṣmaṇa, where is dear Rāma, where is my beloved daughter-in-law Vaidehī?'

Verse 2

२2 बिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती ॥ तापस अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई ॥

bilapata rāu bikala bahu bhām̐tī bhai juga sarisa sirāti na rātī | tāpasa aṃdha sāpa sudhi āī kausalyahi saba kathā sunāī ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 155.2. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-155-the-kings-last-words#v2. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राजा बहुत प्रकार से व्याकुल होकर विलाप करते थे; रात युग के समान लम्बी थी और बीतती नहीं थी। उन्हें अन्धे तपस्वी के शाप की याद आई और उन्होंने कौसल्या को सारी कथा सुनाई।

The king lamented in many ways, distressed; the night would not pass, as long as an age. He remembered the curse of the blind ascetic and told Kausalyā the whole story.

Explanationव्याख्या

बहुत पहले राजा ने भूल से एक अन्धे तपस्वी दम्पति के एकमात्र पुत्र को मार दिया था, और पिता ने शाप दिया था कि वे भी पुत्र के शोक में मरेंगे।

Long before, the king had accidentally killed the only son of a blind ascetic couple, and the father cursed him to die of grief for a son.

Verse 3

३3 भयउ बिकल बरनत इतिहासा। राम रहित धिग जीवन आसा ॥ सो तनु राखि करब मैं काहा। जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा ॥

bhayau bikala baranata itihāsā rāma rahita dhiga jīvana āsā | so tanu rākhi karaba maiṃ kāhā jeṃhi na prema panu mora nibāhā ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 155.3. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-155-the-kings-last-words#v3. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

वह वृत्तान्त कहते हुए वे व्याकुल हो गए: 'राम के बिना जीवन की आशा को धिक्कार है। उस शरीर को रखकर मैं क्या करूँगा जिसने मेरा प्रेम का प्रण नहीं निभाया?

He grew distressed, telling the old account: 'Shame on the hope of life without Rāma. What shall I do keeping the body that did not keep my vow of love?

Verse 4

४4 हा रघुनंदन प्रान पिरीते। तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते ॥ हा जानकी लखन हा रघुबर। हा पितु हित चित चातक जलधर ॥

hā raghunaṃdana prāna pirīte tumha binu jiata bahuta dina bīte | hā jānakī lakhana hā raghubara hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 155.4. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-155-the-kings-last-words#v4. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

हा रघुनन्दन, प्राणों से प्यारे! तुम्हारे बिना जीते हुए बहुत दिन बीत गए। हा जानकी, हा लक्ष्मण, हा रघुवर! हा पिता के हितकारी, पिता के चित्त रूपी पपीहे के बादल!'

Ah, Raghunandana, beloved of my life! Many days have passed living without you. Ah, Jānakī! Ah, Lakṣmaṇa! Ah, Raghuvara! Ah, the rain-cloud for the cātaka of a father's heart!'

Verse दोहा 155

दोहा १५५दोहा 155 राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम। तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम ॥ १५५ ॥

rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma | tanu parihari raghubara biraham̐ rāu gayau suradhāma ||

✓
Citeउद्धृत करें

OccultGuide. Rāmcaritmānas, Ayodhyā Kāṇḍa 155.दोहा 155. https://occultguide.com/scripture/ramcharitmanas/ayodhya-kand-doha-155-the-kings-last-words#vदोहा 155. Sanskrit text in the public domain; translation CC BY-SA 4.0.

JSON ↗
· हिन्दी

राम-राम, राम, राम-राम, राम कहते हुए राजा रघुवर के विरह में शरीर छोड़कर देवलोक चले गए।

Saying 'Rāma, Rāma, Rāma, Rāma, Rāma, Rāma,' the king gave up his body in his parting from Raghuvara and went to the world of the gods.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license. अनुवाद और सम्पादन: Gaurav Verma — प्रकाशन-पद्धति देखें। संस्कृत मूल पाठ पब्लिक डोमेन में है। हमारा लिप्यंतरण, अनुवाद और टिप्पणियाँ CC BY-SA 4.0 के अंतर्गत उपलब्ध हैं — देखें /license.