Tripurasundarī Tantra · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीषोडशीहृदयस्तोत्रम्

Shodashi Hridaya Stotram (Tripurasundari Tantra) — The Heart of Ṣoḍaśī: a hymn for the Kali age

The "heart" of a goddess is the short hymn that holds her whole self. Parvati asks Shiva about the coming Kali age, when people will have let go of dharma and its rites, and he answers with this hymn of Tripurasundari. It shows her as the young sun, then as Kālī, Durgā and Speech, and in the end as red when she creates, white when she keeps, and dark when she takes back.

Verse 1

कैलासे करुणाक्रांता परोपकृतिमानसा ।
पप्रच्छ करुणासिंधुं सुप्रसन्नं महेश्वरम् ॥ १ ॥

kailāse karuṇākrāṃtā paropakṛtimānasā
papraccha karuṇāsiṃdhuṃ suprasannaṃ maheśvaram

कैलासेकरुणाक्रांतापरोपकृतिमानसापप्रच्छकरुणासिंधुम्सुप्रसन्नम्महेश्वरम्
हिन्दी अर्थ

कैलास पर पार्वती ने, जो करुणा से भरी थीं और दूसरों का भला करना चाहती थीं, दया के सागर महेश्वर से पूछा, जो बहुत प्रसन्न थे।

English sense

On Kailāsa, Pārvatī, moved by pity and wishing to help others, asked the ocean of mercy, Maheśvara, who was in a very good mood.

पदार्थ · word by word
कैलासे
on Kailāsaकैलास पर
करुणाक्रांता
moved by pityकरुणा से भरी
परोपकृतिमानसा
wishing to help othersदूसरों का भला चाहने वाली
पप्रच्छ
askedपूछा
करुणासिंधुम्
the ocean of mercyदया के सागर से
सुप्रसन्नम्
very pleasedबहुत प्रसन्न
महेश्वरम्
Maheśvaraमहेश्वर से

Verse 2

श्रीपार्वत्युवाच — श्रीपार्वती बोलीं Śrī Pārvatī said

आगामिनि कलौ ब्रह्मन् धर्मकर्मविवर्जिताः ।
भविष्यंति जनास्तेषां कथं श्रेयो भविष्यति ॥ २ ॥

āgāmini kalau brahman dharmakarmavivarjitāḥ
bhaviṣyaṃti janāsteṣāṃ kathaṃ śreyo bhaviṣyati

आगामिनि कलौब्रह्मन्धर्मकर्मविवर्जिताःभविष्यंतिजनाःतेषाम्कथम्श्रेयःभविष्यति
हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्, आने वाले कलियुग में लोग धर्म और कर्म से रहित होंगे। उनका भला कैसे होगा?

English sense

Brahman, in the coming Kali age people will have no dharma and no rites. How will their good come about?

पदार्थ · word by word
आगामिनि कलौ
in the coming Kali ageआने वाले कलियुग में
ब्रह्मन्
O Brahmanहे ब्रह्मन्
धर्मकर्मविवर्जिताः
without dharma and ritesधर्म और कर्म से रहित
भविष्यंति
will beहोंगे
जनाः
peopleलोग
तेषाम्
for themउनका
कथम्
howकैसे
श्रेयः
goodभला
भविष्यति
will come aboutहोगा

Verse 3

श्रीशिव उवाच — श्रीशिव बोले Śrī Śiva said

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तव स्नेहान्महेश्वरि ।
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु सुंदरीहृदयस्तवम् ॥ ३ ॥

śṛṇu devi pravakṣyāmi tava snehānmaheśvari
durlabhaṃ triṣu lokeṣu suṃdarīhṛdayastavam

शृणुदेविप्रवक्ष्यामितव स्नेहात्महेश्वरिदुर्लभम्त्रिषु लोकेषुसुंदरीहृदयस्तवम्
हिन्दी अर्थ

हे देवि, सुनो। हे महेश्वरि, तुम्हारे प्रेम के कारण मैं तुम्हें सुन्दरी-हृदय नाम का स्तोत्र बताता हूँ, जो तीनों लोकों में दुर्लभ है।

English sense

Listen, Goddess. Out of love for you, Maheśvarī, I will tell you the hymn called Sundarī's Heart, which is rare in the three worlds.

पदार्थ · word by word
शृणु
listenसुनो
देवि
Goddessहे देवि
प्रवक्ष्यामि
I will tellमैं बताऊँगा
तव स्नेहात्
out of love for youतुम्हारे प्रेम के कारण
महेश्वरि
Maheśvarīहे महेश्वरि
दुर्लभम्
rareदुर्लभ
त्रिषु लोकेषु
in the three worldsतीनों लोकों में
सुंदरीहृदयस्तवम्
the hymn Sundarī's Heartसुन्दरी-हृदय स्तोत्र

Verse 4

ये नरा दुःखसंतप्ता दारिद्र्यहतमानसाः ।
अस्यैव पाठमात्रेण तेषां श्रेयो भविष्यति ॥ ४ ॥

ye narā duḥkhasaṃtaptā dāridryahatamānasāḥ
asyaiva pāṭhamātreṇa teṣāṃ śreyo bhaviṣyati

ये नराःदुःखसंतप्ताःदारिद्र्यहतमानसाःअस्य एव पाठमात्रेणतेषाम् श्रेयः भविष्यति
हिन्दी अर्थ

जो लोग दुःख से तपे हुए हैं और जिनका मन दरिद्रता से दब गया है, उनका भला केवल इसके पाठ से हो जाएगा।

English sense

People who are worn down by sorrow and whose minds are crushed by poverty will find their good by merely reciting this.

पदार्थ · word by word
ये नराः
the people whoजो लोग
दुःखसंतप्ताः
worn down by sorrowदुःख से तपे हुए
दारिद्र्यहतमानसाः
whose minds are crushed by povertyजिनका मन दरिद्रता से दबा है
अस्य एव पाठमात्रेण
by merely reciting thisकेवल इसके पाठ से
तेषाम् श्रेयः भविष्यति
their good will come aboutउनका भला होगा

अथ ध्यानम्Meditation

Verse 5

वालार्क्यविभा पाशं साभयमंकुशं च वरदं संविभ्रतीं भूतिदां राजंतीं ।
करामितनिभां भव्यप्रदां भारतीमीषत्फुल्लमुखाम्बुजस्मितकरैराशाभवान्धापहाम् ।
चतुरंबुजाकृतकरैर्भक्त्या भजे षोडशीम् ॥ ५ ॥

vālārkyavibhā pāśaṃ sābhayamaṃkuśaṃ ca varadaṃ saṃvibhratīṃ bhūtidāṃ rājaṃtīṃ
karāmitanibhāṃ bhavyapradāṃ bhāratīmīṣatphullamukhāmbujasmitakarairāśābhavāndhāpahām
caturaṃbujākṛtakarairbhaktyā bhaje ṣoḍaśīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

वालार्क्यविभा opening uncertain

Verse 6

सुंदरी सकलकल्मषापहा कोटिकंजकमनीयकांतिभृत् ।
कोटिकल्पकृतपुण्यकर्मणा चतुरंबुजाकृतकरैर्भक्त्या भजे षोडशीम् ॥ ६ ॥

suṃdarī sakalakalmaṣāpahā koṭikaṃjakamanīyakāṃtibhṛt
koṭikalpakṛtapuṇyakarmaṇā caturaṃbujākṛtakarairbhaktyā bhaje ṣoḍaśīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

शर्वरीशसमसुंदराननां श्रीशशक्तिसुकृताश्रयाश्रिताम् ।
सज्जनानुशरणीयसत्पदां संकटे सुरगणैः सुपूजनीयां पदपुण्यपुष्कराम् ।
तां भजामि जननीं जगज्जनीं युद्धयुक्तदितिजान्सुदुर्जयान् निंदिताम् ॥ ७ ॥

śarvarīśasamasuṃdarānanāṃ śrīśaśaktisukṛtāśrayāśritām
sajjanānuśaraṇīyasatpadāṃ saṃkaṭe suragaṇaiḥ supūjanīyāṃ padapuṇyapuṣkarām
tāṃ bhajāmi jananīṃ jagajjanīṃ yuddhayuktaditijānsudurjayān niṃditām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

या सुरासुररणे जवान्विता संजघान जगदंबिकाजिता ।
तां भजामि जननीं जगज्जनीं योगिनां हृदयसंगतां शिवाम् ।
योगयुक्तमनसां यतात्मनां जाग्रतीं जगति यत्नतो द्विजा यां जपंति हृदि तां भजाम्यहम् ॥ ८ ॥

yā surāsuraraṇe javānvitā saṃjaghāna jagadaṃbikājitā
tāṃ bhajāmi jananīṃ jagajjanīṃ yogināṃ hṛdayasaṃgatāṃ śivām
yogayuktamanasāṃ yatātmanāṃ jāgratīṃ jagati yatnato dvijā yāṃ japaṃti hṛdi tāṃ bhajāmyaham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

कौलिकालिकलितांघ्रिपंकजां तां भजामि कलिकल्मषापहाम् ।
कल्पकास्तु कलयंति कालिकां यत्कला कलिजनोपकारिका ॥ ९ ॥

kaulikālikalitāṃghripaṃkajāṃ tāṃ bhajāmi kalikalmaṣāpahām
kalpakāstu kalayaṃti kālikāṃ yatkalā kalijanopakārikā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

वालार्कानंतशोचिर्भिन्नतनुकिरणैर्दीप्यंतीं दिगंतान् दीप्तैर्दीप्यमानां दनुजदलवनानल्पदावानलाभाम् ।
दान्तोदन्तोष्ठचित्तां दलितदितिसुतां दर्शनीयां दुरंतां देवीं दीनार्द्रचित्तां हृदि मुदितमनाः षोडशीं संस्मरामि ॥ १० ॥

vālārkānaṃtaśocirbhinnatanukiraṇairdīpyaṃtīṃ digaṃtān dīptairdīpyamānāṃ danujadalavanānalpadāvānalābhām
dāntodantoṣṭhacittāṃ dalitaditisutāṃ darśanīyāṃ duraṃtāṃ devīṃ dīnārdracittāṃ hṛdi muditamanāḥ ṣoḍaśīṃ saṃsmarāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

धीरान्धन्यान्धरित्रीधवविघृतशिरोधूतधूल्यंब्जपादां धृष्टान्धाराधराधो विनिघृतचपलाचारुचन्द्रप्रभाभाम् ।
धर्म्यान्धृतोपहारान्धरणिसुरधवोच्चारिणीं ध्येयरूपां धीमद्धन्यातिधन्यान्धनदधनवृतां सुंदरीं चिंतयामि ॥ १२ ॥

dhīrāndhanyāndharitrīdhavavighṛtaśirodhūtadhūlyaṃbjapādāṃ dhṛṣṭāndhārādharādho vinighṛtacapalācārucandraprabhābhām
dharmyāndhṛtopahārāndharaṇisuradhavoccāriṇīṃ dhyeyarūpāṃ dhīmaddhanyātidhanyāndhanadadhanavṛtāṃ suṃdarīṃ ciṃtayāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

जयतु जयतु जल्पा योगिनी योगयुक्ता जयतु जयतु सांख्या सुन्दरी सुन्दरास्था ।
जयतु जयतु पद्मा पद्मिनी केशवस्य जयतु जयतु काली कालिनी कालकांता ॥ १३ ॥

jayatu jayatu jalpā yoginī yogayuktā jayatu jayatu sāṃkhyā sundarī sundarāsthā
jayatu jayatu padmā padminī keśavasya jayatu jayatu kālī kālinī kālakāṃtā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

जयतु जयतु खर्वा षोडशी वेदहस्ता ।
जयतु जयतु धात्री धर्मिणी धातृशांतिः ।
जयतु जयतु वाणी ब्रह्मणो ब्रह्मवन्या ।
जयतु जयतु दुर्गा दारिणी देवशत्रोः ॥ १४ ॥

jayatu jayatu kharvā ṣoḍaśī vedahastā
jayatu jayatu dhātrī dharmiṇī dhātṛśāṃtiḥ
jayatu jayatu vāṇī brahmaṇo brahmavanyā
jayatu jayatu durgā dāriṇī devaśatroḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

line doubtful

Verse 15

देवि त्वं सृष्टिकाले कमलभवभृता राजसी रक्तरूपा रक्षाकाले त्वमम्बा हरिहृदयधृता सात्त्विकी श्वेतरूपा ।
भूरिक्रोधा भवांते भवभवनगता तामसी कृष्णरूपा एताश्चान्यास्त्वमेव क्षितमनुजमला सुंदरी केवलाद्या ॥ १५ ॥

devi tvaṃ sṛṣṭikāle kamalabhavabhṛtā rājasī raktarūpā rakṣākāle tvamambā harihṛdayadhṛtā sāttvikī śvetarūpā
bhūrikrodhā bhavāṃte bhavabhavanagatā tāmasī kṛṣṇarūpā etāścānyāstvameva kṣitamanujamalā suṃdarī kevalādyā

देवित्वम् सृष्टिकालेकमलभवभृताराजसी रक्तरूपारक्षाकालेअम्बाहरिहृदयधृतासात्त्विकी श्वेतरूपाभूरिक्रोधाभवांतेभवभवनगतातामसी कृष्णरूपाएताः च अन्याः त्वम् एवक्षितमनुजमलासुंदरी केवलाद्या
हिन्दी अर्थ

हे देवि, सृष्टि के समय आप कमल से जन्मे ब्रह्मा के साथ रजोगुणी और लाल रूप में हैं। रक्षा के समय, हे अम्बा, आप हरि के हृदय में धारण की गई, सतोगुणी और श्वेत रूप में हैं। अन्त में आप बहुत क्रोधित, संसार के घर में गई, तमोगुणी और काले रूप में हैं। ये और दूसरे रूप आप ही हैं, हे निर्मल सुन्दरी, अकेली आदि देवी, जो मनुष्यों के बीच रहती हैं।

English sense

Goddess, at the time of creation you are carried by lotus-born Brahmā, active and red. At the time of keeping, mother, you are held in Hari's heart, pure and white. At the end you are very angry, gone into the house of becoming, dull and dark. These and other forms are you alone, spotless Sundarī, the one primal one, living among mortals.

पदार्थ · word by word
देवि
Goddessहे देवि
त्वम् सृष्टिकाले
you at the time of creationआप सृष्टि के समय
कमलभवभृता
carried by lotus-born Brahmāकमल से जन्मे ब्रह्मा के साथ
राजसी रक्तरूपा
active, of red formरजोगुणी, लाल रूप वाली
रक्षाकाले
at the time of keepingरक्षा के समय
अम्बा
motherहे अम्बा
हरिहृदयधृता
held in Hari's heartहरि के हृदय में धारण की गई
सात्त्विकी श्वेतरूपा
pure, of white formसतोगुणी, श्वेत रूप वाली
भूरिक्रोधा
very angryबहुत क्रोधित
भवांते
at the endअन्त में
भवभवनगता
gone into the house of becomingसंसार के घर में गई
तामसी कृष्णरूपा
dull, of dark formतमोगुणी, काले रूप वाली
एताः च अन्याः त्वम् एव
these and others are you aloneये और दूसरे रूप आप ही हैं
क्षितमनुजमला
spotless, living among mortalsनिर्मल, मनुष्यों के बीच रहने वाली
सुंदरी केवलाद्या
Sundarī, the one primal oneसुन्दरी, अकेली आदि देवी

Verse 16

सुमलशमनमेतद्देवि गोप्यं गुणज्ञे ग्रहणमननयोग्यं षोडशीयं खल्वेतत् ।
सुरतरुसमशीलं संपदे पाठकानां प्रभवति हृदयाख्यं स्तोत्रमत्यंतमान्यम् ॥ १६ ॥

sumalaśamanametaddevi gopyaṃ guṇajñe grahaṇamananayogyaṃ ṣoḍaśīyaṃ khalvetat
suratarusamaśīlaṃ saṃpade pāṭhakānāṃ prabhavati hṛdayākhyaṃ stotramatyaṃtamānyam

सुमलशमनम् एतत्देविगोप्यम्गुणज्ञेग्रहणमननयोग्यम्षोडशीयम् खल्वेतत्सुरतरुसमशीलम्संपदे पाठकानाम्प्रभवतिहृदयाख्यम् स्तोत्रम्अत्यंतमान्यम्
हिन्दी अर्थ

हे गुणों को जानने वाली देवि, यह दोष को मिटाता है। यह गुप्त रखने योग्य है और ग्रहण करने और मनन करने के योग्य है। यह सचमुच षोडशी का अपना है। यह कल्पवृक्ष जैसे स्वभाव का है: यह बहुत माना हुआ हृदय नाम का स्तोत्र पाठ करने वालों को धन देने में समर्थ है।

English sense

Goddess who knows the good, this takes away impurity. It is to be kept secret, and fit to be taken in and thought over. It is truly Ṣoḍaśī's own. It is like a wish-granting tree in its nature: this much-honoured hymn called the Heart has the power to bring wealth to those who recite it.

पदार्थ · word by word
सुमलशमनम् एतत्
this takes away impurityयह दोष को मिटाता है
देवि
Goddessहे देवि
गोप्यम्
to be kept secretगुप्त रखने योग्य
गुणज्ञे
who knows the goodगुणों को जानने वाली
ग्रहणमननयोग्यम्
fit to be taken in and thought overग्रहण और मनन के योग्य
षोडशीयम् खल्वेतत्
this is truly Ṣoḍaśī's ownयह सचमुच षोडशी का अपना है
सुरतरुसमशीलम्
like a wish-granting tree in its natureकल्पवृक्ष जैसे स्वभाव का
संपदे पाठकानाम्
for the wealth of those who reciteपाठ करने वालों के धन के लिए
प्रभवति
has the powerसमर्थ है
हृदयाख्यम् स्तोत्रम्
the hymn called the Heartहृदय नाम का स्तोत्र
अत्यंतमान्यम्
much honouredबहुत माना हुआ

Verse 17

इदं त्रिपुरसुन्दर्याः षोडश्याः परमाद्भुतम् ।
यः शृणोति नरः स्तोत्रं स सदा सुखमश्नुते ॥ १७ ॥

idaṃ tripurasundaryāḥ ṣoḍaśyāḥ paramādbhutam
yaḥ śṛṇoti naraḥ stotraṃ sa sadā sukhamaśnute

इदम्त्रिपुरसुन्दर्याः षोडश्याःपरमाद्भुतम्यः नरः शृणोतिस्तोत्रम्सः सदा सुखम् अश्नुते
हिन्दी अर्थ

यह त्रिपुरसुन्दरी षोडशी का अत्यन्त अद्भुत स्तोत्र है। जो मनुष्य इसे सुनता है, वह सदा सुख पाता है।

English sense

This is the most wonderful hymn of Tripurasundarī Ṣoḍaśī. The man who hears it always enjoys happiness.

पदार्थ · word by word
इदम्
thisयह
त्रिपुरसुन्दर्याः षोडश्याः
of Tripurasundarī Ṣoḍaśīत्रिपुरसुन्दरी षोडशी का
परमाद्भुतम्
most wonderfulअत्यन्त अद्भुत
यः नरः शृणोति
the man who hearsजो मनुष्य सुनता है
स्तोत्रम्
the hymnस्तोत्र
सः सदा सुखम् अश्नुते
he always enjoys happinessवह सदा सुख पाता है

Verse 18

न शूद्राय प्रदातव्यं शठाय मलिनात्मने ।
देयं दान्ताय भक्ताय ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ १८ ॥

na śūdrāya pradātavyaṃ śaṭhāya malinātmane
deyaṃ dāntāya bhaktāya brāhmaṇāya viśeṣataḥ

न शूद्राय प्रदातव्यम्शठायमलिनात्मनेदेयम्दान्ताय भक्तायब्राह्मणाय विशेषतः
हिन्दी अर्थ

इसे शूद्र को, ठग को या मलिन मन वाले को नहीं देना चाहिए। इसे संयमी भक्त को देना चाहिए, और सबसे बढ़कर ब्राह्मण को।

English sense

It should not be given to a śūdra, nor to a cheat or a man of unclean mind. It should be given to a self-controlled devotee, and above all to a brāhmaṇa.

पदार्थ · word by word
न शूद्राय प्रदातव्यम्
it should not be given to a śūdraशूद्र को नहीं देना चाहिए
शठाय
to a cheatठग को
मलिनात्मने
to one of unclean mindमलिन मन वाले को
देयम्
it should be givenदेना चाहिए
दान्ताय भक्ताय
to a self-controlled devoteeसंयमी भक्त को
ब्राह्मणाय विशेषतः
above all to a brāhmaṇaविशेषकर ब्राह्मण को
इति श्रीत्रिपुरसुन्दरीतंत्रे षोडशीहृदयस्तोत्रं समाप्तम् ॥

Terms on this page

Kali काली The fierce Goddess; for home worship the gentle Dakshina Kali form, granting boons and fearlessness, is recommended over her destructive postures.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Durga दुर्गा One of the principal deities of Hinduism - The warrior Goddess.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras