Devī stotra · ascribed to Śaṅkara by tradition

सौन्दर्यलहरी

Saundarya Lahari — A hundred verses on the beauty and power of the Mother

The hymn opens with a single claim: Shiva can act only when joined to Śakti. From there the first part, the Ānandalaharī, turns inward, with the Kundalini rising through the centres of the body, the diagram of the Shri Vidya worship, and the Goddess who is Parvati, the mountain's daughter. The second part, the Saundaryalaharī, praises her beauty from the hair to the feet and ends with an offering of her own words back to her.

आनन्दलहरीĀnandalaharī, waves of bliss

Verse 1

शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं
न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ।
अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि
प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥ १ ॥

śivaḥ śaktyā yukto yadi bhavati śaktaḥ prabhavituṃ
na cedevaṃ devo na khalu kuśalaḥ spanditumapi
atastvāmārādhyāṃ hariharaviriñcādibhirapi
praṇantuṃ stotuṃ vā kathamakṛtapuṇyaḥ prabhavati

शिवःशक्त्यायुक्तःयदिभवतिशक्तःप्रभवितुम्न चेत्एवम्देवःन खलु कुशलःस्पन्दितुम्अपिअतःत्वाम्आराध्याम्हरिहरविरिञ्चादिभिःअपिप्रणन्तुम्स्तोतुम्वाकथम्अकृतपुण्यःप्रभवति
हिन्दी अर्थ

शिव शक्ति से जुड़े हों, तभी वे रचना कर पाते हैं। ऐसा न हो तो वे देव हिल भी नहीं सकते। फिर जिसने पुण्य नहीं कमाया, वह आपको प्रणाम या आपकी स्तुति कैसे कर सकता है, जिनकी पूजा हरि, हर, ब्रह्मा आदि भी करते हैं?

English sense

Shiva can create only when he is joined with Shakti. Without her, the god cannot even stir. So how can anyone who has not earned merit bow to you or praise you, when even Hari, Hara and Brahmā and the others worship you?

पदार्थ · word by word
शिवः
Shivaशिव
शक्त्या
with Shaktiशक्ति से
युक्तः
joinedजुड़े हों
यदि
ifयदि
भवति
he isहैं
शक्तः
ableसमर्थ
प्रभवितुम्
to createरचना करने में
न चेत्
if notऐसा न हो
एवम्
soतो
देवः
the godदेव
न खलु कुशलः
not ableसमर्थ नहीं
स्पन्दितुम्
to stirहिलने में
अपि
evenभी
अतः
soइसलिए
त्वाम्
youआपको
आराध्याम्
worshippedपूजनीय
हरिहरविरिञ्चादिभिः
by Hari, Hara, Brahmā and othersहरि, हर, ब्रह्मा आदि से
अपि
evenभी
प्रणन्तुम्
to bowप्रणाम करना
स्तोतुम्
to praiseस्तुति करना
वा
orया
कथम्
howकैसे
अकृतपुण्यः
one without meritजिसने पुण्य नहीं कमाया
प्रभवति
canकर सकता है

Verse 2

तनीयांसं पांसुं तव चरणपङ्केरुहभवं
विरिञ्चिस्सञ्चिन्वन् विरचयति लोकानविकलम् ।
वहत्येनं शौरिः कथमपि सहस्रेण शिरसां
हरस्सङ्क्षुद्यैनं भजति भसितोद्धूलनविधिम् ॥ २ ॥

tanīyāṃsaṃ pāṃsuṃ tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃ
viriñcissañcinvan viracayati lokānavikalam
vahatyenaṃ śauriḥ kathamapi sahasreṇa śirasāṃ
harassaṅkṣudyainaṃ bhajati bhasitoddhūlanavidhim

तनीयांसम्पांसुम्तवचरणपङ्केरुहभवम्विरिञ्चिःसञ्चिन्वन्विरचयतिलोकान्अविकलम्वहतिएनम्शौरिःकथम् अपिसहस्रेण शिरसाम्हरःसङ्क्षुद्यएनम्भजतिभसितोद्धूलनविधिम्
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आपके कमल जैसे चरणों की बहुत महीन धूल बटोरकर पूरे के पूरे लोक रच देते हैं। विष्णु उसे जैसे-तैसे अपने हज़ार सिरों पर उठाते हैं। शिव उसे बारीक पीसकर अपने शरीर पर लगाने की भस्म बना लेते हैं।

English sense

Brahmā gathers the finest dust from your lotus feet and builds the worlds, complete in every part. Vishnu somehow carries it on his thousand heads. Shiva grinds it fine and uses it as the ash he smears on his body.

पदार्थ · word by word
तनीयांसम्
the finestबहुत महीन
पांसुम्
dustधूल
तव
yourआपके
चरणपङ्केरुहभवम्
born of your lotus feetकमल जैसे चरणों की
विरिञ्चिः
Brahmāब्रह्मा
सञ्चिन्वन्
gatheringबटोरकर
विरचयति
buildsरच देते हैं
लोकान्
the worldsलोक
अविकलम्
completeपूरे के पूरे
वहति
carriesउठाते हैं
एनम्
itउसे
शौरिः
Vishnu (Shauri)विष्णु
कथम् अपि
somehowजैसे-तैसे
सहस्रेण शिरसाम्
on a thousand headsहज़ार सिरों पर
हरः
Shiva (Hara)शिव
सङ्क्षुद्य
grinding fineबारीक पीसकर
एनम्
itउसे
भजति
takes upबना लेते हैं
भसितोद्धूलनविधिम्
as the rite of smearing ashशरीर पर भस्म लगाने की विधि के लिए

Verse 3

अविद्यानामन्तस्तिमिरमिहिरद्वीपनगरी
जडानां चैतन्यस्तबकमकरन्दस्रुतिझरी ।
दरिद्राणां चिन्तामणिगुणनिका जन्मजलधौ
निमग्नानां दंष्ट्रा मुररिपुवराहस्य भवति ॥ ३ ॥

avidyānāmantastimiramihiradvīpanagarī
jaḍānāṃ caitanyastabakamakarandasrutijharī
daridrāṇāṃ cintāmaṇiguṇanikā janmajaladhau
nimagnānāṃ daṃṣṭrā muraripuvarāhasya bhavati

अविद्यानाम्अन्तस्तिमिरमिहिरद्वीपनगरीजडानाम्चैतन्यस्तबकमकरन्दस्रुतिझरीदरिद्राणाम्चिन्तामणिगुणनिकाजन्मजलधौनिमग्नानाम्दंष्ट्रामुररिपुवराहस्यभवति
हिन्दी अर्थ

अज्ञान के अँधेरे में पड़े लोगों के लिए आप सूर्य के द्वीप पर बसा नगर हैं। जड़ बुद्धि वालों के लिए आप चेतना के फूलों के गुच्छे से बहती शहद की धारा हैं। गरीबों के लिए आप चिन्तामणि रत्नों की माला हैं। जन्म के सागर में डूबे लोगों के लिए आप मुर के शत्रु वराह की दाढ़ हैं।

English sense

For those in the darkness of ignorance, you are a city on an island of the sun. For the dull, you are a stream of honey from the flower-cluster of awareness. For the poor, you are a string of wish-fulfilling gems. For those sunk in the ocean of birth, you are the tusk of the boar who was Mura's enemy.

पदार्थ · word by word
अविद्यानाम्
of those in ignoranceअज्ञान में पड़े लोगों के
अन्तस्तिमिरमिहिरद्वीपनगरी
city on the sun's island in the inner darknessअँधेरे में सूर्य के द्वीप पर बसा नगर
जडानाम्
of the dullजड़ बुद्धि वालों के
चैतन्यस्तबकमकरन्दस्रुतिझरी
stream of honey from the flower-cluster of awarenessचेतना के फूलों के गुच्छे से बहती शहद की धारा
दरिद्राणाम्
of the poorगरीबों के
चिन्तामणिगुणनिका
string of wish-fulfilling gemsचिन्तामणि रत्नों की माला
जन्मजलधौ
in the ocean of birthजन्म के सागर में
निमग्नानाम्
of those sunkडूबे लोगों के
दंष्ट्रा
tuskदाढ़
मुररिपुवराहस्य
of the boar who was Mura's enemyमुर के शत्रु वराह की
भवति
you areहैं

Verse 4

त्वदन्यः पाणिभ्यामभयवरदो दैवतगणः
त्वमेका नैवासि प्रकटितवराभीत्यभिनया ।
भयात् त्रातुं दातुं फलमपि च वाञ्छासमधिकं
शरण्ये लोकानां तव हि चरणावेव निपुणौ ॥ ४ ॥

tvadanyaḥ pāṇibhyāmabhayavarado daivatagaṇaḥ
tvamekā naivāsi prakaṭitavarābhītyabhinayā
bhayāt trātuṃ dātuṃ phalamapi ca vāñchāsamadhikaṃ
śaraṇye lokānāṃ tava hi caraṇāveva nipuṇau

त्वदन्यःपाणिभ्याम्अभयवरदःदैवतगणःत्वम् एकान एव असिप्रकटितवराभीत्यभिनयाभयात्त्रातुम्दातुम्फलम्अपि चवाञ्छासमधिकम्शरण्येलोकानाम्तवहिचरणौएवनिपुणौ
हिन्दी अर्थ

आपके सिवा दूसरे सब देवता अपने हाथों से अभय और वर देते हैं। केवल आप ही अभय और वर के संकेत नहीं दिखातीं। हे जगत् की शरण, भय से बचाने और इच्छा से भी ज़्यादा फल देने में आपके चरण ही कुशल हैं।

English sense

All the other gods show you the way with their hands, one hand freeing from fear, one giving boons. You alone make neither sign. Your two feet themselves are skilled at saving people from fear and at giving even more than they wish for, O refuge of the worlds.

पदार्थ · word by word
त्वदन्यः
other than youआपके सिवा
पाणिभ्याम्
with the handsहाथों से
अभयवरदः
giving freedom from fear and boonsअभय और वर देने वाले
दैवतगणः
group of godsदेवताओं का समूह
त्वम् एका
you aloneकेवल आप
न एव असि
are notनहीं हैं
प्रकटितवराभीत्यभिनया
one who shows the signs of boon and no-fearवर और अभय के संकेत दिखाने वाली
भयात्
from fearभय से
त्रातुम्
to saveबचाने में
दातुम्
to giveदेने में
फलम्
fruitफल
अपि च
and alsoऔर भी
वाञ्छासमधिकम्
beyond what is wishedइच्छा से ज़्यादा
शरण्ये
O refugeहे शरण
लोकानाम्
of the worldsजगत् की
तव
yourआपके
हि
indeedही
चरणौ
two feetदोनों चरण
एव
aloneही
निपुणौ
skilledकुशल हैं

Verse 5

हरिस्त्वामाराध्य प्रणतजनसौभाग्यजननीं
पुरा नारी भूत्वा पुररिपुमपि क्षोभमनयत् ।
स्मरोऽपि त्वां नत्वा रतिनयनलेह्येन वपुषा
मुनीनामप्यन्तः प्रभवति हि मोहाय महताम् ॥ ५ ॥

haristvāmārādhya praṇatajanasaubhāgyajananīṃ
purā nārī bhūtvā puraripumapi kṣobhamanayat
smaro'pi tvāṃ natvā ratinayanalehyena vapuṣā
munīnāmapyantaḥ prabhavati hi mohāya mahatām

हरिःत्वाम्आराध्यप्रणतजनसौभाग्यजननीम्पुरानारीभूत्वापुररिपुम्अपिक्षोभम् अनयत्स्मरःअपित्वाम्नत्वारतिनयनलेह्येनवपुषामुनीनाम्अपिअन्तःप्रभवतिहिमोहायमहताम्
हिन्दी अर्थ

हरि ने आपकी पूजा की, जो झुकने वालों को सौभाग्य देने वाली माता हैं। इसी से उन्होंने एक बार स्त्री बनकर नगरों के शत्रु शिव को भी विचलित कर दिया। कामदेव भी आपको प्रणाम करके, रति की आँखें जिसे निहारती हैं ऐसे शरीर से, बड़े-बड़े मुनियों के मन को भी मोह में डाल सकता है।

English sense

Hari worshipped you, the mother of good fortune for all who bow, and once became a woman and stirred even Shiva, the enemy of the cities. Love too bowed to you, and with a body that Rati's eyes drink in, he is able to cloud the minds even of great sages.

पदार्थ · word by word
हरिः
Hari (Vishnu)हरि
त्वाम्
youआपकी
आराध्य
having worshippedपूजा करके
प्रणतजनसौभाग्यजननीम्
mother of the good fortune of those who bowझुकने वालों को सौभाग्य देने वाली माता
पुरा
onceएक बार
नारी
a womanस्त्री
भूत्वा
having becomeबनकर
पुररिपुम्
the enemy of the cities (Shiva)नगरों के शत्रु शिव को
अपि
evenभी
क्षोभम् अनयत्
stirredविचलित किया
स्मरः
Loveकामदेव
अपि
tooभी
त्वाम्
youआपको
नत्वा
having bowedप्रणाम करके
रतिनयनलेह्येन
drunk in by Rati's eyesरति की आँखें जिसे निहारती हैं
वपुषा
with a bodyशरीर से
मुनीनाम्
of sagesमुनियों के
अपि
evenभी
अन्तः
in the mindमन में
प्रभवति
is ableसमर्थ है
हि
indeedनिश्चय ही
मोहाय
to confuseमोह में डालने में
महताम्
of the greatबड़े-बड़ों के

Verse 6

धनुः पौष्पं मौर्वी मधुकरमयी पञ्च विशिखाः
वसन्तः सामन्तो मलयमरुदायोधनरथः ।
तथाप्येकः सर्वं हिमगिरिसुते कामपि कृपाम्
अपाङ्गात्ते लब्ध्वा जगदिदमनङ्गो विजयते ॥ ६ ॥

dhanuḥ pauṣpaṃ maurvī madhukaramayī pañca viśikhāḥ
vasantaḥ sāmanto malayamarudāyodhanarathaḥ
tathāpyekaḥ sarvaṃ himagirisute kāmapi kṛpām
apāṅgātte labdhvā jagadidamanaṅgo vijayate

धनुःपौष्पम्मौर्वीमधुकरमयीपञ्च विशिखाःवसन्तःसामन्तःमलयमरुत्आयोधनरथःतथापिएकःसर्वम्हिमगिरिसुतेकाम् अपि कृपाम्अपाङ्गात्तेलब्ध्वाजगत् इदम्अनङ्गःविजयते
हिन्दी अर्थ

उसका धनुष फूलों का है, डोरी भौंरों की, बाण पाँच हैं, वसन्त उसका साथी है, और मलय पर्वत की हवा उसका युद्ध-रथ है। फिर भी, हे हिमालय की पुत्री, शरीर रहित कामदेव आपकी तिरछी नज़र से थोड़ी-सी कृपा पाकर अकेला ही इस सारे संसार को जीत लेता है।

English sense

His bow is of flowers, its string is bees, he has five arrows, spring is his helper, and his battle chariot is the breeze from the Malaya hills. Even so, O daughter of the Himalaya, Love, who has no body, wins this whole world alone, having gained a little of your grace from the corner of your eye.

पदार्थ · word by word
धनुः
bowधनुष
पौष्पम्
of flowersफूलों का
मौर्वी
bowstringडोरी
मधुकरमयी
made of beesभौंरों की
पञ्च विशिखाः
five arrowsपाँच बाण
वसन्तः
springवसन्त
सामन्तः
helperसाथी
मलयमरुत्
breeze of the Malaya hillsमलय की हवा
आयोधनरथः
battle chariotयुद्ध-रथ
तथापि
even soफिर भी
एकः
aloneअकेला
सर्वम्
allसारे
हिमगिरिसुते
O daughter of the Himalayaहे हिमालय की पुत्री
काम् अपि कृपाम्
a little graceथोड़ी-सी कृपा
अपाङ्गात्
from the corner of the eyeतिरछी नज़र से
ते
yourआपकी
लब्ध्वा
having gainedपाकर
जगत् इदम्
this worldइस संसार को
अनङ्गः
the bodiless oneशरीर रहित कामदेव
विजयते
winsजीत लेता है

Verse 7

क्वणत्काञ्चीदामा करिकलभकुम्भस्तननता
परिक्षीणा मध्ये परिणतशरच्चन्द्रवदना ।
धनुर्बाणान् पाशं सृणिमपि दधाना करतलैः
पुरस्तादास्तां नः पुरमथितुराहोपुरुषिका ॥ ७ ॥

kvaṇatkāñcīdāmā karikalabhakumbhastananatā
parikṣīṇā madhye pariṇataśaraccandravadanā
dhanurbāṇān pāśaṃ sṛṇimapi dadhānā karatalaiḥ
purastādāstāṃ naḥ puramathiturāhopuruṣikā

क्वणत्काञ्चीदामाकरिकलभकुम्भस्तननतापरिक्षीणामध्येपरिणतशरच्चन्द्रवदनाधनुर्बाणान्पाशम्सृणिम्अपिदधानाकरतलैःपुरस्तात्आस्ताम्नःपुरमथितुःआहोपुरुषिका
हिन्दी अर्थ

वे हमारे सामने विराजें, जो नगरों का नाश करने वाले शिव का अभिमान हैं: जिनकी करधनी झनक रही है, जो हाथी के बच्चे के मस्तक जैसे स्तनों के भार से झुकी हैं, जिनकी कमर पतली है, जिनका मुख शरद के पूरे चाँद जैसा है, और जिनके हाथों में धनुष, बाण, फंदा और अंकुश हैं।

English sense

May she stand before us, the very pride of the destroyer of cities: her girdle jingling, bowed by breasts like the swellings on a young elephant's brow, slender at the waist, her face like the full autumn moon, holding bow, arrows, noose and goad in her hands.

पदार्थ · word by word
क्वणत्काञ्चीदामा
with a jingling girdleझनकती करधनी वाली
करिकलभकुम्भस्तननता
bowed by breasts like a young elephant's browहाथी के बच्चे के मस्तक जैसे स्तनों से झुकी
परिक्षीणा
slenderपतली
मध्ये
at the waistकमर पर
परिणतशरच्चन्द्रवदना
with a face like the full autumn moonशरद के पूरे चाँद जैसे मुख वाली
धनुर्बाणान्
bow and arrowsधनुष और बाण
पाशम्
nooseफंदा
सृणिम्
goadअंकुश
अपि
alsoभी
दधाना
holdingधारण करती
करतलैः
in her handsहाथों में
पुरस्तात्
beforeसामने
आस्ताम्
may she stayविराजें
नः
usहमारे
पुरमथितुः
of the destroyer of citiesनगरों का नाश करने वाले का
आहोपुरुषिका
the prideअभिमान

Verse 8

सुधासिन्धोर्मध्ये सुरविटपिवाटीपरिवृते
मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्तामणिगृहे ।
शिवाकारे मञ्चे परमशिवपर्यङ्कनिलयां
भजन्ति त्वां धन्याः कतिचन चिदानन्दलहरीम् ॥ ८ ॥

sudhāsindhormadhye suraviṭapivāṭīparivṛte
maṇidvīpe nīpopavanavati cintāmaṇigṛhe
śivākāre mañce paramaśivaparyaṅkanilayāṃ
bhajanti tvāṃ dhanyāḥ katicana cidānandalaharīm

सुधासिन्धोःमध्येसुरविटपिवाटीपरिवृतेमणिद्वीपेनीपोपवनवतिचिन्तामणिगृहेशिवाकारेमञ्चेपरमशिवपर्यङ्कनिलयाम्भजन्तित्वाम्धन्याःकतिचनचिदानन्दलहरीम्
हिन्दी अर्थ

अमृत के सागर के बीच, मणियों के द्वीप पर, जो कल्पवृक्षों की वाटिका से घिरा है और जहाँ कदम्ब के उपवन हैं, चिन्तामणि के घर में, शिव के आकार वाले मंच पर, परम शिव की शय्या पर विराजने वाली आपको, जो चेतना और आनन्द की लहर हैं, कुछ धन्य जन ही भजते हैं।

English sense

In the middle of the ocean of nectar, on the island of jewels, ringed by groves of kadamba trees and a garden of wish-granting trees, in the house of wish-fulfilling gems, on a couch shaped like Shiva, a few blessed ones worship you, a wave of bliss and awareness, who rest on the bed that is the highest Shiva.

पदार्थ · word by word
सुधासिन्धोः
of the ocean of nectarअमृत के सागर के
मध्ये
in the middleबीच
सुरविटपिवाटीपरिवृते
ringed by a garden of wish-granting treesकल्पवृक्षों की वाटिका से घिरे
मणिद्वीपे
on the island of jewelsमणियों के द्वीप पर
नीपोपवनवति
with groves of kadamba treesकदम्ब के उपवन वाले
चिन्तामणिगृहे
in the house of wish-fulfilling gemsचिन्तामणि के घर में
शिवाकारे
shaped like Shivaशिव के आकार वाले
मञ्चे
on the couchमंच पर
परमशिवपर्यङ्कनिलयाम्
resting on the bed that is the highest Shivaपरम शिव की शय्या पर विराजने वाली
भजन्ति
worshipभजते हैं
त्वाम्
youआपको
धन्याः
blessed onesधन्य जन
कतिचन
a fewकुछ
चिदानन्दलहरीम्
a wave of awareness and blissचेतना और आनन्द की लहर

Verse 9

महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवहं
स्थितं स्वाधिष्ठाने हृदि मरुतमाकाशमुपरि ।
मनोऽपि भ्रूमध्ये सकलमपि भित्त्वा कुलपथं
सहस्रारे पद्मे सह रहसि पत्या विहरसे ॥ ९ ॥

mahīṃ mūlādhāre kamapi maṇipūre hutavahaṃ
sthitaṃ svādhiṣṭhāne hṛdi marutamākāśamupari
mano'pi bhrūmadhye sakalamapi bhittvā kulapathaṃ
sahasrāre padme saha rahasi patyā viharase

महीम्मूलाधारेकम् अपिमणिपूरेहुतवहम्स्थितम्स्वाधिष्ठानेहृदिमरुतम्आकाशम्उपरिमनः अपिभ्रूमध्येसकलम् अपिकुलपथम्भित्त्वासहस्रारे पद्मेसहरहसिपत्याविहरसे
हिन्दी अर्थ

आप मूलाधार में पृथ्वी को, मणिपूर में जल को, स्वाधिष्ठान में अग्नि को, हृदय में वायु को, उसके ऊपर आकाश को और भौंहों के बीच मन को भेदती हैं। कुल के पूरे मार्ग को पार करके आप सहस्रार कमल में एकान्त में अपने पति के साथ विहार करती हैं।

English sense

You pierce the earth at the root centre, water at the jewel-city centre, fire at the centre of your own seat, wind at the heart, space above it, and the mind between the brows. Having crossed the whole path of the Kula, you play in secret with your lord in the thousand-petalled lotus.

पदार्थ · word by word
महीम्
earthपृथ्वी को
मूलाधारे
at the root centreमूलाधार में
कम् अपि
waterजल को
मणिपूरे
at the jewel-city centreमणिपूर में
हुतवहम्
fireअग्नि को
स्थितम्
placedस्थित
स्वाधिष्ठाने
at the centre of one's own seatस्वाधिष्ठान में
हृदि
in the heartहृदय में
मरुतम्
windवायु को
आकाशम्
spaceआकाश को
उपरि
aboveउसके ऊपर
मनः अपि
the mind tooमन को भी
भ्रूमध्ये
between the browsभौंहों के बीच
सकलम् अपि
the wholeपूरे
कुलपथम्
path of the Kulaकुल के मार्ग को
भित्त्वा
having piercedभेदकर
सहस्रारे पद्मे
in the thousand-petalled lotusसहस्रार कमल में
सह
withसाथ
रहसि
in secretएकान्त में
पत्या
your lordअपने पति के
विहरसे
you playविहार करती हैं

Verse 10

सुधाधारासारैश्चरणयुगलान्तर्विगलितैः
प्रपञ्चं सिञ्चन्ती पुनरपि रसाम्नायमहसः ।
अवाप्य स्वां भूमिं भुजगनिभमध्युष्टवलयं
स्वमात्मानं कृत्वा स्वपिषि कुलकुण्डे कुहरिणि ॥ १० ॥

sudhādhārāsāraiścaraṇayugalāntarvigalitaiḥ
prapañcaṃ siñcantī punarapi rasāmnāyamahasaḥ
avāpya svāṃ bhūmiṃ bhujaganibhamadhyuṣṭavalayaṃ
svamātmānaṃ kṛtvā svapiṣi kulakuṇḍe kuhariṇi

सुधाधारासारैःचरणयुगलान्तर्विगलितैःप्रपञ्चम्सिञ्चन्तीपुनः अपिरसाम्नायमहसःअवाप्यस्वाम् भूमिम्भुजगनिभम्अध्युष्टवलयम्स्वम् आत्मानम्कृत्वास्वपिषिकुलकुण्डेकुहरिणि
हिन्दी अर्थ

आपके दोनों चरणों के बीच से बहती अमृत की धाराओं की बौछार से आप संसार को बार-बार सींचती हैं। फिर अपनी जगह लौटकर आप अपने को साढ़े तीन कुण्डली वाले साँप जैसा बना लेती हैं, और कुल-कुण्ड नाम के गड्ढे में सो जाती हैं।

English sense

With showers of streams of nectar that flow out from between your two feet, you sprinkle the world again and again. Then, going back to your own place, you make yourself like a snake with coils wound three and a half times, and you sleep in the hollow called Kula-kuṇḍa.

पदार्थ · word by word
सुधाधारासारैः
with showers of streams of nectarअमृत की धाराओं की बौछार से
चरणयुगलान्तर्विगलितैः
flowing out from between the two feetदोनों चरणों के बीच से बहती
प्रपञ्चम्
the worldसंसार को
सिञ्चन्ती
sprinklingसींचती
पुनः अपि
againबार-बार
रसाम्नायमहसः
from the shining source of the flowरस के उद्गम की चमक से
अवाप्य
having reachedपहुँचकर
स्वाम् भूमिम्
your own groundअपनी जगह
भुजगनिभम्
like a snakeसाँप जैसा
अध्युष्टवलयम्
with three and a half coilsसाढ़े तीन कुण्डली वाला
स्वम् आत्मानम्
yourselfअपने को
कृत्वा
having madeबनाकर
स्वपिषि
you sleepसो जाती हैं
कुलकुण्डे
in the Kula-kuṇḍaकुल-कुण्ड में
कुहरिणि
in the hollowगड्ढे में

Verse 11

चतुर्भिः श्रीकण्ठैः शिवयुवतिभिः पञ्चभिरपि
प्रभिन्नाभिः शम्भोर्नवभिरपि मूलप्रकृतिभिः ।
चतुश्चत्वारिंशद्वसुदलकलाश्रत्रिवलय-
त्रिरेखाभिः सार्धं तव शरणकोणाः परिणताः ॥ ११ ॥

caturbhiḥ śrīkaṇṭhaiḥ śivayuvatibhiḥ pañcabhirapi
prabhinnābhiḥ śambhornavabhirapi mūlaprakṛtibhiḥ
catuścatvāriṃśadvasudalakalāśratrivalaya-
trirekhābhiḥ sārdhaṃ tava śaraṇakoṇāḥ pariṇatāḥ

चतुर्भिःश्रीकण्ठैःशिवयुवतिभिःपञ्चभिःअपिप्रभिन्नाभिःशम्भोःनवभिःअपिमूलप्रकृतिभिःचतुश्चत्वारिंशत्वसुदलकलाश्रत्रिवलयत्रिरेखाभिःसार्धम्तवशरणकोणाःपरिणताः
हिन्दी अर्थ

शिव के चार त्रिकोण, शक्ति के पाँच त्रिकोण, शम्भु से खुलकर निकले नौ मूल-तत्त्व, कुल चौवालीस कोने, आठ पंखुड़ी और सोलह पंखुड़ी वाले कमल, तीन घेरे और तीन रेखाएँ: ये सब मिलकर आपके निवास के कोने बनते हैं।

English sense

Four triangles of Shiva, five triangles of Shakti, nine root-natures that open out from Shambhu, forty-four corners in all, the eight-petalled and sixteen-petalled lotuses, the three circles and the three lines: together these form the corners of your dwelling.

Variant reading Some read त्रयश्चत्वारि… for चतुश्चत्वारिं… in line 3 (forty-three corners, not forty-four), and चरणकोणाः or भवनकिणाः for शरणकोणाः in line 4.
पदार्थ · word by word
चतुर्भिः
with fourचार
श्रीकण्ठैः
of Shiva (Śrīkaṇṭha)शिव के
शिवयुवतिभिः
of Shakti, Shiva's young womenशक्ति के
पञ्चभिः
with fiveपाँच
अपि
alsoभी
प्रभिन्नाभिः
opened outखुलकर निकले
शम्भोः
from Shambhuशम्भु से
नवभिः
with nineनौ
अपि
alsoभी
मूलप्रकृतिभिः
root-naturesमूल-तत्त्व
चतुश्चत्वारिंशत्
forty-fourचौवालीस
वसुदलकलाश्र
eight-petalled and sixteen-petalled lotuses and cornersआठ और सोलह पंखुड़ी के कमल तथा कोने
त्रिवलय
three circlesतीन घेरे
त्रिरेखाभिः
three linesतीन रेखाएँ
सार्धम्
together withसाथ मिलकर
तव
yourआपके
शरणकोणाः
corners of the dwellingनिवास के कोने
परिणताः
have taken shapeबनते हैं

Verse 12

त्वदीयं सौन्दर्यं तुहिनगिरिकन्ये तुलयितुं
कवीन्द्राः कल्पन्ते कथमपि विरिञ्चिप्रभृतयः ।
यदालोकौत्सुक्यादमरललना यान्ति मनसा
तपोभिर्दुष्प्रापामपि गिरिशसायुज्यपदवीम् ॥ १२ ॥

tvadīyaṃ saundaryaṃ tuhinagirikanye tulayituṃ
kavīndrāḥ kalpante kathamapi viriñciprabhṛtayaḥ
yadālokautsukyādamaralalanā yānti manasā
tapobhirduṣprāpāmapi giriśasāyujyapadavīm

त्वदीयम्सौन्दर्यम्तुहिनगिरिकन्येतुलयितुम्कवीन्द्राःकल्पन्तेकथम् अपिविरिञ्चिप्रभृतयःयत्आलोकौत्सुक्यात्अमरललनाःयान्तिमनसातपोभिःदुष्प्रापाम्अपिगिरिशसायुज्यपदवीम्
हिन्दी अर्थ

हे हिमालय की पुत्री, ब्रह्मा आदि बड़े कवि भी आपके सौन्दर्य को कैसे तौल सकते हैं? उसे देखने की चाह में देवताओं की स्त्रियाँ मन से ही शिव के साथ एक हो जाने के उस पद तक पहुँच जाती हैं, जो तपस्या से भी मुश्किल से मिलता है।

English sense

O daughter of the snowy mountain, how can the great poets, Brahmā and the rest, ever measure your beauty? Out of longing to see it, the women of the gods reach in their minds even the place of union with Shiva, which austerities can hardly win.

पदार्थ · word by word
त्वदीयम्
yourआपका
सौन्दर्यम्
beautyसौन्दर्य
तुहिनगिरिकन्ये
O daughter of the snowy mountainहे हिमालय की पुत्री
तुलयितुम्
to measureतौलने में
कवीन्द्राः
great poetsबड़े कवि
कल्पन्ते
are ableसमर्थ होते हैं
कथम् अपि
somehowकैसे
विरिञ्चिप्रभृतयः
Brahmā and the restब्रह्मा आदि
यत्
whoseजिसे
आलोकौत्सुक्यात्
from eagerness to seeदेखने की चाह से
अमरललनाः
women of the godsदेवताओं की स्त्रियाँ
यान्ति
reachपहुँचती हैं
मनसा
with the mindमन से
तपोभिः
by austeritiesतपस्या से
दुष्प्रापाम्
hard to winमुश्किल से मिलने वाले
अपि
evenभी
गिरिशसायुज्यपदवीम्
the state of union with Shivaशिव के साथ एक हो जाने के पद तक

Verse 13

नरं वर्षीयांसं नयनविरसं नर्मसु जडं
तवापाङ्गालोके पतितमनुधावन्ति शतशः ।
गलद्वेणीबन्धाः कुचकलशविस्रस्तसिचया
हठात् त्रुट्यत्काञ्च्यो विगलितदुकूला युवतयः ॥ १३ ॥

naraṃ varṣīyāṃsaṃ nayanavirasaṃ narmasu jaḍaṃ
tavāpāṅgāloke patitamanudhāvanti śataśaḥ
galadveṇībandhāḥ kucakalaśavisrastasicayā
haṭhāt truṭyatkāñcyo vigalitadukūlā yuvatayaḥ

नरम्वर्षीयांसम्नयनविरसम्नर्मसुजडम्तवअपाङ्गालोकेपतितम्अनुधावन्तिशतशःगलद्वेणीबन्धाःकुचकलशविस्रस्तसिचयाःहठात्त्रुट्यत्काञ्च्यःविगलितदुकूलाःयुवतयः
हिन्दी अर्थ

बूढ़ा आदमी, जिसकी आँखें थक चुकी हों और जो हँसी-खेल में भोंदू हो, वह भी अगर आपकी तिरछी नज़र में आ जाए, तो सैकड़ों जवान स्त्रियाँ उसके पीछे दौड़ती हैं, जिनकी चोटियाँ खुल रही होती हैं, वस्त्र खिसक रहे होते हैं, करधनी टूट रही होती है और महीन कपड़े गिर रहे होते हैं।

English sense

Even an old man, weary-eyed and dull at play, if he falls under a glance from the corner of your eye, is chased by young women in their hundreds, their braids coming loose, their breast-cloths slipping, their girdles snapping, their fine garments falling away.

पदार्थ · word by word
नरम्
a manआदमी
वर्षीयांसम्
very oldबहुत बूढ़ा
नयनविरसम्
with weary eyesथकी आँखों वाला
नर्मसु
in playहँसी-खेल में
जडम्
dullभोंदू
तव
yourआपकी
अपाङ्गालोके
in the glance from the corner of the eyeतिरछी नज़र में
पतितम्
fallenआ पड़े
अनुधावन्ति
run afterपीछे दौड़ती हैं
शतशः
in hundredsसैकड़ों
गलद्वेणीबन्धाः
with braids coming looseचोटियाँ खुलती हुई
कुचकलशविस्रस्तसिचयाः
with breast-cloths slippingवस्त्र खिसकते हुए
हठात्
by forceज़बरदस्ती
त्रुट्यत्काञ्च्यः
with girdles snappingटूटती करधनी वाली
विगलितदुकूलाः
with fine garments fallingगिरते महीन कपड़ों वाली
युवतयः
young womenजवान स्त्रियाँ

Verse 14

क्षितौ षट्पञ्चाशद् द्विसमधिकपञ्चाशदुदके
हुताशे द्वाषष्टिश्चतुरधिकपञ्चाशदनिले ।
दिवि द्विष्षट्त्रिंशन्मनसि च चतुष्षष्टिरिति ये
मयूखास्तेषामप्युपरि तव पादाम्बुजयुगम् ॥ १४ ॥

kṣitau ṣaṭpañcāśad dvisamadhikapañcāśadudake
hutāśe dvāṣaṣṭiścaturadhikapañcāśadanile
divi dviṣṣaṭtriṃśanmanasi ca catuṣṣaṣṭiriti ye
mayūkhāsteṣāmapyupari tava pādāmbujayugam

क्षितौषट्पञ्चाशत्द्विसमधिकपञ्चाशत्उदकेहुताशेद्वाषष्टिःचतुरधिकपञ्चाशत्अनिलेदिविद्विष्षट्त्रिंशत्मनसिचचतुष्षष्टिःइतिये मयूखाःतेषाम्अपि उपरितवपादाम्बुजयुगम्
हिन्दी अर्थ

पृथ्वी में छप्पन, जल में बावन, अग्नि में बासठ, वायु में चौवन, आकाश में बहत्तर और मन में चौसठ: ये जो किरणें हैं, उन सबके ऊपर आपके कमल जैसे चरणों की जोड़ी है।

English sense

Fifty-six on earth, fifty-two in water, sixty-two in fire, fifty-four in wind, seventy-two in the sky, sixty-four in the mind: these are the rays, and above them all stands the pair of your lotus feet.

पदार्थ · word by word
क्षितौ
on earthपृथ्वी में
षट्पञ्चाशत्
fifty-sixछप्पन
द्विसमधिकपञ्चाशत्
fifty-twoबावन
उदके
in waterजल में
हुताशे
in fireअग्नि में
द्वाषष्टिः
sixty-twoबासठ
चतुरधिकपञ्चाशत्
fifty-fourचौवन
अनिले
in windवायु में
दिवि
in the skyआकाश में
द्विष्षट्त्रिंशत्
seventy-twoबहत्तर
मनसि
in the mindमन में
च
andऔर
चतुष्षष्टिः
sixty-fourचौसठ
इति
thusइस प्रकार
ये मयूखाः
the rays thatजो किरणें
तेषाम्
of themउनके
अपि उपरि
above evenभी ऊपर
तव
yourआपके
पादाम्बुजयुगम्
the pair of lotus feetकमल जैसे चरणों की जोड़ी

Verse 15

शरज्ज्योत्स्नाशुद्धां शशियुतजटाजूटमकुटां
वरत्रासत्राणस्फटिकघटिकापुस्तककराम् ।
सकृन्न त्वा नत्वा कथमिव सतां सन्निदधते
मधुक्षीरद्राक्षामधुरिमधुरीणाः भणितयः ॥ १५ ॥

śarajjyotsnāśuddhāṃ śaśiyutajaṭājūṭamakuṭāṃ
varatrāsatrāṇasphaṭikaghaṭikāpustakakarām
sakṛnna tvā natvā kathamiva satāṃ sannidadhate
madhukṣīradrākṣāmadhurimadhurīṇāḥ bhaṇitayaḥ

शरज्ज्योत्स्नाशुद्धाम्शशियुतजटाजूटमकुटाम्वरत्रासत्राणस्फटिकघटिकापुस्तककराम्सकृत्नत्वा नत्वाकथम् इवसताम्सन्निदधतेमधुक्षीरद्राक्षामधुरिमधुरीणाःभणितयः
हिन्दी अर्थ

आपको एक बार भी प्रणाम किए बिना सज्जनों को वे मीठी वाणियाँ कैसे मिलें, जो मिठास में शहद, दूध और अंगूर को भी पीछे छोड़ देती हैं? आप शरद की चाँदनी की तरह उजली हैं, आपकी जटाओं के मुकुट पर चन्द्रमा है, और आपके हाथों में वर, अभय, स्फटिक की माला और पुस्तक हैं।

English sense

Without bowing to you even once, how could good people ever find those sweet words that outdo honey, milk and grapes in sweetness? You are white as autumn moonlight, your crown of matted hair is topped with the moon, and your hands hold the signs of boon and protection, a crystal rosary and a book.

Variant reading फणितयः for भणितयः (both mean "utterances").
पदार्थ · word by word
शरज्ज्योत्स्नाशुद्धाम्
white as autumn moonlightशरद की चाँदनी की तरह उजली
शशियुतजटाजूटमकुटाम्
with a crown of matted hair joined with the moonचन्द्रमा सहित जटाओं के मुकुट वाली
वरत्रासत्राणस्फटिकघटिकापुस्तककराम्
with hands holding boon, protection from fear, crystal rosary and bookहाथों में वर, अभय, स्फटिक की माला और पुस्तक वाली
सकृत्
onceएक बार
न
notनहीं
त्वा नत्वा
having bowed to youआपको प्रणाम करके
कथम् इव
howकैसे
सताम्
for the goodसज्जनों को
सन्निदधते
come nearमिलें
मधुक्षीरद्राक्षामधुरिमधुरीणाः
surpassing the sweetness of honey, milk and grapesशहद, दूध और अंगूर की मिठास से बढ़कर
भणितयः
utterancesवाणियाँ

Verse 16

कवीन्द्राणां चेतःकमलवनबालातपरुचिं
भजन्ते ये सन्तः कतिचिदरुणामेव भवतीम् ।
विरिञ्चिप्रेयस्यास्तरुणतरशृङ्गारलहरी-
गभीराभिर्वाग्भिर्विदधति सतां रञ्जनममी ॥ १६ ॥

kavīndrāṇāṃ cetaḥkamalavanabālātaparuciṃ
bhajante ye santaḥ katicidaruṇāmeva bhavatīm
viriñcipreyasyāstaruṇataraśṛṅgāralaharī-
gabhīrābhirvāgbhirvidadhati satāṃ rañjanamamī

कवीन्द्राणाम्चेतःकमलवनबालातपरुचिम्भजन्तेये सन्तःकतिचित्अरुणाम्एवभवतीम्विरिञ्चिप्रेयस्याःतरुणतरशृङ्गारलहरीगभीराभिःवाग्भिःविदधतिसताम्रञ्जनम्अमी
हिन्दी अर्थ

जो थोड़े-से सज्जन आपको अरुण रंग वाली मानकर भजते हैं, जो बड़े कवियों के हृदय के कमलवन पर सुबह की धूप जैसी चमकती हैं, वे ब्रह्मा की प्रिया की नई-नई प्रेम-लहरों जैसी गहरी वाणी से सज्जनों को प्रसन्न करते हैं।

English sense

Those few good people who worship you as the red one, shining like the early sun on the lotus-grove of great poets' hearts, please the good with words as deep as the waves of the young love of Brahmā's beloved.

पदार्थ · word by word
कवीन्द्राणाम्
of great poetsबड़े कवियों के
चेतःकमलवनबालातपरुचिम्
shining like the early sun on the lotus-grove of the mindहृदय के कमलवन पर सुबह की धूप जैसी चमकती
भजन्ते
worshipभजते हैं
ये सन्तः
the good whoजो सज्जन
कतिचित्
a fewथोड़े-से
अरुणाम्
the red oneअरुण रंग वाली
एव
indeedही
भवतीम्
youआपको
विरिञ्चिप्रेयस्याः
of Brahmā's belovedब्रह्मा की प्रिया की
तरुणतरशृङ्गारलहरीगभीराभिः
deep as waves of very young loveनई-नई प्रेम-लहरों जैसी गहरी
वाग्भिः
with wordsवाणी से
विदधति
bring aboutकरते हैं
सताम्
of the goodसज्जनों की
रञ्जनम्
delightप्रसन्नता
अमी
theyवे

Verse 17

सवित्रीभिर्वाचां शशिमणिशिलाभङ्गरुचिभिः
वशिन्याद्याभिस्त्वां सह जननि सञ्चिन्तयति यः ।
स कर्ता काव्यानां भवति महतां भङ्गिरुचिभिः
वचोभिर्वाग्देवीवदनकमलामोदमधुरैः ॥ १७ ॥

savitrībhirvācāṃ śaśimaṇiśilābhaṅgarucibhiḥ
vaśinyādyābhistvāṃ saha janani sañcintayati yaḥ
sa kartā kāvyānāṃ bhavati mahatāṃ bhaṅgirucibhiḥ
vacobhirvāgdevīvadanakamalāmodamadhuraiḥ

सवित्रीभिःवाचाम्शशिमणिशिलाभङ्गरुचिभिःवशिन्याद्याभिःत्वाम्सहजननिसञ्चिन्तयतियःसःकर्ताकाव्यानाम्भवतिमहताम्भङ्गिरुचिभिःवचोभिःवाग्देवीवदनकमलामोदमधुरैः
हिन्दी अर्थ

हे माँ, जो आपका ध्यान वाणी को जन्म देने वाली वशिनी आदि के साथ करता है, जो चन्द्रकान्त मणि की दरारों जैसी चमकती हैं, वह बड़े काव्यों का रचने वाला बनता है, ऐसी सुन्दर वाणी के साथ जो वाणी की देवी के मुख-कमल की सुगन्ध जैसी मीठी होती है।

English sense

One who thinks of you, mother, together with the givers of speech, Vaśinī and the others, who shine like cracks in moonstone, becomes the maker of great poems, with graceful words as sweet as the scent of the lotus face of the goddess of speech.

पदार्थ · word by word
सवित्रीभिः
with the mothersजन्म देने वालियों के साथ
वाचाम्
of speechवाणी की
शशिमणिशिलाभङ्गरुचिभिः
shining like cracks in moonstoneचन्द्रकान्त मणि की दरारों जैसी चमकती
वशिन्याद्याभिः
Vaśinī and the othersवशिनी आदि
त्वाम्
youआपका
सह
togetherसाथ
जननि
O motherहे माँ
सञ्चिन्तयति
thinks ofध्यान करता है
यः
whoजो
सः
heवह
कर्ता
makerरचने वाला
काव्यानाम्
of poemsकाव्यों का
भवति
becomesबनता है
महताम्
greatबड़े
भङ्गिरुचिभिः
with graceful turnsसुन्दर ढंग वाली
वचोभिः
with wordsवाणी के साथ
वाग्देवीवदनकमलामोदमधुरैः
sweet with the scent of the goddess of speech's lotus faceवाणी की देवी के मुख-कमल की सुगन्ध जैसी मीठी

Verse 18

तनुच्छायाभिस्ते तरुणतरणिश्रीसरणिभिः
दिवं सर्वामुर्वीमरुणिमनि मग्नां स्मरति यः ।
भवन्त्यस्य त्रस्यद्वनहरिणशालीननयनाः
सहोर्वश्या वश्याः कति कति न गीर्वाणगणिकाः ॥ १८ ॥

tanucchāyābhiste taruṇataraṇiśrīsaraṇibhiḥ
divaṃ sarvāmurvīmaruṇimani magnāṃ smarati yaḥ
bhavantyasya trasyadvanahariṇaśālīnanayanāḥ
sahorvaśyā vaśyāḥ kati kati na gīrvāṇagaṇikāḥ

तनुच्छायाभिःतेतरुणतरणिश्रीसरणिभिःदिवम्सर्वाम्उर्वीम्अरुणिमनिमग्नाम्स्मरतियःभवन्तिअस्यत्रस्यद्वनहरिणशालीननयनाःसह उर्वश्यावश्याःकति कतिनगीर्वाणगणिकाः
हिन्दी अर्थ

जो पूरे आकाश और पृथ्वी को आपके शरीर की उस आभा की लाली में डूबा हुआ याद करता है, जो उगते सूर्य के मार्ग जैसी है, उसके वश में स्वर्ग की बहुत-सी गणिकाएँ आ जाती हैं, उर्वशी के साथ, जिनकी आँखें डरी हुई जंगली हिरनी जैसी लजीली होती हैं।

English sense

One who remembers earth and sky as sunk in the red glow of your body's light, which is like the path of the early sun, finds that many heavenly courtesans come under his power, together with Urvaśī, their eyes shy like frightened forest deer.

पदार्थ · word by word
तनुच्छायाभिः
by the glow of your bodyशरीर की आभा से
ते
yourआपके
तरुणतरणिश्रीसरणिभिः
like the path of the early sun's beautyउगते सूर्य की शोभा के मार्ग जैसी
दिवम्
the skyआकाश
सर्वाम्
allपूरे
उर्वीम्
the earthपृथ्वी को
अरुणिमनि
in rednessलाली में
मग्नाम्
sunkडूबा हुआ
स्मरति
remembersयाद करता है
यः
whoजो
भवन्ति
becomeआ जाती हैं
अस्य
hisउसके
त्रस्यद्वनहरिणशालीननयनाः
with eyes shy like frightened forest deerडरी हुई जंगली हिरनी जैसी लजीली आँखों वाली
सह उर्वश्या
with Urvaśīउर्वशी के साथ
वश्याः
under his powerवश में
कति कति
how manyकितनी ही
न
notनहीं
गीर्वाणगणिकाः
courtesans of the godsदेवताओं की गणिकाएँ

Verse 19

मुखं बिन्दुं कृत्वा कुचयुगमधस्तस्य तदधो
हरार्धं ध्यायेद्यो हरमहिषि ते मन्मथकलाम् ।
स सद्यः सङ्क्षोभं नयति वनिता इत्यतिलघु
त्रिलोकीमप्याशु भ्रमयति रवीन्दुस्तनयुगाम् ॥ १९ ॥

mukhaṃ binduṃ kṛtvā kucayugamadhastasya tadadho
harārdhaṃ dhyāyedyo haramahiṣi te manmathakalām
sa sadyaḥ saṅkṣobhaṃ nayati vanitā ityatilaghu
trilokīmapyāśu bhramayati ravīndustanayugām

मुखम्बिन्दुम्कृत्वाकुचयुगम्अधःतस्यतदधःहरार्धम्ध्यायेत्यःहरमहिषितेमन्मथकलाम्सःसद्यःसङ्क्षोभम् नयतिवनिताःइति अतिलघुत्रिलोकीम्अपिआशुभ्रमयतिरवीन्दुस्तनयुगाम्
हिन्दी अर्थ

हे हर की रानी, जो मुख को बिन्दु बनाकर उसके नीचे दोनों स्तनों को और उसके नीचे हर के आधे को रखकर आपकी इस काम-कला का ध्यान करता है, वह तुरन्त स्त्रियों को हिला देता है, जो बहुत छोटी बात है, और झट तीनों लोकों को घुमा देता है, जिनके दोनों स्तन सूर्य और चन्द्र हैं।

English sense

One who makes your face the point, puts the pair of breasts below it, and below that the half of Hara, and so meditates on your Love's art, O queen of Hara, at once stirs women, which is easy, and swiftly sets the three worlds spinning, whose two breasts are the sun and moon.

पदार्थ · word by word
मुखम्
faceमुख
बिन्दुम्
the pointबिन्दु
कृत्वा
having madeबनाकर
कुचयुगम्
pair of breastsदोनों स्तन
अधः
belowनीचे
तस्य
of itउसके
तदधः
below thatउसके भी नीचे
हरार्धम्
the half of Haraहर का आधा
ध्यायेत्
should meditateध्यान करे
यः
whoजो
हरमहिषि
O queen of Haraहे हर की रानी
ते
yourआपकी
मन्मथकलाम्
Love's artकाम-कला
सः
heवह
सद्यः
at onceतुरन्त
सङ्क्षोभम् नयति
stirsहिला देता है
वनिताः
womenस्त्रियों को
इति अतिलघु
which is very smallयह बहुत छोटी बात है
त्रिलोकीम्
the three worldsतीनों लोकों को
अपि
evenभी
आशु
swiftlyझट
भ्रमयति
sets spinningघुमा देता है
रवीन्दुस्तनयुगाम्
whose two breasts are the sun and moonजिनके दोनों स्तन सूर्य और चन्द्र हैं

Verse 20

किरन्तीमङ्गेभ्यः किरणनिकुरम्बामृतरसं
हृदि त्वामाधत्ते हिमकरशिलामूर्तिमिव यः ।
स सर्पाणां दर्पं शमयति शकुन्ताधिप इव
ज्वरप्लुष्टान् दृष्ट्या सुखयति सुधाधारसिरया ॥ २० ॥

kirantīmaṅgebhyaḥ kiraṇanikurambāmṛtarasaṃ
hṛdi tvāmādhatte himakaraśilāmūrtimiva yaḥ
sa sarpāṇāṃ darpaṃ śamayati śakuntādhipa iva
jvarapluṣṭān dṛṣṭyā sukhayati sudhādhārasirayā

किरन्तीम्अङ्गेभ्यःकिरणनिकुरम्बामृतरसम्हृदित्वाम्आधत्तेहिमकरशिलामूर्तिम्इवयःसःसर्पाणाम्दर्पम्शमयतिशकुन्ताधिपःइवज्वरप्लुष्टान्दृष्ट्यासुखयतिसुधाधारासिरया
हिन्दी अर्थ

जो आपको हृदय में चन्द्रकान्त मणि की मूर्ति की तरह धारण करता है, जो अपने अंगों से किरणों के समूह का अमृत-रस बरसाती हैं, वह साँपों का घमण्ड ऐसे शान्त करता है जैसे पक्षियों का राजा, और अमृत की धारा जैसी अपनी नज़र से बुखार से तपे लोगों को ठण्डक देता है।

English sense

One who holds you in the heart like an image of moonstone, pouring from your limbs the nectar of countless rays, calms the pride of snakes like the king of birds, and with a look that is a stream of nectar, soothes those burnt by fever.

पदार्थ · word by word
किरन्तीम्
pouringबरसाती
अङ्गेभ्यः
from your limbsअंगों से
किरणनिकुरम्बामृतरसम्
nectar of a mass of raysकिरणों के समूह का अमृत-रस
हृदि
in the heartहृदय में
त्वाम्
youआपको
आधत्ते
holdsधारण करता है
हिमकरशिलामूर्तिम्
an image of moonstoneचन्द्रकान्त मणि की मूर्ति
इव
likeकी तरह
यः
whoजो
सः
heवह
सर्पाणाम्
of snakesसाँपों का
दर्पम्
prideघमण्ड
शमयति
calmsशान्त करता है
शकुन्ताधिपः
king of birdsपक्षियों का राजा
इव
likeजैसे
ज्वरप्लुष्टान्
those burnt by feverबुखार से तपे
दृष्ट्या
with his lookनज़र से
सुखयति
soothesठण्डक देता है
सुधाधारासिरया
like a stream of nectarअमृत की धारा जैसी

Verse 21

तटिल्लेखातन्वीं तपनशशिवैश्वानरमयीं
निषण्णां षण्णामप्युपरि कमलानां तव कलाम् ।
महापद्माटव्यां मृदितमलमायेन मनसा
महान्तः पश्यन्तो दधति परमाह्लादलहरीम् ॥ २१ ॥

taṭillekhātanvīṃ tapanaśaśivaiśvānaramayīṃ
niṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāmapyupari kamalānāṃ tava kalām
mahāpadmāṭavyāṃ mṛditamalamāyena manasā
mahāntaḥ paśyanto dadhati paramāhlādalaharīm

तटिल्लेखातन्वीम्तपनशशिवैश्वानरमयीम्निषण्णाम्षण्णाम्अपिउपरिकमलानाम्तवकलाम्महापद्माटव्याम्मृदितमलमायेनमनसामहान्तःपश्यन्तःदधतिपरमाह्लादलहरीम्
हिन्दी अर्थ

आपकी शक्ति बिजली की रेखा जैसी पतली है, सूर्य, चन्द्र और अग्नि से बनी है, और छह कमलों के भी ऊपर बैठी है। जिनके मन से मैल और भ्रम धुल गए हैं, ऐसे महान जन उसे महाकमल के वन में देखते हैं और परम आनन्द की लहर अपने भीतर धारण करते हैं।

English sense

Your power, thin as a streak of lightning, made of sun, moon and fire, sits above the six lotuses. Great souls, whose minds are cleared of dirt and illusion, see it in the great forest of lotuses and hold within them a wave of the highest joy.

पदार्थ · word by word
तटिल्लेखातन्वीम्
thin as a streak of lightningबिजली की रेखा जैसी पतली
तपनशशिवैश्वानरमयीम्
made of sun, moon and fireसूर्य, चन्द्र और अग्नि से बनी
निषण्णाम्
seatedबैठी
षण्णाम्
of the sixछह
अपि
evenभी
उपरि
aboveऊपर
कमलानाम्
lotusesकमलों के
तव
yourआपकी
कलाम्
powerशक्ति
महापद्माटव्याम्
in the great forest of lotusesमहाकमल के वन में
मृदितमलमायेन
cleared of dirt and illusionमैल और भ्रम धुले हुए
मनसा
with the mindमन से
महान्तः
great soulsमहान जन
पश्यन्तः
seeingदेखते हुए
दधति
holdधारण करते हैं
परमाह्लादलहरीम्
a wave of the highest joyपरम आनन्द की लहर

Verse 22

भवानि त्वं दासे मयि वितर दृष्टिं सकरुणा-
मिति स्तोतुं वाञ्छन् कथयति भवानि त्वमिति यः ।
तदैव त्वं तस्मै दिशसि निजसायुज्यपदवीं
मुकुन्दब्रह्मेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम् ॥ २२ ॥

bhavāni tvaṃ dāse mayi vitara dṛṣṭiṃ sakaruṇā-
miti stotuṃ vāñchan kathayati bhavāni tvamiti yaḥ
tadaiva tvaṃ tasmai diśasi nijasāyujyapadavīṃ
mukundabrahmendrasphuṭamakuṭanīrājitapadām

भवानित्वम्दासेमयिवितरदृष्टिम्सकरुणाम्इतिस्तोतुम्वाञ्छन्कथयतिभवानि त्वम् इतियःतदा एवत्वम्तस्मैदिशसिनिजसायुज्यपदवीम्मुकुन्दब्रह्मेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम्
हिन्दी अर्थ

"हे भवानी, मुझ दास पर करुणा भरी दृष्टि कीजिए!" जो आपकी स्तुति करना चाहता है और केवल "भवानि त्वम्" कहता है, यानी "आप भवानी हैं" (जिसका अर्थ "मैं आप बन जाऊँ" भी हो सकता है), उसी क्षण आप उसे अपने साथ एक होने का वह पद दे देती हैं, जिसके चरणों की आरती मुकुन्द, ब्रह्मा और इन्द्र के चमकते मुकुट करते हैं।

English sense

"O Bhavānī, look on me, your servant, with kindness!" One who, wishing to praise you, says only "bhavāni tvam", "you, Bhavānī" (which can also mean "may I become you"), is given by you that very moment a place of union with yourself, with your feet waved over by the shining crowns of Mukunda, Brahmā and Indra as with lamps.

Wordplay भवानि can be read as the call "O Bhavānī" and also as "may I become".
पदार्थ · word by word
भवानि
O Bhavānī, or "may I become"हे भवानी, या "मैं बन जाऊँ"
त्वम्
youआप
दासे
on your servantदास पर
मयि
on meमुझ
वितर
bestowकीजिए
दृष्टिम्
a lookदृष्टि
सकरुणाम्
kindकरुणा भरी
इति
thusइस प्रकार
स्तोतुम्
to praiseस्तुति करना
वाञ्छन्
wishingचाहता हुआ
कथयति
saysकहता है
भवानि त्वम् इति
"bhavāni tvam"भवानि त्वम्
यः
whoजो
तदा एव
at that very momentउसी क्षण
त्वम्
youआप
तस्मै
to himउसे
दिशसि
giveदे देती हैं
निजसायुज्यपदवीम्
the place of union with yourselfअपने साथ एक होने का पद
मुकुन्दब्रह्मेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम्
with feet waved over by the shining crowns of Mukunda, Brahmā and Indraमुकुन्द, ब्रह्मा और इन्द्र के चमकते मुकुटों से आरती किए गए चरणों वाली

Verse 23

त्वया हृत्वा वामं वपुरपरितृप्तेन मनसा
शरीरार्धं शम्भोरपरमपि शङ्के हृतमभूत् ।
यदेतत्त्वद्रूपं सकलमरुणाभं त्रिनयनं
कुचाभ्यामानम्रं कुटिलशशिचूडालमकुटम् ॥ २३ ॥

tvayā hṛtvā vāmaṃ vapuraparitṛptena manasā
śarīrārdhaṃ śambhoraparamapi śaṅke hṛtamabhūt
yadetattvadrūpaṃ sakalamaruṇābhaṃ trinayanaṃ
kucābhyāmānamraṃ kuṭilaśaśicūḍālamakuṭam

त्वयाहृत्वावामम्वपुःअपरितृप्तेनमनसाशरीरार्धम्शम्भोःअपरम्अपिशङ्केहृतम्अभूत्यत्एतत्त्वद्रूपम्सकलम्अरुणाभम्त्रिनयनम्कुचाभ्याम्आनम्रम्कुटिलशशिचूडालमकुटम्
हिन्दी अर्थ

शिव के शरीर का बायाँ आधा हिस्सा लेकर भी आपका मन नहीं भरा, मुझे लगता है कि आप दूसरा आधा भी ले चुकी हैं। क्योंकि आपका यह रूप पूरा लाल आभा वाला है, तीन आँखों वाला है, स्तनों के भार से झुका है, और टेढ़े चन्द्रमा से सजे मुकुट वाला है।

English sense

Having taken the left half of Shiva's body and still not satisfied, you seem to me to have taken the other half as well. For this form of yours is red all over, three-eyed, bent forward by the weight of your breasts, and crowned with the curved moon.

पदार्थ · word by word
त्वया
by youआपके द्वारा
हृत्वा
having takenलेकर
वामम्
leftबायाँ
वपुः
bodyशरीर
अपरितृप्तेन
not satisfiedन भरे
मनसा
with a mindमन से
शरीरार्धम्
half of the bodyशरीर का आधा
शम्भोः
of Shambhuशिव के
अपरम्
the otherदूसरा
अपि
alsoभी
शङ्के
I suspectमुझे लगता है
हृतम्
takenले लिया
अभूत्
has beenगया है
यत्
becauseक्योंकि
एतत्
thisयह
त्वद्रूपम्
your formआपका रूप
सकलम्
entireपूरा
अरुणाभम्
red-glowingलाल आभा वाला
त्रिनयनम्
three-eyedतीन आँखों वाला
कुचाभ्याम्
by two breastsदोनों स्तनों से
आनम्रम्
bentझुका
कुटिलशशिचूडालमकुटम्
with a crown topped by the curved moonटेढ़े चन्द्रमा से सजे मुकुट वाला

Verse 24

जगत्सूते धाता हरिरवति रुद्रः क्षपयते
तिरस्कुर्वन्नेतत्स्वमपि वपुरीशस्तिरयति ।
सदापूर्वः सर्वं तदिदमनुगृह्णाति च शिव-
स्तवाज्ञामालम्ब्य क्षणचलितयोर्भ्रूलतिकयोः ॥ २४ ॥

jagatsūte dhātā hariravati rudraḥ kṣapayate
tiraskurvannetatsvamapi vapurīśastirayati
sadāpūrvaḥ sarvaṃ tadidamanugṛhṇāti ca śiva-
stavājñāmālambya kṣaṇacalitayorbhrūlatikayoḥ

जगत्सूतेधाताहरिःअवतिरुद्रःक्षपयतेतिरस्कुर्वन्एतत्स्वम् अपिवपुःईशःतिरयतिसदापूर्वःसर्वम्तत् इदम्अनुगृह्णातिचशिवःतवआज्ञाम्आलम्ब्यक्षणचलितयोःभ्रूलतिकयोः
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा जगत् रचते हैं, हरि उसकी रक्षा करते हैं, रुद्र उसका नाश करते हैं, और ईश अपने रूप को भी छिपाकर यह सब समेट लेते हैं। फिर सदा सबसे पहले रहने वाले शिव आपकी आज्ञा के सहारे, आपकी दोनों लता जैसी भौंहों के क्षण भर के हिलने पर, यह सब फिर कृपा से सँवार देते हैं।

English sense

Brahmā makes the world, Hari protects it, Rudra destroys it, and Īśa, hiding even his own form, withdraws all of this. Then Shiva, ever first, blesses it all again, relying on your command, given in a moment's movement of your two creeper-like brows.

पदार्थ · word by word
जगत्
the worldजगत्
सूते
makesरचते हैं
धाता
Brahmāब्रह्मा
हरिः
Hariहरि
अवति
protectsरक्षा करते हैं
रुद्रः
Rudraरुद्र
क्षपयते
destroysनाश करते हैं
तिरस्कुर्वन्
hidingछिपाते हुए
एतत्
thisयह
स्वम् अपि
even his ownअपने भी
वपुः
formरूप को
ईशः
Īśaईश
तिरयति
withdrawsसमेट लेते हैं
सदापूर्वः
ever firstसदा सबसे पहले रहने वाले
सर्वम्
allसब
तत् इदम्
thisयह
अनुगृह्णाति
blessesकृपा से सँवारते हैं
च
andऔर
शिवः
Shivaशिव
तव
yourआपकी
आज्ञाम्
commandआज्ञा
आलम्ब्य
relying onके सहारे
क्षणचलितयोः
moving for a momentक्षण भर हिलने पर
भ्रूलतिकयोः
of the two creeper-like browsदोनों लता जैसी भौंहों के

Verse 25

त्रयाणां देवानां त्रिगुणजनितानां तव शिवे
भवेत् पूजा पूजा तव चरणयोर्या विरचिता ।
तथा हि त्वत्पादोद्वहनमणिपीठस्य निकटे
स्थिता ह्येते शश्वन्मुकुलितकरोत्तंसमकुटाः ॥ २५ ॥

trayāṇāṃ devānāṃ triguṇajanitānāṃ tava śive
bhavet pūjā pūjā tava caraṇayoryā viracitā
tathā hi tvatpādodvahanamaṇipīṭhasya nikaṭe
sthitā hyete śaśvanmukulitakarottaṃsamakuṭāḥ

त्रयाणाम्देवानाम्त्रिगुणजनितानाम्तवशिवेभवेत्पूजापूजातव चरणयोःयाविरचितातथा हित्वत्पादोद्वहनमणिपीठस्यनिकटेस्थिताःहि एतेशश्वत्मुकुलितकरोत्तंसमकुटाः
हिन्दी अर्थ

हे शिवे, आपके चरणों की पूजा तीन गुणों से जन्मे तीनों देवताओं की पूजा है, क्योंकि वे आपके चरणों को थामने वाली रत्न-चौकी के पास सदा खड़े रहते हैं और उनके जुड़े हाथ उनके मुकुटों पर मुकुट जैसे सजे रहते हैं।

English sense

O Śivā, worship of your feet is worship of the three gods born of the three qualities, for they ever stand by the jewelled stool that bears your feet, their hands folded as crowns upon their crowns.

पदार्थ · word by word
त्रयाणाम्
of the threeतीनों
देवानाम्
godsदेवताओं की
त्रिगुणजनितानाम्
born of the three qualitiesतीन गुणों से जन्मे
तव
yourआपकी
शिवे
O Śivāहे शिवे
भवेत्
would beहै
पूजा
worshipपूजा
पूजा
worshipपूजा
तव चरणयोः
at your feetआपके चरणों की
या
whichजो
विरचिता
madeकी गई
तथा हि
for indeedक्योंकि
त्वत्पादोद्वहनमणिपीठस्य
of the jewelled stool that bears your feetआपके चरणों को थामने वाली रत्न-चौकी के
निकटे
nearपास
स्थिताः
standingखड़े
हि एते
these indeedये
शश्वत्
alwaysसदा
मुकुलितकरोत्तंसमकुटाः
with folded hands as crowns upon their crownsजुड़े हाथ मुकुटों पर मुकुट जैसे सजाए

Verse 26

विरिञ्चिः पञ्चत्वं व्रजति हरिराप्नोति विरतिं
विनाशं कीनाशो भजति धनदो याति निधनम् ।
वितन्द्री माहेन्द्री विततिरपि सम्मीलितदृशा
महासंहारेऽस्मिन् विहरति सति त्वत्पतिरसौ ॥ २६ ॥

viriñciḥ pañcatvaṃ vrajati harirāpnoti viratiṃ
vināśaṃ kīnāśo bhajati dhanado yāti nidhanam
vitandrī māhendrī vitatirapi sammīlitadṛśā
mahāsaṃhāre'smin viharati sati tvatpatirasau

विरिञ्चिःपञ्चत्वम्व्रजतिहरिःआप्नोतिविरतिम्विनाशम्कीनाशःभजतिधनदःयातिनिधनम्वितन्द्रीमाहेन्द्रीविततिःअपिसम्मीलितदृशामहासंहारे अस्मिन्विहरतिसतित्वत्पतिःअसौ
हिन्दी अर्थ

महाप्रलय में ब्रह्मा मर जाते हैं, हरि विश्राम पाते हैं, यम का नाश हो जाता है, कुबेर का अन्त हो जाता है, और इन्द्र की सदा जागने वाली देव-मण्डली भी आँखें मूँद लेती है। इस महाप्रलय में, हे पतिव्रता, केवल आपके पति ही खेलते रहते हैं।

English sense

At the great dissolution Brahmā dies, Hari comes to rest, Yama is destroyed, Kubera meets his end, and even the host of Indra's gods, always wakeful, close their eyes. In this great ending, O faithful wife, your husband alone goes on playing.

पदार्थ · word by word
विरिञ्चिः
Brahmāब्रह्मा
पञ्चत्वम्
deathमृत्यु को
व्रजति
goesप्राप्त होते हैं
हरिः
Hariहरि
आप्नोति
getsपाते हैं
विरतिम्
restविश्राम
विनाशम्
destructionनाश
कीनाशः
Yamaयम
भजति
meetsको पाते हैं
धनदः
Kuberaकुबेर
याति
goesपहुँचते हैं
निधनम्
to his endअन्त को
वितन्द्री
always wakefulसदा जागने वाली
माहेन्द्री
of Indraइन्द्र की
विततिः
hostमण्डली
अपि
alsoभी
सम्मीलितदृशा
with closed eyesमूँदी आँखों से
महासंहारे अस्मिन्
in this great endingइस महाप्रलय में
विहरति
playsखेलते हैं
सति
O faithful oneहे पतिव्रता
त्वत्पतिः
your husbandआपके पति
असौ
thatवही

Verse 27

जपो जल्पः शिल्पं सकलमपि मुद्राविरचना
गतिः प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाद्याहुतिविधिः ।
प्रणामस्संवेशस्सुखमखिलमात्मार्पणदृशा
सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥ २७ ॥

japo jalpaḥ śilpaṃ sakalamapi mudrāviracanā
gatiḥ prādakṣiṇyakramaṇamaśanādyāhutividhiḥ
praṇāmassaṃveśassukhamakhilamātmārpaṇadṛśā
saparyāparyāyastava bhavatu yanme vilasitam

जपःजल्पःशिल्पम्सकलम् अपिमुद्राविरचनागतिःप्रादक्षिण्यक्रमणम्अशनाद्याहुतिविधिःप्रणामःसंवेशःसुखम् अखिलम्आत्मार्पणदृशासपर्यापर्यायःतवभवतुयत्मे विलसितम्
हिन्दी अर्थ

मेरा जप आपका जाप हो, मेरी बातें आपकी चर्चा हों, मेरे सारे कारीगरी के काम आपकी मुद्राएँ बनाना हों, मेरा चलना आपकी परिक्रमा हो, मेरा खाना आदि अग्नि में आहुति हो, मेरा झुकना, लेटना और सारा सुख अपने को आपको सौंपना हो। मैं जो कुछ भी करूँ, वह सब आपकी पूजा का ही रूप हो।

English sense

May my prayers be your muttered chants, my talk your praise, my crafts the making of your signs with the hands, my walking a circling around you, my eating and the like offerings into your fire, my bowing and lying down and every pleasure an act of giving myself to you: whatever I do, let it all be a form of your worship.

पदार्थ · word by word
जपः
muttered prayerजप
जल्पः
talkबातचीत
शिल्पम्
craftकारीगरी
सकलम् अपि
allसारा
मुद्राविरचना
making of hand-signsमुद्राएँ बनाना
गतिः
walkingचलना
प्रादक्षिण्यक्रमणम्
circling aroundपरिक्रमा
अशनाद्याहुतिविधिः
offering of eating and the likeखाने आदि की आहुति
प्रणामः
bowingझुकना
संवेशः
lying downलेटना
सुखम् अखिलम्
all pleasureसारा सुख
आत्मार्पणदृशा
with the thought of giving myselfअपने को सौंपने की भावना से
सपर्यापर्यायः
a form of worshipपूजा का रूप
तव
yourआपकी
भवतु
let it beहो
यत्
whateverजो कुछ
मे विलसितम्
I doमैं करूँ

Verse 28

सुधामप्यास्वाद्य प्रतिभयजरामृत्युहरिणीं
विपद्यन्ते विश्वे विधिशतमखाद्या दिविषदः ।
करालं यत्क्ष्वेलं कबलितवतः कालकलना
न शम्भोस्तन्मूलं तव जननि ताटङ्कमहिमा ॥ २८ ॥

sudhāmapyāsvādya pratibhayajarāmṛtyuhariṇīṃ
vipadyante viśve vidhiśatamakhādyā diviṣadaḥ
karālaṃ yatkṣvelaṃ kabalitavataḥ kālakalanā
na śambhostanmūlaṃ tava janani tāṭaṅkamahimā

सुधाम्अपिआस्वाद्यप्रतिभयजरामृत्युहरिणीम्विपद्यन्तेविश्वेविधिशतमखाद्याःदिविषदःकरालम्यत्क्ष्वेलम्कबलितवतःकालकलनानशम्भोःतत् मूलम्तवजननिताटङ्कमहिमा
हिन्दी अर्थ

भय, बुढ़ापे और मृत्यु को दूर करने वाला अमृत चखकर भी ब्रह्मा, इन्द्र आदि सब देवता नष्ट हो जाते हैं। शम्भु ने भयंकर विष पी लिया, फिर भी मृत्यु की गिनती उन्हें नहीं छूती। हे माँ, उसका कारण आपके कर्णफूलों की महिमा है।

English sense

Even after tasting nectar, which takes away fear, old age and death, all the gods, Brahmā, Indra and the rest, still perish. Shambhu swallowed the terrible poison and Death's count does not touch him. The cause of that, mother, is the greatness of your earrings.

पदार्थ · word by word
सुधाम्
nectarअमृत
अपि
evenभी
आस्वाद्य
having tastedचखकर
प्रतिभयजरामृत्युहरिणीम्
that takes away fear, old age and deathभय, बुढ़ापे और मृत्यु को हरने वाला
विपद्यन्ते
perishनष्ट हो जाते हैं
विश्वे
allसब
विधिशतमखाद्याः
Brahmā, Indra and the restब्रह्मा, इन्द्र आदि
दिविषदः
godsदेवता
करालम्
terribleभयंकर
यत्
whichजो
क्ष्वेलम्
poisonविष
कबलितवतः
of one who swallowedपी जाने वाले
कालकलना
Death's countमृत्यु की गिनती
न
notनहीं
शम्भोः
of Shambhuशम्भु को
तत् मूलम्
the root of thatउसका कारण
तव
yourआपके
जननि
O motherहे माँ
ताटङ्कमहिमा
the greatness of the earringsकर्णफूलों की महिमा

Verse 29

किरीटं वैरिञ्चं परिहर पुरः कैटभभिदः
कठोरे कोटीरे स्खलसि जहि जम्भारिमुकुटम् ।
प्रणम्रेष्वेतेषु प्रसभमुपयातस्य भवनं
भवस्याभ्युत्थाने तव परिजनोक्तिर्विजयते ॥ २९ ॥

kirīṭaṃ vairiñcaṃ parihara puraḥ kaiṭabhabhidaḥ
kaṭhore koṭīre skhalasi jahi jambhārimukuṭam
praṇamreṣveteṣu prasabhamupayātasya bhavanaṃ
bhavasyābhyutthāne tava parijanoktirvijayate

किरीटम्वैरिञ्चम्परिहरपुरःकैटभभिदःकठोरेकोटीरेस्खलसिजहिजम्भारिमुकुटम्प्रणम्रेषु एतेषुप्रसभम्उपयातस्यभवनम्भवस्यअभ्युत्थानेतवपरिजनोक्तिःविजयते
हिन्दी अर्थ

जब शिव आपके घर आते हैं और देवता उनके आगे झुकते हैं, आप उनके स्वागत में उठती हैं, और आपके सेवक पुकारते हैं: "ब्रह्मा के मुकुट से बचिए! आगे कैटभ को मारने वाले का कठोर मुकुट है, आप ठोकर खाएँगी! इन्द्र का मुकुट छोड़ दीजिए!" उनकी यह पुकार सबसे ऊपर रहती है।

English sense

As Shiva comes to your house and the gods bow before him, you rise to meet him, and your attendants call out: "Mind Brahmā's crown! Ahead is the hard diadem of the Kaiṭabha-slayer, you will trip on it! Leave Indra's crown alone!" Their words win the day.

पदार्थ · word by word
किरीटम्
crownमुकुट
वैरिञ्चम्
of Brahmāब्रह्मा के
परिहर
avoidबचिए
पुरः
aheadआगे
कैटभभिदः
of the Kaiṭabha-slayerकैटभ को मारने वाले के
कठोरे
on the hardकठोर
कोटीरे
diademमुकुट पर
स्खलसि
you stumbleआप ठोकर खाएँगी
जहि
leaveछोड़ दीजिए
जम्भारिमुकुटम्
the crown of Indraइन्द्र का मुकुट
प्रणम्रेषु एतेषु
while these bowइनके झुके रहने पर
प्रसभम्
forciblyज़ोर से
उपयातस्य
of one who has arrivedआए हुए के
भवनम्
at your houseआपके घर
भवस्य
Shiva'sशिव के
अभ्युत्थाने
when you rise to greetस्वागत में उठने पर
तव
yourआपके
परिजनोक्तिः
attendants' wordsसेवकों की पुकार
विजयते
winसबसे ऊपर रहती है

Verse 30

स्वदेहोद्भूताभिर्घृणिभिरणिमाद्याभिरभितो
निषेव्ये नित्ये त्वामहमिति सदा भावयति यः ।
किमाश्चर्यं तस्य त्रिनयनसमृद्धिं तृणयतो
महासंवर्ताग्निर्विरचयति नीराजनविधिम् ॥ ३० ॥

svadehodbhūtābhirghṛṇibhiraṇimādyābhirabhito
niṣevye nitye tvāmahamiti sadā bhāvayati yaḥ
kimāścaryaṃ tasya trinayanasamṛddhiṃ tṛṇayato
mahāsaṃvartāgnirviracayati nīrājanavidhim

स्वदेहोद्भूताभिःघृणिभिःअणिमाद्याभिःअभितःनिषेव्येनित्येत्वाम्अहम् इतिसदाभावयतियःकिम् आश्चर्यम्तस्यत्रिनयनसमृद्धिम्तृणयतःमहासंवर्ताग्निःविरचयतिनीराजनविधिम्
हिन्दी अर्थ

हे नित्य स्वरूपा, जो सदा सोचता है कि "मैं आप ही हूँ," जिसकी सेवा आपके शरीर से उपजी किरणों जैसी अणिमा आदि शक्तियाँ चारों ओर से करती हैं, उसके लिए क्या आश्चर्य कि वह शिव की सम्पदा को भी तिनके जैसा समझता है और प्रलय की महाअग्नि उसकी आरती उतारती है।

English sense

One who always thinks, "I am you", eternal one, served on every side by powers like the aṇimā that are rays born of your body: no wonder that for him, who counts even Shiva's riches as straw, the great fire of the end of the world performs the waving of lamps.

पदार्थ · word by word
स्वदेहोद्भूताभिः
born of your own bodyअपने शरीर से उपजी
घृणिभिः
with raysकिरणों जैसी
अणिमाद्याभिः
aṇimā and the likeअणिमा आदि
अभितः
on every sideचारों ओर
निषेव्ये
O served oneहे सेवित
नित्ये
O eternal oneहे नित्य स्वरूपा
त्वाम्
youआप
अहम् इति
"I am"मैं हूँ ऐसा
सदा
alwaysसदा
भावयति
thinksसोचता है
यः
whoजो
किम् आश्चर्यम्
what wonderक्या आश्चर्य
तस्य
for himउसके लिए
त्रिनयनसमृद्धिम्
the riches of the three-eyed oneशिव की सम्पदा को
तृणयतः
who counts as strawतिनके जैसा समझने वाले
महासंवर्ताग्निः
the great fire of dissolutionप्रलय की महाअग्नि
विरचयति
performsउतारती है
नीराजनविधिम्
the rite of waving lampsआरती की विधि

Verse 31

चतुष्षष्ट्या तन्त्रैः सकलमतिसन्धाय भुवनं
स्थितस्तत्तत्सिद्धिप्रसवपरतन्त्रैः पशुपतिः ।
पुनस्त्वन्निर्बन्धादखिलपुरुषार्थैकघटना-
स्वतन्त्रं ते तन्त्रं क्षितितलमवातीतरदिदम् ॥ ३१ ॥

catuṣṣaṣṭyā tantraiḥ sakalamatisandhāya bhuvanaṃ
sthitastattatsiddhiprasavaparatantraiḥ paśupatiḥ
punastvannirbandhādakhilapuruṣārthaikaghaṭanā-
svatantraṃ te tantraṃ kṣititalamavātītaradidam

चतुष्षष्ट्यातन्त्रैःसकलम्अतिसन्धायभुवनम्स्थितःतत्तत्सिद्धिप्रसवपरतन्त्रैःपशुपतिःपुनःत्वत्निर्बन्धात्अखिलपुरुषार्थैकघटनास्वतन्त्रम्ते तन्त्रम्क्षितितलम्अवातीतरत्इदम्
हिन्दी अर्थ

पशुपति शिव ने चौंसठ तन्त्रों से, जिनमें से हर एक अपनी-अपनी सिद्धि देने में बँधा था, सारे संसार को उलझा दिया और रुक गए। फिर आपके आग्रह पर वे आपका यह स्वतन्त्र तन्त्र पृथ्वी पर ले आए, जो अकेला ही मनुष्य के सब लक्ष्य पूरे करा देता है।

English sense

The Lord of beasts, having bewildered the world with sixty-four tantras, each tied to winning its own power, held back. But at your insistence he brought down to earth this tantra of yours, free and independent, which alone brings about every aim of human life.

पदार्थ · word by word
चतुष्षष्ट्या
with sixty-fourचौंसठ
तन्त्रैः
tantrasतन्त्रों से
सकलम्
wholeसारे
अतिसन्धाय
having bewilderedउलझाकर
भुवनम्
the worldसंसार को
स्थितः
stayed backरुक गए
तत्तत्सिद्धिप्रसवपरतन्त्रैः
each bound to bring forth its own powerहर एक अपनी-अपनी सिद्धि देने में बँधे
पशुपतिः
the Lord of beastsपशुपति शिव
पुनः
againफिर
त्वत्
yourआपके
निर्बन्धात्
from the insistenceआग्रह से
अखिलपुरुषार्थैकघटना
the one means of bringing about all aims of lifeसब पुरुषार्थ पूरे करा देने वाला अकेला
स्वतन्त्रम्
freeस्वतन्त्र
ते तन्त्रम्
your tantraआपका तन्त्र
क्षितितलम्
to the surface of the earthपृथ्वी पर
अवातीतरत्
brought downले आए
इदम्
thisयह

Verse 32

शिवः शक्तिः कामः क्षितिरथ रविः शीतकिरणः
स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः ।
अमी हृल्लेखाभिस्तिसृभिरवसानेषु घटिता
भजन्ते वर्णास्ते तव जननि नामावयवताम् ॥ ३२ ॥

śivaḥ śaktiḥ kāmaḥ kṣitiratha raviḥ śītakiraṇaḥ
smaro haṃsaḥ śakrastadanu ca parāmāraharayaḥ
amī hṛllekhābhistisṛbhiravasāneṣu ghaṭitā
bhajante varṇāste tava janani nāmāvayavatām

शिवःशक्तिःकामःक्षितिःअथरविःशीतकिरणःस्मरःहंसःशक्रःतदनुचपरामारःहरयःअमीहृल्लेखाभिःतिसृभिःअवसानेषुघटिताःभजन्तेवर्णाःते तवजननिनामावयवताम्
हिन्दी अर्थ

शिव, शक्ति, काम, पृथ्वी, फिर सूर्य और ठण्डी किरणों वाला चन्द्रमा, स्मर, हंस, इन्द्र, और उनके बाद परा, मार और हरि: ये अक्षर अन्त में तीन हृल्लेखाओं से जुड़कर, हे माँ, आपके नाम के अंग बन जाते हैं।

English sense

Shiva, Shakti, Love, Earth, then the Sun and the cool-rayed Moon, Smara, the Swan, Indra, and after them Parā, Māra and Hari: joined at the ends by the three hṛllekhā syllables, these letters, mother, become the parts of your name.

Term of art The verse names the syllables of the Goddess's mantra in code, by the gods and things they stand for.
पदार्थ · word by word
शिवः
Shivaशिव
शक्तिः
Shaktiशक्ति
कामः
Loveकाम
क्षितिः
Earthपृथ्वी
अथ
thenफिर
रविः
the Sunसूर्य
शीतकिरणः
the cool-rayed Moonठण्डी किरणों वाला चन्द्रमा
स्मरः
Smaraस्मर
हंसः
the Swanहंस
शक्रः
Indraइन्द्र
तदनु
after themउनके बाद
च
andऔर
परा
Parāपरा
मारः
Māraमार
हरयः
Hariहरि
अमी
theseये
हृल्लेखाभिः
by the hṛllekhā syllablesहृल्लेखाओं से
तिसृभिः
threeतीन
अवसानेषु
at the endsअन्त में
घटिताः
joinedजुड़कर
भजन्ते
take onबन जाते हैं
वर्णाः
lettersअक्षर
ते तव
yourआपके
जननि
O motherहे माँ
नामावयवताम्
the state of being parts of the nameनाम के अंग होने को

Verse 33

स्मरं योनिं लक्ष्मीं त्रितयमिदमादौ तव मनो-
र्निधायैके नित्ये निरवधिमहाभोगरसिकाः ।
भजन्ति त्वां चिन्तामणिगुणनिबद्धाक्षवलयाः
शिवाग्नौ जुह्वन्तः सुरभिघृतधाराहुतिशतैः ॥ ३३ ॥

smaraṃ yoniṃ lakṣmīṃ tritayamidamādau tava mano-
rnidhāyaike nitye niravadhimahābhogarasikāḥ
bhajanti tvāṃ cintāmaṇiguṇanibaddhākṣavalayāḥ
śivāgnau juhvantaḥ surabhighṛtadhārāhutiśataiḥ

स्मरम्योनिम्लक्ष्मीम्त्रितयम् इदम्आदौतव मनोःनिधायएकेनित्येनिरवधिमहाभोगरसिकाःभजन्तित्वाम्चिन्तामणिगुणनिबद्धाक्षवलयाःशिवाग्नौजुह्वन्तःसुरभिघृतधाराहुतिशतैः
हिन्दी अर्थ

हे नित्य स्वरूपा, कुछ लोग, जो असीम बड़े भोग के रसिक हैं, आपके मन्त्र के आरम्भ में काम, योनि और लक्ष्मी की यह तिकड़ी रखकर चिन्तामणि के रत्नों की मालाओं से आपकी उपासना करते हैं, और शिव-रूप अग्नि में सुगन्धित घी की सैकड़ों धाराओं की आहुतियाँ देते हैं।

English sense

Placing at the start of your mantra this threefold sign, Love, the womb and Lakṣmī, some, O eternal one, who delight in boundless great enjoyment, worship you with rosaries of wish-fulfilling gems, offering hundreds of streams of fragrant ghee into the fire that is Shiva.

पदार्थ · word by word
स्मरम्
Loveकाम
योनिम्
the wombयोनि
लक्ष्मीम्
Lakṣmīलक्ष्मी
त्रितयम् इदम्
this triadयह तिकड़ी
आदौ
at the startआरम्भ में
तव मनोः
of your mantraआपके मन्त्र के
निधाय
having placedरखकर
एके
someकुछ लोग
नित्ये
O eternal oneहे नित्य स्वरूपा
निरवधिमहाभोगरसिकाः
who delight in boundless great enjoymentअसीम बड़े भोग के रसिक
भजन्ति
worshipउपासना करते हैं
त्वाम्
youआपकी
चिन्तामणिगुणनिबद्धाक्षवलयाः
with rosaries strung with wish-fulfilling gemsचिन्तामणि के रत्नों से गुँथी मालाओं वाले
शिवाग्नौ
in the fire that is Shivaशिव-रूप अग्नि में
जुह्वन्तः
offeringआहुति देते हुए
सुरभिघृतधाराहुतिशतैः
with hundreds of offerings of streams of fragrant gheeसुगन्धित घी की धाराओं की सैकड़ों आहुतियों से

Verse 34

शरीरं त्वं शम्भोः शशिमिहिरवक्षोरुहयुगं
तवात्मानं मन्ये भगवति नवात्मानमनघम् ।
अतश्शेषश्शेषीत्ययमुभयसाधारणतया
स्थितः सम्बन्धो वां समरसपरानन्दपरयोः ॥ ३४ ॥

śarīraṃ tvaṃ śambhoḥ śaśimihiravakṣoruhayugaṃ
tavātmānaṃ manye bhagavati navātmānamanagham
ataśśeṣaśśeṣītyayamubhayasādhāraṇatayā
sthitaḥ sambandho vāṃ samarasaparānandaparayoḥ

शरीरम्त्वम्शम्भोःशशिमिहिरवक्षोरुहयुगम्तवआत्मानम्मन्येभगवतिनवात्मानम्अनघम्अतःशेषः शेषीइतिअयम्उभयसाधारणतयास्थितःसम्बन्धःवाम्समरसपरानन्दपरयोः
हिन्दी अर्थ

आप शम्भु का शरीर हैं, और चन्द्रमा और सूर्य आपके दोनों स्तन हैं। हे भगवती, मैं आपके अपने स्वरूप को निर्मल, नौ रूपों वाला मानता हूँ। इसलिए आप दोनों का, जो एक ही परम आनन्द में लीन हैं, यह रिश्ता अंग और अंगी का है, जो दोनों में एक-सा है।

English sense

You are the body of Shambhu, and your two breasts are the moon and sun. I take your own self to be the spotless one of nine forms. So the bond between you two, both set on the same highest bliss, stands as part and whole, shared by both.

पदार्थ · word by word
शरीरम्
bodyशरीर
त्वम्
youआप
शम्भोः
of Shambhuशम्भु का
शशिमिहिरवक्षोरुहयुगम्
whose two breasts are the moon and sunचन्द्र और सूर्य जिनके दोनों स्तन हैं
तव
yourआपके
आत्मानम्
selfस्वरूप को
मन्ये
I takeमानता हूँ
भगवति
O Ladyहे भगवती
नवात्मानम्
of nine formsनौ रूपों वाला
अनघम्
spotlessनिर्मल
अतः
soइसलिए
शेषः शेषी
part and wholeअंग और अंगी
इति
thusइस प्रकार
अयम्
thisयह
उभयसाधारणतया
as common to bothदोनों में एक-सा
स्थितः
standsहै
सम्बन्धः
bondरिश्ता
वाम्
of you twoआप दोनों का
समरसपरानन्दपरयोः
who are set on the same highest blissएक ही परम आनन्द में लीन

Verse 35

मनस्त्वं व्योम त्वं मरुदसि मरुत्सारथिरसि
त्वमापस्त्वं भूमिस्त्वयि परिणतायां न हि परम् ।
त्वमेव स्वात्मानं परिणमयितुं विश्ववपुषा
चिदानन्दाकारं शिवयुवति भावेन बिभृषे ॥ ३५ ॥

manastvaṃ vyoma tvaṃ marudasi marutsārathirasi
tvamāpastvaṃ bhūmistvayi pariṇatāyāṃ na hi param
tvameva svātmānaṃ pariṇamayituṃ viśvavapuṣā
cidānandākāraṃ śivayuvati bhāvena bibhṛṣe

मनःत्वम्व्योममरुत्असिमरुत्सारथिःआपःभूमिःत्वयि परिणतायाम्न हि परम्त्वम् एवस्वात्मानम्परिणमयितुम्विश्ववपुषाचिदानन्दाकारम्शिवयुवतिभावेनबिभृषे
हिन्दी अर्थ

आप मन हैं, आप आकाश हैं, आप वायु हैं, आप अग्नि हैं, आप जल हैं, आप पृथ्वी हैं। जब आप यह सब बन चुकी हैं तो इसके परे कुछ नहीं बचता। आप ही अपने को जगत् के शरीर में बदलने के लिए शिव की युवा पत्नी के भाव से चेतना और आनन्द का रूप धारण करती हैं।

English sense

You are mind, you are space, you are wind, you are fire, you are water, you are earth. When you have become all this, there is nothing beyond. You alone, to turn yourself into the world's body, take the form of awareness and bliss in the way of Shiva's young wife.

पदार्थ · word by word
मनः
mindमन
त्वम्
youआप
व्योम
spaceआकाश
मरुत्
windवायु
असि
you areहैं
मरुत्सारथिः
fire, the wind's charioteerअग्नि
आपः
waterजल
भूमिः
earthपृथ्वी
त्वयि परिणतायाम्
when you have become all thisजब आप यह सब बन चुकी हैं
न हि परम्
nothing beyondइसके परे कुछ नहीं
त्वम् एव
you aloneआप ही
स्वात्मानम्
yourselfअपने को
परिणमयितुम्
to changeबदलने के लिए
विश्ववपुषा
into the world's bodyजगत् के शरीर में
चिदानन्दाकारम्
the form of awareness and blissचेतना और आनन्द का रूप
शिवयुवति
O young wife of Shivaहे शिव की युवा पत्नी
भावेन
in the mannerभाव से
बिभृषे
you takeधारण करती हैं

Verse 36

तवाज्ञाचक्रस्थं तपनशशिकोटिद्युतिधरं
परं शम्भुं वन्दे परिमिलितपार्श्वं परचिता ।
यमाराध्यन् भक्त्या रविशशिशुचीनामविषये
निरालोकेऽलोके निवसति हि भालोकभुवने ॥ ३६ ॥

tavājñācakrasthaṃ tapanaśaśikoṭidyutidharaṃ
paraṃ śambhuṃ vande parimilitapārśvaṃ paracitā
yamārādhyan bhaktyā raviśaśiśucīnāmaviṣaye
nirāloke'loke nivasati hi bhālokabhuvane

तवआज्ञाचक्रस्थम्तपनशशिकोटिद्युतिधरम्परम् शम्भुम्वन्देपरिमिलितपार्श्वम्परचितायम्आराध्यन्भक्त्यारविशशिशुचीनाम्अविषयेनिरालोकेअलोकेनिवसतिहिभालोकभुवने
हिन्दी अर्थ

मैं उन परम शम्भु को प्रणाम करता हूँ जो आपके आज्ञाचक्र में हैं, करोड़ों सूर्य और चन्द्रमाओं की चमक वाले हैं, और जिनके दोनों ओर परम चेतना जुड़ी है। उनकी भक्ति से आराधना करने वाला उस लोक में रहता है जो उन्हीं की आभा का है, जहाँ सूर्य, चन्द्र और अग्नि नहीं पहुँचते और कोई साधारण प्रकाश नहीं है।

English sense

I bow to the highest Shambhu, in the wheel of command in you, bright as millions of suns and moons, his sides joined by the highest awareness. Worshipping him with devotion, one dwells in the world of his own radiance, where sun, moon and fire cannot reach and no common light shines.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपके
आज्ञाचक्रस्थम्
in the wheel of commandआज्ञाचक्र में स्थित
तपनशशिकोटिद्युतिधरम्
bearing the brightness of millions of suns and moonsकरोड़ों सूर्य-चन्द्र की चमक वाले
परम् शम्भुम्
the highest Shambhuपरम शम्भु को
वन्दे
I bowप्रणाम करता हूँ
परिमिलितपार्श्वम्
with his sides joinedदोनों ओर से जुड़े
परचिता
by the highest awarenessपरम चेतना से
यम्
whomजिनकी
आराध्यन्
worshippingआराधना करता हुआ
भक्त्या
with devotionभक्ति से
रविशशिशुचीनाम्
of sun, moon and fireसूर्य, चन्द्र, अग्नि के
अविषये
beyond reachपहुँच से परे
निरालोके
without common lightसाधारण प्रकाश के बिना
अलोके
in the realmउस लोक में
निवसति
dwellsरहता है
हि
indeedनिश्चय ही
भालोकभुवने
in the world of radianceआभा के लोक में

Verse 37

विशुद्धौ ते शुद्धस्फटिकविशदं व्योमजनकं
शिवं सेवे देवीमपि शिवसमानव्यवसिताम् ।
ययोः कान्त्या यान्त्याः शशिकिरणसारूप्यसरणे-
र्विधूतान्तर्ध्वान्ता विलसति चकोरीव जगती ॥ ३७ ॥

viśuddhau te śuddhasphaṭikaviśadaṃ vyomajanakaṃ
śivaṃ seve devīmapi śivasamānavyavasitām
yayoḥ kāntyā yāntyāḥ śaśikiraṇasārūpyasaraṇe-
rvidhūtāntardhvāntā vilasati cakorīva jagatī

विशुद्धौतेशुद्धस्फटिकविशदम्व्योमजनकम्शिवम्सेवेदेवीम्अपिशिवसमानव्यवसिताम्ययोःकान्त्यायान्त्याःशशिकिरणसारूप्यसरणेःविधूतान्तर्ध्वान्ताविलसतिचकोरी इवजगती
हिन्दी अर्थ

आपके विशुद्धि चक्र में मैं शुद्ध स्फटिक जैसे उजले शिव की सेवा करता हूँ, जो आकाश के जनक हैं, और उन देवी की भी, जिनका संकल्प शिव जैसा ही है। इन दोनों की कान्ति चन्द्रकिरणों जैसे फैलती है, उससे भीतर का अँधेरा झड़ जाता है और जगत् चकोर पक्षी की तरह खिल उठता है।

English sense

In the purity centre of you I serve Shiva, clear as pure crystal, the source of space, and also the goddess, whose mind is the same as Shiva's. By the glow of these two, which spreads like moonlight, the inner darkness is shaken off and the world shines like a chakora bird drinking moonbeams.

पदार्थ · word by word
विशुद्धौ
in the purity centreविशुद्धि चक्र में
ते
yourआपके
शुद्धस्फटिकविशदम्
clear as pure crystalशुद्ध स्फटिक जैसे उजले
व्योमजनकम्
the source of spaceआकाश के जनक
शिवम्
Shivaशिव को
सेवे
I serveसेवा करता हूँ
देवीम्
the goddessदेवी की
अपि
alsoभी
शिवसमानव्यवसिताम्
whose resolve is the same as Shiva'sजिनका संकल्प शिव जैसा है
ययोः
of whom twoजिन दोनों की
कान्त्या
by the glowकान्ति से
यान्त्याः
which spreadsफैलती हुई
शशिकिरणसारूप्यसरणेः
going the way of moonlightचन्द्रकिरणों जैसे फैलने वाली
विधूतान्तर्ध्वान्ता
with inner darkness shaken offभीतर का अँधेरा झड़ा हुआ
विलसति
shinesखिल उठता है
चकोरी इव
like a chakora birdचकोर की तरह
जगती
the worldजगत्

Verse 38

समुन्मीलत् संवित् कमलमकरन्दैकरसिकं
भजे हंसद्वन्द्वं किमपि महतां मानसचरम् ।
यदालापादष्टादशगुणितविद्यापरिणति-
र्यदादत्ते दोषाद् गुणमखिलमद्भ्यः पय इव ॥ ३८ ॥

samunmīlat saṃvit kamalamakarandaikarasikaṃ
bhaje haṃsadvandvaṃ kimapi mahatāṃ mānasacaram
yadālāpādaṣṭādaśaguṇitavidyāpariṇati-
ryadādatte doṣād guṇamakhilamadbhyaḥ paya iva

समुन्मीलत्संवित्कमलमकरन्दैकरसिकम्भजेहंसद्वन्द्वम्किम् अपिमहताम्मानसचरम्यदालापात्अष्टादशगुणितविद्यापरिणतिःयत्आदत्तेदोषात्गुणम्अखिलम्अद्भ्यःपयः इव
हिन्दी अर्थ

मैं हंसों के उस जोड़े को भजता हूँ, जिसका वर्णन नहीं हो सकता, जो महापुरुषों के मन में विचरता है और खिले हुए ज्ञान-कमल के शहद का ही रसिक है। उनकी बातों से अठारह विद्याओं का पूरा ज्ञान पकता है, और वे दोष में से सारा गुण ऐसे निकाल लेते हैं जैसे पानी में से दूध।

English sense

I worship a pair of swans, something beyond telling, who roam in the minds of great ones, delighting only in the honey of the opened lotus of knowledge. From their words the eighteenfold learning ripens, and they take all the good out of the bad, as swans take milk out of water.

पदार्थ · word by word
समुन्मीलत्संवित्कमलमकरन्दैकरसिकम्
delighting only in the honey of the opened lotus of knowledgeखिले ज्ञान-कमल के शहद के ही रसिक
भजे
I worshipभजता हूँ
हंसद्वन्द्वम्
a pair of swansहंसों के जोड़े को
किम् अपि
something beyond tellingजिसका वर्णन नहीं हो सकता
महताम्
of great onesमहापुरुषों के
मानसचरम्
roaming in the mindमन में विचरने वाला
यदालापात्
from whose wordsजिनकी बातों से
अष्टादशगुणितविद्यापरिणतिः
the ripening of the eighteenfold learningअठारह विद्याओं का पकना
यत्
whoजो
आदत्ते
takeनिकाल लेते हैं
दोषात्
from the badदोष में से
गुणम्
the goodगुण
अखिलम्
allसारा
अद्भ्यः
from waterपानी में से
पयः इव
like milkदूध की तरह

Verse 39

तव स्वाधिष्ठाने हुतवहमधिष्ठाय निरतं
तमीडे संवर्तं जननि महतीं तां च समयाम् ।
यदालोके लोकान् दहति महति क्रोधकलिते
दयार्द्रा या दृष्टिः शिशिरमुपचारं रचयति ॥ ३९ ॥

tava svādhiṣṭhāne hutavahamadhiṣṭhāya nirataṃ
tamīḍe saṃvartaṃ janani mahatīṃ tāṃ ca samayām
yadāloke lokān dahati mahati krodhakalite
dayārdrā yā dṛṣṭiḥ śiśiramupacāraṃ racayati

तवस्वाधिष्ठानेहुतवहम्अधिष्ठायनिरतम्तम्ईडेसंवर्तम्जननिमहतीम्ताम्चसमयाम्यदालोकेलोकान्दहतिमहतिक्रोधकलितेदयार्द्राया दृष्टिःशिशिरम्उपचारम्रचयति
हिन्दी अर्थ

आपके स्वाधिष्ठान में, वहाँ की अग्नि पर सदा विराजे हुए, मैं उन संवर्त की स्तुति करता हूँ, और हे माँ, उन महान समया की भी। जब उनकी दृष्टि बड़े क्रोध में लोकों को जला देती है, तब दया से भीगी हुई उनकी नज़र ठण्डक का उपचार रच देती है।

English sense

In your own-seat centre, resting always on the fire there, I praise him, Saṃvarta, and also her, mother, the great Samayā. When his gaze burns the worlds in great anger, the look of hers that is wet with pity makes the cooling remedy.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपके
स्वाधिष्ठाने
in the own-seat centreस्वाधिष्ठान में
हुतवहम्
the fireअग्नि पर
अधिष्ठाय
resting onविराजे हुए
निरतम्
alwaysसदा
तम्
himउन
ईडे
I praiseस्तुति करता हूँ
संवर्तम्
Saṃvartaसंवर्त की
जननि
O motherहे माँ
महतीम्
greatमहान
ताम्
herउन
च
andऔर
समयाम्
Samayāसमया की
यदालोके
when whose gazeजिनकी दृष्टि
लोकान्
the worldsलोकों को
दहति
burnsजला देती है
महति
greatबड़े
क्रोधकलिते
full of angerक्रोध में भरी
दयार्द्रा
wet with pityदया से भीगी
या दृष्टिः
whose lookजिसकी नज़र
शिशिरम्
coolingठण्डक
उपचारम्
remedyउपचार
रचयति
makesरच देती है

Verse 40

तटित्त्वन्तं शक्त्या तिमिरपरिपन्थिस्फुरणया
स्फुरन्नानारत्नाभरणपरिणद्धेन्द्रधनुषम् ।
तव श्यामं मेघं कमपि मणिपूरैकशरणं
निषेवे वर्षन्तं हरमिहिरतप्तं त्रिभुवनम् ॥ ४० ॥

taṭittvantaṃ śaktyā timiraparipanthisphuraṇayā
sphurannānāratnābharaṇapariṇaddhendradhanuṣam
tava śyāmaṃ meghaṃ kamapi maṇipūraikaśaraṇaṃ
niṣeve varṣantaṃ haramihirataptaṃ tribhuvanam

तटित्त्वन्तम्शक्त्यातिमिरपरिपन्थिस्फुरणयास्फुरन्नानारत्नाभरणपरिणद्धेन्द्रधनुषम्तवश्यामम्मेघम्कम् अपिमणिपूरैकशरणम्निषेवेवर्षन्तम्हरमिहिरतप्तम्त्रिभुवनम्
हिन्दी अर्थ

मैं आपके उस श्याम मेघ की सेवा करता हूँ, जिसका एकमात्र घर मणिपूर है, जिसमें शक्ति की बिजली अँधेरे को हटाती हुई कौंधती है, जो अनेक चमकते रत्नों के इन्द्रधनुष से घिरा है, और जो शिव की अग्नि और सूर्य से झुलसे तीनों लोकों पर बरसता है।

English sense

I serve that dark cloud of yours, whose only home is the jewel-city centre, flashing with the lightning of Shakti, which pushes away the dark, wrapped in a rainbow of many sparkling jewels, raining on the three worlds scorched by Shiva's fire and the sun.

पदार्थ · word by word
तटित्त्वन्तम्
having lightningबिजली वाले
शक्त्या
with Shaktiशक्ति की
तिमिरपरिपन्थिस्फुरणया
flashing that opposes darknessअँधेरे को हटाती कौंध से
स्फुरन्नानारत्नाभरणपरिणद्धेन्द्रधनुषम्
wrapped in a rainbow of many sparkling jewelsचमकते अनेक रत्नों के इन्द्रधनुष से घिरा
तव
yourआपके
श्यामम्
darkश्याम
मेघम्
cloudमेघ की
कम् अपि
something beyond tellingअनिर्वचनीय
मणिपूरैकशरणम्
whose only home is the jewel-city centreजिसका एकमात्र घर मणिपूर है
निषेवे
I serveसेवा करता हूँ
वर्षन्तम्
rainingबरसते
हरमिहिरतप्तम्
scorched by Hara and the sunशिव की अग्नि और सूर्य से झुलसे
त्रिभुवनम्
the three worldsतीनों लोकों पर

Verse 41

तवाधारे मूले सह समयया लास्यपरया
नवात्मानं मन्ये नवरसमहाताण्डवनटम् ।
उभाभ्यामेताभ्यामुदयविधिमुद्दिश्य दयया
सनाथाभ्यां जज्ञे जनकजननीमज्जगदिदम् ॥ ४१ ॥

tavādhāre mūle saha samayayā lāsyaparayā
navātmānaṃ manye navarasamahātāṇḍavanaṭam
ubhābhyāmetābhyāmudayavidhimuddiśya dayayā
sanāthābhyāṃ jajñe janakajananīmajjagadidam

तवआधारे मूलेसहसमययालास्यपरयानवात्मानम्मन्येनवरसमहाताण्डवनटम्उभाभ्याम् एताभ्याम्उदयविधिम्उद्दिश्यदययासनाथाभ्याम्जज्ञेजनकजननीमत्जगत् इदम्
हिन्दी अर्थ

आपके मूलाधार में, नृत्य में डूबी समया के साथ, मैं नौ रूपों वाले को नौ रसों के महानृत्य का नर्तक मानता हूँ। इन दोनों ने मिलकर, दया से, रचना का कार्य आरम्भ किया, और इसी से पिता और माता वाला यह जगत् पैदा हुआ।

English sense

At your base centre, with Samayā absorbed in her dance, I take the nine-formed one to be the dancer of the great dance of the nine moods. These two, out of kindness, together set about the act of bringing forth, and so this world with its father and mother was born.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपके
आधारे मूले
at the base centreमूलाधार में
सह
withसाथ
समयया
Samayāसमया के
लास्यपरया
absorbed in danceनृत्य में डूबी
नवात्मानम्
the nine-formed oneनौ रूपों वाले को
मन्ये
I takeमानता हूँ
नवरसमहाताण्डवनटम्
the dancer of the great dance of the nine moodsनौ रसों के महानृत्य का नर्तक
उभाभ्याम् एताभ्याम्
by these twoइन दोनों ने
उदयविधिम्
the act of bringing forthरचना का कार्य
उद्दिश्य
setting aboutआरम्भ करके
दयया
out of kindnessदया से
सनाथाभ्याम्
togetherसाथ मिलकर
जज्ञे
was bornपैदा हुआ
जनकजननीमत्
having a father and motherपिता और माता वाला
जगत् इदम्
this worldयह जगत्

सौन्दर्यलहरीSaundaryalaharī, waves of beauty

Verse 42

गतैर्माणिक्यत्वं गगनमणिभिः सान्द्रघटितं
किरीटं ते हैमं हिमगिरिसुते कीर्तयति यः ।
स नीडेयच्छायाच्छुरणशबलं चन्द्रशकलं
धनुः शौनासीरं किमिति न निबध्नाति धिषणाम् ॥ ४२ ॥

gatairmāṇikyatvaṃ gaganamaṇibhiḥ sāndraghaṭitaṃ
kirīṭaṃ te haimaṃ himagirisute kīrtayati yaḥ
sa nīḍeyacchāyācchuraṇaśabalaṃ candraśakalaṃ
dhanuḥ śaunāsīraṃ kimiti na nibadhnāti dhiṣaṇām

गतैःमाणिक्यत्वम्गगनमणिभिःसान्द्रघटितम्किरीटम्तेहैमम्हिमगिरिसुतेकीर्तयतियःसःनीडेयच्छायाच्छुरणशबलम्चन्द्रशकलम्धनुः शौनासीरम्किम् इति ननिबध्नाति धिषणाम्
हिन्दी अर्थ

हे हिमालय की पुत्री, जो आपके सोने के मुकुट का वर्णन करता है, जो माणिक बने सूर्यों से घना जड़ा है, वह उस पर रखे चन्द्रमा के टुकड़े को, जो उन रत्नों की चमक से रंग-बिरंगा हो गया है, इन्द्र का धनुष क्यों न समझे?

English sense

Anyone who tells of your golden crown, O daughter of the Himalaya, set thick with suns that have turned into rubies, will take the sliver of moon upon it, dappled by the glow of those jewels, to be Indra's rainbow.

पदार्थ · word by word
गतैः
having turnedबने हुए
माणिक्यत्वम्
into rubiesमाणिक
गगनमणिभिः
by sunsसूर्यों से
सान्द्रघटितम्
set thickघना जड़ा
किरीटम्
crownमुकुट
ते
yourआपके
हैमम्
goldenसोने के
हिमगिरिसुते
O daughter of the Himalayaहे हिमालय की पुत्री
कीर्तयति
tells ofवर्णन करता है
यः
whoजो
सः
heवह
नीडेयच्छायाच्छुरणशबलम्
dappled by the sprinkling of their glowउनकी चमक के छिड़काव से रंग-बिरंगा
चन्द्रशकलम्
sliver of the moonचन्द्रमा का टुकड़ा
धनुः शौनासीरम्
Indra's bowइन्द्र का धनुष
किम् इति न
why notक्यों न
निबध्नाति धिषणाम्
take it to beसमझे

Verse 43

धुनोतु ध्वान्तं नस्तुलितदलितेन्दीवरवनं
घनस्निग्धश्लक्ष्णं चिकुरनिकुरुम्बं तव शिवे ।
यदीयं सौरभ्यं सहजमुपलब्धुं सुमनसो
वसन्त्यस्मिन् मन्ये वलमथनवाटीविटपिनाम् ॥ ४३ ॥

dhunotu dhvāntaṃ nastulitadalitendīvaravanaṃ
ghanasnigdhaślakṣṇaṃ cikuranikurumbaṃ tava śive
yadīyaṃ saurabhyaṃ sahajamupalabdhuṃ sumanaso
vasantyasmin manye valamathanavāṭīviṭapinām

धुनोतुध्वान्तम्नःतुलितदलितेन्दीवरवनम्घनस्निग्धश्लक्ष्णम्चिकुरनिकुरुम्बम्तवशिवेयदीयम्सौरभ्यम्सहजम्उपलब्धुम्सुमनसःवसन्तिअस्मिन्मन्येवलमथनवाटीविटपिनाम्
हिन्दी अर्थ

हे शिवे, आपके केशों का घना, चिकना और कोमल गुच्छा, जो चीरे हुए नीले कमलों के वन को भी मात देता है, हमारा अँधेरा झाड़ दे। मुझे लगता है कि उसकी स्वाभाविक सुगन्ध पाने के लिए इन्द्र की वाटिका के पेड़ों के फूल उसी में बसे हैं।

English sense

May your mass of hair, O Śivā, thick, glossy and smooth, which outshines a grove of split blue lotuses, shake off our darkness. To win its natural fragrance, I think, the flowers of the trees of Indra's garden live in it.

पदार्थ · word by word
धुनोतु
may it shake offझाड़ दे
ध्वान्तम्
darknessअँधेरा
नः
ourहमारा
तुलितदलितेन्दीवरवनम्
that outshines a grove of split blue lotusesचीरे हुए नीले कमलों के वन को मात देने वाला
घनस्निग्धश्लक्ष्णम्
thick, glossy and smoothघना, चिकना और कोमल
चिकुरनिकुरुम्बम्
mass of hairकेशों का गुच्छा
तव
yourआपके
शिवे
O Śivāहे शिवे
यदीयम्
whoseजिसकी
सौरभ्यम्
fragranceसुगन्ध
सहजम्
naturalस्वाभाविक
उपलब्धुम्
to winपाने के लिए
सुमनसः
the flowersफूल
वसन्ति
liveबसे हैं
अस्मिन्
in itउसी में
मन्ये
I thinkमुझे लगता है
वलमथनवाटीविटपिनाम्
of the trees of Indra's gardenइन्द्र की वाटिका के पेड़ों के

Verse 44

तनोतु क्षेमं नस्तव वदनसौन्दर्यलहरी-
परीवाहस्रोतःसरणिरिव सीमन्तसरणिः ।
वहन्ती सिन्दूरं प्रबलकबरीभारतिमिर-
द्विषां बृन्दैर्बन्दीकृतमिव नवीनार्ककिरणम् ॥ ४४ ॥

tanotu kṣemaṃ nastava vadanasaundaryalaharī-
parīvāhasrotaḥsaraṇiriva sīmantasaraṇiḥ
vahantī sindūraṃ prabalakabarībhāratimira-
dviṣāṃ bṛndairbandīkṛtamiva navīnārkakiraṇam

तनोतुक्षेमम्नःतववदनसौन्दर्यलहरीपरीवाहस्रोतःसरणिःइवसीमन्तसरणिःवहन्तीसिन्दूरम्प्रबलकबरीभारतिमिरद्विषाम्बृन्दैःबन्दीकृतम्इवनवीनार्ककिरणम्
हिन्दी अर्थ

आपके केशों की माँग, जो आपके मुख की सुन्दरता की लहरों की उमड़ती धारा के रास्ते जैसी है, हमारा कल्याण करे। उसमें लाल सिन्दूर है, जैसे नए सूर्य की किरण को आपकी घनी चोटी के अँधेरे के दुश्मनों की टोलियों ने बन्दी बना लिया हो।

English sense

May the parting of your hair, like the channel for the overflowing stream of the waves of your face's beauty, bring us well-being. It carries red vermilion, like a ray of the young sun held prisoner by crowds of foes of the darkness of your heavy braid.

पदार्थ · word by word
तनोतु
may it spreadकरे
क्षेमम्
well-beingकल्याण
नः
ourहमारा
तव
yourआपके
वदनसौन्दर्यलहरीपरीवाहस्रोतःसरणिः
the channel of the overflowing stream of waves of your face's beautyमुख की सुन्दरता की लहरों की उमड़ती धारा का रास्ता
इव
likeजैसी
सीमन्तसरणिः
parting of the hairकेशों की माँग
वहन्ती
carryingधारण करती
सिन्दूरम्
vermilionसिन्दूर
प्रबलकबरीभारतिमिरद्विषाम्
of the foes of the darkness of the heavy braidघनी चोटी के अँधेरे के दुश्मनों की
बृन्दैः
by crowdsटोलियों से
बन्दीकृतम्
made prisonerबन्दी बनाई
इव
as ifजैसे
नवीनार्ककिरणम्
a ray of the young sunनए सूर्य की किरण

Verse 45

अरालैः स्वाभाव्यादलिकलभसश्रीभिरलकैः
परीतं ते वक्त्रं परिहसति पङ्केरुहरुचिम् ।
दरस्मेरे यस्मिन् दशनरुचिकिञ्जल्करुचिरे
सुगन्धौ माद्यन्ति स्मरदहनचक्षुर्मधुलिहः ॥ ४५ ॥

arālaiḥ svābhāvyādalikalabhasaśrībhiralakaiḥ
parītaṃ te vaktraṃ parihasati paṅkeruharucim
darasmere yasmin daśanarucikiñjalkarucire
sugandhau mādyanti smaradahanacakṣurmadhulihaḥ

अरालैःस्वाभाव्यात्अलिकलभसश्रीभिःअलकैःपरीतम्तेवक्त्रम्परिहसतिपङ्केरुहरुचिम्दरस्मेरेयस्मिन्दशनरुचिकिञ्जल्करुचिरेसुगन्धौमाद्यन्तिस्मरदहनचक्षुर्मधुलिहः
हिन्दी अर्थ

आपका मुख, जो भौंरे के बच्चों जैसी सुन्दर और स्वभाव से घुँघराली लटों से घिरा है, कमल की चमक पर हँसता है। उसमें, जो हल्की मुस्कान से भरा, सुगन्धित और कमल के केसर जैसी दाँतों की चमक से सुन्दर है, कामदेव को जलाने वाले शिव की आँखें रूपी भौंरे मतवाले हो जाते हैं।

English sense

Your face, ringed by curls that are naturally curved and lovely as young bees, laughs at the glow of the lotus. In it, slightly smiling, fragrant, and bright with the gleam of teeth like lotus filaments, the bees that are the eyes of the burner of Love grow drunk.

पदार्थ · word by word
अरालैः
with curvedघुँघराली
स्वाभाव्यात्
by natureस्वभाव से
अलिकलभसश्रीभिः
lovely as young beesभौंरे के बच्चों जैसी सुन्दर
अलकैः
with curlsलटों से
परीतम्
ringedघिरा
ते
yourआपका
वक्त्रम्
faceमुख
परिहसति
laughs atहँसता है
पङ्केरुहरुचिम्
the glow of the lotusकमल की चमक पर
दरस्मेरे
slightly smilingहल्की मुस्कान वाले
यस्मिन्
in whichजिसमें
दशनरुचिकिञ्जल्करुचिरे
bright with the gleam of teeth like lotus filamentsकमल के केसर जैसी दाँतों की चमक से सुन्दर
सुगन्धौ
fragrantसुगन्धित
माद्यन्ति
grow drunkमतवाले हो जाते हैं
स्मरदहनचक्षुर्मधुलिहः
the bees that are the eyes of the burner of Loveकामदेव को जलाने वाले की आँखें रूपी भौंरे

Verse 46

ललाटं लावण्यद्युतिविमलमाभाति तव य-
द्द्वितीयं तन्मन्ये मकुटघटितं चन्द्रशकलम् ।
विपर्यासन्यासादुभयमपि सम्भूय च मिथः
सुधालेपस्यूतिः परिणमति राकाहिमकरः ॥ ४६ ॥

lalāṭaṃ lāvaṇyadyutivimalamābhāti tava ya-
ddvitīyaṃ tanmanye makuṭaghaṭitaṃ candraśakalam
viparyāsanyāsādubhayamapi sambhūya ca mithaḥ
sudhālepasyūtiḥ pariṇamati rākāhimakaraḥ

ललाटम्लावण्यद्युतिविमलम्आभातितवयत्द्वितीयम्तत्मन्येमकुटघटितम्चन्द्रशकलम्विपर्यासन्यासात्उभयम् अपिसम्भूयचमिथःसुधालेपस्यूतिःपरिणमतिराकाहिमकरः
हिन्दी अर्थ

आपका माथा सुन्दरता की चमक से निर्मल दिखता है। मुझे लगता है वह मुकुट में जड़ा चन्द्रमा का दूसरा टुकड़ा है। दोनों टुकड़े, एक को दूसरे के उलटा रखकर, अमृत के लेप से सिलकर जुड़ जाएँ, तो पूर्णिमा का चाँद बन जाते हैं।

English sense

Your forehead shines, clear with the glow of loveliness. I think it is a second slice of the moon set in your crown. Joined together, one laid upside down against the other and stitched with a coat of nectar, the two become the full moon.

पदार्थ · word by word
ललाटम्
foreheadमाथा
लावण्यद्युतिविमलम्
clear with the glow of lovelinessसुन्दरता की चमक से निर्मल
आभाति
shinesदिखता है
तव
yourआपका
यत्
whichजो
द्वितीयम्
secondदूसरा
तत्
thatवह
मन्ये
I thinkमुझे लगता है
मकुटघटितम्
set in the crownमुकुट में जड़ा
चन्द्रशकलम्
slice of the moonचन्द्रमा का टुकड़ा
विपर्यासन्यासात्
by being laid in opposite orderउलटा रखने से
उभयम् अपि
bothदोनों
सम्भूय
joinedजुड़कर
च
andऔर
मिथः
with each otherआपस में
सुधालेपस्यूतिः
stitched with a coat of nectarअमृत के लेप से सिले हुए
परिणमति
becomeबन जाते हैं
राकाहिमकरः
the full moonपूर्णिमा का चाँद

Verse 47

भ्रुवौ भुग्ने किञ्चिद्भुवनभयभङ्गव्यसनिनि
त्वदीये नेत्राभ्यां मधुकररुचिभ्यां धृतगुणम् ।
धनुर्मन्ये सव्येतरकरगृहीतं रतिपतेः
प्रकोष्ठे मुष्टौ च स्थगयति निगूढान्तरमुमे ॥ ४७ ॥

bhruvau bhugne kiñcidbhuvanabhayabhaṅgavyasanini
tvadīye netrābhyāṃ madhukararucibhyāṃ dhṛtaguṇam
dhanurmanye savyetarakaragṛhītaṃ ratipateḥ
prakoṣṭhe muṣṭau ca sthagayati nigūḍhāntaramume

भ्रुवौभुग्नेकिञ्चित्भुवनभयभङ्गव्यसनिनित्वदीयेनेत्राभ्याम्मधुकररुचिभ्याम्धृतगुणम्धनुःमन्येसव्येतरकरगृहीतम्रतिपतेःप्रकोष्ठेमुष्टौ चस्थगयतिनिगूढान्तरम्उमे
हिन्दी अर्थ

आपकी दोनों भौंहें, जो थोड़ी-सी झुकी हैं और संसार का भय तोड़ने की शौकीन हैं, भौंरे जैसी रंगत वाली आपकी आँखों की डोरी से कसी हैं। हे उमा, मैं इन्हें रति के पति का धनुष मानता हूँ, जो दाहिने हाथ में पकड़ा है और जिसका बीच का भाग कलाई और मुट्ठी से ढका है।

English sense

Your two brows, slightly bent, eager to break the fear of the worlds, are strung with your bee-coloured eyes. I take them to be the bow of the lord of Rati, held in the right hand, its middle hidden by his wrist and fist, O Umā.

पदार्थ · word by word
भ्रुवौ
two browsदोनों भौंहें
भुग्ने
bentझुकी
किञ्चित्
slightlyथोड़ी
भुवनभयभङ्गव्यसनिनि
eager to break the fear of the worldsसंसार का भय तोड़ने की शौकीन
त्वदीये
yourआपकी
नेत्राभ्याम्
by the two eyesदोनों आँखों से
मधुकररुचिभ्याम्
bee-colouredभौंरे जैसी रंगत वाली
धृतगुणम्
with a stringडोरी चढ़ी
धनुः
bowधनुष
मन्ये
I takeमानता हूँ
सव्येतरकरगृहीतम्
held in the other than left hand, the rightदाहिने हाथ में पकड़ा
रतिपतेः
of the lord of Ratiरति के पति का
प्रकोष्ठे
by the wristकलाई से
मुष्टौ च
and by the fistऔर मुट्ठी से
स्थगयति
hidesढकता है
निगूढान्तरम्
its middle hiddenबीच का भाग छिपा हुआ
उमे
O Umāहे उमा

Verse 48

अहः सूते सव्यं तव नयनमर्कात्मकतया
त्रियामां वामं ते सृजति रजनीनायकतया ।
तृतीया ते दृष्टिर्दरदलितहेमाम्बुजरुचिः
समाधत्ते सन्ध्यां दिवसनिशयोरन्तरचरीम् ॥ ४८ ॥

ahaḥ sūte savyaṃ tava nayanamarkātmakatayā
triyāmāṃ vāmaṃ te sṛjati rajanīnāyakatayā
tṛtīyā te dṛṣṭirdaradalitahemāmbujaruciḥ
samādhatte sandhyāṃ divasaniśayorantaracarīm

अहःसूतेसव्यम्तव नयनम्अर्कात्मकतयात्रियामाम्वामम्ते सृजतिरजनीनायकतयातृतीयाते दृष्टिःदरदलितहेमाम्बुजरुचिःसमाधत्तेसन्ध्याम्दिवसनिशयोःअन्तरचरीम्
हिन्दी अर्थ

आपकी एक आँख, जो सूर्य के स्वभाव की है, दिन को जन्म देती है। दूसरी आँख, जो चन्द्रमा के स्वभाव की है, रात रचती है। आपकी तीसरी दृष्टि, जो आधे खिले सोने के कमल जैसी दमकती है, दिन और रात के बीच चलने वाली सन्ध्या को रचती है।

English sense

One of your eyes, being of the sun's nature, brings forth the day. The other, being of the moon's nature, makes the night. Your third look, bright as a half-opened golden lotus, makes the twilight that moves between day and night.

पदार्थ · word by word
अहः
dayदिन को
सूते
brings forthजन्म देती है
सव्यम्
the one (savya)एक
तव नयनम्
your eyeआपकी आँख
अर्कात्मकतया
by being of the sun's natureसूर्य के स्वभाव की होने से
त्रियामाम्
nightरात
वामम्
the other (vāma)दूसरी
ते सृजति
makesरचती है
रजनीनायकतया
by being of the moon's natureचन्द्रमा के स्वभाव की होने से
तृतीया
thirdतीसरी
ते दृष्टिः
your lookआपकी दृष्टि
दरदलितहेमाम्बुजरुचिः
bright as a half-opened golden lotusआधे खिले सोने के कमल जैसी
समाधत्ते
setsरचती है
सन्ध्याम्
twilightसन्ध्या को
दिवसनिशयोः
between day and nightदिन और रात के
अन्तरचरीम्
moving in betweenबीच में चलने वाली

Verse 49

विशाला कल्याणी स्फुटरुचिरयोध्या कुवलयैः
कृपाधाराधारा किमपि मधुराभोगवतिका ।
अवन्ती दृष्टिस्ते बहुनगरविस्तारविजया
ध्रुवं तत्तन्नामव्यवहरणयोग्या विजयते ॥ ४९ ॥

viśālā kalyāṇī sphuṭarucirayodhyā kuvalayaiḥ
kṛpādhārādhārā kimapi madhurābhogavatikā
avantī dṛṣṭiste bahunagaravistāravijayā
dhruvaṃ tattannāmavyavaharaṇayogyā vijayate

विशालाकल्याणीस्फुटरुचिःअयोध्याकुवलयैःकृपाधाराधाराकिम् अपिमधुराभोगवतिकाअवन्तीदृष्टिःतेबहुनगरविस्तारविजयाध्रुवम्तत्तन्नामव्यवहरणयोग्याविजयते
हिन्दी अर्थ

आपकी दृष्टि विशाल है, कल्याणकारी है, चमकती हुई सुन्दर है, नीले कमलों के साथ अजेय है, दया की धारा का आधार है, कुछ अनोखी मीठी है, भोगों से भरी है, रक्षा करने वाली है, और बहुत-से नगरों के फैलाव को जीतने वाली है। जैसे लोग नगरों के लिए ये नाम बरतते हैं, ये सब नाम उस पर ठीक बैठते हैं, और वह जय पाती है।

English sense

Your glance is wide, kind, brightly lovely, unbeatable with its blue lotuses, a flowing support of mercy, somehow sweet, full of delights, protecting, winning through many realms. It truly deserves each of those names, as people use them for cities, and it triumphs.

Wordplay Each word for the glance is also the name of an ancient city: Viśālā, Kalyāṇī, Ayodhyā, Dhārā, Mathurā, Bhogavatī, Avantī, Vijayā.
पदार्थ · word by word
विशाला
wideविशाल
कल्याणी
kindकल्याणकारी
स्फुटरुचिः
brightly lovelyचमकती सुन्दर
अयोध्या
unbeatableअजेय
कुवलयैः
with blue lotusesनीले कमलों के साथ
कृपाधाराधारा
support of a stream of mercyदया की धारा का आधार
किम् अपि
somehowकुछ अनोखी
मधुरा
sweetमीठी
भोगवतिका
full of delightsभोगों से भरी
अवन्ती
protectingरक्षा करने वाली
दृष्टिः
glanceदृष्टि
ते
yourआपकी
बहुनगरविस्तारविजया
winning over the spread of many citiesबहुत-से नगरों के फैलाव को जीतने वाली
ध्रुवम्
trulyनिश्चय ही
तत्तन्नामव्यवहरणयोग्या
fit for use of each of those namesउन-उन नामों के बरते जाने के योग्य
विजयते
triumphsजय पाती है

Verse 50

कवीनां सन्दर्भस्तबकमकरन्दैकरसिकं
कटाक्षव्याक्षेपभ्रमरकलभौ कर्णयुगलम् ।
अमुञ्चन्तौ दृष्ट्वा तव नवरसास्वादतरला-
वसूयासंसर्गादलिकनयनं किञ्चिदरुणम् ॥ ५० ॥

kavīnāṃ sandarbhastabakamakarandaikarasikaṃ
kaṭākṣavyākṣepabhramarakalabhau karṇayugalam
amuñcantau dṛṣṭvā tava navarasāsvādataralā-
vasūyāsaṃsargādalikanayanaṃ kiñcidaruṇam

कवीनाम्सन्दर्भस्तबकमकरन्दैकरसिकम्कटाक्षव्याक्षेपभ्रमरकलभौकर्णयुगलम्अमुञ्चन्तौदृष्ट्वातवनवरसास्वादतरलौअसूयासंसर्गात्अलिकनयनम्किञ्चित्अरुणम्
हिन्दी अर्थ

आपके दोनों कान कवियों की रचनाओं के फूलों के गुच्छों का शहद पीने के रसिक हैं, और आपकी दोनों आँखें, नौ रसों का स्वाद लेने को ललकते भौंरे के बच्चों की तरह, अपनी तिरछी नज़र से उनसे चिपकी रहती हैं और छोड़ती नहीं। यह देखकर, कुछ जलन के स्पर्श से, आपके माथे की आँख थोड़ी लाल हो जाती है।

English sense

Your two ears are fond of the honey of the flower-clusters of poets' verse, and your two eyes, like young bees eager to taste the nine moods, cling to them with their sidelong glances and will not leave. Seeing this, from a touch of jealousy, your forehead eye turns a little red.

पदार्थ · word by word
कवीनाम्
of poetsकवियों की
सन्दर्भस्तबकमकरन्दैकरसिकम्
fond only of the honey of the flower-clusters of compositionsरचनाओं के फूल-गुच्छों के शहद के ही रसिक
कटाक्षव्याक्षेपभ्रमरकलभौ
two bee cubs of sidelong glancesतिरछी नज़र के भौंरे के दो बच्चे
कर्णयुगलम्
pair of earsदोनों कान
अमुञ्चन्तौ
not letting goन छोड़ते हुए
दृष्ट्वा
seeingदेखकर
तव
yourआपकी
नवरसास्वादतरलौ
eager to taste the nine moodsनौ रसों का स्वाद लेने को ललकते
असूयासंसर्गात्
from a touch of jealousyजलन के स्पर्श से
अलिकनयनम्
the forehead eyeमाथे की आँख
किञ्चित्
a littleथोड़ी
अरुणम्
redलाल

Verse 51

शिवे शृङ्गारार्द्रा तदितरजने कुत्सनपरा
सरोषा गङ्गायां गिरिशचरिते विस्मयवती ।
हराहिभ्यो भीता सरसिरुहसौभाग्यजननी
सखीषु स्मेरा ते मयि जननी दृष्टिः सकरुणा ॥ ५१ ॥

śive śṛṅgārārdrā taditarajane kutsanaparā
saroṣā gaṅgāyāṃ giriśacarite vismayavatī
harāhibhyo bhītā sarasiruhasaubhāgyajananī
sakhīṣu smerā te mayi jananī dṛṣṭiḥ sakaruṇā

शिवेशृङ्गारार्द्रातदितरजनेकुत्सनपरासरोषागङ्गायाम्गिरिशचरितेविस्मयवतीहराहिभ्यःभीतासरसिरुहसौभाग्यजननीसखीषुस्मेरातेमयिजननिदृष्टिःसकरुणा
हिन्दी अर्थ

आपकी नज़र शिव की ओर प्रेम से भीगी है, दूसरों की ओर तिरस्कार भरी, गंगा पर क्रोधित, शिव के कारनामों पर चकित, हर के साँपों से डरी हुई, कमल को सुन्दरता देने वाली, सखियों पर मुस्कुराती, और मुझ पर, हे माँ, करुणा से भरी है।

English sense

Your glance is moist with love toward Shiva, scornful toward others, angry at the Gaṅgā, amazed at Shiva's doings, afraid of Hara's snakes, giver of beauty to the lotus, smiling at your friends, and toward me, mother, full of compassion.

Variant reading In line 2, गिरिशनयने for गिरिशचरिते; in line 3, जयिनी for जननी.
पदार्थ · word by word
शिवे
toward Shivaशिव की ओर
शृङ्गारार्द्रा
moist with loveप्रेम से भीगी
तदितरजने
toward othersदूसरों की ओर
कुत्सनपरा
scornfulतिरस्कार भरी
सरोषा
angryक्रोधित
गङ्गायाम्
at the Gaṅgāगंगा पर
गिरिशचरिते
at Shiva's doingsशिव के कारनामों पर
विस्मयवती
amazedचकित
हराहिभ्यः
of Hara's snakesहर के साँपों से
भीता
afraidडरी हुई
सरसिरुहसौभाग्यजननी
giver of beauty to the lotusकमल को सुन्दरता देने वाली
सखीषु
toward friendsसखियों पर
स्मेरा
smilingमुस्कुराती
ते
yourआपकी
मयि
toward meमुझ पर
जननि
O motherहे माँ
दृष्टिः
glanceनज़र
सकरुणा
full of compassionकरुणा से भरी

Verse 52

गते कर्णाभ्यर्णं गरुत इव पक्ष्माणि दधती
पुरां भेत्तुश्चित्तप्रशमरसविद्रावणफले ।
इमे नेत्रे गोत्राधरपतिकुलोत्तंसकलिके
तवाकर्णाकृष्टस्मरशरविलासं कलयतः ॥ ५२ ॥

gate karṇābhyarṇaṃ garuta iva pakṣmāṇi dadhatī
purāṃ bhettuścittapraśamarasavidrāvaṇaphale
ime netre gotrādharapatikulottaṃsakalike
tavākarṇākṛṣṭasmaraśaravilāsaṃ kalayataḥ

गते कर्णाभ्यर्णम्गरुतः इवपक्ष्माणिदधतीपुराम्भेत्तुःचित्तप्रशमरसविद्रावणफलेइमेनेत्रेगोत्राधरपतिकुलोत्तंसकलिकेतवआकर्णाकृष्टस्मरशरविलासम्कलयतः
हिन्दी अर्थ

आपकी ये दोनों आँखें, जो कानों तक पहुँचती हैं और जिनकी पलकें बाणों के पंखों जैसी हैं, नगरों का नाश करने वाले शिव के मन की शान्ति पिघला देती हैं। हे पर्वतराज के कुल की कलगी की कली, वे कान तक खिंचे कामदेव के बाणों की शोभा धारण करती हैं।

English sense

These two eyes of yours, reaching to your ears, with lashes like the feathers of arrows, melt the calm in the heart of the destroyer of cities. O bud on the crest of the mountain-lord's family, they take on the play of Love's arrows drawn back to the ear.

पदार्थ · word by word
गते कर्णाभ्यर्णम्
gone near the earsकानों के पास पहुँची
गरुतः इव
like feathersपंखों जैसी
पक्ष्माणि
lashesपलकें
दधती
bearingधारण करती
पुराम्
of the citiesनगरों के
भेत्तुः
of the destroyerनाश करने वाले के
चित्तप्रशमरसविद्रावणफले
whose fruit is melting the calm in the heartमन की शान्ति को पिघलाने वाली
इमे
theseये
नेत्रे
two eyesदोनों आँखें
गोत्राधरपतिकुलोत्तंसकलिके
O bud on the crest of the mountain-lord's familyहे पर्वतराज के कुल की कलगी की कली
तव
yourआपकी
आकर्णाकृष्टस्मरशरविलासम्
the play of Love's arrows drawn to the earकान तक खिंचे कामबाणों की शोभा
कलयतः
take onधारण करती हैं

Verse 53

विभक्तत्रैवर्ण्यं व्यतिकरितलीलाञ्जनतया
विभाति त्वन्नेत्रत्रितयमिदमीशानदयिते ।
पुनः स्रष्टुं देवान् द्रुहिणहरिरुद्रानुपरतान्
रजः सत्त्वं बिभ्रत्तम इति गुणानां त्रयमिव ॥ ५३ ॥

vibhaktatraivarṇyaṃ vyatikaritalīlāñjanatayā
vibhāti tvannetratritayamidamīśānadayite
punaḥ sraṣṭuṃ devān druhiṇaharirudrānuparatān
rajaḥ sattvaṃ bibhrattama iti guṇānāṃ trayamiva

विभक्तत्रैवर्ण्यम्व्यतिकरितलीलाञ्जनतयाविभातित्वन्नेत्रत्रितयम्इदम्ईशानदयितेपुनःस्रष्टुम्देवान्द्रुहिणहरिरुद्रान्उपरतान्रजः सत्त्वम् तमःबिभ्रत्इतिगुणानाम्त्रयम्इव
हिन्दी अर्थ

हे ईशान की प्रिया, आपके ये तीन नेत्र अपने तीन रंग अलग-अलग रखे हुए भी काजल की लीला से घुले-मिले चमकते हैं। मानो रजस्, सत्त्व और तमस् ये तीन गुण, थम चुके ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र को फिर रचने के लिए, धारण किए गए हों।

English sense

O beloved of Īśāna, this triple eye of yours shines with its three colours kept apart, though mingled by the play of the lamp-black on it. It is as if the three qualities, rajas, sattva and tamas, were taken on to make again the gods Brahmā, Vishnu and Rudra, who have ceased.

पदार्थ · word by word
विभक्तत्रैवर्ण्यम्
with its three colours kept apartअलग-अलग तीन रंगों वाला
व्यतिकरितलीलाञ्जनतया
because the play of lamp-black mingles themकाजल की लीला से घुले-मिले होने से
विभाति
shinesचमकता है
त्वन्नेत्रत्रितयम्
your triple eyeआपके तीन नेत्र
इदम्
thisयह
ईशानदयिते
O beloved of Īśānaहे ईशान की प्रिया
पुनः
againफिर
स्रष्टुम्
to createरचने के लिए
देवान्
godsदेवताओं को
द्रुहिणहरिरुद्रान्
Brahmā, Vishnu and Rudraब्रह्मा, विष्णु और रुद्र को
उपरतान्
who have ceasedथम चुके
रजः सत्त्वम् तमः
rajas, sattva, tamasरजस्, सत्त्व, तमस्
बिभ्रत्
bearingधारण करते
इति
thusये
गुणानाम्
of the qualitiesगुणों की
त्रयम्
triadतिकड़ी
इव
as ifमानो

Verse 54

पवित्रीकर्तुं नः पशुपतिपराधीनहृदये
दयामित्रैर्नेत्रैररुणधवलश्यामरुचिभिः ।
नदः शोणो गङ्गा तपनतनयेति ध्रुवममुं
त्रयाणां तीर्थानामुपनयसि सम्भेदमनघम् ॥ ५४ ॥

pavitrīkartuṃ naḥ paśupatiparādhīnahṛdaye
dayāmitrairnetrairaruṇadhavalaśyāmarucibhiḥ
nadaḥ śoṇo gaṅgā tapanatanayeti dhruvamamuṃ
trayāṇāṃ tīrthānāmupanayasi sambhedamanagham

पवित्रीकर्तुम्नःपशुपतिपराधीनहृदयेदयामित्रैःनेत्रैःअरुणधवलश्यामरुचिभिःनदः शोणःगङ्गातपनतनयाइतिध्रुवम्अमुम्त्रयाणाम्तीर्थानाम्उपनयसिसम्भेदम्अनघम्
हिन्दी अर्थ

हे पशुपति के वश में हृदय वाली, हमें पवित्र करने के लिए आपके दया के मित्र नेत्र, जो लाल, सफ़ेद और श्याम रंग के हैं, निश्चय ही तीन तीर्थों का निर्मल संगम रचते हैं: शोण नद, गंगा और सूर्य की पुत्री।

English sense

O you whose heart is ruled by Pashupati, to purify us, your eyes, friends of compassion, red, white and dark in colour, surely bring about the stainless meeting of three holy waters: the Śoṇa river, the Gaṅgā, and the daughter of the sun.

पदार्थ · word by word
पवित्रीकर्तुम्
to purifyपवित्र करने के लिए
नः
usहमें
पशुपतिपराधीनहृदये
O you whose heart is ruled by Pashupatiहे पशुपति के वश में हृदय वाली
दयामित्रैः
friends of compassionदया के मित्र
नेत्रैः
with eyesनेत्रों से
अरुणधवलश्यामरुचिभिः
red, white and dark in colourलाल, सफ़ेद और श्याम रंग वाले
नदः शोणः
the Śoṇa riverशोण नद
गङ्गा
the Gaṅgāगंगा
तपनतनया
daughter of the sunसूर्य की पुत्री
इति
thusये
ध्रुवम्
surelyनिश्चय ही
अमुम्
thisयह
त्रयाणाम्
of the threeतीनों
तीर्थानाम्
holy watersतीर्थों का
उपनयसि
you bring aboutरचती हैं
सम्भेदम्
meetingसंगम
अनघम्
stainlessनिर्मल

Verse 55

निमेषोन्मेषाभ्यां प्रलयमुदयं याति जगती
तवेत्याहुः सन्तो धरणिधरराजन्यतनये ।
त्वदुन्मेषाज्जातं जगदिदमशेषं प्रलयतः
परित्रातुं शङ्के परिहृतनिमेषास्तव दृशः ॥ ५५ ॥

nimeṣonmeṣābhyāṃ pralayamudayaṃ yāti jagatī
tavetyāhuḥ santo dharaṇidhararājanyatanaye
tvadunmeṣājjātaṃ jagadidamaśeṣaṃ pralayataḥ
paritrātuṃ śaṅke parihṛtanimeṣāstava dṛśaḥ

निमेषोन्मेषाभ्याम्प्रलयम्उदयम्यातिजगतीतवइति आहुःसन्तःधरणिधरराजन्यतनयेत्वदुन्मेषात्जातम्जगत् इदम् अशेषम्प्रलयतःपरित्रातुम्शङ्केपरिहृतनिमेषाःतव दृशः
हिन्दी अर्थ

हे पर्वतराज की पुत्री, ज्ञानी कहते हैं कि आपकी पलकों के गिरने और उठने से जगत् प्रलय को जाता है और फिर उठ खड़ा होता है। मुझे लगता है आपकी आँखें पलक नहीं झपकातीं, ताकि आँख खोलने से जन्मे इस पूरे जगत् को प्रलय से बचा सकें।

English sense

The wise say, O daughter of the mountain-king, that the world goes to its end and arises again with the closing and opening of your eyes. I think your eyes do not blink, to save from ending this whole world which was born when you opened them.

पदार्थ · word by word
निमेषोन्मेषाभ्याम्
by closing and opening the eyesपलक गिरने और उठने से
प्रलयम्
the endप्रलय को
उदयम्
arisingउदय को
याति
goesजाता है
जगती
the worldजगत्
तव
yourआपकी
इति आहुः
so they sayऐसा कहते हैं
सन्तः
the wiseज्ञानी
धरणिधरराजन्यतनये
O daughter of the mountain-kingहे पर्वतराज की पुत्री
त्वदुन्मेषात्
from your opening of the eyesआपके आँख खोलने से
जातम्
bornजन्मे
जगत् इदम् अशेषम्
this whole worldइस पूरे जगत् को
प्रलयतः
from endingप्रलय से
परित्रातुम्
to saveबचाने के लिए
शङ्के
I thinkमुझे लगता है
परिहृतनिमेषाः
that have given up blinkingपलक न झपकाने वाली
तव दृशः
your eyesआपकी आँखें

Verse 56

तवापर्णे कर्णेजपनयनपैशुन्यचकिता
निलीयन्ते तोये नियतमनिमेषाः शफरिकाः ।
इयं च श्रीर्बद्धच्छदपुटकवाटं कुवलयम्
जहाति प्रत्यूषे निशि च विघटय्य प्रविशति ॥ ५६ ॥

tavāparṇe karṇejapanayanapaiśunyacakitā
nilīyante toye niyatamanimeṣāḥ śapharikāḥ
iyaṃ ca śrīrbaddhacchadapuṭakavāṭaṃ kuvalayam
jahāti pratyūṣe niśi ca vighaṭayya praviśati

तवअपर्णेकर्णेजपनयनपैशुन्यचकितानिलीयन्तेतोयेनियतम्अनिमेषाःशफरिकाःइयम् च श्रीःबद्धच्छदपुटकवाटम्कुवलयम्जहातिप्रत्यूषेनिशिविघटय्यप्रविशति
हिन्दी अर्थ

हे अपर्णा, आपकी कानों तक पहुँचती आँखें कान में चुगली कर रही हैं, इस डर से छोटी मछलियाँ पानी में छिपी रहती हैं और पलक नहीं झपकातीं। और यह शोभा सुबह बन्द पंखुड़ी-किवाड़ों वाले नीले कमल को छोड़ देती है, और रात को उन्हें खोलकर उसमें समा जाती है।

English sense

Afraid that your eyes, reaching your ears, are telling tales, O Aparṇā, little fish hide in the water, never blinking. And Beauty herself leaves the blue lotus whose petal-doors are shut at dawn, and at night opens them and goes in.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपकी
अपर्णे
O Aparṇāहे अपर्णा
कर्णेजपनयनपैशुन्यचकिता
afraid of the tale-bearing of the eyes that whisper in the earकान में चुगली करती आँखों से डरी
निलीयन्ते
hideछिपी रहती हैं
तोये
in the waterपानी में
नियतम्
alwaysसदा
अनिमेषाः
without blinkingबिना पलक झपकाए
शफरिकाः
little fishछोटी मछलियाँ
इयम् च श्रीः
and this Beautyऔर यह शोभा
बद्धच्छदपुटकवाटम्
with shut petal-doorsबन्द पंखुड़ी-किवाड़ों वाले
कुवलयम्
blue lotusनीले कमल को
जहाति
leavesछोड़ देती है
प्रत्यूषे
at dawnसुबह
निशि
at nightरात को
विघटय्य
having openedखोलकर
प्रविशति
entersसमा जाती है

Verse 57

दृशा द्राघीयस्या दरदलितनीलोत्पलरुचा
दवीयांसं दीनं स्नपय कृपया मामपि शिवे ।
अनेनायं धन्यो भवति न च ते हानिरियता
वने वा हर्म्ये वा समकरनिपातो हिमकरः ॥ ५७ ॥

dṛśā drāghīyasyā daradalitanīlotpalarucā
davīyāṃsaṃ dīnaṃ snapaya kṛpayā māmapi śive
anenāyaṃ dhanyo bhavati na ca te hāniriyatā
vane vā harmye vā samakaranipāto himakaraḥ

दृशाद्राघीयस्यादरदलितनीलोत्पलरुचादवीयांसम्दीनम्स्नपयकृपयामाम् अपिशिवेअनेनअयम्धन्यःभवतिन चतेहानिःइयतावने वाहर्म्ये वासमकरनिपातःहिमकरः
हिन्दी अर्थ

हे शिवे, आधे खिले नीले कमल जैसी चमकती अपनी लम्बी दृष्टि से मुझे भी, जो दीन और दूर हूँ, कृपा से नहला दीजिए। इससे यह जन धन्य हो जाता है, और आपकी इतनी-सी भी हानि नहीं होती: चन्द्रमा अपनी किरणें जंगल पर भी और महल पर भी एक-सी डालता है।

English sense

With your long glance, bright as a half-opened blue lotus, bathe me too in kindness, O Śivā, poor and far away as I am. By this he becomes blessed, and you lose nothing so small: the moon throws the same rays on forest or palace alike.

पदार्थ · word by word
दृशा
with the glanceदृष्टि से
द्राघीयस्या
very longबहुत लम्बी
दरदलितनीलोत्पलरुचा
bright as a half-opened blue lotusआधे खिले नीले कमल जैसी चमक वाली
दवीयांसम्
very farबहुत दूर
दीनम्
poorदीन
स्नपय
batheनहला दीजिए
कृपया
with kindnessकृपा से
माम् अपि
me tooमुझे भी
शिवे
O Śivāहे शिवे
अनेन
by thisइससे
अयम्
this oneयह जन
धन्यः
blessedधन्य
भवति
becomesहो जाता है
न च
and notऔर नहीं
ते
yourआपकी
हानिः
lossहानि
इयता
so smallइतनी-सी
वने वा
in a forest orवन में या
हर्म्ये वा
in a palaceमहल में
समकरनिपातः
casting equal raysएक-सी किरणें डालने वाला
हिमकरः
the moonचन्द्रमा

Verse 58

अरालं ते पालीयुगलमगराजन्यतनये
न केषामाधत्ते कुसुमशरकोदण्डकुतुकम् ।
तिरश्चीनो यत्र श्रवणपथमुल्लङ्घ्य विलस-
न्नपाङ्गव्यासङ्गो दिशति शरसन्धानधिषणाम् ॥ ५८ ॥

arālaṃ te pālīyugalamagarājanyatanaye
na keṣāmādhatte kusumaśarakodaṇḍakutukam
tiraścīno yatra śravaṇapathamullaṅghya vilasa-
nnapāṅgavyāsaṅgo diśati śarasandhānadhiṣaṇām

अरालम्तेपालीयुगलम्अगराजन्यतनयेन केषाम्आधत्तेकुसुमशरकोदण्डकुतुकम्तिरश्चीनःयत्रश्रवणपथम्उल्लङ्घ्यविलसन्अपाङ्गव्यासङ्गःदिशतिशरसन्धानधिषणाम्
हिन्दी अर्थ

हे पर्वतराज की पुत्री, आपके कानों के किनारों का टेढ़ा जोड़ा सबको कामदेव के फूलों के धनुष की याद दिलाता है। वहाँ आपकी तिरछी नज़र, कान के रास्ते को लाँघकर चमकती हुई, बाण चढ़ाए जाने का ख़याल जगाती है।

English sense

Your curved pair of ear-edges, O daughter of the mountain-king, makes everyone think of Love's flower-bow. Where your sidelong glance, slanting past the line of the ear, shines, it gives the thought of an arrow being fitted to the string.

पदार्थ · word by word
अरालम्
curvedटेढ़ा
ते
yourआपके
पालीयुगलम्
pair of ear-edgesकानों के किनारों का जोड़ा
अगराजन्यतनये
O daughter of the mountain-kingहे पर्वतराज की पुत्री
न केषाम्
in whom notकिसे नहीं
आधत्ते
awakensजगाता
कुसुमशरकोदण्डकुतुकम्
interest in Love's flower-bowकामदेव के फूलों के धनुष का कौतूहल
तिरश्चीनः
slantingतिरछी
यत्र
whereजहाँ
श्रवणपथम्
the line of the earकान के रास्ते को
उल्लङ्घ्य
having crossedलाँघकर
विलसन्
shiningचमकती हुई
अपाङ्गव्यासङ्गः
the glance at the corner of the eyeतिरछी नज़र
दिशति
givesजगाती है
शरसन्धानधिषणाम्
the thought of fitting an arrowबाण चढ़ाने का ख़याल

Verse 59

स्फुरद्गण्डाभोगप्रतिफलितताटङ्कयुगलं
चतुश्चक्रं मन्ये तव मुखमिदं मन्मथरथम् ।
यमारुह्य द्रुह्यत्यवनिरथमर्केन्दुचरणं
महावीरो मारः प्रमथपतये सज्जितवते ॥ ५९ ॥

sphuradgaṇḍābhogapratiphalitatāṭaṅkayugalaṃ
catuścakraṃ manye tava mukhamidaṃ manmatharatham
yamāruhya druhyatyavanirathamarkenducaraṇaṃ
mahāvīro māraḥ pramathapataye sajjitavate

स्फुरद्गण्डाभोगप्रतिफलितताटङ्कयुगलम्चतुश्चक्रम्मन्येतवमुखम् इदम्मन्मथरथम्यम्आरुह्यद्रुह्यतिअवनिरथम्अर्केन्दुचरणम्महावीरःमारःप्रमथपतयेसज्जितवते
हिन्दी अर्थ

आपके चमकते गालों में झलकते दो कुण्डलों के साथ, मैं आपके इस मुख को कामदेव का चार पहियों वाला रथ मानता हूँ। इस पर चढ़कर महावीर मार ने प्रमथों के स्वामी से बैर किया, जिसने सूर्य और चन्द्र को पहिये बनाकर पृथ्वी का रथ सजाया था।

English sense

With the pair of earrings reflected in the shining fullness of your cheeks, I take this face of yours to be Love's four-wheeled chariot. Riding it, the great hero Māra turned against the lord of the Pramathas, who had made ready his chariot of earth with sun and moon for wheels.

पदार्थ · word by word
स्फुरद्गण्डाभोगप्रतिफलितताटङ्कयुगलम्
with the pair of earrings reflected in the shining fullness of the cheeksचमकते गालों में झलकते दो कुण्डलों वाला
चतुश्चक्रम्
four-wheeledचार पहियों वाला
मन्ये
I takeमानता हूँ
तव
yourआपका
मुखम् इदम्
this faceयह मुख
मन्मथरथम्
Love's chariotकामदेव का रथ
यम्
whichजिस पर
आरुह्य
having mountedचढ़कर
द्रुह्यति
turns againstबैर करता है
अवनिरथम्
the chariot of earthपृथ्वी का रथ
अर्केन्दुचरणम्
with sun and moon for wheelsसूर्य-चन्द्र के पहियों वाला
महावीरः
the great heroमहावीर
मारः
Māraमार
प्रमथपतये
the lord of the Pramathasप्रमथों के स्वामी से
सज्जितवते
who had made readyजिसने सजाया था

Verse 60

सरस्वत्याः सूक्तीरमृतलहरीकौशलहरीः
पिबन्त्याः शर्वाणि श्रवणचुलुकाभ्यामविरलम् ।
चमत्कारश्लाघाचलितशिरसः कुण्डलगणो
झणत्कारैस्तारैः प्रतिवचनमाचष्ट इव ते ॥ ६० ॥

sarasvatyāḥ sūktīramṛtalaharīkauśalaharīḥ
pibantyāḥ śarvāṇi śravaṇaculukābhyāmaviralam
camatkāraślāghācalitaśirasaḥ kuṇḍalagaṇo
jhaṇatkāraistāraiḥ prativacanamācaṣṭa iva te

सरस्वत्याःसूक्तीःअमृतलहरीकौशलहरीःपिबन्त्याःशर्वाणिश्रवणचुलुकाभ्याम्अविरलम्चमत्कारश्लाघाचलितशिरसःकुण्डलगणःझणत्कारैःतारैःप्रतिवचनम्आचष्टे इवते
हिन्दी अर्थ

हे शर्वाणी, सरस्वती के सुन्दर वचन, जो अमृत की लहरों जैसी कुशलता वाले हैं, आप बिना रुके अपने कानों की अंजुलियों से पीती हैं। आश्चर्य की सराहना में आपका सिर हिलता है और आपके कुण्डल ऊँची झंकारों से मानो उत्तर देते हैं।

English sense

O Śarvāṇī, as you drink Sarasvatī's fine sayings without pause in the cups of your ears, sayings with the skill of waves of nectar, your ring of earrings, as your head shakes in praise of the marvel, seems to give its answer with high, ringing sounds.

पदार्थ · word by word
सरस्वत्याः
of Sarasvatīसरस्वती के
सूक्तीः
fine sayingsसुन्दर वचन
अमृतलहरीकौशलहरीः
with the skill of waves of nectarअमृत की लहरों जैसी कुशलता वाले
पिबन्त्याः
of you who drinkपीती हुई आपके
शर्वाणि
O Śarvāṇīहे शर्वाणी
श्रवणचुलुकाभ्याम्
with the cups of the earsकानों की अंजुलियों से
अविरलम्
without pauseबिना रुके
चमत्कारश्लाघाचलितशिरसः
whose head shakes in praise of the marvelआश्चर्य की सराहना में हिलते सिर वाली
कुण्डलगणः
ring of earringsकुण्डलों का समूह
झणत्कारैः
with ringing soundsझंकारों से
तारैः
highऊँची
प्रतिवचनम्
answerउत्तर
आचष्टे इव
seems to giveमानो देते हैं
ते
yourआपके

Verse 61

असौ नासावंशस्तुहिनगिरिवंशध्वजपटि
त्वदीयो नेदीयः फलतु फलमस्माकमुचितम् ।
वहन्नन्तर्मुक्ताः शिशिरतरनिश्वासगलितं
समृद्ध्या यत्तासां बहिरपि च मुक्तामणिधरः ॥ ६१ ॥

asau nāsāvaṃśastuhinagirivaṃśadhvajapaṭi
tvadīyo nedīyaḥ phalatu phalamasmākamucitam
vahannantarmuktāḥ śiśirataraniśvāsagalitaṃ
samṛddhyā yattāsāṃ bahirapi ca muktāmaṇidharaḥ

असौनासावंशःतुहिनगिरिवंशध्वजपटित्वदीयःनेदीयःफलतुफलम्अस्माकम्उचितम्वहन्अन्तःमुक्ताःशिशिरतरनिश्वासगलितम्समृद्ध्यायत् तासाम्बहिः अपि चमुक्तामणिधरः
हिन्दी अर्थ

हे हिमालय के वंश की ध्वजा, आपकी नाक की वह नोक, जो हमारे बहुत पास है, हमें उचित फल दे। उसके भीतर आपकी बहुत ठण्डी साँस से झड़े मोती हैं, और बाहर भी, उनकी बहुतायत से, वह मोती का आभूषण पहने है।

English sense

O banner on the staff of the Himalaya's line, may that ridge of your nose, so close to us, give us the fitting reward. Inside it carries pearls shaken loose by your very cool breath, and outside, in their wealth, it wears a jewel of pearl.

पदार्थ · word by word
असौ
thatवह
नासावंशः
ridge of the noseनाक की नोक
तुहिनगिरिवंशध्वजपटि
O banner of the Himalaya's lineहे हिमालय के वंश की ध्वजा
त्वदीयः
yourआपकी
नेदीयः
very nearबहुत पास
फलतु
may it bearदे
फलम्
fruitफल
अस्माकम्
for usहमें
उचितम्
fittingउचित
वहन्
bearingधारण किए
अन्तः
insideभीतर
मुक्ताः
pearlsमोती
शिशिरतरनिश्वासगलितम्
dropped by the very cool breathबहुत ठण्डी साँस से झड़े
समृद्ध्या
in abundanceबहुतायत से
यत् तासाम्
of thoseउनकी
बहिः अपि च
and outside tooऔर बाहर भी
मुक्तामणिधरः
bearing a pearl jewelमोती का आभूषण पहने

Verse 62

प्रकृत्या रक्तायास्तव सुदति दन्तच्छदरुचेः
प्रवक्ष्ये सादृश्यं जनयतु फलं विद्रुमलता ।
न बिम्बं तद्बिम्बप्रतिफलनरागादरुणितं
तुलामध्यारोढुं कथमिव विलज्जेत कलया ॥ ६२ ॥

prakṛtyā raktāyāstava sudati dantacchadaruceḥ
pravakṣye sādṛśyaṃ janayatu phalaṃ vidrumalatā
na bimbaṃ tadbimbapratiphalanarāgādaruṇitaṃ
tulāmadhyāroḍhuṃ kathamiva vilajjeta kalayā

प्रकृत्यारक्तायाःतवसुदतिदन्तच्छदरुचेःप्रवक्ष्येसादृश्यम्जनयतुफलम्विद्रुमलतानबिम्बम्तद्बिम्बप्रतिफलनरागात्अरुणितम्तुलाम्अध्यारोढुम्कथम् इवविलज्जेतकलया
हिन्दी अर्थ

हे सुन्दर दाँतों वाली, आपके होंठ सहज लाल हैं। मैं बताऊँगा कि वे किसके समान हैं: मूँगे की बेल उपमा के लिए फल दे। पर बिम्ब फल, जो आपके होंठ की झलकती लाली से ही लाल हुआ है, तराज़ू पर चढ़ने में थोड़ा-सा भी कैसे न लजाए?

English sense

O lady with lovely teeth, your lips are red by nature. Let me say what they are like: let the coral creeper bear fruit for a comparison. But the bimba fruit, which turns red only from the red reflected from your lip, how could it not be ashamed to climb on the scale against them even by a fraction?

पदार्थ · word by word
प्रकृत्या
by natureसहज ही
रक्तायाः
of the redलाल
तव
yourआपके
सुदति
O lady with lovely teethहे सुन्दर दाँतों वाली
दन्तच्छदरुचेः
whose lips shineहोंठों की चमक वाले
प्रवक्ष्ये
I will sayबताऊँगा
सादृश्यम्
likenessसमानता
जनयतु
let it bring forthदे
फलम्
fruitफल
विद्रुमलता
the coral creeperमूँगे की बेल
न
notनहीं
बिम्बम्
the bimba fruitबिम्ब फल
तद्बिम्बप्रतिफलनरागात्
from the red reflected from thatउसकी झलकती लाली से
अरुणितम्
made redलाल हुआ
तुलाम्
scaleतराज़ू
अध्यारोढुम्
to climbचढ़ने में
कथम् इव
howकैसे
विलज्जेत
should it not be ashamedन लजाए
कलया
even by a fractionथोड़े-से भी

Verse 63

स्मितज्योत्स्नाजालं तव वदनचन्द्रस्य पिबतां
चकोराणामासीदतिरसतया चञ्चुजडिमा ।
अतस्ते शीतांशोरमृतलहरीमम्लरुचयः
पिबन्ति स्वच्छन्दं निशि निशि भृशं काञ्जिकधिया ॥ ६३ ॥

smitajyotsnājālaṃ tava vadanacandrasya pibatāṃ
cakorāṇāmāsīdatirasatayā cañcujaḍimā
ataste śītāṃśoramṛtalaharīmamlarucayaḥ
pibanti svacchandaṃ niśi niśi bhṛśaṃ kāñjikadhiyā

स्मितज्योत्स्नाजालम्तववदनचन्द्रस्यपिबताम्चकोराणाम्आसीत्अतिरसतयाचञ्चुजडिमाअतःतेशीतांशोःअमृतलहरीम्अम्लरुचयःपिबन्तिस्वच्छन्दम्निशि निशिभृशम्काञ्जिकधिया
हिन्दी अर्थ

आपके मुख-चन्द्र से आपकी मुस्कान की चाँदनी का जाल पीते-पीते चकोरों की चोंचें अत्यधिक मिठास से जड़ हो गईं। इसलिए अब वे खट्टे की चाह में हर रात असली चन्द्रमा की अमृत-लहरी को काँजी समझकर अपनी मर्ज़ी से खूब पीते हैं।

English sense

Drinking the net of moonlight that is your smile, from the moon of your face, the chakora birds found their beaks numb with too much sweetness. So now, craving something sour, they drink the nectar waves of the real moon freely every night, taking it for sour rice-gruel.

पदार्थ · word by word
स्मितज्योत्स्नाजालम्
the net of moonlight of your smileमुस्कान की चाँदनी का जाल
तव
yourआपके
वदनचन्द्रस्य
of the moon of the faceमुख-चन्द्र के
पिबताम्
for those who drankपीते हुए
चकोराणाम्
of the chakora birdsचकोरों की
आसीत्
there wasहो गई
अतिरसतया
from too much sweetnessअत्यधिक मिठास से
चञ्चुजडिमा
numbness of the beakचोंच की जड़ता
अतः
soइसलिए
ते
theyवे
शीतांशोः
of the moonचन्द्रमा की
अमृतलहरीम्
wave of nectarअमृत-लहरी
अम्लरुचयः
craving sourखट्टे की चाह वाले
पिबन्ति
drinkपीते हैं
स्वच्छन्दम्
freelyअपनी मर्ज़ी से
निशि निशि
every nightहर रात
भृशम्
greatlyखूब
काञ्जिकधिया
thinking it rice-gruelकाँजी समझकर

Verse 64

अविश्रान्तं पत्युर्गुणगणकथाम्रेडनजपा
जपापुष्पच्छाया तव जननि जिह्वा जयति सा ।
यदग्रासीनायाः स्फटिकदृषदच्छच्छविमयी
सरस्वत्या मूर्तिः परिणमति माणिक्यवपुषा ॥ ६४ ॥

aviśrāntaṃ patyurguṇagaṇakathāmreḍanajapā
japāpuṣpacchāyā tava janani jihvā jayati sā
yadagrāsīnāyāḥ sphaṭikadṛṣadacchacchavimayī
sarasvatyā mūrtiḥ pariṇamati māṇikyavapuṣā

अविश्रान्तम्पत्युःगुणगणकथाम्रेडनजपाजपापुष्पच्छायातवजननिजिह्वाजयतिसायदग्रासीनायाःस्फटिकदृषदच्छच्छविमयीसरस्वत्याःमूर्तिःपरिणमतिमाणिक्यवपुषा
हिन्दी अर्थ

हे माँ, आपकी वह जीभ विजयी है, जो जपा के फूल जैसी लाल है और जो बिना रुके आपके पति के गुणों की कथा बार-बार दोहराने का जप करती है। उसके सिरे पर बैठी सरस्वती का रूप, जो स्फटिक के पत्थर जैसा निर्मल है, माणिक के शरीर जैसा हो जाता है।

English sense

Victorious is your tongue, mother, red as a hibiscus flower, which never stops reciting the tale of your husband's many virtues as its prayer. Sarasvatī, seated at its tip, her form clear as crystal, takes on the body of a ruby.

पदार्थ · word by word
अविश्रान्तम्
without restबिना रुके
पत्युः
of your husbandआपके पति के
गुणगणकथाम्रेडनजपा
whose prayer is repeating the tale of his many virtuesगुणों की कथा बार-बार दोहराने का जप करने वाली
जपापुष्पच्छाया
red as a hibiscus flowerजपा के फूल जैसी लाल
तव
yourआपकी
जननि
O motherहे माँ
जिह्वा
tongueजीभ
जयति
is victoriousविजयी है
सा
thatवह
यदग्रासीनायाः
of her seated at its tipजिसके सिरे पर बैठी
स्फटिकदृषदच्छच्छविमयी
made of the pure glow of crystal stoneस्फटिक के पत्थर की निर्मल चमक वाली
सरस्वत्याः
of Sarasvatīसरस्वती का
मूर्तिः
formरूप
परिणमति
turnsहो जाता है
माणिक्यवपुषा
into a ruby bodyमाणिक के शरीर जैसा

Verse 65

रणे जित्वा दैत्यानपहृतशिरस्त्रैः कवचिभिर्-
निवृत्तैश्चण्डांशत्रिपुरहरनिर्माल्यविमुखैः ।
विशाखेन्द्रोपेन्द्रैः शशिविशदकर्पूरशकला
विलीयन्ते मातस्तव वदनताम्बूलकबलाः ॥ ६५ ॥

raṇe jitvā daityānapahṛtaśirastraiḥ kavacibhir-
nivṛttaiścaṇḍāṃśatripuraharanirmālyavimukhaiḥ
viśākhendropendraiḥ śaśiviśadakarpūraśakalā
vilīyante mātastava vadanatāmbūlakabalāḥ

रणेजित्वादैत्यान्अपहृतशिरस्त्रैःकवचिभिःनिवृत्तैःचण्डांशत्रिपुरहरनिर्माल्यविमुखैःविशाखेन्द्रोपेन्द्रैःशशिविशदकर्पूरशकलाःविलीयन्तेमातःतववदनताम्बूलकबलाः
हिन्दी अर्थ

हे माँ, दैत्यों को रण में जीतकर विशाख, इन्द्र और उपेन्द्र कवच पहने, शिरस्त्राण उतारे लौटते हैं, और चण्ड को मिलने वाले शिव के निर्माल्य से मुँह मोड़ लेते हैं। वे आपके मुख के पान के ग्रास ग्रहण करते हैं, जिनमें चन्द्रमा जैसे उजले कपूर के टुकड़े होते हैं।

English sense

Mother, after winning the battle with the demons, Viśākha, Indra and Upendra return in armour, helmets off, and turn away from the leftovers of Shiva's offerings that go to Caṇḍa. It is the mouthfuls of betel from your mouth, with bits of camphor white as the moon, that they take in.

पदार्थ · word by word
रणे
in battleरण में
जित्वा
having wonजीतकर
दैत्यान्
the demonsदैत्यों को
अपहृतशिरस्त्रैः
with helmets taken offशिरस्त्राण उतारे
कवचिभिः
wearing armourकवच पहने
निवृत्तैः
who have returnedलौटे
चण्डांशत्रिपुरहरनिर्माल्यविमुखैः
turning away from the offerings of Shiva that go to Caṇḍaचण्ड के हिस्से के शिव-निर्माल्य से मुँह मोड़ने वाले
विशाखेन्द्रोपेन्द्रैः
by Viśākha, Indra and Upendraविशाख, इन्द्र और उपेन्द्र द्वारा
शशिविशदकर्पूरशकलाः
with bits of camphor white as the moonचन्द्रमा जैसे उजले कपूर के टुकड़ों वाले
विलीयन्ते
are taken inग्रहण किए जाते हैं
मातः
O motherहे माँ
तव
yourआपके
वदनताम्बूलकबलाः
mouthfuls of betel from the mouthमुख के पान के ग्रास

Verse 66

विपञ्च्या गायन्ती विविधमपदानं पशुपतेः
त्वयारब्धे वक्तुं चलितशिरसा साधुवचने ।
तदीयैर्माधुर्यैरपलपिततन्त्रीकलरवां
निजां वीणां वाणी निचुलयति चोलेन निभृतम् ॥ ६६ ॥

vipañcyā gāyantī vividhamapadānaṃ paśupateḥ
tvayārabdhe vaktuṃ calitaśirasā sādhuvacane
tadīyairmādhuryairapalapitatantrīkalaravāṃ
nijāṃ vīṇāṃ vāṇī niculayati colena nibhṛtam

विपञ्च्यागायन्तीविविधम्अपदानम्पशुपतेःत्वयाआरब्धेवक्तुम्चलितशिरसासाधुवचनेतदीयैःमाधुर्यैःअपलपिततन्त्रीकलरवाम्निजाम्वीणाम्वाणीनिचुलयतिचोलेननिभृतम्
हिन्दी अर्थ

जब आप वीणा बजाकर पशुपति के अनेक चरित गाती हैं, और सिर हिलाकर "बहुत अच्छा" कहने लगती हैं, तब वाणी की देवी चुपचाप अपनी वीणा पर कपड़ा डाल देती हैं, क्योंकि उसकी तारों की मीठी ध्वनि उस मधुरता के आगे फीकी पड़ गई है।

English sense

When you play the lute and sing the many deeds of Pashupati, and begin to say "well said" with a shake of your head, Vāṇī quietly covers her own lute with a cloth, for its string-notes are put to shame by that sweetness.

पदार्थ · word by word
विपञ्च्या
with the luteवीणा से
गायन्ती
singingगाती हुई
विविधम्
manyअनेक
अपदानम्
deedsचरित
पशुपतेः
of Pashupatiपशुपति के
त्वया
by youआपके द्वारा
आरब्धे
when begunआरम्भ करने पर
वक्तुम्
to speakकहना
चलितशिरसा
with a shake of the headसिर हिलाकर
साधुवचने
the words "well said"साधु वचन
तदीयैः
by itsउसकी
माधुर्यैः
by sweetnessesमधुरता से
अपलपिततन्त्रीकलरवाम्
whose string-notes are shamedजिसकी तारों की ध्वनि फीकी पड़ी
निजाम्
her ownअपनी
वीणाम्
luteवीणा को
वाणी
Vāṇīवाणी की देवी
निचुलयति
coversढक देती हैं
चोलेन
with a clothकपड़े से
निभृतम्
quietlyचुपचाप

Verse 67

कराग्रेण स्पृष्टं तुहिनगिरिणा वत्सलतया
गिरीशेनोदस्तं मुहुरधरपानाकुलतया ।
करग्राह्यं शम्भोर्मुखमुकुरवृन्तं गिरिसुते
कथङ्कारं ब्रूमस्तव चिबुकमौपम्यरहितम् ॥ ६७ ॥

karāgreṇa spṛṣṭaṃ tuhinagiriṇā vatsalatayā
girīśenodastaṃ muhuradharapānākulatayā
karagrāhyaṃ śambhormukhamukuravṛntaṃ girisute
kathaṅkāraṃ brūmastava cibukamaupamyarahitam

कराग्रेणस्पृष्टम्तुहिनगिरिणावत्सलतयागिरीशेनउदस्तम्मुहुःअधरपानाकुलतयाकरग्राह्यम्शम्भोःमुखमुकुरवृन्तम्गिरिसुतेकथङ्कारम्ब्रूमःतव चिबुकम्औपम्यरहितम्
हिन्दी अर्थ

आपकी ठोड़ी, जिसे हिमालय ने प्यार से उँगली की नोक से छुआ, जिसे शिव आपके होंठों का रस पीने की आतुरता में बार-बार उठाते हैं, और जिसे उनका हाथ अपने मुख रूपी दर्पण की डण्डी की तरह थामता है: हे पर्वत की पुत्री, उसका वर्णन हम कैसे करें? उसकी कोई उपमा नहीं है।

English sense

Your chin, which the Himalaya touched with his fingertip in love, which Shiva lifts again and again in his eagerness to drink from your lips, which his hand takes hold of like the handle of the mirror that is his face: how can we speak of it, O daughter of the mountain? It has no likeness.

पदार्थ · word by word
कराग्रेण
with the fingertipउँगली की नोक से
स्पृष्टम्
touchedछुआ
तुहिनगिरिणा
by the Himalayaहिमालय ने
वत्सलतया
in loveप्यार से
गिरीशेन
by Shivaशिव द्वारा
उदस्तम्
liftedउठाई
मुहुः
again and againबार-बार
अधरपानाकुलतया
in eagerness to drink from the lipsहोंठों का रस पीने की आतुरता में
करग्राह्यम्
to be held by the handहाथ से थामने योग्य
शम्भोः
of Shambhuशम्भु के
मुखमुकुरवृन्तम्
the handle of the mirror that is the faceमुख रूपी दर्पण की डण्डी
गिरिसुते
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
कथङ्कारम्
howकैसे
ब्रूमः
can we sayकहें
तव चिबुकम्
your chinआपकी ठोड़ी
औपम्यरहितम्
without likenessबिना उपमा के

Verse 68

भुजाश्लेषान् नित्यं पुरदमयितुः कण्टकवती
तव ग्रीवा धत्ते मुखकमलनालश्रियमियम् ।
स्वतः श्वेता कालागुरुबहुलजम्बालमलिना
मृणालीलालित्यं वहति यदधो हारलतिका ॥ ६८ ॥

bhujāśleṣān nityaṃ puradamayituḥ kaṇṭakavatī
tava grīvā dhatte mukhakamalanālaśriyamiyam
svataḥ śvetā kālāgurubahulajambālamalinā
mṛṇālīlālityaṃ vahati yadadho hāralatikā

भुजाश्लेषात्नित्यम्पुरदमयितुःकण्टकवतीतव ग्रीवाधत्तेमुखकमलनालश्रियम्इयम्स्वतःश्वेताकालागुरुबहुलजम्बालमलिनामृणालीलालित्यम्वहतियत् अधःहारलतिका
हिन्दी अर्थ

आपकी गर्दन, जो नगरों का दमन करने वाले शिव की भुजाओं के निरन्तर आलिंगन से काँटों जैसी रोमांचित है, आपके मुख-कमल की डण्डी की शोभा लिए है। नीचे लटकती मोतियों की लड़ी, जो अपने आप में सफ़ेद है पर काले अगर के गाढ़े लेप से काली हो गई है, कमल की नाल के रेशों की सुन्दरता धारण करती है।

English sense

Your neck, bristling with thorns from the constant embraces of the arms of the tamer of cities, has the grace of the stalk of your lotus face. The string of pearls hanging below, white by itself, dark with thick black-aloe paste, wears the beauty of lotus fibres.

पदार्थ · word by word
भुजाश्लेषात्
from the embraces of the armsभुजाओं के आलिंगन से
नित्यम्
constantlyनिरन्तर
पुरदमयितुः
of the tamer of citiesनगरों का दमन करने वाले के
कण्टकवती
thornyकाँटों जैसी रोमांचित
तव ग्रीवा
your neckआपकी गर्दन
धत्ते
bearsलिए है
मुखकमलनालश्रियम्
the grace of the stalk of the lotus faceमुख-कमल की डण्डी की शोभा
इयम्
thisयह
स्वतः
by itselfअपने आप
श्वेता
whiteसफ़ेद
कालागुरुबहुलजम्बालमलिना
dark with thick black-aloe pasteकाले अगर के गाढ़े लेप से काली
मृणालीलालित्यम्
the grace of lotus fibresकमल के रेशों की सुन्दरता
वहति
wearsधारण करती है
यत् अधः
that belowजो नीचे
हारलतिका
string of pearlsमोतियों की लड़ी

Verse 69

गले रेखास्तिस्रो गतिगमकगीतैकनिपुणे
विवाहव्यानद्धप्रगुणगुणसङ्ख्याप्रतिभुवः ।
विराजन्ते नानाविधमधुररागाकरभुवां
त्रयाणां ग्रामाणां स्थितिनियमसीमान इव ते ॥ ६९ ॥

gale rekhāstisro gatigamakagītaikanipuṇe
vivāhavyānaddhapraguṇaguṇasaṅkhyāpratibhuvaḥ
virājante nānāvidhamadhurarāgākarabhuvāṃ
trayāṇāṃ grāmāṇāṃ sthitiniyamasīmāna iva te

गलेरेखाःतिस्रःगतिगमकगीतैकनिपुणेविवाहव्यानद्धप्रगुणगुणसङ्ख्याप्रतिभुवःविराजन्तेनानाविधमधुररागाकरभुवाम्त्रयाणाम्ग्रामाणाम्स्थितिनियमसीमानःइवते
हिन्दी अर्थ

हे गीत की चाल और अलंकार में निपुण, आपके गले की तीन रेखाएँ ऐसी चमकती हैं जैसे विवाह में बँधे बारीक धागों की गिनती की तीन जमानतें हों, या जैसे तीन ग्रामों के ठहराव की सीमा-रेखाएँ हों, जो अनेक प्रकार के मधुर रागों के जन्मस्थान हैं।

English sense

O you who are skilled in song with all its gait and ornament, the three lines on your neck shine like three sureties for the count of the fine threads tied at the wedding, and like the boundary marks that fix the places of the three scale-systems, which are the sources of rāgas sweet in many ways.

पदार्थ · word by word
गले
on the neckगले पर
रेखाः
linesरेखाएँ
तिस्रः
threeतीन
गतिगमकगीतैकनिपुणे
O you skilled in song with gait and ornamentहे गीत की चाल और अलंकार में निपुण
विवाहव्यानद्धप्रगुणगुणसङ्ख्याप्रतिभुवः
sureties for the count of the fine threads tied at the weddingविवाह में बँधे बारीक धागों की गिनती की जमानतें
विराजन्ते
shineचमकती हैं
नानाविधमधुररागाकरभुवाम्
of the sources of rāgas sweet in many waysअनेक प्रकार के मधुर रागों के जन्मस्थान
त्रयाणाम्
of the threeतीनों
ग्रामाणाम्
scale-systemsग्रामों के
स्थितिनियमसीमानः
boundary marks fixing the placeठहराव की सीमा-रेखाएँ
इव
likeजैसे
ते
yourआपके

Verse 70

मृणालीमृद्वीनां तव भुजलतानां चतसृणां
चतुर्भिः सौन्दर्यं सरसिजभवः स्तौति वदनैः ।
नखेभ्यः सन्त्रस्यन् प्रथममथनादन्धकरिपो-
श्चतुर्णां शीर्षाणां सममभयहस्तार्पणधिया ॥ ७० ॥

mṛṇālīmṛdvīnāṃ tava bhujalatānāṃ catasṛṇāṃ
caturbhiḥ saundaryaṃ sarasijabhavaḥ stauti vadanaiḥ
nakhebhyaḥ santrasyan prathamamathanādandhakaripo-
ścaturṇāṃ śīrṣāṇāṃ samamabhayahastārpaṇadhiyā

मृणालीमृद्वीनाम्तवभुजलतानाम्चतसृणाम्चतुर्भिःसौन्दर्यम्सरसिजभवःस्तौतिवदनैःनखेभ्यःसन्त्रस्यन्प्रथममथनात्अन्धकरिपोःचतुर्णाम् शीर्षाणाम्समम्अभयहस्तार्पणधिया
हिन्दी अर्थ

कमल से जन्मे ब्रह्मा आपकी चार भुजाओं की सुन्दरता का, जो कमल के रेशों जैसी कोमल हैं, अपने चारों मुखों से गुणगान करते हैं। अन्धक के शत्रु के नाखूनों से वे पहली बार सिर नोचे जाने के बाद से डरे हुए हैं, इसलिए चारों सिर एक साथ यह करते हैं, यह सोचकर कि अभय देने वाला हाथ मिल जाए।

English sense

Brahmā, born of the lotus, praises the beauty of your four arms, soft as lotus fibres, with his four mouths. Since the first tearing, he has been afraid of the nails of the foe of Andhaka, and he does it with all four heads together, thinking of the hand that gives fearlessness.

पदार्थ · word by word
मृणालीमृद्वीनाम्
soft as lotus fibresकमल के रेशों जैसी कोमल
तव
yourआपकी
भुजलतानाम्
of the creeper-like armsलता जैसी भुजाओं की
चतसृणाम्
fourचार
चतुर्भिः
with fourचार
सौन्दर्यम्
beautyसुन्दरता
सरसिजभवः
Brahmā, born of the lotusकमल से जन्मे ब्रह्मा
स्तौति
praisesगुणगान करते हैं
वदनैः
with mouthsमुखों से
नखेभ्यः
of the nailsनाखूनों से
सन्त्रस्यन्
being afraidडरे हुए
प्रथममथनात्
since the first tearingपहली बार नोचे जाने से
अन्धकरिपोः
of the foe of Andhakaअन्धक के शत्रु के
चतुर्णाम् शीर्षाणाम्
of the four headsचारों सिरों के
समम्
togetherएक साथ
अभयहस्तार्पणधिया
with the thought of the hand that gives fearlessnessअभय देने वाले हाथ की आशा से

Verse 71

नखानामुद्द्योतैर्नवनलिनरागं विहसतां
कराणां ते कान्तिं कथय कथयामः कथमुमे ।
कयाचिद्वा साम्यं भजतु कलया हन्त कमलं
यदि क्रीडल्लक्ष्मीचरणतललाक्षारुणदलम् ॥ ७१ ॥

nakhānāmuddyotairnavanalinarāgaṃ vihasatāṃ
karāṇāṃ te kāntiṃ kathaya kathayāmaḥ kathamume
kayācidvā sāmyaṃ bhajatu kalayā hanta kamalaṃ
yadi krīḍallakṣmīcaraṇatalalākṣāruṇadalam

नखानाम्उद्द्योतैःनवनलिनरागम्विहसताम्कराणाम्तेकान्तिम्कथयकथयामःकथम्उमेकयाचित्वासाम्यम्भजतुकलयाहन्तकमलम्यदिक्रीडल्लक्ष्मीचरणतललाक्षारुणदलम्
हिन्दी अर्थ

हे उमा, बताइए, हम आपके हाथों की शोभा का वर्णन कैसे करें, जिनके नाखूनों की चमक नए कमलों के रंग पर हँसती है? कमल उनकी थोड़ी-सी भी समानता तभी पा सकता है, जब उसकी पंखुड़ियाँ खेलती लक्ष्मी के तलवों की महावर से लाल हो गई हों।

English sense

Tell us, Umā, how can we describe the beauty of your hands, whose nails' bright shine laughs at the colour of fresh lotuses? A lotus could share a little of their likeness only if its petals were reddened by the lac from the soles of the playing Lakṣmī's feet.

Variant reading In line 4, लाक्षारसचणम् for लाक्षारुणदलम् (a lotus "known for lac-juice" instead of one with petals reddened by lac).
पदार्थ · word by word
नखानाम्
of the nailsनाखूनों की
उद्द्योतैः
with the shineचमक से
नवनलिनरागम्
the colour of fresh lotusesनए कमलों के रंग पर
विहसताम्
that laughहँसते हुए
कराणाम्
of the handsहाथों की
ते
yourआपके
कान्तिम्
beautyशोभा
कथय
tellबताइए
कथयामः
can we describeवर्णन करें
कथम्
howकैसे
उमे
O Umāहे उमा
कयाचित्
by someकिसी
वा
orया
साम्यम्
likenessसमानता
भजतु
may shareपा सके
कलया
in a small partथोड़े अंश में
हन्त
alasहाय
कमलम्
a lotusकमल
यदि
ifयदि
क्रीडल्लक्ष्मीचरणतललाक्षारुणदलम्
with petals reddened by lac from the soles of playing Lakṣmī's feetखेलती लक्ष्मी के तलवों की महावर से लाल पंखुड़ियों वाला

Verse 72

समं देवि स्कन्दद्विपवदनपीतं स्तनयुगं
तवेदं नः खेदं हरतु सततं प्रस्नुतमुखम् ।
यदालोक्याशङ्काकुलितहृदयो हासजनकः
स्वकुम्भौ हेरम्बः परिमृशति हस्तेन झडिति ॥ ७२ ॥

samaṃ devi skandadvipavadanapītaṃ stanayugaṃ
tavedaṃ naḥ khedaṃ haratu satataṃ prasnutamukham
yadālokyāśaṅkākulitahṛdayo hāsajanakaḥ
svakumbhau herambaḥ parimṛśati hastena jhaḍiti

समम्देविस्कन्दद्विपवदनपीतम्स्तनयुगम्तवइदम्नःखेदम्हरतुसततम्प्रस्नुतमुखम्यत्आलोक्यआशङ्काकुलितहृदयःहासजनकःस्वकुम्भौहेरम्बःपरिमृशतिहस्तेनझडिति
हिन्दी अर्थ

हे देवी, आपके ये दोनों स्तन, जिनसे स्कन्द और गजमुख ने साथ-साथ दूध पिया और जिनके सिरों से दूध बहता रहता है, हमारी थकान सदा हर लें। इन्हें देखकर हेरम्ब का मन शंका से भर जाता है, और वे झट अपने दोनों मस्तकों को हाथ से छूकर सबको हँसा देते हैं।

English sense

O Devī, may this pair of your breasts, drunk from by Skanda and the elephant-faced one together, with milk flowing at their tips, ever take away our weariness. Seeing them, Heramba, his heart troubled by doubt, quickly touches his own two temples with his hand, and makes everyone laugh.

पदार्थ · word by word
समम्
togetherसाथ-साथ
देवि
O Devīहे देवी
स्कन्दद्विपवदनपीतम्
drunk by Skanda and the elephant-faced oneस्कन्द और गजमुख द्वारा पिए गए
स्तनयुगम्
pair of breastsदोनों स्तन
तव
yourआपके
इदम्
thisये
नः
ourहमारी
खेदम्
wearinessथकान
हरतु
may it take awayहर लें
सततम्
alwaysसदा
प्रस्नुतमुखम्
with milk flowing at the tipसिरों से दूध बहता हुआ
यत्
whichजिन्हें
आलोक्य
having seenदेखकर
आशङ्काकुलितहृदयः
with a heart troubled by doubtशंका से व्याकुल मन वाले
हासजनकः
making others laughहँसाने वाले
स्वकुम्भौ
his own two templesअपने दोनों मस्तकों को
हेरम्बः
Herambaहेरम्ब
परिमृशति
touchesछूते हैं
हस्तेन
with his handहाथ से
झडिति
quicklyझट

Verse 73

अमू ते वक्षोजावमृतरसमाणिक्यकुतुपौ
न सन्देहस्पन्दो नगपतिपताके मनसि नः ।
पिबन्तौ तौ यस्मादविदितवधूसङ्गरसिकौ
कुमारावद्यापि द्विरदवदनक्रौञ्चदलनौ ॥ ७३ ॥

amū te vakṣojāvamṛtarasamāṇikyakutupau
na sandehaspando nagapatipatāke manasi naḥ
pibantau tau yasmādaviditavadhūsaṅgarasikau
kumārāvadyāpi dviradavadanakrauñcadalanau

अमूतेवक्षोजौअमृतरसमाणिक्यकुतुपौनसन्देहस्पन्दःनगपतिपताकेमनसिनःपिबन्तौतौयस्मात्अविदितवधूसङ्गरसिकौकुमारौअद्य अपिद्विरदवदनक्रौञ्चदलनौ
हिन्दी अर्थ

हे पर्वतराज की ध्वजा, आपके ये दोनों स्तन अमृत-रस से भरी माणिक की कुप्पियाँ हैं, इसमें हमारे मन में कोई शंका नहीं। क्योंकि इन्हें पीने वाले वे दोनों कुमार, गजमुख और क्रौंच को चीरने वाले, आज तक पत्नी के साथ के सुख को नहीं जानते।

English sense

These two breasts of yours are flasks of ruby filled with the juice of nectar, O banner of the mountain-lord; there is no trembling of doubt in our minds. For the two boys who drink from them, the elephant-faced one and the one who split Krauñca, are to this day unaware of any joy in the company of a wife.

पदार्थ · word by word
अमू
these twoये दोनों
ते
yourआपके
वक्षोजौ
breastsस्तन
अमृतरसमाणिक्यकुतुपौ
ruby flasks of nectar-juiceअमृत-रस की माणिक की कुप्पियाँ
न
notनहीं
सन्देहस्पन्दः
trembling of doubtशंका की हलचल
नगपतिपताके
O banner of the mountain-lordहे पर्वतराज की ध्वजा
मनसि
in the mindमन में
नः
ourहमारे
पिबन्तौ
who drinkपीने वाले
तौ
those twoवे दोनों
यस्मात्
becauseक्योंकि
अविदितवधूसङ्गरसिकौ
unaware of the joy of a wife's companyपत्नी के साथ के सुख से अनजान
कुमारौ
the two boysदोनों कुमार
अद्य अपि
to this dayआज भी
द्विरदवदनक्रौञ्चदलनौ
the elephant-faced one and the splitter of Krauñcaगजमुख और क्रौंच को चीरने वाले

Verse 74

वहत्यम्ब स्तम्बेरमदनुजकुम्भप्रकृतिभिः
समारब्धां मुक्तामणिभिरमलां हारलतिकाम् ।
कुचाभोगो बिम्बाधररुचिभिरन्तः शबलितां
प्रतापव्यामिश्रां पुरदमयितुः कीर्तिमिव ते ॥ ७४ ॥

vahatyamba stamberamadanujakumbhaprakṛtibhiḥ
samārabdhāṃ muktāmaṇibhiramalāṃ hāralatikām
kucābhogo bimbādhararucibhirantaḥ śabalitāṃ
pratāpavyāmiśrāṃ puradamayituḥ kīrtimiva te

वहतिअम्बस्तम्बेरमदनुजकुम्भप्रकृतिभिःसमारब्धाम्मुक्तामणिभिःअमलाम्हारलतिकाम्कुचाभोगःबिम्बाधररुचिभिःअन्तःशबलिताम्प्रतापव्यामिश्राम्पुरदमयितुःकीर्तिम् इवते
हिन्दी अर्थ

हे माँ, आपके वक्ष का उभार मोतियों की एक निर्मल माला धारण करता है, जो हाथियों और हाथी-असुर के मस्तकों के मोतियों से गुँथी है और जिसके भीतर आपके बिम्ब जैसे होंठ की लाली झलकती है। वह नगरों का दमन करने वाले की कीर्ति जैसी है, जो उनके प्रताप से घुली-मिली है।

English sense

Mother, the fullness of your breasts bears a spotless string of pearls, made of pearls from the temples of elephants and of the elephant-demon, flecked within with the red of your bimba lip. It is like the fame of the tamer of cities mingled with his glory.

पदार्थ · word by word
वहति
bearsधारण करता है
अम्ब
O motherहे माँ
स्तम्बेरमदनुजकुम्भप्रकृतिभिः
from the temples of elephants and the elephant-demonहाथियों और हाथी-असुर के मस्तकों से
समारब्धाम्
madeगुँथी
मुक्तामणिभिः
with pearlsमोतियों से
अमलाम्
spotlessनिर्मल
हारलतिकाम्
string of pearlsमोती की माला
कुचाभोगः
the fullness of the breastsवक्ष का उभार
बिम्बाधररुचिभिः
with the red of the bimba lipबिम्ब जैसे होंठ की लाली से
अन्तः
withinभीतर
शबलिताम्
fleckedरंगी हुई
प्रतापव्यामिश्राम्
mingled with gloryप्रताप से घुली-मिली
पुरदमयितुः
of the tamer of citiesनगरों का दमन करने वाले की
कीर्तिम् इव
like the fameकीर्ति जैसी
ते
yourआपके

Verse 75

तव स्तन्यं मन्ये धरणिधरकन्ये हृदयतः
पयःपारावारः परिवहति सारस्वतमिव ।
दयावत्या दत्तं द्रविडशिशुरास्वाद्य तव यत्
कवीनां प्रौढानामजनि कमनीयः कवयिता ॥ ७५ ॥

tava stanyaṃ manye dharaṇidharakanye hṛdayataḥ
payaḥpārāvāraḥ parivahati sārasvatamiva
dayāvatyā dattaṃ draviḍaśiśurāsvādya tava yat
kavīnāṃ prauḍhānāmajani kamanīyaḥ kavayitā

तवस्तन्यम्मन्येधरणिधरकन्येहृदयतःपयःपारावारःपरिवहतिसारस्वतम्इवदयावत्यादत्तम्द्रविडशिशुःआस्वाद्यतवयत्कवीनाम्प्रौढानाम्अजनिकमनीयःकवयिता
हिन्दी अर्थ

हे पर्वत की पुत्री, मुझे लगता है आपका दूध हृदय से बहता दूध का सागर है, मानो सरस्वती का अपना रस। आपने दया करके जो दिया, उसे चखकर द्रविड़ देश का बालक प्रौढ़ कवियों के बीच एक मनोहर कवि बन गया।

English sense

O daughter of the mountain, I think your breast-milk is the ocean of milk flowing from your heart as the very essence of Sarasvatī. The Dravidian child, having tasted what you gave in your pity, became a lovely poet among the ripe poets.

पदार्थ · word by word
तव
yourआपका
स्तन्यम्
breast-milkदूध
मन्ये
I thinkमुझे लगता है
धरणिधरकन्ये
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
हृदयतः
from the heartहृदय से
पयःपारावारः
ocean of milkदूध का सागर
परिवहति
flowsबहता है
सारस्वतम्
the essence of Sarasvatīसरस्वती का रस
इव
as ifमानो
दयावत्या
by one full of pityदया करने वाली द्वारा
दत्तम्
givenदिया
द्रविडशिशुः
the Dravidian childद्रविड़ देश का बालक
आस्वाद्य
having tastedचखकर
तव
yourआपके
यत्
whichजो
कवीनाम्
among poetsकवियों के बीच
प्रौढानाम्
ripeप्रौढ़
अजनि
becameबना
कमनीयः
lovelyमनोहर
कवयिता
poetकवि

Verse 76

हरक्रोधज्वालावलिभिरवलीढेन वपुषा
गभीरे ते नाभीसरसि कृतसङ्गो मनसिजः ।
समुत्तस्थौ तस्मादचलतनये धूमलतिका
जनस्तां जानीते तव जननि रोमावलिरिति ॥ ७६ ॥

harakrodhajvālāvalibhiravalīḍhena vapuṣā
gabhīre te nābhīsarasi kṛtasaṅgo manasijaḥ
samuttasthau tasmādacalatanaye dhūmalatikā
janastāṃ jānīte tava janani romāvaliriti

हरक्रोधज्वालावलिभिःअवलीढेनवपुषागभीरेतेनाभीसरसिकृतसङ्गःमनसिजःसमुत्तस्थौतस्मात्अचलतनयेधूमलतिकाजनःताम्जानीतेतवजननिरोमावलिःइति
हिन्दी अर्थ

कामदेव का शरीर हर के क्रोध की लपटों की कतारों से झुलस गया था, तो उसने आपके नाभि के गहरे सरोवर में शरण ली। हे पर्वत की पुत्री, वहाँ से धुएँ की एक लता उठी। हे माँ, लोग उसे आपकी रोमावली के नाम से जानते हैं।

English sense

Love, his body scorched by the lines of flame from Hara's anger, took refuge in the deep lake of your navel. From there, O mountain's daughter, rose a creeper of smoke. People know it, mother, as your line of fine hair.

पदार्थ · word by word
हरक्रोधज्वालावलिभिः
by the lines of flame of Hara's angerहर के क्रोध की लपटों की कतारों से
अवलीढेन
lickedझुलसे
वपुषा
with a bodyशरीर वाले ने
गभीरे
in the deepगहरे
ते
yourआपके
नाभीसरसि
in the lake of the navelनाभि के सरोवर में
कृतसङ्गः
taking refugeशरण लेने वाला
मनसिजः
Loveकामदेव
समुत्तस्थौ
roseउठी
तस्मात्
from thereवहाँ से
अचलतनये
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
धूमलतिका
creeper of smokeधुएँ की लता
जनः
peopleलोग
ताम्
itउसे
जानीते
knowजानते हैं
तव
yourआपकी
जननि
O motherहे माँ
रोमावलिः
line of fine hairरोमावली
इति
asके नाम से

Verse 77

यदेतत् कालिन्दीतनुतरतरङ्गाकृति शिवे
कृशे मध्ये किञ्चिज्जननि तव यद्भाति सुधियाम् ।
विमर्दादन्योऽन्यं कुचकलशयोरन्तरगतं
तनूभूतं व्योम प्रविशदिव नाभिं कुहरिणीम् ॥ ७७ ॥

yadetat kālindītanutarataraṅgākṛti śive
kṛśe madhye kiñcijjanani tava yadbhāti sudhiyām
vimardādanyo'nyaṃ kucakalaśayorantaragataṃ
tanūbhūtaṃ vyoma praviśadiva nābhiṃ kuhariṇīm

यत् एतत्कालिन्दीतनुतरतरङ्गाकृतिशिवेकृशे मध्येकिञ्चित्जननितवयत् भातिसुधियाम्विमर्दात्अन्योऽन्यम्कुचकलशयोःअन्तरगतम्तनूभूतम्व्योमप्रविशत्इवनाभिम्कुहरिणीम्
हिन्दी अर्थ

हे माँ, आपकी पतली कमर में जो चीज़ ज्ञानियों को यमुना की सबसे बारीक लहर जैसी दिखती है, मुझे लगता है वह आपके दोनों स्तन-कलशों के आपस में दबने से पतला हुआ आकाश है, जो आपकी नाभि के गड्ढे में समा रहा है।

English sense

That thing which in your slim middle, mother, seems to the wise like the finest ripple of the Kālindī, is, I think, the sky between your two breast-pots, thinned by their pressing on each other, entering the hollow of your navel.

पदार्थ · word by word
यत् एतत्
that whichजो यह
कालिन्दीतनुतरतरङ्गाकृति
shaped like the finest ripple of the Kālindīयमुना की सबसे बारीक लहर जैसी
शिवे
O Śivāहे शिवे
कृशे मध्ये
in the slim middleपतली कमर में
किञ्चित्
somewhatकुछ
जननि
O motherहे माँ
तव
yourआपकी
यत् भाति
which shinesजो दिखता है
सुधियाम्
to the wiseज्ञानियों को
विमर्दात्
from the pressingदबने से
अन्योऽन्यम्
on each otherआपस में
कुचकलशयोः
of the two breast-potsदोनों स्तन-कलशों के
अन्तरगतम्
lying betweenबीच में पड़ा
तनूभूतम्
made thinपतला हुआ
व्योम
skyआकाश
प्रविशत्
enteringसमाता हुआ
इव
as ifमानो
नाभिम्
the navelनाभि में
कुहरिणीम्
hollowगड्ढे वाली

Verse 78

स्थिरो गङ्गावर्तः स्तनमुकुलरोमावलिलता-
कलावालं कुण्डं कुसुमशरतेजोहुतभुजः ।
रतेर्लीलागारं किमपि तव नाभिर्गिरिसुते
बिलद्वारं सिद्धेर्गिरिशनयनानां विजयते ॥ ७८ ॥

sthiro gaṅgāvartaḥ stanamukularomāvalilatā-
kalāvālaṃ kuṇḍaṃ kusumaśaratejohutabhujaḥ
raterlīlāgāraṃ kimapi tava nābhirgirisute
biladvāraṃ siddhergiriśanayanānāṃ vijayate

स्थिरःगङ्गावर्तःस्तनमुकुलरोमावलिलताकलावालम्कुण्डम्कुसुमशरतेजोहुतभुजःरतेःलीलागारम्किम् अपितवनाभिःगिरिसुतेबिलद्वारम्सिद्धेःगिरिशनयनानाम्विजयते
हिन्दी अर्थ

हे पर्वत की पुत्री, आपकी नाभि जय पाती है: गंगा का ठहरा हुआ भँवर, स्तन-कलियों तक चढ़ती रोमावली की बेल का क्यारी-कुण्ड, कामदेव के तेज की आग का हवन-कुण्ड, रति का क्रीडा-गृह, और शिव की आँखों के लिए सिद्धि की गुफा का द्वार।

English sense

Your navel, O daughter of the mountain, triumphs: a steady whirlpool of the Gaṅgā, the watering-bowl of the creeper of fine hair that climbs to the buds of your breasts, the fire-pit for the fire that is Love's glow, a play-house of Rati, and a cave door to fulfilment for the eyes of Shiva.

पदार्थ · word by word
स्थिरः
steadyठहरा हुआ
गङ्गावर्तः
whirlpool of the Gaṅgāगंगा का भँवर
स्तनमुकुलरोमावलिलताकलावालम्
the watering-bowl of the creeper of fine hair rising to the breast-budsस्तन-कलियों तक चढ़ती रोमावली की बेल का क्यारी-कुण्ड
कुण्डम्
fire-pitहवन-कुण्ड
कुसुमशरतेजोहुतभुजः
for the fire that is Love's glowकामदेव के तेज की आग का
रतेः
of Ratiरति का
लीलागारम्
play-houseक्रीडा-गृह
किम् अपि
something beyond tellingअनिर्वचनीय
तव
yourआपकी
नाभिः
navelनाभि
गिरिसुते
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
बिलद्वारम्
door of a caveगुफा का द्वार
सिद्धेः
to fulfilmentसिद्धि का
गिरिशनयनानाम्
for the eyes of Shivaशिव की आँखों के लिए
विजयते
triumphsजय पाती है

Verse 79

निसर्गक्षीणस्य स्तनतटभरेण क्लमजुषो
नमन्मूर्तेर्नारीतिलक शनकैस्त्रुट्यत इव ।
चिरं ते मध्यस्य त्रुटिततटिनीतीरतरुणा
समावस्थास्थेम्नो भवतु कुशलं शैलतनये ॥ ७९ ॥

nisargakṣīṇasya stanataṭabhareṇa klamajuṣo
namanmūrternārītilaka śanakaistruṭyata iva
ciraṃ te madhyasya truṭitataṭinītīrataruṇā
samāvasthāsthemno bhavatu kuśalaṃ śailatanaye

निसर्गक्षीणस्यस्तनतटभरेणक्लमजुषःनमन्मूर्तेःनारीतिलकशनकैःत्रुट्यते इवचिरम्तेमध्यस्यत्रुटिततटिनीतीरतरुणासमावस्थास्थेम्नःभवतुकुशलम्शैलतनये
हिन्दी अर्थ

हे नारियों की शिरोमणि, पर्वत की पुत्री, आपकी कमर कुशल से रहे। वह स्वभाव से पतली है, स्तनों के भार से थकी है, उसका रूप झुका हुआ है, मानो धीरे-धीरे टूट रही है, फिर भी वह ढहते नदी-तट के नन्हे पेड़ की तरह देर तक अपनी सन्तुलित स्थिरता बनाए रखती है।

English sense

May all be well with your waist, O jewel among women, daughter of the mountain. Thin by nature, tired by the weight of your breasts, its form bent, it seems to be breaking slowly, yet it keeps its steady poise for long, like a young tree on a crumbling river-bank.

पदार्थ · word by word
निसर्गक्षीणस्य
thin by natureस्वभाव से पतली
स्तनतटभरेण
by the weight of the breastsस्तनों के भार से
क्लमजुषः
tiredथकी
नमन्मूर्तेः
with a bent formझुके रूप वाली
नारीतिलक
O jewel among womenहे नारियों की शिरोमणि
शनकैः
slowlyधीरे-धीरे
त्रुट्यते इव
seems to breakमानो टूटती है
चिरम्
for longदेर तक
ते
yourआपकी
मध्यस्य
of the waistकमर की
त्रुटिततटिनीतीरतरुणा
like a young tree on a broken river-bankटूटे नदी-तट के नन्हे पेड़ की तरह
समावस्थास्थेम्नः
whose steadiness is in keeping the same stateएक-सी अवस्था में स्थिर रहने वाली
भवतु
may there beहो
कुशलम्
well-beingकुशल
शैलतनये
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री

Verse 80

कुचौ सद्यःस्विद्यत्तटघटितकूर्पासभिदुरौ
कषन्तौ दोर्मूले कनककलशाभौ कलयता ।
तव त्रातुं भङ्गादलमिति वलग्नं तनुभुवा
त्रिधा नद्धं देवि त्रिवलि लवलीवल्लिभिरिव ॥ ८० ॥

kucau sadyaḥsvidyattaṭaghaṭitakūrpāsabhidurau
kaṣantau dormūle kanakakalaśābhau kalayatā
tava trātuṃ bhaṅgādalamiti valagnaṃ tanubhuvā
tridhā naddhaṃ devi trivali lavalīvallibhiriva

कुचौसद्यःस्विद्यत्तटघटितकूर्पासभिदुरौकषन्तौदोर्मूलेकनककलशाभौकलयतातवत्रातुम्भङ्गात्अलम्इतिवलग्नम्तनुभुवात्रिधानद्धम्देवित्रिवलिलवलीवल्लिभिःइव
हिन्दी अर्थ

हे देवी, आपकी कमर की तीन सिलवटें ऐसी हैं मानो कामदेव ने आपके सोने के घड़ों जैसे स्तनों को देखा, जो किनारों पर तुरन्त पसीज रहे थे, अंगिया चीर रहे थे और बाँहों की जड़ों को रगड़ रहे थे, और सोचा कि "कमर को टूटने से बचाना चाहिए," और उसे लवली की बेलों से तीन बार बाँध दिया।

English sense

O goddess, the three folds of your waist are as if Love, seeing your two breasts like golden pots, sweating at once at their rims, tearing the bodice and rubbing the roots of your arms, thought "the waist must be saved from breaking" and bound it three times with lavalī vines.

पदार्थ · word by word
कुचौ
two breastsदोनों स्तन
सद्यःस्विद्यत्तटघटितकूर्पासभिदुरौ
sweating at once at the rims and tearing the bodiceकिनारों पर तुरन्त पसीजते और अंगिया चीरते
कषन्तौ
rubbingरगड़ते
दोर्मूले
the roots of the armsबाँहों की जड़ों को
कनककलशाभौ
like golden potsसोने के घड़ों जैसे
कलयता
by one who seesदेखने वाले ने
तव
yourआपकी
त्रातुम्
to saveबचाने के लिए
भङ्गात्
from breakingटूटने से
अलम्
enoughचाहिए
इति
thusऐसा सोचकर
वलग्नम्
the waistकमर
तनुभुवा
by Loveकामदेव ने
त्रिधा
in threeतीन बार
नद्धम्
boundबाँधी
देवि
O goddessहे देवी
त्रिवलि
with three foldsतीन सिलवटों वाली
लवलीवल्लिभिः
with lavalī vinesलवली की बेलों से
इव
as ifमानो

Verse 81

गुरुत्वं विस्तारं क्षितिधरपतिः पार्वति निजा-
न्नितम्बादाच्छिद्य त्वयि हरणरूपेण निदधे ।
अतस्ते विस्तीर्णो गुरुरयमशेषां वसुमतीं
नितम्बप्राग्भारः स्थगयति लघुत्वं नयति च ॥ ८१ ॥

gurutvaṃ vistāraṃ kṣitidharapatiḥ pārvati nijā-
nnitambādācchidya tvayi haraṇarūpeṇa nidadhe
ataste vistīrṇo gururayamaśeṣāṃ vasumatīṃ
nitambaprāgbhāraḥ sthagayati laghutvaṃ nayati ca

गुरुत्वम्विस्तारम्क्षितिधरपतिःपार्वतिनिजात् नितम्बात्आच्छिद्यत्वयिहरणरूपेणनिदधेअतःतेविस्तीर्णःगुरुःअयम्अशेषाम्वसुमतीम्नितम्बप्राग्भारःस्थगयतिलघुत्वम्नयतिच
हिन्दी अर्थ

हे पार्वती, पर्वतों के स्वामी ने अपनी ढलानों से भार और फैलाव काटकर आपको उपहार के रूप में दे दिया। इसीलिए आपके नितम्बों का यह चौड़ा, भारी विस्तार सारी पृथ्वी को ढक लेता है और उसे हल्का कर देता है।

English sense

O Pārvatī, the lord of mountains cut weight and breadth away from his own slopes and gave them to you as a gift. So this wide, heavy mass of your hips covers the whole earth and makes it seem light.

पदार्थ · word by word
गुरुत्वम्
weightभार
विस्तारम्
breadthफैलाव
क्षितिधरपतिः
the lord of mountainsपर्वतों के स्वामी ने
पार्वति
O Pārvatīहे पार्वती
निजात् नितम्बात्
from his own slopesअपनी ढलानों से
आच्छिद्य
having cut offकाटकर
त्वयि
in youआप में
हरणरूपेण
as a giftउपहार के रूप में
निदधे
placedरख दिया
अतः
soइसीलिए
ते
yourआपके
विस्तीर्णः
wideचौड़ा
गुरुः
heavyभारी
अयम्
thisयह
अशेषाम्
the wholeसारी
वसुमतीम्
earthपृथ्वी को
नितम्बप्राग्भारः
mass of the hipsनितम्बों का विस्तार
स्थगयति
coversढक लेता है
लघुत्वम्
lightnessहल्कापन
नयति
bringsदेता है
च
andऔर

Verse 82

करीन्द्राणां शुण्डान् कनककदलीकाण्डपटली-
मुभाभ्यामूरुभ्यामुभयमपि निर्जित्य भवती ।
सुवृत्ताभ्यां पत्युः प्रणतिकठिनाभ्यां गिरिसुते
विधिज्ञे जानुभ्यां विबुधकरिकुम्भद्वयमसि ॥ ८२ ॥

karīndrāṇāṃ śuṇḍān kanakakadalīkāṇḍapaṭalī-
mubhābhyāmūrubhyāmubhayamapi nirjitya bhavatī
suvṛttābhyāṃ patyuḥ praṇatikaṭhinābhyāṃ girisute
vidhijñe jānubhyāṃ vibudhakarikumbhadvayamasi

करीन्द्राणाम्शुण्डान्कनककदलीकाण्डपटलीउभाभ्याम् ऊरुभ्याम्उभयम् अपिनिर्जित्यभवतीसुवृत्ताभ्याम्पत्युः प्रणतिकठिनाभ्याम्गिरिसुतेविधिज्ञेजानुभ्याम्विबुधकरिकुम्भद्वयम्असि
हिन्दी अर्थ

सोने के केले के तनों के गुच्छों जैसी अपनी दोनों जाँघों से आपने श्रेष्ठ हाथियों की सूँड़ों को दोनों बातों में हरा दिया है। हे नियमों को जानने वाली, पर्वत की पुत्री, पति को प्रणाम करने से कठोर हुए अपने सुडौल घुटनों से आप देवताओं के हाथी के मस्तक के दोनों उभार हैं।

English sense

With your two thighs, like clusters of golden plantain stems, you have beaten the trunks of the finest elephants on both counts. With your well-rounded knees, hard from bowing to your husband, O you who know the rules, daughter of the mountain, you are the twin swellings on the brow of the gods' elephant.

Variant reading विजिग्ये for विधिज्ञे ("you have conquered" in place of "O you who know the rules").
पदार्थ · word by word
करीन्द्राणाम्
of the finest elephantsश्रेष्ठ हाथियों की
शुण्डान्
trunksसूँड़ों को
कनककदलीकाण्डपटली
cluster of golden plantain stemsसोने के केले के तनों का गुच्छा
उभाभ्याम् ऊरुभ्याम्
with your two thighsअपनी दोनों जाँघों से
उभयम् अपि
on both countsदोनों बातों में
निर्जित्य
having beatenहराकर
भवती
youआप
सुवृत्ताभ्याम्
well-roundedसुडौल
पत्युः प्रणतिकठिनाभ्याम्
hard from bowing to your husbandपति को प्रणाम करने से कठोर
गिरिसुते
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
विधिज्ञे
O you who know the rulesहे नियमों को जानने वाली
जानुभ्याम्
with the kneesघुटनों से
विबुधकरिकुम्भद्वयम्
the pair of swellings on the gods' elephant's browदेवताओं के हाथी के मस्तक के दो उभार
असि
you areआप हैं

Verse 83

पराजेतुं रुद्रं द्विगुणशरगर्भौ गिरिसुते
निषङ्गौ जङ्घे ते विषमविशिखो बाढमकृत ।
यदग्रे दृश्यन्ते दशशरफलाः पादयुगली-
नखाग्रच्छद्मानः सुरमकुटशाणैकनिशिताः ॥ ८३ ॥

parājetuṃ rudraṃ dviguṇaśaragarbhau girisute
niṣaṅgau jaṅghe te viṣamaviśikho bāḍhamakṛta
yadagre dṛśyante daśaśaraphalāḥ pādayugalī-
nakhāgracchadmānaḥ suramakuṭaśāṇaikaniśitāḥ

पराजेतुम्रुद्रम्द्विगुणशरगर्भौगिरिसुतेनिषङ्गौजङ्घेतेविषमविशिखःबाढम्अकृतयदग्रेदृश्यन्तेदशशरफलाःपादयुगलीनखाग्रच्छद्मानःसुरमकुटशाणैकनिशिताः
हिन्दी अर्थ

रुद्र को हराने के लिए विषम बाणों वाले कामदेव ने, हे पर्वत की पुत्री, आपकी दोनों पिंडलियों को दुगुने बाणों वाले तरकश बना दिया। उनके आगे दस बाणों की नोकें दिखती हैं: वे आपके दोनों पैरों के नाखूनों के सिरे हैं, जो भेस बदले हैं और देवताओं के मुकुटों की सान पर तेज किए गए हैं।

English sense

To defeat Rudra, Love, he of the odd number of arrows, made your two shins, O daughter of the mountain, into quivers holding twice as many. At their tips are seen the ten arrow-heads: the tips of the nails of your two feet in disguise, sharpened on the whetstones of the gods' crowns.

पदार्थ · word by word
पराजेतुम्
to defeatहराने के लिए
रुद्रम्
Rudraरुद्र को
द्विगुणशरगर्भौ
holding twice the arrowsदुगुने बाणों वाले
गिरिसुते
O daughter of the mountainहे पर्वत की पुत्री
निषङ्गौ
two quiversदो तरकश
जङ्घे
two shinsदोनों पिंडलियाँ
ते
yourआपकी
विषमविशिखः
he of the odd number of arrows (Love)विषम बाणों वाले कामदेव ने
बाढम्
firmlyदृढ़ता से
अकृत
madeबना दिया
यदग्रे
at whose tipsजिनके आगे
दृश्यन्ते
are seenदिखती हैं
दशशरफलाः
ten arrow-headsदस बाणों की नोकें
पादयुगलीनखाग्रच्छद्मानः
the nail-tips of the two feet in disguiseदोनों पैरों के नाखूनों के सिरे भेस बदले
सुरमकुटशाणैकनिशिताः
sharpened on the whetstones of the gods' crownsदेवताओं के मुकुटों की सान पर तेज किए गए

Verse 84

श्रुतीनां मूर्धानो दधति तव यौ शेखरतया
ममाप्येतौ मातः शिरसि दयया धेहि चरणौ ।
ययोः पाद्यं पाथः पशुपतिजटाजूटतटिनी
ययोर्लाक्षालक्ष्मीररुणहरिचूडामणिरुचिः ॥ ८४ ॥

śrutīnāṃ mūrdhāno dadhati tava yau śekharatayā
mamāpyetau mātaḥ śirasi dayayā dhehi caraṇau
yayoḥ pādyaṃ pāthaḥ paśupatijaṭājūṭataṭinī
yayorlākṣālakṣmīraruṇaharicūḍāmaṇiruciḥ

श्रुतीनाम्मूर्धानःदधतितवयौशेखरतयामम अपिएतौमातःशिरसिदययाधेहिचरणौययोःपाद्यम्पाथःपशुपतिजटाजूटतटिनीययोःलाक्षालक्ष्मीःअरुणहरिचूडामणिरुचिः
हिन्दी अर्थ

वेदों के शिखर, यानी उपनिषद्, आपके जिन दो चरणों को अपना मुकुट बनाकर धारण करते हैं, हे माँ, उन चरणों को दया करके मेरे सिर पर भी रखिए। उनका पाद्य-जल शिव की जटाओं की नदी है, और उनकी महावर की शोभा विष्णु के लाल चूड़ामणि की चमक है।

English sense

The heads of the Vedas wear your two feet as their crown. Mother, in kindness place those feet on my head too. Their washing-water is the river in Shiva's matted hair, and their lac-colour is the glow of Vishnu's red crest-jewel.

पदार्थ · word by word
श्रुतीनाम्
of the Vedasवेदों के
मूर्धानः
headsशिखर
दधति
wearधारण करते हैं
तव
yourआपके
यौ
which twoजिन दोनों को
शेखरतया
as a crownमुकुट बनाकर
मम अपि
on mine tooमेरे भी
एतौ
these twoइन दोनों को
मातः
O motherहे माँ
शिरसि
on the headसिर पर
दयया
in kindnessदया से
धेहि
placeरखिए
चरणौ
feetचरणों को
ययोः
whoseजिनका
पाद्यम्
washing-waterपाद्य जल
पाथः
waterजल
पशुपतिजटाजूटतटिनी
the river in Shiva's matted hairशिव की जटाओं की नदी
ययोः
whoseजिनकी
लाक्षालक्ष्मीः
beauty of lacमहावर की शोभा
अरुणहरिचूडामणिरुचिः
the glow of Vishnu's red crest-jewelविष्णु के लाल चूड़ामणि की चमक

Verse 85

नमोवाकं ब्रूमो नयनरमणीयाय पदयो-
स्तवास्मै द्वन्द्वाय स्फुटरुचिरसालक्तकवते ।
असूयत्यत्यन्तं यदभिहननाय स्पृहयते
पशूनामीशानः प्रमदवनकङ्केलितरवे ॥ ८५ ॥

namovākaṃ brūmo nayanaramaṇīyāya padayo-
stavāsmai dvandvāya sphuṭarucirasālaktakavate
asūyatyatyantaṃ yadabhihananāya spṛhayate
paśūnāmīśānaḥ pramadavanakaṅkelitarave

नमोवाकम्ब्रूमःनयनरमणीयायपदयोःतवअस्मैद्वन्द्वायस्फुटरुचिरसालक्तकवतेअसूयतिअत्यन्तम्यदभिहननाय स्पृहयतेपशूनाम् ईशानःप्रमदवनकङ्केलितरवे
हिन्दी अर्थ

हम आपके चरणों के इस जोड़े को प्रणाम के बोल कहते हैं, जो आँखों को सुख देता है और चमकती लाल महावर से सजा है। पशुओं के स्वामी शिव, उनकी ठोकर पाने की चाह में, प्रमदवन के उस अशोक वृक्ष से बहुत जलते हैं, जिस पर भौंरे गूँजते हैं।

English sense

We offer a word of homage to this pair of your feet, a joy to the eyes, bright with red lac. Shiva, lord of beasts, is very jealous, longing to be struck by them, of the aśoka tree that rings with the bees in the pleasure-grove.

पदार्थ · word by word
नमोवाकम्
a word of homageप्रणाम के बोल
ब्रूमः
we sayकहते हैं
नयनरमणीयाय
to what delights the eyesआँखों को सुख देने वाले को
पदयोः
of the feetचरणों के
तव
yourआपके
अस्मै
to thisइस
द्वन्द्वाय
pairजोड़े को
स्फुटरुचिरसालक्तकवते
bright with red lacचमकती लाल महावर वाले
असूयति
is jealousजलते हैं
अत्यन्तम्
greatlyबहुत
यदभिहननाय स्पृहयते
longing to be struck by itजिसकी ठोकर पाने की चाह रखने वाले
पशूनाम् ईशानः
Shiva, lord of beastsपशुओं के स्वामी शिव
प्रमदवनकङ्केलितरवे
of the aśoka tree of the pleasure-groveप्रमदवन के अशोक वृक्ष से

Verse 86

मृषा कृत्वा गोत्रस्खलनमथ वैलक्ष्यनमितं
ललाटे भर्तारं चरणकमले ताडयति ते ।
चिरादन्तःशल्यं दहनकृतमुन्मूलितवता
तुलाकोटिक्वाणैः किलिकिलितमीशानरिपुणा ॥ ८६ ॥

mṛṣā kṛtvā gotraskhalanamatha vailakṣyanamitaṃ
lalāṭe bhartāraṃ caraṇakamale tāḍayati te
cirādantaḥśalyaṃ dahanakṛtamunmūlitavatā
tulākoṭikvāṇaiḥ kilikilitamīśānaripuṇā

मृषाकृत्वागोत्रस्खलनम्अथवैलक्ष्यनमितम्ललाटेभर्तारम्चरणकमलेताडयतितेचिरात्अन्तःशल्यम्दहनकृतम्उन्मूलितवतातुलाकोटिक्वाणैःकिलिकिलितम्ईशानरिपुणा
हिन्दी अर्थ

जब वे झूठमूठ किसी और का नाम लेकर चूक जाने का नाटक करते हैं और लज्जा से माथा झुका लेते हैं, तब आपका कमल जैसा चरण आपके पति के माथे पर प्रहार करता है। तब ईशान के शत्रु कामदेव, जिसके भीतर आग में जलने की चुभन का काँटा बहुत समय से गड़ा था, उसे निकालकर आपकी पायल की झनकार पर खिलखिला उठते हैं।

English sense

When he has pretended a slip, calling out another's name, and then bows his forehead in embarrassment, your husband is struck on the head by your lotus foot. Then Love, the enemy of Īśāna, who has long carried inside him a thorn left by the burning, pulls it out and laughs aloud at the ringing of your anklets.

पदार्थ · word by word
मृषा
falselyझूठमूठ
कृत्वा
having madeकरके
गोत्रस्खलनम्
a slip of the nameनाम लेने में चूक
अथ
thenफिर
वैलक्ष्यनमितम्
bowed in embarrassmentलज्जा से झुके
ललाटे
on the foreheadमाथे पर
भर्तारम्
husbandपति को
चरणकमले
lotus footकमल जैसा चरण
ताडयति
strikesप्रहार करता है
ते
yourआपका
चिरात्
for longबहुत समय से
अन्तःशल्यम्
thorn withinभीतर का काँटा
दहनकृतम्
caused by the burningजलने से बना
उन्मूलितवता
by one who pulled it outनिकाल देने वाले ने
तुलाकोटिक्वाणैः
with the ringing of ankletsपायल की झनकार पर
किलिकिलितम्
laughter was madeखिलखिलाहट हुई
ईशानरिपुणा
by the enemy of Īśānaईशान के शत्रु द्वारा

Verse 87

हिमानीहन्तव्यं हिमगिरिनिवासैकचतुरौ
निशायां निद्राणं निशि चरमभागे च विशदौ ।
वरं लक्ष्मीपात्रं श्रियमतिसृजन्तौ समयिनां
सरोजं त्वत्पादौ जननि जयतश्चित्रमिह किम् ॥ ८७ ॥

himānīhantavyaṃ himagirinivāsaikacaturau
niśāyāṃ nidrāṇaṃ niśi caramabhāge ca viśadau
varaṃ lakṣmīpātraṃ śriyamatisṛjantau samayināṃ
sarojaṃ tvatpādau janani jayataścitramiha kim

हिमानीहन्तव्यम्हिमगिरिनिवासैकचतुरौनिशायाम्निद्राणम्निशिचरमभागेचविशदौवरम्लक्ष्मीपात्रम्श्रियम्अतिसृजन्तौसमयिनाम्सरोजम्त्वत्पादौजननिजयतःचित्रम्इहकिम्
हिन्दी अर्थ

हे माँ, आपके दोनों चरण यहाँ कमल को हरा देते हैं, जिसे पाला मार देता है और जो रात को सो जाता है। आपके चरण हिमालय में रहने में ही निपुण हैं और रात में तथा उसके अन्तिम भाग में भी उजले रहते हैं। वे अपनी राह पर चलने वालों को कमल से कहीं बढ़कर, लक्ष्मी के सबसे अच्छे घर से भी बढ़कर सम्पत्ति देते हैं। इसमें आश्चर्य क्या?

English sense

Mother, your two feet beat the lotus here, which frost can kill, which sleeps at night. Yours are quite at home on the snow mountain and shine at night and in its last part. They give to those who keep to your way a fortune far beyond the lotus, the finest home of Lakṣmī. What wonder?

पदार्थ · word by word
हिमानीहन्तव्यम्
that can be killed by frostपाले से मारा जाने वाला
हिमगिरिनिवासैकचतुरौ
skilled only in living on the snow mountainहिमालय में रहने में ही निपुण
निशायाम्
at nightरात में
निद्राणम्
sleepingसोने वाला
निशि
at nightरात में
चरमभागे
in the last partअन्तिम भाग में
च
andऔर
विशदौ
brightउजले
वरम्
finestसबसे अच्छा
लक्ष्मीपात्रम्
home of Lakṣmīलक्ष्मी का घर
श्रियम्
fortuneसम्पत्ति
अतिसृजन्तौ
giving beyondउससे बढ़कर देने वाले
समयिनाम्
to those who keep to your wayआपकी राह पर चलने वालों को
सरोजम्
the lotusकमल को
त्वत्पादौ
your two feetआपके दोनों चरण
जननि
O motherहे माँ
जयतः
winजीतते हैं
चित्रम्
wonderआश्चर्य
इह
hereयहाँ
किम्
whatक्या

Verse 88

पदं ते कीर्तीनां प्रपदमपदं देवि विपदां
कथं नीतं सद्भिः कठिनकमठीकर्परतुलाम् ।
कथं वा बाहुभ्यामुपयमनकाले पुरभिदा
यदादाय न्यस्तं दृषदि दयमानेन मनसा ॥ ८८ ॥

padaṃ te kīrtīnāṃ prapadamapadaṃ devi vipadāṃ
kathaṃ nītaṃ sadbhiḥ kaṭhinakamaṭhīkarparatulām
kathaṃ vā bāhubhyāmupayamanakāle purabhidā
yadādāya nyastaṃ dṛṣadi dayamānena manasā

पदम्तेकीर्तीनाम्प्रपदम्अपदम्देविविपदाम्कथम्नीतम्सद्भिःकठिनकमठीकर्परतुलाम्कथम् वाबाहुभ्याम्उपयमनकालेपुरभिदायत्आदायन्यस्तम्दृषदिदयमानेन मनसा
हिन्दी अर्थ

हे देवी, आपके चरण का अगला भाग कीर्ति का घर है और विपत्तियों का कोई घर नहीं। सज्जनों ने उसकी तुलना कछुए के कठोर खोल से कैसे कर दी? और विवाह के समय नगरों के नाश करने वाले ने दया भरे मन से उसे दोनों हाथों में लेकर सिल पर कैसे रखा?

English sense

Your foot-tip, Devī, is the home of fame and no home for misfortune. How could good people liken it to the hard shell of a tortoise? And how, at the wedding, did the destroyer of cities, with a kind heart, take it in his two hands and set it on the grinding stone?

पदार्थ · word by word
पदम्
the homeनिवास
ते
yourआपके
कीर्तीनाम्
of famesकीर्तियों का
प्रपदम्
foot-tipचरण का अगला भाग
अपदम्
no homeनिवास नहीं
देवि
O Devīहे देवी
विपदाम्
of misfortunesविपत्तियों का
कथम्
howकैसे
नीतम्
broughtले जाया गया
सद्भिः
by good peopleसज्जनों द्वारा
कठिनकमठीकर्परतुलाम्
to likeness with the hard shell of a tortoiseकछुए के कठोर खोल की तुलना में
कथम् वा
or howया कैसे
बाहुभ्याम्
with two armsदोनों हाथों से
उपयमनकाले
at the time of the weddingविवाह के समय
पुरभिदा
by the destroyer of citiesनगरों के नाशक द्वारा
यत्
whichजिसे
आदाय
having takenलेकर
न्यस्तम्
was placedरखा गया
दृषदि
on the stoneसिल पर
दयमानेन मनसा
with a kind heartदया भरे मन से

Verse 89

नखैर्नाकस्त्रीणां करकमलसङ्कोचशशिभि-
स्तरूणां दिव्यानां हसत इव ते चण्डि चरणौ ।
फलानि स्वःस्थेभ्यः किसलयकराग्रेण ददतां
दरिद्रेभ्यो भद्रां श्रियमनिशमह्नाय ददतौ ॥ ८९ ॥

nakhairnākastrīṇāṃ karakamalasaṅkocaśaśibhi-
starūṇāṃ divyānāṃ hasata iva te caṇḍi caraṇau
phalāni svaḥsthebhyaḥ kisalayakarāgreṇa dadatāṃ
daridrebhyo bhadrāṃ śriyamaniśamahnāya dadatau

नखैःनाकस्त्रीणाम्करकमलसङ्कोचशशिभिःतरूणाम्दिव्यानाम्हसतः इवतेचण्डिचरणौफलानिस्वःस्थेभ्यःकिसलयकराग्रेणददताम्दरिद्रेभ्यःभद्राम्श्रियम्अनिशम्अह्नायददतौ
हिन्दी अर्थ

हे चण्डी, आपके चरण, जिनके नाखून चन्द्रमा की तरह स्वर्ग की स्त्रियों के कमल जैसे हाथों को सिकोड़ देते हैं, मानो दिव्य वृक्षों पर हँस रहे हैं, जो केवल स्वर्ग में रहने वालों को अपने कोंपल जैसे हाथों के सिरे से फल देते हैं। आपके चरण गरीबों को तुरन्त और सदा के लिए शुभ सम्पत्ति देते हैं।

English sense

Your feet, O Caṇḍī, with nails like moons that make the lotus hands of the heavenly women close, seem to laugh at the divine trees, which give fruit only to those who live in heaven, with the tips of their sprout-hands. Your feet give the poor lasting good fortune, at once and always.

पदार्थ · word by word
नखैः
with nailsनाखूनों से
नाकस्त्रीणाम्
of heavenly womenस्वर्ग की स्त्रियों के
करकमलसङ्कोचशशिभिः
moons that close the lotus handsकमल-हाथों को सिकोड़ने वाले चन्द्रमा जैसे
तरूणाम्
at the treesवृक्षों पर
दिव्यानाम्
divineदिव्य
हसतः इव
seem to laughमानो हँस रहे हैं
ते
yourआपके
चण्डि
O Caṇḍīहे चण्डी
चरणौ
two feetचरण
फलानि
fruitsफल
स्वःस्थेभ्यः
to those who live in heavenस्वर्ग में रहने वालों को
किसलयकराग्रेण
with the tips of sprout-handsकोंपल जैसे हाथों के सिरे से
ददताम्
that giveदेने वाले
दरिद्रेभ्यः
to the poorगरीबों को
भद्राम्
auspiciousशुभ
श्रियम्
wealthसम्पत्ति
अनिशम्
alwaysसदा
अह्नाय
at onceतुरन्त
ददतौ
givingदेने वाले

Verse 90

ददाने दीनेभ्यः श्रियमनिशमाशानुसदृशी-
ममन्दं सौन्दर्यप्रकरमकरन्दं विकिरति ।
तवास्मिन् मन्दारस्तबकसुभगे यातु चरणे
निमज्जन्मज्जीवः करणचरणः षट्चरणताम् ॥ ९० ॥

dadāne dīnebhyaḥ śriyamaniśamāśānusadṛśī-
mamandaṃ saundaryaprakaramakarandaṃ vikirati
tavāsmin mandārastabakasubhage yātu caraṇe
nimajjanmajjīvaḥ karaṇacaraṇaḥ ṣaṭcaraṇatām

ददानेदीनेभ्यःश्रियम्अनिशम्आशानुसदृशीम्अमन्दम्सौन्दर्यप्रकरमकरन्दम्विकिरतितवअस्मिन्मन्दारस्तबकसुभगेयातुचरणेनिमज्जन्मज्जीवःकरणचरणःषट्चरणताम्
हिन्दी अर्थ

आपका चरण, जो मन्दार के फूलों के गुच्छे जैसा सुन्दर है, बिना रुके गरीबों को उनकी आशा के अनुसार धन देता है और सुन्दरता के समूह का मधु खूब बिखेरता है। मेरा जीव, अपनी इन्द्रियों को पैर बनाकर, उसमें डूबकर छह पैरों वाला भौंरा बन जाए।

English sense

Your foot, lovely as a cluster of mandāra flowers, gives the poor wealth to match their hopes, without pause, and scatters in plenty the honey of a mass of beauty. May my life, with its senses as feet, dive into it and become a six-footed bee.

पदार्थ · word by word
ददाने
givingदेने वाले
दीनेभ्यः
to the poorगरीबों को
श्रियम्
wealthधन
अनिशम्
without pauseबिना रुके
आशानुसदृशीम्
matching their hopesआशा के अनुसार
अमन्दम्
in plentyखूब
सौन्दर्यप्रकरमकरन्दम्
honey of a mass of beautyसुन्दरता के समूह का मधु
विकिरति
scattersबिखेरता है
तव
yourआपके
अस्मिन्
on thisइस
मन्दारस्तबकसुभगे
lovely as a cluster of mandāra flowersमन्दार के फूलों के गुच्छे जैसे सुन्दर
यातु
may it goबन जाए
चरणे
on the footचरण में
निमज्जन्
diving inडूबता हुआ
मज्जीवः
my lifeमेरा जीव
करणचरणः
with senses as feetइन्द्रियाँ जिसके पैर हैं
षट्चरणताम्
the state of a six-footed one, a beeछह पैरों वाला भौंरा होने को

Verse 91

पदन्यासक्रीडापरिचयमिवारब्धुमनसः
स्खलन्तस्ते खेलं भवनकलहंसा न जहति ।
अतस्तेषां शिक्षां सुभगमणिमञ्जीररणित-
च्छलादाचक्षाणं चरणकमलं चारुचरिते ॥ ९१ ॥

padanyāsakrīḍāparicayamivārabdhumanasaḥ
skhalantaste khelaṃ bhavanakalahaṃsā na jahati
atasteṣāṃ śikṣāṃ subhagamaṇimañjīraraṇita-
cchalādācakṣāṇaṃ caraṇakamalaṃ cārucarite

पदन्यासक्रीडापरिचयम्इवआरब्धुमनसःस्खलन्तःतेखेलम्भवनकलहंसाःन जहतिअतःतेषाम्शिक्षाम्सुभगमणिमञ्जीररणितच्छलात्आचक्षाणम्चरणकमलम्चारुचरिते
हिन्दी अर्थ

आपके घर के राजहंस, मानो आपकी चरण रखने की क्रीडा सीखना चाहते हों, लड़खड़ाते हैं पर अपना खेल नहीं छोड़ते। इसीलिए, हे सुन्दर चरित वाली, आपका चरण-कमल सुन्दर रत्नों की पायल की झनकार के बहाने मानो उन्हें सिखा रहा है।

English sense

The swans of your house, as if wishing to learn how you play at placing your steps, stumble, yet never give up their play. So your lotus foot, O you of lovely deeds, seems to teach them, under cover of the ringing of its beautiful jewelled anklet.

पदार्थ · word by word
पदन्यासक्रीडापरिचयम्
the practice of play in placing stepsचरण रखने की क्रीडा का अभ्यास
इव
as ifमानो
आरब्धुमनसः
with minds set on beginningसीखना आरम्भ करने का मन रखने वाले
स्खलन्तः
stumblingलड़खड़ाते हुए
ते
yourआपके
खेलम्
playखेल
भवनकलहंसाः
the swans of the houseघर के राजहंस
न जहति
do not give upनहीं छोड़ते
अतः
soइसीलिए
तेषाम्
themउन्हें
शिक्षाम्
lessonशिक्षा
सुभगमणिमञ्जीररणितच्छलात्
under cover of the ringing of the beautiful jewelled ankletसुन्दर रत्नों की पायल की झनकार के बहाने
आचक्षाणम्
teachingसिखाता हुआ
चरणकमलम्
lotus footचरण-कमल
चारुचरिते
O you of lovely deedsहे सुन्दर चरित वाली

Verse 92

गतास्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
शिवः स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपटः ।
त्वदीयानां भासां प्रतिफलनरागारुणतया
शरीरी शृङ्गारो रस इव दृशां दोग्धि कुतुकम् ॥ ९२ ॥

gatāste mañcatvaṃ druhiṇaharirudreśvarabhṛtaḥ
śivaḥ svacchacchāyāghaṭitakapaṭapracchadapaṭaḥ
tvadīyānāṃ bhāsāṃ pratiphalanarāgāruṇatayā
śarīrī śṛṅgāro rasa iva dṛśāṃ dogdhi kutukam

गताःतेमञ्चत्वम्द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतःशिवःस्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपटःत्वदीयानाम्भासाम्प्रतिफलनरागारुणतयाशरीरीशृङ्गारः रसः इवदृशाम्दोग्धिकुतुकम्
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, हरि, रुद्र और ईश्वर आपके पलंग का ढाँचा बन गए हैं, और शिव उस पर बिछा वस्त्र हैं, जो निर्मल चमक से बुना कपड़ा है। उनमें झलकती आपकी आभा से वे लाल हैं, मानो श्रृंगार रस ही शरीर धारण कर आया हो, और वे आँखों से विस्मय खींच लेते हैं।

English sense

Brahmā, Hari, Rudra and Īśvara have become the frame of your couch, and Shiva is the spread upon it, a cloth woven of clear gleam. Red with your radiance reflected in him, he is like the mood of love itself taking a body, and he draws wonder from the eyes.

पदार्थ · word by word
गताः
have becomeबन गए हैं
ते
yourआपके
मञ्चत्वम्
the state of a couchपलंग का रूप
द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
the bearers Brahmā, Hari, Rudra and Īśvaraउठाने वाले ब्रह्मा, हरि, रुद्र और ईश्वर
शिवः
Shivaशिव
स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपटः
the covering cloth woven of clear gleamनिर्मल चमक से बुना ओढ़ने-बिछाने का वस्त्र
त्वदीयानाम्
yourआपकी
भासाम्
of the radianceआभा के
प्रतिफलनरागारुणतया
being red with the reflected colourझलकती लाली से लाल होकर
शरीरी
embodiedशरीर धारण किए
शृङ्गारः रसः इव
like the mood of loveश्रृंगार रस जैसे
दृशाम्
of the eyesआँखों का
दोग्धि
milksखींच लेते हैं
कुतुकम्
wonderविस्मय

Verse 93

अराला केशेषु प्रकृतिसरला मन्दहसिते
शिरीषाभा चित्ते दृषदुपलशोभा कुचतटे ।
भृशं तन्वी मध्ये पृथुरुरसिजारोहविषये
जगत्त्रातुं शम्भोर्जयति करुणा काचिदरुणा ॥ ९३ ॥

arālā keśeṣu prakṛtisaralā mandahasite
śirīṣābhā citte dṛṣadupalaśobhā kucataṭe
bhṛśaṃ tanvī madhye pṛthururasijārohaviṣaye
jagattrātuṃ śambhorjayati karuṇā kācidaruṇā

अरालाकेशेषुप्रकृतिसरलामन्दहसितेशिरीषाभाचित्तेदृषदुपलशोभाकुचतटेभृशम्तन्वीमध्येपृथुःउरसिजारोहविषयेजगत्त्रातुम्शम्भोःजयतिकरुणाकाचित्अरुणा
हिन्दी अर्थ

बालों में घुँघराली, मन्द मुस्कान में सीधी-सादी, मन में शिरीष के फूल-सी कोमल, वक्ष पर पत्थर-सी कठोर, कमर पर बहुत पतली, छाती के उभार में भरी-पूरी: शम्भु की कोई लाल करुणा जगत् की रक्षा के लिए जय पाती है।

English sense

Curly in your hair, simple and straight in your gentle smile, soft as a śirīṣa flower in your heart, hard as stone at your breasts, very slim at the waist, full where your breasts rise: some red compassion of Shambhu is at work to save the world.

पदार्थ · word by word
अराला
curlyघुँघराली
केशेषु
in the hairबालों में
प्रकृतिसरला
simple by natureसहज सीधी
मन्दहसिते
in the gentle smileमन्द मुस्कान में
शिरीषाभा
soft as a śirīṣa flowerशिरीष-सी कोमल
चित्ते
in the heartमन में
दृषदुपलशोभा
hard as a rockपत्थर-सी कठोर
कुचतटे
at the breastsवक्ष पर
भृशम्
veryबहुत
तन्वी
slimपतली
मध्ये
at the waistकमर पर
पृथुः
fullभरी-पूरी
उरसिजारोहविषये
where the breasts riseछाती के उभार में
जगत्त्रातुम्
to save the worldजगत् की रक्षा के लिए
शम्भोः
of Shambhuशम्भु की
जयति
winsजय पाती है
करुणा
compassionकरुणा
काचित्
someकोई
अरुणा
redलाल

Verse 94

कलङ्कः कस्तूरी रजनिकरबिम्बं जलमयं
कलाभिः कर्पूरैर्मरकतकरण्डं निबिडितम् ।
अतस्त्वद्भोगेन प्रतिदिनमिदं रिक्तकुहरं
विधिर्भूयो भूयो निबिडयति नूनं तव कृते ॥ ९४ ॥

kalaṅkaḥ kastūrī rajanikarabimbaṃ jalamayaṃ
kalābhiḥ karpūrairmarakatakaraṇḍaṃ nibiḍitam
atastvadbhogena pratidinamidaṃ riktakuharaṃ
vidhirbhūyo bhūyo nibiḍayati nūnaṃ tava kṛte

कलङ्कःकस्तूरीरजनिकरबिम्बम्जलमयम्कलाभिःकर्पूरैःमरकतकरण्डम्निबिडितम्अतःत्वद्भोगेनप्रतिदिनम्इदम्रिक्तकुहरम्विधिःभूयः भूयःनिबिडयतिनूनम्तव कृते
हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा पन्ने की एक पिटारी है, जिसमें कस्तूरी उसका दाग है, जल उसका मण्डल है और कपूर उसकी कलाएँ हैं, सब ठूँस-ठूँसकर भरे हैं। आप रोज़ उसका उपयोग करती हैं, इसलिए उसका भीतरी भाग खाली हो जाता है, और ब्रह्मा आपके लिए उसे बार-बार भर देते हैं।

English sense

The moon is an emerald casket packed with musk, which is its spot, with water, which is its disc, and with camphor, which are its digits. Since you use it every day, its hollow is emptied, and Brahmā surely fills it up again and again for you.

पदार्थ · word by word
कलङ्कः
the spotदाग
कस्तूरी
muskकस्तूरी
रजनिकरबिम्बम्
the disc of the moonचन्द्रमा का मण्डल
जलमयम्
made of waterजल का
कलाभिः
with the digitsकलाओं से
कर्पूरैः
with camphorकपूर
मरकतकरण्डम्
emerald casketपन्ने की पिटारी
निबिडितम्
packed fullठूँस-ठूँसकर भरी
अतः
soइसलिए
त्वद्भोगेन
by your useआपके उपयोग से
प्रतिदिनम्
every dayरोज़
इदम्
thisयह
रिक्तकुहरम्
with its hollow emptiedजिसका भीतरी भाग खाली हुआ
विधिः
Brahmāब्रह्मा
भूयः भूयः
again and againबार-बार
निबिडयति
packs fullभर देते हैं
नूनम्
surelyनिश्चय ही
तव कृते
for youआपके लिए

Verse 95

पुरारातेरन्तःपुरमसि ततस्त्वच्चरणयोः
सपर्यामर्यादा तरलकरणानामसुलभा ।
तथा ह्येते नीताः शतमखमुखाः सिद्धिमतुलां
तव द्वारोपान्तस्थितिभिरणिमाद्याभिरमराः ॥ ९५ ॥

purārāterantaḥpuramasi tatastvaccaraṇayoḥ
saparyāmaryādā taralakaraṇānāmasulabhā
tathā hyete nītāḥ śatamakhamukhāḥ siddhimatulāṃ
tava dvāropāntasthitibhiraṇimādyābhiramarāḥ

पुरारातेःअन्तःपुरम्असिततःत्वच्चरणयोःसपर्यामर्यादातरलकरणानाम्असुलभातथा हिएतेनीताःशतमखमुखाःसिद्धिम्अतुलाम्तवद्वारोपान्तस्थितिभिःअणिमाद्याभिःअमराः
हिन्दी अर्थ

आप नगरों के शत्रु शिव का अन्तःपुर हैं, इसलिए चंचल इन्द्रियों वालों के लिए आपके चरणों की सेवा की मर्यादा दुर्लभ है। फिर भी इन्द्र आदि ये देवता, आपके द्वार के पास खड़ी रहने वाली अणिमा आदि सिद्धियों के कारण, अनुपम सिद्धि तक पहुँचा दिए गए हैं।

English sense

You are the inner apartment of the enemy of the cities, so the way of serving your feet is hard to reach for those whose senses are restless. Even so, these gods headed by Indra have been brought to unmatched perfection by the powers, aṇimā and the rest, who wait near your door.

पदार्थ · word by word
पुरारातेः
of the enemy of the citiesनगरों के शत्रु शिव का
अन्तःपुरम्
inner apartmentअन्तःपुर
असि
you areआप हैं
ततः
soइसलिए
त्वच्चरणयोः
of your feetआपके चरणों की
सपर्यामर्यादा
the way of serviceसेवा की मर्यादा
तरलकरणानाम्
for those with restless sensesचंचल इन्द्रियों वालों के लिए
असुलभा
hard to reachदुर्लभ
तथा हि
even soफिर भी
एते
theseये
नीताः
broughtपहुँचा दिए गए
शतमखमुखाः
headed by Indraइन्द्र आदि
सिद्धिम्
to perfectionसिद्धि तक
अतुलाम्
unmatchedअनुपम
तव
yourआपके
द्वारोपान्तस्थितिभिः
by those who wait near the doorद्वार के पास खड़ी रहने वाली
अणिमाद्याभिः
aṇimā and the restअणिमा आदि
अमराः
godsदेवता

Verse 96

कलत्रं वैधात्रं कतिकति भजन्ते न कवयः
श्रियो देव्याः को वा न भवति पतिः कैरपि धनैः ।
महादेवं हित्वा तव सति सतीनामचरमे
कुचाभ्यामासङ्गः कुरवकतरोरप्यसुलभः ॥ ९६ ॥

kalatraṃ vaidhātraṃ katikati bhajante na kavayaḥ
śriyo devyāḥ ko vā na bhavati patiḥ kairapi dhanaiḥ
mahādevaṃ hitvā tava sati satīnāmacarame
kucābhyāmāsaṅgaḥ kuravakatarorapyasulabhaḥ

कलत्रम्वैधात्रम्कतिकतिभजन्तेनकवयःश्रियः देव्याःकः वान भवतिपतिःकैः अपि धनैःमहादेवम्हित्वातवसतिसतीनाम् अचरमेकुचाभ्याम्आसङ्गःकुरवकतरोःअपिअसुलभः
हिन्दी अर्थ

कितने कवि ब्रह्मा की पत्नी को अपनी नहीं बना लेते? और किसी न किसी धन के बल पर कौन देवी श्री का पति नहीं बन जाता? पर, हे सती नारियों में अग्रणी, महादेव को छोड़कर आपके स्तनों का आलिंगन कुरबक के पेड़ के लिए भी दुर्लभ है।

English sense

How many poets do not take Brahmā's wife as their own? And who does not become the husband of the goddess Shrī, by means of some wealth? But apart from Mahādeva, O first among faithful wives, the clasp of your breasts is hard to win, even for the kuravaka tree.

पदार्थ · word by word
कलत्रम्
wifeपत्नी
वैधात्रम्
of Brahmāब्रह्मा की
कतिकति
how manyकितने
भजन्ते
take upअपनी बना लेते हैं
न
notनहीं
कवयः
poetsकवि
श्रियः देव्याः
of the goddess Shrīदेवी श्री का
कः वा
or whoया कौन
न भवति
does not becomeनहीं बनता
पतिः
husbandपति
कैः अपि धनैः
by means of some wealthकिसी न किसी धन के बल पर
महादेवम्
Mahādevaमहादेव को
हित्वा
leaving asideछोड़कर
तव
yourआपके
सति
O faithful wifeहे सती
सतीनाम् अचरमे
O first among faithful wivesहे सती नारियों में अग्रणी
कुचाभ्याम्
of the breastsस्तनों का
आसङ्गः
claspआलिंगन
कुरवकतरोः
for the kuravaka treeकुरबक के पेड़ के लिए
अपि
evenभी
असुलभः
hard to winदुर्लभ

Verse 97

गिरामाहुर्देवीं द्रुहिणगृहिणीमागमविदो
हरेः पत्नीं पद्मां हरसहचरीमद्रितनयाम् ।
तुरीया कापि त्वं दुरधिगमनिःसीममहिमा
महामाया विश्वं भ्रमयसि परब्रह्ममहिषि ॥ ९७ ॥

girāmāhurdevīṃ druhiṇagṛhiṇīmāgamavido
hareḥ patnīṃ padmāṃ harasahacarīmadritanayām
turīyā kāpi tvaṃ duradhigamaniḥsīmamahimā
mahāmāyā viśvaṃ bhramayasi parabrahmamahiṣi

गिराम्आहुःदेवीम्द्रुहिणगृहिणीम्आगमविदःहरेःपत्नीम्पद्माम्हरसहचरीम्अद्रितनयाम्तुरीयाका अपित्वम्दुरधिगमनिःसीममहिमामहामायाविश्वम्भ्रमयसिपरब्रह्ममहिषि
हिन्दी अर्थ

शास्त्र जानने वाले वाणी की देवी को ब्रह्मा की गृहिणी, पद्मा को हरि की पत्नी और पर्वत की पुत्री को हर की सहचरी कहते हैं। पर आप कोई चौथी हैं, जिनकी असीम महिमा को पाना कठिन है। हे परब्रह्म की रानी, आप महामाया हैं और संसार को घुमाती हैं।

English sense

Those who know the scriptures call the goddess of speech Brahmā's wife, Padmā Hari's wife, and the mountain's daughter Hara's partner. But you are some fourth one, whose boundless greatness is hard to reach. Great Māyā, you make the world turn, O queen of the supreme Brahman.

पदार्थ · word by word
गिराम्
of speechवाणी की
आहुः
they callकहते हैं
देवीम्
the goddessदेवी को
द्रुहिणगृहिणीम्
Brahmā's wifeब्रह्मा की गृहिणी
आगमविदः
those who know the scripturesशास्त्र जानने वाले
हरेः
of Hariहरि की
पत्नीम्
wifeपत्नी
पद्माम्
Padmāपद्मा को
हरसहचरीम्
Hara's partnerहर की सहचरी
अद्रितनयाम्
the mountain's daughterपर्वत की पुत्री को
तुरीया
the fourthचौथी
का अपि
someकोई
त्वम्
youआप
दुरधिगमनिःसीममहिमा
whose boundless greatness is hard to reachजिनकी असीम महिमा पाना कठिन है
महामाया
great Māyāमहामाया
विश्वम्
the worldसंसार को
भ्रमयसि
you make turnघुमाती हैं
परब्रह्ममहिषि
O queen of the supreme Brahmanहे परब्रह्म की रानी

Verse 98

कदा काले मातः कथय कलितालक्तकरसं
पिबेयं विद्यार्थी तव चरणनिर्णेजनजलम् ।
प्रकृत्या मूकानामपि च कविताकारणतया
कदा धत्ते वाणीमुखकमलताम्बूलरसताम् ॥ ९८ ॥

kadā kāle mātaḥ kathaya kalitālaktakarasaṃ
pibeyaṃ vidyārthī tava caraṇanirṇejanajalam
prakṛtyā mūkānāmapi ca kavitākāraṇatayā
kadā dhatte vāṇīmukhakamalatāmbūlarasatām

कदाकालेमातःकथयकलितालक्तकरसम्पिबेयम्विद्यार्थीतवचरणनिर्णेजनजलम्प्रकृत्यामूकानाम्अपि चकविताकारणतयाकदा धत्तेवाणीमुखकमलताम्बूलरसताम्
हिन्दी अर्थ

हे माँ, बताइए कि विद्या का इच्छुक मैं आपके चरण धोने वाला वह जल कब पिऊँगा, जिसमें महावर का रंग घुला है। वह वाणी की देवी के कमल-मुख में पान का रस बन जाता है, और जन्म से गूँगे लोगों को भी कवि बना देता है।

English sense

Mother, tell me when, hungry for learning, I shall drink the water that washes your feet, tinted with lac. It becomes the betel-juice in the lotus mouth of Vāṇī, and makes even those who are mute by nature into poets.

पदार्थ · word by word
कदा
whenकब
काले
at what timeकिस समय
मातः
O motherहे माँ
कथय
tellबताइए
कलितालक्तकरसम्
tinted with lac-juiceमहावर के रंग से रंगा
पिबेयम्
shall I drinkमैं पिऊँगा
विद्यार्थी
one who seeks learningविद्या का इच्छुक
तव
yourआपके
चरणनिर्णेजनजलम्
the water that washes your feetचरण धोने वाला जल
प्रकृत्या
by natureस्वभाव से
मूकानाम्
of the muteगूँगों को
अपि च
evenभी
कविताकारणतया
as the cause of poetryकविता का कारण होने से
कदा धत्ते
when it takes onजब वह बन जाता है
वाणीमुखकमलताम्बूलरसताम्
the state of betel-juice in the lotus mouth of Vāṇīवाणी के कमल-मुख में पान का रस होना

Verse 99

सरस्वत्या लक्ष्म्या विधिहरिसपत्नो विहरते
रतेः पातिव्रत्यं शिथिलयति रम्येण वपुषा ।
चिरं जीवन्नेव क्षपितपशुपाशव्यतिकरः
परानन्दाभिख्यं रसयति रसं त्वद्भजनवान् ॥ ९९ ॥

sarasvatyā lakṣmyā vidhiharisapatno viharate
rateḥ pātivratyaṃ śithilayati ramyeṇa vapuṣā
ciraṃ jīvanneva kṣapitapaśupāśavyatikaraḥ
parānandābhikhyaṃ rasayati rasaṃ tvadbhajanavān

सरस्वत्यालक्ष्म्याविधिहरिसपत्नःविहरतेरतेःपातिव्रत्यम्शिथिलयतिरम्येण वपुषाचिरम्जीवन् एवक्षपितपशुपाशव्यतिकरःपरानन्दाभिख्यम्रसयतिरसम्त्वद्भजनवान्
हिन्दी अर्थ

जो आपकी उपासना करता है, वह सरस्वती और लक्ष्मी के साथ विहार करता है, ब्रह्मा और हरि का प्रतिद्वन्द्वी बनकर। अपने सुन्दर शरीर से वह रति की पतिव्रता को भी ढीला कर देता है। लम्बे समय तक जीता हुआ, पशु के बन्धनों की उलझन को मिटाकर, वह परम आनन्द नाम के रस का स्वाद लेता है।

English sense

One who worships you plays with Sarasvatī and Lakṣmī, a rival to Brahmā and Hari. With his lovely body he loosens even the faithfulness of Rati. Living long, with the tangle of the beast's bonds worn away, he tastes the juice called supreme bliss.

पदार्थ · word by word
सरस्वत्या
with Sarasvatīसरस्वती के साथ
लक्ष्म्या
with Lakṣmīलक्ष्मी के साथ
विधिहरिसपत्नः
a rival to Brahmā and Hariब्रह्मा और हरि का प्रतिद्वन्द्वी
विहरते
playsविहार करता है
रतेः
of Ratiरति की
पातिव्रत्यम्
faithfulness to her husbandपतिव्रता
शिथिलयति
loosensढीला कर देता है
रम्येण वपुषा
with a lovely bodyसुन्दर शरीर से
चिरम्
longलम्बे समय तक
जीवन् एव
livingजीता हुआ
क्षपितपशुपाशव्यतिकरः
with the tangle of the beast's bonds worn awayपशु के बन्धनों की उलझन मिटाकर
परानन्दाभिख्यम्
called supreme blissपरम आनन्द नाम के
रसयति
tastesस्वाद लेता है
रसम्
the juiceरस का
त्वद्भजनवान्
one who worships youआपकी उपासना करने वाला

Verse 100

प्रदीपज्वालाभिर्दिवसकरनीराजनविधिः
सुधासूतेश्चन्द्रोपलजललवैरर्घ्यरचना ।
स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं
त्वदीयाभिर्वाग्भिस्तव जननि वाचां स्तुतिरियम् ॥ १०० ॥

pradīpajvālābhirdivasakaranīrājanavidhiḥ
sudhāsūteścandropalajalalavairarghyaracanā
svakīyairambhobhiḥ salilanidhisauhityakaraṇaṃ
tvadīyābhirvāgbhistava janani vācāṃ stutiriyam

प्रदीपज्वालाभिःदिवसकरनीराजनविधिःसुधासूतेःचन्द्रोपलजललवैःअर्घ्यरचनास्वकीयैःअम्भोभिःसलिलनिधिसौहित्यकरणम्त्वदीयाभिःवाग्भिःतवजननिवाचाम्स्तुतिःइयम्
हिन्दी अर्थ

यह वैसा ही है जैसे सूर्य के सामने दीपक की लौ से आरती उतारना, या चन्द्रकान्त मणि की बूँदों से चन्द्रमा को अर्घ्य देना, या सागर को उसी के अपने जल से तृप्त करना। ऐसे ही, हे वाणी की जननी, आपकी यह स्तुति आपकी ही वाणियों से की गई है।

English sense

It is like waving lamp-flames before the sun, or offering water to the moon with drops from the moonstone, or satisfying the ocean with its own waters. In just this way, mother of speech, this praise of you is made with your own words.

पदार्थ · word by word
प्रदीपज्वालाभिः
with lamp-flamesदीपक की लौ से
दिवसकरनीराजनविधिः
the rite of waving lamps before the sunसूर्य की आरती
सुधासूतेः
of the moonचन्द्रमा को
चन्द्रोपलजललवैः
with drops of water from the moonstoneचन्द्रकान्त मणि की जल-बूँदों से
अर्घ्यरचना
making an offering of waterअर्घ्य देना
स्वकीयैः
with its ownअपने
अम्भोभिः
with watersजल से
सलिलनिधिसौहित्यकरणम्
satisfying the oceanसागर को तृप्त करना
त्वदीयाभिः
with your ownआपकी ही
वाग्भिः
with wordsवाणियों से
तव
of youआपकी
जननि
O motherहे जननी
वाचाम्
of speechवाणी की
स्तुतिः
praiseस्तुति
इयम्
thisयह

फलश्रुतिःPhalaśruti

Verse ph1

सौन्दर्यलहरी मुख्यस्तोत्रं संवार्तदायकम् ।
भगवत्पादसङ्क्लृप्तं पठेन्मुक्तौ भवेन्नरः ॥

saundaryalaharī mukhyastotraṃ saṃvārtadāyakam
bhagavatpādasaṅkḷptaṃ paṭhenmuktau bhavennaraḥ

सौन्दर्यलहरीमुख्यस्तोत्रम्संवार्तदायकम्भगवत्पादसङ्क्लृप्तम्पठेत्मुक्तौभवेत्नरः
हिन्दी अर्थ

सौन्दर्यलहरी स्तोत्रों में मुख्य है, शुभ समाचार देने वाली है, पूज्य पाद की रची हुई है। जो मनुष्य इसका पाठ करता है, वह मुक्ति पाता है।

English sense

The Saundaryalaharī is the chief of hymns, a giver of good tidings, composed by the revered one. A person who recites it is set free.

verse doubtful

पदार्थ · word by word
सौन्दर्यलहरी
the Saundaryalaharīसौन्दर्यलहरी
मुख्यस्तोत्रम्
the chief hymnमुख्य स्तोत्र
संवार्तदायकम्
giver of good tidingsशुभ समाचार देने वाली
भगवत्पादसङ्क्लृप्तम्
composed by the revered oneपूज्य पाद की रची हुई
पठेत्
who recitesपाठ करता है
मुक्तौ
in releaseमुक्ति में
भवेत्
becomesपाता है
नरः
a personमनुष्य
॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ सौन्दर्यलहरी सम्पूर्णा ॥

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Kundalini कुण्डलिनी The dormant serpent-power said to lie coiled at the base of the spine, which fully awakens in a practitioner who has mastered a deity's protective mantra at moments of grave danger.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras